summaryrefslogtreecommitdiff
diff options
context:
space:
mode:
-rw-r--r--.gitattributes3
-rw-r--r--32298-8.txt24643
-rw-r--r--32298-8.zipbin0 -> 430265 bytes
-rw-r--r--32298-h.zipbin0 -> 522813 bytes
-rw-r--r--32298-h/32298-h.htm29307
-rw-r--r--32298-h/images/001.pngbin0 -> 8999 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/002.pngbin0 -> 7398 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/003.pngbin0 -> 23463 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/004.pngbin0 -> 8314 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/005.pngbin0 -> 4109 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/006.pngbin0 -> 5490 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/d-rule.pngbin0 -> 212 bytes
-rw-r--r--32298-h/images/s-rule.pngbin0 -> 206 bytes
-rw-r--r--LICENSE.txt11
-rw-r--r--README.md2
15 files changed, 53966 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/32298-8.txt b/32298-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..5cf0cf5
--- /dev/null
+++ b/32298-8.txt
@@ -0,0 +1,24643 @@
+The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans
+les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II
+
+Author: David Houard
+
+Editor: Thomas Littleton
+
+Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298]
+
+Language: French
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS ***
+
+
+
+
+Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque
+and the Online Distributed Proofreading Team at
+http://www.pgdp.net (This file was produced from images
+generously made available by The Internet Archive/Canadian
+Libraries)
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ANCIENNES
+_LOIX_
+DES FRANÇOIS,
+_OU_
+ADDITIONS AUX REMARQUES
+_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_.
+RECUEILLIES PAR LITTLETON;
+
+_AVEC les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire
+& de Jurisprudence traités dans ces Remarques._
+
+Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie
+des Inscriptions & Belles-Lettres.
+
+ _Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;_
+ _Et ducem sequar manibus pedibusque._
+ Skénée.
+
+NOUVELLE ÉDITION.
+
+_TOME SECOND._
+
+[Illustration]
+
+_A ROUEN_,
+Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie.
+_Et se trouve à Paris,_
+Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande.
+
+M. DCC. LXXIX.
+
+_AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI._
+
+
+
+
+======================================================================
+
+_TABLE_
+DES
+DIFFERENTES PIECES
+_CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME._
+
+----------------------------------------------------------------------
+
+_NOTICE du Livre connu sous le nom de Glanville_, page 1
+
+_USAGE que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton,
+pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence
+& de la Coutume de Normandie_, 16
+
+_PIECES justificatives des Remarques du premier Volume_, 75
+
+_LOIX & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois
+après sa Conquête_, 76
+
+_OBSERVATIONS sur les Loix d'Edouard le Confesseur_, 118
+
+_RÉFLEXIONS sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de
+Wilkins_, 176
+
+Domini HENRICI SPELMANNI. Codex Legum veterum Statutorum
+Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque
+ad annum nonum Henrici III, edita sunt, 180
+
+_DICTIONNAIRE des mots les moins intelligibles du Texte de
+Littleton_, 429
+
+_ECLAIRCISSEMENS & Corrections_, 447
+
+_CATALOGUE des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux
+Volumes_, 462
+
+_TABLE des Matieres des premier & second Volumes_, 467
+
+[Illustration]
+
+
+
+
+[Illustration]
+
+ANCIENNES
+_LOIX_
+DES FRANÇOIS,
+_OU_
+ADDITIONS AUX REMARQUES
+_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_
+RECUEILLIES PAR LITTLETON.
+
+=====================================================================
+
+
+
+
+_NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM
+DE GLANVILLE._
+
+_Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: Tractatus de Legibus
+& Consuetudinibus regni Angliæ, tempore Regis Henrici secundi
+compositus, Justitiæ gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de
+Glanvilla Juris regni & antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo,
+& illas solum Leges continet & consuetudines secundum quas placitatur in
+curia Regis ad scacarium & coram Justitiis ubicumque fuerint._
+
+_Tome II._
+
+Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, le premier
+regle la compétence de la Cour du Roi & de celle du Vicomte. On y
+indique aussi la Procédure que l'on doit tenir en ces deux Tribunaux
+pour y faire admettre les _exoïnes_ & les autres exceptions, jusqu'au
+moment où le demandeur & le défendeur comparoissent ensemble devant les
+Juges.
+
+Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement le
+Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la _vue_ ou visite des
+fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de l'état des lieux. On
+y détermine encore les différens cas où la grande Assise, ou le Duel
+doivent décider la question. Les cérémonies du Combat judiciaire n'y
+sont point détaillées; on s'y borne à faire connoître les qualités
+requises pour être admis à combattre personnellement, ou à fournir un
+Champion, & les peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces
+peines se réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de la
+Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En matiere
+criminelle, le vaincu est puni de mort.
+
+Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que des formules
+de Brefs, la fixation des délais pour comparoître & pour appeller en
+Jugement, ceux sur lesquels on prétend exercer quelque recours.
+
+Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit faire pour
+se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour reclamer ce droit.
+
+Le cinquieme parle de l'état du _Serf_ ou _Villain_; de l'espece des
+preuves requises pour établir sa qualité de libre.
+
+Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des _femmes_; les moyens
+d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve des aliénations
+faites au préjudice de cette derniere.
+
+On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans légitimes
+ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée & les effets des
+Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles.
+
+Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions & de Records
+passés en la Cour du Roi.
+
+Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite aussi de
+la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des confiscations
+auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant point de leurs
+services, soit en violant la foi qu'ils ont promise pour leurs tenures.
+
+Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se faire payer
+des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats de vente, de
+donation, de prêt & de garantie.
+
+Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se défendre par
+Procureur dans les Tribunaux de Justice.
+
+La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis pour
+reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles indûement saisis;
+pour la mesure des terres; pour les partages des fonds, &c. fait la
+matiere du douzieme.
+
+Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de _Dessaisine_,
+soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage d'Eglise.
+
+Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le Roi peut seul
+connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, d'homicide, de faux,
+les incendies, le rapt.
+
+Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce que l'on doit
+pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les motifs ni sur le but
+des usages. C'est notre style de _Gauret_ avec lequel on peut faire en
+France toutes les diligences prescrites par les Ordonnances de 1667 & de
+1670, sans les entendre, & même sans les avoir lues.
+
+Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont
+point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: &
+comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que
+l'ignorance des Scribes, & la multiplicité des Loix rendoient de son
+temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible[1].
+
+ [Note 1: _Leges autem & jura regni scripto universaliter
+ concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum
+ propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem
+ confusam. Glanvill. Prolog. in fin._]
+
+Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien entendre
+cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources, & toute la
+science du Barreau se réduisoit, chez la plupart de ceux qui y
+remplissoient quelques fonctions du temps de Glanville, à connoître le
+Bref qui convenoit à chaque espece d'action; à faire valoir contre les
+Brefs quelques exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à
+observer exactement les délais & les expressions dans lesquels les
+témoignages ou les Sentences devoient être conçus.
+
+Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de Procédures
+usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc rendu à sa Patrie
+un service important. Les Procédures une fois constantes, il a été plus
+aisé d'appercevoir les principes dont elles étoient dérivées, & de
+suivre la trace des changemens qu'elles avoient éprouvés depuis leur
+institution primitive.
+
+Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, ne s'est pas
+servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, _des termes_, _du témoignage_,
+& _de l'autorité de Justinien_[2]. Les Institutes de cet Empereur lui
+ont seulement fourni l'idée de la distribution des matieres.
+
+ [Note 2: _Arth. Duck_, L. 2. c. 338.]
+
+Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il indique la
+méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton nous
+instruit des causes & du but de cette méthode. Celui-ci propose toutes
+les maximes; & la compilation de Glanville comprend toutes les
+Procédures propres à mettre ces maximes en action. Littleton suppose en
+ses Lecteurs la connoissance de ces Procédures; & le Rédacteur du
+Traité, que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier
+Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi est déjà connue.
+
+Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des Coutumes &
+de l'ordre judiciaire observés chez les anciens Normands. De là je me
+suis souvent borné à traduire Glanville dans mes Remarques sur les
+Textes de Littleton. Tous les Brefs, dont Glanville nous a conservé des
+modeles, n'ont pu cependant entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces
+Brefs étrangers au plan du premier Volume, & qui fournissent matiere à
+des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci.
+Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions sur l'antiquité
+des Actes auxquels ce nom de _Bref_ étoit anciennement attribué.
+
+BREF PREMIER.
+
+_PRÆCIPE QUOD REDDAT._
+
+Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans:
+
+_Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione reddat
+B. unam hidam[3] terræ in villa illa, unde idem B. queritur quod
+predictus A. ei deforciat; & nisi fecerit summone eum per bonos
+summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis meis in crastino post
+octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus quare non fecerit; &
+habebis ibi summonitores & hoc Breve. Teste Ranulpho de Glanvilla apud
+Clarindon._
+
+ [Note 3: _Hoved. pag. 548._]
+
+On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur de Loi
+apparente usitées en Normandie.
+
+II.
+
+_NON PONATIS IN DEFALTAM._
+
+Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule.
+
+_Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum locum per
+preceptum meum illo die in servitio meo, & ideo coram vobis eo die
+Assisiis nostris interesse non potuit &, vobis mando quod pro absentia
+sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec in aliquo sit perdens._
+
+III.
+
+_CAPIAS._
+
+Le Bref _Capias_ s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit laissé
+passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit fait
+proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas, étoit
+sequestrée en la main du Roi.
+
+_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias manum
+meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad dotem suam versus
+R. de qua placitum est inter eos in curia mea & diem captionis Justiciis
+meis scire facias & summone per bonos summonitores prædictum R. quod
+sit coram me vel Justiciis meis apud West-Monasterium à crastino octabis
+clausi pasche in quindecim dies auditurus inde judicium suum, & habeas
+ibi summonitores & hoc breve._
+
+IV.
+
+_QUERAS._
+
+_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter
+queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus C. in curia
+mea & salvo facias eum custodiri, donec aliud inde habueris preceptum
+meum T._
+
+Les _Exoïneurs_[4] étoient crus à leur serment sur la vérité de l'excuse
+qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. Mais comme
+le serment avoit quelquefois été prêté en l'absence du demandeur[5],
+celui-ci obtenoit le Bref _Queras_ pour être admis à prouver la fausseté
+du serment.
+
+ [Note 4: C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne
+ à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur
+ avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.]
+
+ [Note 5: Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.]
+
+V.
+
+Celui qui avoit employé l'_Exoïneur_ ne pouvoit le soustraire à la peine
+due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il feroit preuve du
+fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après avoir offert cette
+preuve il ne donnoit pas caution dans le terme fixé par le Juge, il
+étoit assigné en vertu du Bref suivant.
+
+_QUARE NON HABUERIT WARRANTUM._
+
+_Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non_ _habuerit I.
+coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I. pro eo fecit in curia
+mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum eum, & habeas ibi
+summonitores & hoc breve, &c._
+
+VI.
+
+Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, son
+adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette forme.
+
+_SEISIAS._
+
+_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta terra
+in villa illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem M. in
+curia mea pro defectu_.
+
+Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, admet
+deux Exoïnes pour maladies.
+
+_Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate de
+rescantisa_, c'est-à-dire, l'_Exoïne de voie de Cour_, & celle de _mal
+resséant_. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit un plaideur
+dans le cours d'un voyage entrepris pour se présenter à la Cour, & la
+seconde de toute maladie qui empêchoit un homme assigné de sortir de
+chez lui ou qui le retenoit au lit, _de malo lecti_. L'examen de la
+situation du malade étoit en ce dernier cas indispensable; & pour
+constater si la maladie étoit réellement de nature à exempter cet
+assigné de se défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de
+_Languore_.
+
+VII.
+
+_Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites legales
+de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde se essoniaverit in
+curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint quod sit
+languor, tunc ponant ei diem à die visonis in unum annum & unum diem
+quod sit coram me vel Justiciis meis, vel sufficientem responsalem
+mittat inde responsurum. Et si viderint quod non sit languor, tunc
+ponant ei certum diem quo veniat, vel sufficientem responsalem mittat,
+inde responsurum. Et summone per bonos summonitores predictos quatuor
+milites, quod tunc sint ibi_ _ad testificandum visum suum, & quem diem
+ei posuerint & habeas ibi summonitores & hoc breve, T. &c._
+
+VIII.
+
+Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé à peu
+près de même; il s'appelloit _Breve ad Videndum_.
+
+_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines &
+legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam terræ in
+villa illa quam M. clamat versus R. & unde placitum est inter eos in
+curia mea, & habeas quatuor ex illis coram me vel Justiciis meis, eo die
+ad testificandum visum suum & quem diem ei posuerunt, T. &c._
+
+IX.
+
+Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus
+précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par
+lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le nom de
+_prohibe ne teneat_, parce qu'il avoit sur-tout pour but d'empêcher le
+Vicomte de prononcer.
+
+_Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia
+sua, quod est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam idem R.
+clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum inde vadiatum
+fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in Assisam meam, & petit
+recognitionem fieri, quis eorum majus jus habeat in terra illa; teste,
+&c._
+
+X.
+
+Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété d'un
+fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des Services ou des
+Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il étoit conçu en cette
+forme:
+
+_Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter M. & R.
+de servicio octo solidorum & unius sextarii_[6] _mellis, & duabus
+Stikis_[7] _Anguillarum, que prefatus M. exigit à prefato R. de servitio
+annuo de libero tenemento suo quod de eo tenet in illa villa, de quo
+tenemento idem R. recognoscit se debere ei octo solidos per annum pro
+omni servitio, nisi duellum, &c. & petit recognitionem utrùm inde debeat
+per annum octo solidos pro anni servitio vel octo solidos & insuper unum
+sextarium mellis & duas Stikas Anguillarum, &c._
+
+ [Note 6: Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le
+ quartier, _quarterium_, n'en pesoit que huit. _Vide Assis. Reg.
+ David. super tynam Collect. Skenet._]
+
+ [Note 7: Esticke, _stica_, c'est le nom d'une mesure
+ contenant un certain nombre d'anguilles.]
+
+XI.
+
+Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur en
+impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte de nommer
+quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze Jureurs. Le choix de ces
+Jureurs étant fait, ils prêtoient serment en vertu d'un nouveau Bref,
+dont je ne donne point ici la formule, parce que j'ai parlé ailleurs
+assez au long de tous les Brefs nécessaires pour l'instruction des
+Causes d'Assises.
+
+_QUARE TRAHIT._
+
+Voici la Formule de ce Bref.
+
+_Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit eum ad
+villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo precipio tibi
+quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo prosequendo, tunc
+ponas loquelam illam coram me vel Justiciis meis eo die & interim eum
+pacem inde habere facias. Et summone per bonos summonitores predictum N.
+quod tunc sit ibi ostensurus quare trahit eum ad villenagium injuste, &
+habeas ibi, &c._
+
+Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait semblables à
+celles prescrites par les Capitulaires pour constater sa liberté[8], ou
+on représentoit une Chartre d'ingénuité, ou on prouvoit qu'on étoit né
+libre par le témoignage de ses parens & de ses voisins. Les Brefs pour
+reclamer une dot, pour mesurer ou partager des terres, ont eu aussi
+évidemment pour principes les maximes adoptées par les anciennes Loix
+Françoises sur les mêmes matieres: & il n'y a peut-être pas un seul des
+autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver le modele
+dans les diverses préceptions recueillies par les Historiens ou les
+Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie[9]. Avant de faire
+plus particulierement connoître cette identité des Brefs Anglo-Normands
+& des anciennes Préceptions Françoises, il est essentiel de se bien
+convaincre que M. de Montesquieu n'a connu ni la nature ni les effets de
+ces préceptions.
+
+ [Note 8: _Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul.
+ ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4._]
+
+ [Note 9: _Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch.
+ 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z,
+ ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, &
+ Glanvilla, L. 7._]
+
+Selon ce célebre Ecrivain[10], _les préceptions étoient des ordres que
+le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines choses contre
+la Loi_. Ce n'est certainement pas-là l'idée que nous en donne Grégoire
+de Tours dans les endroits cités par M. de Montesquieu. Le Prêtre
+Anastase refusoit de livrer à son Evêque les Chartres de plusieurs
+propriétés que la Reine Clotilde lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y
+contraindre, le fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de
+cette horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi
+Clotaire, & il reçut de ce Prince des _préceptions_ qui le mirent à
+l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & sa postérité
+dans la libre jouissance de ses biens. _Presbiter autem acceptis à Rege
+præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque ac suis
+posteris dereliquivit_[11]. Peut-on dire que ces préceptions ayent été
+accordées pour autoriser l'infraction des regles de la Justice? Les Rois
+donnoient encore des _préceptions_ pour l'élection des Evêques:
+assurément les personnes instruites ne trouveront rien d'illégal dans
+ces ordres. L'Auteur de l'Esprit des Loix a donc mal défini les
+préceptions; l'histoire d'_Andarchius_ va de plus en plus nous le
+démontrer.
+
+ [Note 10: Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.]
+
+ [Note 11: _Greg. Turon_, L. 4, c. 12.]
+
+Cet homme, né _serf_ d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec lui, &
+reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code Théodosien & le
+Calcul. Enflé de ces connoissances, il commença par mépriser ses
+maîtres, il se recommanda à un Duc, en obtint un emploi dans ses
+troupes. Au moyen de cette décoration s'étant insinué chez _Ursus_,
+Bourgeois de Clermont, il feignit de se lier d'amitié avec lui. _Ursus_
+avoit une fille; _Andarchius_ se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y
+réussir il déposa dans un cabinet de la maison d'_Ursus_ sa cuirasse, &
+recommanda à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari,
+d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce que le dépôt
+qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces d'or, lui
+faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers le sacrifice,
+si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme, simple & crédule,
+promit, sans consulter son mari, sa fille à _Andarchius_. Celui-ci sur
+le champ se pourvoit en la Cour du Roi, & y obtient une _préception_ qui
+enjoint au Juge du lieu de lui donner la fille d'_Ursus_ pour femme
+_præceptionem ad judicem loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio
+sociaret_, par le motif qu'_Andarchius_ avoit donné des arrhes pour
+l'épouser. _Ursus_, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien
+d'_Andarchius_ qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux
+Parties se mettent en route; _Andarchius_ arrivé à certain endroit où
+demeuroit un particulier qui portoit le nom d'_Ursus_, l'engage de venir
+jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints Martyrs, que s'il ne
+donnoit pas à _Andarchius_, sa fille en mariage, il lui restitueroit
+seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés dans cette Eglise
+de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais ne pouvoient voir
+celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre _Andarchius_ vient trouver
+le véritable _Ursus_, & lui persuade qu'il est inutile d'aller à la
+Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais à peine _Ursus_ a-t-il suivi
+ce perfide conseil, que l'imposteur continue son voyage, & présente au
+Roi le Bref du serment qui lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au
+Prince, un écrit que je tiens d'_Ursus_, daignez m'accorder un ordre
+pour que je force cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince
+aussi-tôt lui accorde des _préceptions_ conformes à sa demande.
+_Andarchius_ retourne à Clermont, & les présente au Juge, _adeptis
+præceptionibus ... ostendit judici jussionem Regis_; mais _Ursus_ en
+prévint l'exécution en faisant périr _Andarchius_. Quelqu'effort que
+l'on fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de
+M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de restitution,
+de grace ou de rémission sont délivrées au nom du Roi dans les
+Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais qui que ce soit n'a
+regardé ces Lettres comme le renversement volontaire des Loix de la part
+du Souverain au nom duquel elles sont expédiées. Elles sont assujetties
+à la vérification des Juges inférieurs, & les Préceptions étoient
+également sujettes à cette vérification.
+
+Lorsqu'_Andarchius_ eut obtenu les premieres préceptions, il les
+présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence le Procès.
+_Ursus_ comparut devant lui, fut écouté, se défendit, _negavit ille vir
+dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de rebus tuis habeo_.
+_Andarchius_, appréhendant un Jugement peu favorable, demande
+l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, _expetiit Ursum Regis
+præsentia accersiri_; mais il ne paroît devant le Prince qu'après s'être
+muni d'un _Bref de Serment_, afin qu'on ne pût pas lui objecter que les
+faits de la Cause n'avoient point été suffisamment discutés devant le
+premier Juge. C'est donc en conséquence de ce Bref que le Roi lui fait
+délivrer de nouvelles préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge
+de décider la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit
+été prêté, & que ce serment contenoit le fait avancé par _Andarchius_,
+rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer.
+
+C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer l'affaire
+d'_Andarchius_, que les Capitulaires de Clotaire I & II, cités par M. de
+Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder étoit tel que je viens de
+le dire avant le regne de ces Princes.
+
+Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de Clotaire
+I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur être imputé.
+Clotaire I[12], touché du désordre, & certain qu'il prenoit sa source
+dans l'ignorance, la négligence des Juges & la mauvaise foi des Parties,
+ordonne d'abord de garder dans _toutes les Causes la forme du droit
+ancien, & que nulle Sentence n'ait son exécution, de quelque Juge
+qu'elle soit émanée, si elle excede les bornes de la Loi & de l'équité.
+Secundum jura forensia qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint
+quæ impetraverunt & ibi careant ipso scriptorum beneficio quo
+perducentur rescripta, &c._[13].
+
+ [Note 12: M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que
+ Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire
+ Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur
+ de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités
+ aux Eglises. Il s'exprime ainsi: _Quæcumque Ecclesiæ .... à
+ gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt._ Il est
+ visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere,
+ Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il
+ avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne
+ son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas
+ _éclairer les Loix par l'Histoire_, que de faire dire aux Loix
+ ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus
+ agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit
+ donné à Chramne le _Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y
+ étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes
+ plaintes contre lui_. La Constitution de 560 redressa tous les
+ griefs.]
+
+ [Note 13: _Capitul. ann. 870._ Balus. tom. 2, col. 236.]
+
+Ainsi ce n'étoit pas pour _suspendre la pratique des Loix_ que le Prince
+accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner un coupable,
+sans l'avoir entendu, ni pour _intervertir l'ordre des successions, &c._
+Non, jamais nos Monarques _n'ont tiré du fonds de leur naturel des
+usages si odieux & si tyranniques_; le but des Préceptions étoit
+uniquement de rendre le Juge certain que la demande qu'elles contenoient
+étoit approuvée du Souverain, en la supposant fondée sur le vrai, &
+conforme au droit public. Dès que ces deux conditions manquoient, les
+Juges étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils
+avoient négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce qu'il leur
+enjoignit d'observer, _quæ si quolibet ordine impetrata fuerit
+(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & vacua._
+
+Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, divers objets.
+Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, quelquefois elles
+dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération ou par
+quelqu'autre considération extraordinaire, mais légitime; plus souvent
+elles procuroient aux Actes judiciaires ou aux Sentences une prompte
+exécution. En tous ces cas l'examen des motifs des préceptions étoit un
+préalable sans lequel elles n'auroient été d'aucun secours.
+
+Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il y a entre
+les anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux des dix &
+onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens de notre Histoire,
+ces Préceptions portent indifféremment les noms de _lettres_, de
+_préceptes_, de _préceptions_, de _jussions_, d'_autorités_, _&c._[14].
+Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, on trouve que le titre de
+_lettre_ est plus souvent donné à des ordres qui n'ont rapport qu'à la
+sûreté des personnes auxquelles elles sont accordées. Le nom de
+_préceptes_ désigne plus ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui
+est bien éloigné d'une infraction arbitraire. Le nom d'_autorités_ étoit
+affecté spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des
+priviléges & des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des
+libéralités des particuliers en faveur des Eglises. Et les _jussions_ ou
+_préceptions_ avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats
+ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi, un Jugement ou
+une Concession du Roi.
+
+ [Note 14: _Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam
+ alicui concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum,
+ præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph._
+ Voyez aussi _Appendic. 2. vol. Annal. Benedict._ Une Préception
+ de Louis le Débonnaire, _de revocandis servis fugitivis
+ Monasterii Farfensis, hanc autoritatem_, y est-il dit, _eis
+ fieri jussimus_, & plus bas _has litteras relectas. eis reddere
+ faciatis_, & ensuite _hanc nostram jussionem sigillari
+ jussimus._]
+
+Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient les
+volontés du Roi sur les affaires particulieres, & qui n'intéressoient
+point la Police générale de l'Etat, ceux qui étoient les plus usités
+furent rassemblés & conservés dans des Mémoriaux ou Rôles qu'on
+appelloit _Brevia_ ou _Breves_[15], ces Actes prirent insensiblement ce
+nom. Or, c'est sur-tout dans ceux de cette derniere espece que l'on
+découvre le germe des Brefs dont les Loix Anglo-Normandes nous ont
+conservé les Formules.
+
+ [Note 15: On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que
+ les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260,
+ 1. vol. Balus._ Les Commissaires du Roi, _Missi_, en tenoient
+ aussi de ce qui se passoit lors de la publication des
+ nouvelles Loix ou durant leurs Assises. _Capitul. 3, ann. 803
+ nº. 25, col. 394, ibid. & Capitul. ann. 853. col. 55, Balus.
+ 2e vol._ Les formalités que l'on observoit en reçevant un
+ serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui
+ s'appelloit Bref. _Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col.
+ 486 & 492._ En un mot, on tenoit registre de tout ce qui
+ émanoit du Souverain ou l'intéressoit. _Nitard. L. 4, pag.
+ 371._ Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser
+ quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les _Brefs_ ou
+ Mémoriaux. Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus._]
+
+De là le Bref _Non ponatis in defaltam de Glanville_[16] se retrouve
+dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er.
+
+ [Note 16: Ce Bref a été ci-devant transcrit.]
+
+_Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens Apostolico
+viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare
+præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus, omnes
+causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque ipsi legitimo
+redibit mittio[A], in suspenso debeant residere._
+
+ [Marge A: Premisso.]
+
+La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, n'a-t-elle pas
+évidemment servi de modele au Bref _Præcipe quod reddat_? Voici cette
+Formule.
+
+_Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille ad
+præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo quod
+Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo per
+fortiam tulisset & post se retineat injuste & nullam justitiam ex hoc
+apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem ad vos
+direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter constringatis
+qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto illo legibus
+studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non finitur
+memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram eum
+omnimodis dirigere faciatis præsentiam._
+
+La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref _Quod posuit_ du
+Chancelier Anglois[17], & la Formule vingt-une du premier Livre de
+Marculphe. Le Bref est en cette forme:
+
+_Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias quod N.
+posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum vel
+perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum & R. de una carucata
+terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ. Et ideo precipio
+tibi quod predictum R. loco ipsius N. in placito illo recipias ad
+lucrandum vel perdendum pro eo._
+
+ [Note 17: Glanville, L. 11, c. 2.]
+
+La Formule est ainsi conçue: _Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam
+nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem suam
+causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ regni nostri
+petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in vice ipsius tam in
+pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum que recipere
+deberet, quod in præsenti per fistucam eas eidem visus est commendasse;
+propterea jubemus ut dum taliter utriusque decrevit voluntas, memoratus
+ille vir omnes causas sui, ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut
+unicuique pro ipso vel hominibus suis reputatis conditionibus, &
+directum faciat & ab aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen
+quamdiu amborum decrevit voluntas._
+
+Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le monde
+peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que du Cange
+l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, Roi
+d'Angleterre, il disoit: _Quod hic contemptus Brevium dicitur, despectus
+litterarum Regiarum appellatur in Capitulis._ Du Cange n'avoit point,
+comme M. de Montesquieu, un systême à établir, & par cette raison on
+parvient plus sûrement avec lui à approfondir le véritable esprit de nos
+anciennes Loix.
+
+==========================================================================
+
+
+_USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE
+À des Ouvrages de Flete & de Britton pour la discussion des points les
+plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de Normandie._
+
+Littleton s'est principalement attaché à recueillir les maximes
+fondamentales & originaires des Coutumes Angloises; & Britton s'est
+borné à résoudre les difficultés qui de son temps faisoient l'objet le
+plus ordinaire des Jugemens, soit que ces difficultés prissent leur
+origine dans l'obscurité de la Loi, soit qu'elles résultassent de la
+forme de procéder. De là ce dernier Auteur ne fait aucune distinction
+entre les Statuts postérieurs à la conquête & ceux qui datent de cette
+époque; c'est même particulierement sur les Statuts les plus récens
+qu'il appuie ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés du
+premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires les plus
+anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement la Normandie,
+peuvent servir beaucoup à rectifier les opinions que ces Commentaires
+ont adoptées, soit sur l'origine, soit sur le vrai sens de ces Coutumes.
+
+Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes de
+Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain.
+
+_Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'Angleterre, & Seigniour de
+Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses Sujets pées & grace de
+sauvacion._
+
+L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage, &c. On
+peut faire quelques observations sur le Chapitre 17 de Trouveures. Il
+est ainsi conçu:
+
+_En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove; de Wefs[C]
+à nous appartenaunts, & d'Esturgons & de Balene & autres choses trove
+que nous sount detenus que nos dussent estre; soit aussi ententivement
+enquis & des nosmes des trovours, & en quels meyns teles troveures sount
+devenues, & combiens ils vaillent; car tresor musce en terre, & trove,
+volons que soit nostre, & si il soit trove en meer, a donques soit il al
+trovour. Et volons que home qui le trovera en terre en face hastivement
+à saver al Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye voet
+en querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que purra estre trove
+soit sauve à nostre oes[D] & les alloynours soient mis par meyn prises
+jesques en eyre de Justices, & a donques volons nous que si nos Justices
+pussent atteindre malice en les alloynours que les alloynours soyent
+punis par prison & par fin[E]. Et si nule malice ne soit trove, a
+donques soient punis par simples amerciamentes._
+
+_De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le Seigniour de la
+chose la demaunde dedens l'an & jour, & la pusse pruer estre sue[F], a
+donques soit la chose delivre al demaundaunt. Et aussi soit à celuy que
+le avera perdu, si il pusse averer la perte, & si nul eyt suy la chose
+dedens l'an & jour, & cely que l'avera trove le eyt fait crier & publier
+as Marches & as Eglises Parochyaines, a donques remeyne la chose al
+trovour. Et Weifs ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an & jour, si
+soit au Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este
+saisi de droit, & si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove,
+solemnelement si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en
+counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a
+quel houre que il voudra; & si le Seigniour le avowe pur sue, sieye le
+demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme de
+trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel le
+Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par l'autre,
+si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit de
+Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce de nos
+Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit nostre,
+sauve al trovour ses mises & costages renables, de Balenes troves en
+nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la cowe[B] a nostre
+compayne, solonc l'auncien usage._
+
+ [Marge A: C'est Edouard I.]
+
+ [Marge B: Wrekes _ex lingua
+ Danorum à verro quod est
+ traho_. Rouille. _Not. in
+ cap. 17._]
+
+ [Marge C: Wefs _res
+ viduetæ_, qui
+ n'appartiennent à personne.
+ La Coutume reformee de
+ Normandie les appelle
+ _choses gaives_.]
+
+ [Marge D: _Oes usus._]
+
+ [Marge E: Composition.]
+
+ [Marge F: Suivie,
+ poursuivie.]
+
+ [Marge G: _Extra hura_,
+ _extra eri_, _extra jurie_,
+ choses etrangeres au fonds
+ où on les trouve, _extra
+ jectæ_, _extra vectæ_.]
+
+ [Marge H: Non reclamee.]
+
+J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du Douaire, &
+que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi le Douaire pour objet.
+Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier contient, comme le 17e de la
+Compilation de Britton, toutes les maximes relatives au Vareck. Cette
+conformité ne peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle
+se remarque, non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond des
+choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant l'avouer, le
+Compilateur Normand n'a pas été si attentif que Britton à nous faire
+connoître la nature des droits des Seigneurs: ce que Britton dit du
+Vareck & des choses gaives, le prouve. Selon cet Auteur, les Seigneurs
+ne jouissoient originairement que par _franchise_ des choses gaives. Ils
+ne tenoient point ce droit de leurs fiefs, mais d'une concession
+particuliere du Souverain, & encore falloit-il que celui qui avoit
+trouvé l'_estray_ eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en
+profitassent: voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des
+Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie, & de ce
+que ces droits y ont toujours été du ressort des Juges royaux.
+
+ [Marge A: Dans la suite.]
+
+ [Marge B: _Cauda._]
+
+L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la _Baleine_. Cette
+décision est contredite par Britton & par l'ancien Coutumier, qui
+comprennent expressément sous le nom de Vareck _tout Poisson qui par lui
+vient à terre, & y aura été prins_. Ceci vient de ce que les
+Réformateurs du Coutumier ont consulté & suivi Rouillé sur cette
+matiere. Il soutient, en effet, on ne sçait par quel motif, que _la
+Baleine n'est pas un Poisson royal_. Pour bien connoître l'esprit de
+l'ancienne Législation Normande, il est étonnant qu'on n'ait pas eu
+plutôt recours, lors de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce
+Glossateur. Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton
+n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs, sur
+leurs droits, sur la continence & l'espece des mesures anciennes usitées
+en Normandie, dont la Coutume réformée de Normandie ne dit rien!
+
+_Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul ne eyt mesure
+en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne ses mesures & ses
+peys[A] de nos estendars[B], si come de Bussels, Galons, Lievres[C],
+Aunes, & teles autres mesures ...._
+
+_Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de nos peys & de
+nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres, volons que celuy
+Ministre eyt le poer[E] & la conisaunce de faux peys & fause mesures
+par-tout notre verge ou que nous seons en nostre tere dedens fraunchises
+& dehors, & de arder[F] quant que il trovera faux, de amercier[G] & de
+autrement punir ceux que teles mesures ou ceux peys ount use & luy avons
+assigne a deliverer les estendars a tous ceux que aver les vodront dount
+la livre peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes
+esprouves, & le bussel conteigne deux cents livres de deniers & le galon
+vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys quant aver
+desuent de peys solonc lour usages, & quant le Ministre de mesures doit
+faire son office, si le face en cette maniere._
+
+_Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de quant que
+il trovera de marches dedens la verge, & tauntost face vener les
+Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de par nous._
+
+ [Marge A: Poids.]
+
+ [Marge B: Etalons.]
+
+ [Marge C: Livres.]
+
+ [Marge D: Modeles.]
+
+ [Marge E: Pouvoir.]
+
+ [Marge F: Brûler.]
+
+ [Marge G: Condamner à
+ l'amende.]
+
+ [Marge H: Boulanger.]
+
+_Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a luy
+estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre meyn,
+si autre de nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs soient punis
+par prisons & par fyns. Et si les Baillifs veignent solonc ceo que faire
+deyvent, a donques leur soit enjoint que ils facent vener devaunt luy
+tous les bussels & demi-bussels & quartes & galons & demi-galons &
+toutes les autres mesures dount l'en ad achate ou vendu en tele Ville &
+de chescun pestour[H] un pain de chaque manere, & trestous les pestours
+& toutes les Braceresses de la Ville & les Taverners & les autres bone
+gents de la Ville par queux il purront enquerre la vérité de son Office,
+& ceux que seront somouns & ne venent mye & lour semounse soit tesmoine
+soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost face
+jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount des
+articles dount ils seront chargez de par nous, &c._
+
+Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage pourroit donner
+lieu, il y en a une qui me paroît mériter une attention particuliere.
+Nos premiers Rois avoient établi les mêmes mesures & le même poids pour
+tous les lieux de leur domination; les matrices en étoient conservées
+dans leurs Palais[18]. Cependant ces mesures & ces poids éprouverent
+dans la suite beaucoup de variations[19]. Le 6e Concile de Paris, en
+828, L. 3, c. 2[20], nous apprend que presque chaque Province avait
+alors sa mesure & son poids particuliers, _in diversis Provinciis
+diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)_. Charles le Chauve, en 864,
+ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs mesures que de son Palais,
+selon l'ancien usage; mais en même-temps il leur défendit d'exiger de
+leurs vassaux le Cens ou autres Redevances à une mesure plus forte que
+celle sur laquelle ces vassaux avoient coutume de se régler[21]. Des
+personnes furent préposées pour la vérification des poids & des mesures,
+& elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont on se
+servoit dans le domaine du Roi, & non pas celles des Seigneuries
+particulieres. Or, nous trouvons la même police pour les poids & mesures
+établis chez les Anglo-Normands.
+
+ [Note 18: _Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol.
+ Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid._]
+
+ [Note 19: _Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid._]
+
+ [Note 20: _Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143._]
+
+ [Note 21: _Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus._]
+
+Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie le 5 Juillet
+1578, Antoine le Senéchal dit avoir un _quart de Fief-Noble en la
+Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé le Fief de l'Ardeniere.... à
+cause duquel Fief il a droit quand le Roi vient, pour sa premiere &
+joyeuse venue audit lieu, d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, &
+le doit servir. Il déclare aussi avoir droit de prendre tous les grains
+qui sont mis en provision audit Château d'Arques; tous les vins, cidres
+& cervoises qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas & tous
+les lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut
+d'être bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de
+l'Ardeniere l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à
+cause dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit
+du gauge des poids, aulnes & mesures tant de grains, de breuvages que de
+toutes autres liqueurs de gauge, même sceller & adjuster lesdites
+mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à raison de ce que la
+situation & place dudit Château d'Arques est assise à l'estente & dedans
+mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le Bailliage de Caux &
+ressort d'icelui toutes les mesures deux fois l'an, & si ay droit de
+gauger les barils des Brasseurs estans audit Bailliage & ressort deux
+fois par chacun an, & pour ce faire me doyvent un baril de Boisson de la
+Boisson qu'ils vendent ou brassent, ou la valeur qu'ils la vendent au
+travers ou autres gens. Item, à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les
+Gaugeurs de Normandie eux disans avoir le droit du Roi par tous les
+Bailliages du pays gauger, & sceller leurs mesures & poids, & en prendre
+le droit comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations
+par-tout le pays une ou deux fois l'an, & prendre les émolumens,
+profits, forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur
+appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres
+manieres de gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent à
+peix & mesures._
+
+De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief de
+l'Ardiniere avoient eu le _droit du gauge par-tout le Bailliage de
+Caux_, & en outre ce _droit sur tous les Gaugeurs de Normandie qui
+disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages_. Ces
+Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection des mesures &
+poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries étoient exemptes
+de leur vérification; & de-là, d'un côté, cette grande diversité que
+l'on remarque encore entre les mesures auxquelles les Redevances
+Seigneuriales se payent, sur-tout en Normandie; & d'un autre côté, la
+mesure royale, dont les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les
+matrices, n'a pas dù varier: aussi est-il constant que la mesure
+ancienne d'Arques est encore la même que celle des Anglo-Normands.
+
+Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu du treizieme
+siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens livres, & la livre
+pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point changé, jusqu'à lui, la
+livre connue sous les deux premieres Races de nos Rois, cette livre de
+vingt sols étoit de douze onces, _duodecim unciæ libram viginti solidos
+continentem efficiunt_[22].
+
+ [Note 22: _Annal. Benedictin. ann. 1026._]
+
+Les variations que l'altération des métaux occasionna dans leur valeur
+durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement le
+changement des mesures. _Jusqu'à Saint Louis on peut évaluer_, selon la
+Remarque de M. de Villaret[23], _aux trois quarts la quantité de métal
+qui étoit sorti de France, & le quart qui y resta devint le signe
+représentatif de la même valeur_. Si les François furent forcés de se
+contenter de ce _signe_ pour le commerce intérieur du Royaume, les Etats
+voisins, qui étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux
+pertes de la France, durent nécessairement proportionner leurs poids &
+leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur effective de
+la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. A ce moyen le boisseau de
+bled Anglois, du poids de deux cens livres, la livre de douze onces, se
+trouva réduit au quart pour la France, c'est-à-dire, à cinquante livres
+de douze onces. Or, chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que
+quatre cens quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize
+onces étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En
+comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau
+actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze onces,
+on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept livres en bled, &
+que chaque livre excede de six onces la livre du boisseau de Britton.
+Conséquemment la livre du boisseau de Britton n'étoit que de dix onces
+d'Arques; d'où il suit que le boisseau de Britton, composé de cinquante
+livres de dix onces, étoit équivalent à trente-une livres quatre onces,
+ou bien à dix pots chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est
+conforme au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de
+demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence peu
+essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier selon les
+grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou moins sec est plus ou
+moins pesant. C'est cette considération, sans doute, qui a déterminé le
+Parlement de Normandie à ne suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal
+de 1634, ni celui de 1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à
+dix pots demion & demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par
+ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied à
+toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit pu faire
+naître.
+
+ [Note 23: Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.]
+
+Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire connoître
+l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais en attendant que
+parmi les personnes consacrées au Barreau de Normandie il s'en trouve
+qui ayent assez de zèle & de loisir pour se livrer non-seulement à cette
+entreprise, mais encore à celle de l'édition des Ouvrages de tous les
+autres Jurisconsultes Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand,
+le Lecteur, je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici
+l'extrait de quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment
+agitées, & que nos Coutumes anciennes & réformées ne paroissent pas
+avoir suffisamment éclaircies.
+
+La Coutume réformée, Art. 195, porte que les _terres d'alluvion
+accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la charge de les
+bailler par aveu aux Seigneurs du fief, & d'en payer les droits
+Seigneuriaux_. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante à cet
+égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement ou injustement
+augmenté par l'alluvion; il établit le droit des Seigneurs à l'égard de
+l'alluvion sur les principes les plus incontestables.
+
+_De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases
+l'en[A] ausi en plusours maneres._
+
+ [Marge A: On l'acquiere.]
+
+ [Marge B: Eau.]
+
+_Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun soil[A]
+acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie boundes[B]
+entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: car si
+la force de ascun flot court à un veisin en partie de son soil, par quoy
+le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe, en tiel hastive
+encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne soit brace de la meer)
+que le soil ne soit a recoverer par Assise, si le verrey possessour soit
+deforce, si la négligence ne luy desturbe. Mes si lencres eyt este si
+soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver cel encres que luy eit
+estre encru par Proces de temps si come en plusiours ans, & ne my en un
+jour, ne en un an, & la chanels[E] & le cours del ewe se remue devers le
+perdaunt, en tiel cas remeynt cel encres le purchas & le fee & le
+fraunktenement al purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et
+par le encres de mesme encressent les Seignorages & les fees des
+Seigniours, & purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi
+bien come aillours en son fee sauns tort faire[24]._
+
+ [Marge A: Sol.]
+
+ [Marge B: Bornées.]
+
+ [Marge C: Accroissement,
+ hâtif, précipité.]
+
+ [Marge D: Subtil, subit.]
+
+ [Marge E: Chenal.]
+
+ [Note 24: Britton, c. 33.]
+
+Que ce passage eût été connu de _Godefroy_, il ne se seroit pas fait
+cette objection: _Si les alluvions & accroissemens ont lieu pour les
+terres des Propriétaires bornées & limitées_, ou du moins il n'auroit eu
+garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant à la Coutume
+réformée de Normandie d'avoir en l'Art. 195, _accordé les alluvions aux
+Propriétaires des terres contiguës sans distinction si elles sont
+limitées ou non_. L'antiquité du témoignage de Britton auroit
+probablement engagé ce Commentateur à rechercher si les Réformateurs de
+la Coutume Normande auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de
+l'opinion de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que
+l'opinion de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les
+principes sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet,
+l'alluvion n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il
+est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui partage
+deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces fonds la partie
+de terrein qui dans la suite des temps vient s'y rejoindre. A ce moyen
+l'alluvion est moins considérée comme un accroissement pour ces fonds
+qu'une restitution qui leur est faite des portions dont le déplacement
+de l'eau les a dépouillés alternativement. Mais dès que l'un des fonds
+est borné, la présomption qu'il ait souffert quelque perte
+antérieurement à l'alluvion ne peut plus subsister, & conséquemment on
+n'a pu avoir aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la
+maxime qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds
+dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a pas
+seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages Normands, à
+cause des appuis qu'elle fournit au droit des Riverains sur l'alluvion,
+elle l'a dû être encore relativement à la preuve qu'on en peut tirer de
+la légitimité des droits des Seigneurs sur les accroissemens qui se font
+aux terreins qu'ils ont inféodés: car la présomption qui a lieu en
+faveur du fonds donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds
+releve. Dans le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par
+la position & la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre
+aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur doivent
+nécessairement revivre.
+
+Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets de la
+Foi & Hommage[25].
+
+ [Note 25: Ch. 68]
+
+_Volons_, nous dit-il, _que chescun Seigniour preigne homage de trestous
+les parceners masles & femesles si il le voille aussi come de un heire;
+& cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par la unite de droit_.
+Il établit la même doctrine à l'égard de la Féauté. _Nul parcener ne son
+issue ne jurge feaulté sinon à son eyne parcener, si le Seigniour ne
+voille eins soit en l'Election le Seigniour à prender tiels services
+parmy une meyn ou parmy les meyns de tous les parceners. Car autrement
+prendroit il les gardes & les mariages des aultres parceners._
+
+Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée de
+Normandie met entre les puînés mâles & les soeurs puînées parageres. Si
+la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement, comme aujourd'hui, les
+puînés de la garde du Seigneur; & au contraire, si les filles mineures
+restoient en garde nonobstant que leur soeur aînée en fût sortie,
+c'étoit parce que l'aîné des mâles étoit seul propriétaire du fief, au
+lieu que les parcenieres avoient chacune leur part du fief en propriété.
+
+Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur,
+s'explique ainsi: _Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le tenaunt;
+come son tenaunt avera fait homage a autre que a luy, lequel il duist
+aver fait a luy, & issint fraude & malyce soit attaint. Et aussi si il
+eyt fait homage a autre que a luy a tort, puisque il avera fait son
+homage a luy a droit. Mes si le tenaunt l'eyt fait par destresse de
+autre ou par foly & nient par malice, en tiel cas volons nous que l'en
+face venir les Seigniours & le tenaunt en notre Cour, & la soit discus
+que avera meillour droit en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre,
+& que tort avera soit puny._
+
+Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence
+actuellement suivie en Normandie sur les matieres des commises & des
+débats de tenure. Quand le vassal, de propos délibéré, viole la foi
+promise à son Seigneur, ce dernier a contre son homme une action pour le
+faire punir de sa fraude. La tenure rentre en la main du Seigneur, & est
+réunie à son domaine; lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre
+Seigneur que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet
+autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent
+discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure
+aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation.
+
+Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, pour les
+fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment de féauté sans
+hommage, _ils faisoient ascune foits a lour Seigniour un paye a la
+double value de lours services de un an en remembrance de reliefe au
+chiefe de chescun trente ans_. _Si come_, ajoute-t-il, _est en Normandie
+l'en fait de commun usage_.
+
+Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques,
+n'est pas une invention nouvelle.
+
+Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate l'antiquité.
+_Roixs_, selon lui, _ne purrount rien aliener en droit de lour Corone ne
+de lour royalte que il ne soit repealable par lour_ _Successours.
+Suffrable chose nequedent est que Baronies & aultres demeynes
+fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne, & en autre
+cas pur aver Prelats & autres sages gens du Realme de lour Counseil,
+issint que ils soient au Roy entendaunts respounables & justiceables, &
+en autre cas en fee ferme sicome cytes Burghes & autres demeynes, &c._
+
+L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé comme
+inaliénable remonte donc bien au-delà de celle qu'on lui a fixée
+jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le détail des droits
+domaniaux qui existoient de son temps; les précautions les plus
+scrupuleuses y sont prises pour la conservation de ces droits.
+
+_Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises Cathedrales,
+Perochiales & Religions & de mesons de Religion & de Hospitals en cel
+counte quex sount de nostre avouson, & quex deyvent estre, & ne sount
+mie; & par quex ils ount este suffrets, & coment & quex demeynes nous
+tenons en nostre meyne en cel counte, & quex autres demeynes nous &
+autres tenons de auncienes demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes
+& de purchas, & qui teles terres tiendent autre que de nous, & combien
+les terres vaillent severaument[A] a la very value, & de demeynes que
+deyvent estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par
+quex, & qui les tient. Et auxy des fees & des avousons des Eglises, & de
+hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, & ne sount mie
+coment ils ount este alloynes, & qui les tient, & puis quel temps, & de
+lour verey value, & del counte par an, & combiene le Visconte nous rent
+par an de ferme, & combien des hundreds sount en nostre meyn, & combien
+chescun hundred vaut, & combien les Baillifs rendent par an a nous, ou a
+autre. Et aussi de aumosnes & de services dues a nous, si ils eyent este
+sustrets, & par quex, & combien de temps. Et aussi de sutes[B] dues a
+notre counte & a nos hundreds, & a nos maners, & a tours de nos
+Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a nos molyns, si eles eyent
+este faites pleinement; & si non, coment eux ount este sustretes, & de
+quel temps, & par quex, & ausi de tous services dues a nous de droit. De
+eschetes que nous duissent eschier par la felonie des felons, ou par la
+mort de nos tenaunts sauns heire, ou par ascun manere de revercion, par_
+ [Marge A: Séparément.]
+
+ [Marge B: Suites.]
+_ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de felons que
+tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies faites, que
+dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les tient, & de quel
+temps, & combien ils vaillent par an en touts issues a la very value. Et
+aussi de terres & tenements alienes par felons & autres tenaunts puis
+lour felonie faite, dount notre gree nad mye este fait, del an & del
+Wast, de Countes, Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, &
+petites, desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, & qui
+les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A], & si rien nous
+soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst estre de droit,
+& si pleynement come les gardes & les mariages, & homages, & reliefs, &
+heires par tout ou aver les duissons de droit, ou sinon par qui ils nous
+ount este sustrets & de quel temps, & combien ils vaillent par an. Des
+enfaunts masles, damoyseles & vedves, qui mariages duissent estre nos,
+maries sauns conge de nous, & quant de fees & a queux, & combien que
+cest que lour terres vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes
+maneres de purprestures faites sur nous de terres & de fraunchises &
+ceux que serrount presentes deforceours & purprestures par fresche force
+puis le eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre
+de lour tort, & soit le Proces tiel, come de play de terre par nos Brefe
+solon la nature del graund cape[B], & del petit, & ceux deforceours, en
+les autres articles avaunt dits soient auxi somons. Et come ascun appara
+en Court, & die que il trova son auncestre seisie, & ceo puisse averrer,
+si cesse la aemaunde sauns Brefe, & ceux que serrount assignes a pursuer
+nostre droit, hastivement maundent quere Briefe de Droit que en appele
+Precipe quod reddat nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit
+purchase sur ascune chose appendaunte a nostre Corone come sount
+auncienes demeynes, si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et
+si les tenaunts se voillent mettre en enqueste en fourme de graund
+Assise a ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous & de nostre
+Conseil si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur
+nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone a
+torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception de
+non tunure. Mes list[C] a chescun de soy eyder par garaunt vocher & par
+ [Marge A: Moyen.]
+
+ [Marge B: Cape nom d'un Bref
+ de prise-de-corps.]
+
+ [Marge C: Est libre, licet.]
+exceptions renables solonc ceo que dit serra entre les exceptions. Et si
+Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes ou terre purchaces alienes,
+ou de autres choses que ne sount mie appartenauntes a la Corone, en tiel
+cas ne volons nous mye que home counte de plus haut temps que de Brefe
+de Droit, & prescription de ceux courge encontre nous come encontre
+autres del people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de
+Droit. Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt
+de prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad en
+Brefe de Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres tenues de
+nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que tiels fees soient pris
+en nostre meyn, & que le Visconte nous respoigne des issues, & que point
+lour soient rendus sauns nous. Et quant a gardes & mariages a nous
+detenus, volons que tauntost soient pledes tout sauns Brefe & courge[A]
+la penaunce encontre les deforceours solonc la ordynaunce de nos
+Estatuts; & volons que chescun sache que si home moerge que avera
+tenement de nous par fee de Chivaller & de graunde Serjauntie lequel que
+il eyt tenu de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de
+purchas, qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un
+heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les foits
+que eux serrount a marier, & aussi de toutes les vedves, qui Seigniours
+averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit que ascun soit
+marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele qui mariage a nous
+appent, tauntost soient seisies en nostre meyn toutes ses terres &
+toutes les terres lours barons, & le Visconte nous respoyne des issues &
+sauns nous lour soient poient rendus. En droit de purprestures volons
+nous que les noysaunces soient oustes as costages de purprestours, & les
+suffrables soient pris en nostre meyn, & la value par an soit enroule, &
+solonc la discretion de Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a
+rentes a fee ferme a ceux que plus vodront doner._
+
+ [Marge A: Et coure la
+ peine.]
+
+Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, chez
+les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en certains cas les
+particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient être garantis dans
+leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette garantie n'avoit point
+lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil connu sous le titre de
+_Fleta_ nous enseigne: _De terris tenementis Regis_, dit-il, _secus
+erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ terræ Regis, ex antiquo
+Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito quia de antiquis maneriis
+per Prædecessores Regis alienatis currit tempus contra Regem sicut
+contra alium, terras vero suas de eschaeta vel perquisito dare poterit
+Rex & licita alienare, & de hujusmodi terris ad escambium, vel
+Warrantizare si per Prædecessores suas expresse fuerit obligatus alias
+vero terras alienatas non tenetur Warrantizare sed potius revocare_[26].
+
+ [Note 26: Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.]
+
+Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton & de
+Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on trouve
+_l'inaliénabilité_ du domaine déjà établie; tandis que, selon Flete,
+elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel ce dernier fixe
+une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les Souverains qui vivoient
+alors: _Res quidem_, je copie les termes de Flete, _Coronæ sunt antiqua
+maneria, Regia homagia, libertates & hujusmodi quæ cum alienentur,
+tenetur Rex ea revocare secundum provisionem omnium Regum Christianorum
+apud montem Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici
+quarto habitum_. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à
+l'exception de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans le
+temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier a été tenu
+qui en ait fait mention; & qu'au contraire nous avons plusieurs actes
+émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne, d'Espagne, &c.
+postérieurement à cette prétendue Assemblée, qui contiennent ou
+l'aliénation ou la confirmation d'aliénations faites par eux de diverses
+portions de leur domaine; d'où il faut conclure que cette Assemblée est
+imaginaire, & que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur
+du _Fleta_, qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la
+Prison que le titre de ce Livre désigne[27], a été trompé, comme Selden
+l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques personnes qui
+avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274.
+
+ [Note 27: _Imponi sibi passus est procul dubio carcerius
+ noster seu Fletæ autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag.
+ 551._]
+
+Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la fermeté
+avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu qu'il ne devoit pas
+payer au Pape le tribut que son père s'étoit engagé de donner tous les
+ans au Saint Siége, comme la suite d'un Concordat que tous les
+Souverains qui avoient assisté à ce Concile avoient fait pour la
+manutention de leur domaine, quoique dans le Concile il n'y eût eu
+aucune résolution prise à ce sujet.
+
+On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par l'importance
+des objets que Britton vient de nous offrir, & que je n'ai fait
+qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture de cet Auteur
+pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation; il n'est cependant
+point comparable, à beaucoup près, au Compilateur du _Fleta_ que je
+viens de citer. Celui-ci a rassemblé, comme sous un seul point de vue
+sur chaque matiere, les Statuts, les décisions qui étoient épars dans
+tous les Diplomes des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui
+avoient paru avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain,
+il n'en a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les
+Coutumes Anglo-Normandes avoient omis de décider, & encore ce n'a été
+qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient se concilier
+avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit rapporter
+avoient été primitivement institués.
+
+Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; son style
+concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant de Traités complets
+du sujet que leur titre annonce. Après avoir dit quelque chose de cet
+Ecrivain, nous parcourerons quelques endroits de son Livre où il s'agit
+de matieres que ni Britton ni Littleton n'ont discutées, ou que ces
+Auteurs n'ont pas assez approfondies.
+
+Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges des
+Templiers & des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort renommés
+sous Edouard Ier & ils furent anéantis dès le commencement du regne
+d'Edouard II. On doit donc faire remonter au temps du premier de ces
+Princes l'existence du célebre Jurisconsulte, auquel, pour plus de
+facilité, je donnerai à l'avenir le nom de sa Collection. Cette preuve,
+que j'emprunte de Selden[28], n'est pas la seule dont il appuie son
+opinion sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet
+Ouvrage, il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit pere
+du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de procéder. Il ne
+peut être assurément là question que de Henri III, dont Edouard Ier
+étoit le fils. Et en effet, dans le même Livre 2, c. 64, Flete avoit
+cité un Statut _de Mercatoribus_, lequel a été constamment dressé dans
+le Parlement de Westminster en la trente-troisieme année du regne
+d'Edouard Ier; enfin dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné
+comme aïeul du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est
+plus permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la
+Collection de _Flete_ doit être placée. Il n'en est pas de même du nom &
+de la profession de celui à qui nous sommes redevables de cette
+production.
+
+ [Note 28: Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag.
+ 546.]
+
+Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou _Fleta_, Anglois de
+nation, & qui professoit la Regle des Hermites de Saint Augustin, & qui
+a publié quelques Ouvrages de Théologie; mais il est constant que ce
+Moine vivoit sous Richard II, vers la fin du quatorzieme siecle, date
+qui ne peut s'accorder avec celle que les passages de Flete forcent de
+donner à sa Compilation. D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on
+trouve: _Tractatus autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia
+in Fleta, de jure Anglicorum fuit compositus_; ce qui démontre que
+_Fleta_ n'est pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que
+l'Ouvrage n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. Ce
+lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois _The Fleet_, _la
+Flotte_, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la riviere où
+elle est assise.
+
+Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes des
+plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, que
+quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés, d'autres
+condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes Annales
+manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette remarque: _Incarceratio
+Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ de Weylong, Johannis de
+Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ de Stratton de quo Dominus Rex
+habuit quadraginta mille marcas & amplius præter vasa argentea &
+aurea._
+
+Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en Rimes
+françoises, composée par Pierre de Langtoft.
+
+ Quant le Roy Edvvard avoit demoré
+ Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené,
+ A son repoir trova par pleinte presenté
+ Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté.
+ Les uns avoient par douns les Leys destourné,
+ Les autres la Couroune avoiente violé.
+ Thomas de Weylande en Banc primes nomé
+ Par agard du Court le reigne ad forjuré,
+ En la terre de France sans repoir est alé,
+ Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris & mené
+ A la Toure de Londres, deliveres par mené.
+ E sur ceo chescun de Ofice est privé.
+ E _Lys_ de _Begyngham_ n'est pas entechelé,
+ E _Johan de Metingham_ le chef est demoré,
+ Sire _Raufe de Heugham_ ad taunt disputé
+ Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé.
+ Sire _Adam de Stratton_ est dur de mené,
+ Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé?
+ Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné,
+ Avoir chaunta pur luy, _placebo Domine_,
+ _Dilexi quoniam_ fraude & fausseté.
+
+Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du _Fleta_ étoit un
+des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette dénomination; ce qui
+est d'autant plus vraisemblable, que de son temps on la regardoit encore
+comme particulierement destinée, par une espece de droit très-ancien, à
+renfermer les accusés qui méritoient quelque considération.
+
+Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & sur la vie de
+l'Auteur du _Fleta_, son Ouvrage nous fournit des preuves certaines de
+l'étendue de ses connoissances dans le droit commun de sa Nation.
+
+Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres qui forment
+la division de son Recueil, caractériseront mieux cet Ecrivain que tout
+ce que je pourrois en dire.
+
+Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions des
+Officiers de la Couronne & celles des Officiers des Seigneurs
+particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront faire
+aisément juger de l'importance & de la multiplicité des obligations que
+contractoient les autres.
+
+Livre 2, ch. 71.
+
+_DOCTRINA SERVIENTIUM._
+
+_Ss. 1._ Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare de iis,
+quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò de Ministris
+generaliter in maneriis necessariis, & eorum Officiis, & qualiter se
+habere debent in eisdem ad commodum Domini, exempli causa est dicendum,
+ut hujusmodi compotorum auditores majores & minores secundum gradus
+Officiorum constitutos in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus
+debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a _pecia_[A] compoti sciant
+sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis excusari,
+nisi Dominus incautè sibi prospexerit, & ideò in primis de qualitate
+Domini, & qualiter expectari debet in præmissis videndum erit.
+
+ [Marge A: _Pecia_, piece,
+ _pecia compoti_, un compte
+ sans suite, dépécé.]
+
+_Ss. 2._ In omnibus autem, & super omnia decet quem libet Dominum verbis
+esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & Justitiam amantem, fraudem &
+peccatum odientem, voluntariosque malevolos & injuriosos contemnentem, &
+apud proximos pietatem, vultumque motibilem & plenum. Ipsius enim
+interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non
+cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed
+jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus expertorum,
+consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, & familiæ suæ
+scire veram executionem terrarum suarum, necessarium erit & perinde
+sciat quantitatem suarum facultatum, & finem annuarum expensarum. Et cum
+extentam illam possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per
+instaurationem bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare &
+excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: nam terrarum
+cultura per temporum incongruitatem singulis annis æquivalenter minimè
+respondet; deficiente ergo blado, mortuisve bestiis, vel superveniente
+combustione, vel alio inopinato eventu sinistro, locum habebit
+depositum, quod quidem si devastetur, locus erit pecuniæ, & qui alienum
+accommodat in casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si
+cum creditoribus finem faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit
+dampnum unum aliud sequi, juxta illud.
+
+_Ss. 3._ Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè congaudent
+qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur sibi quis ut de
+proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum suarum annuum valorem;
+quæ per tenentes Domini fideles & juratos sic debent extendi. Inprimis
+inquirendum est de castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis
+circumdatis, videlicet, quantum muri, & ædificia lapidea, & lignea,
+plumbo, vel aliter cooperta, valeant per annum, & pro quanto appreciari
+possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum & ædificiorum, ac etiam
+pro quanto ædificia extra fossatum appreciari possunt, & quantum valeant
+unà cum gardinis, _curtilagiis_[A], columbariis, vivariis, & omnibus
+aliis exitibus curiæ per annum: item quot campi, & quot sint culturæ in
+Dominico, & quot acræ arabiles in qualibet cultura, & quantum quælibet
+acra per se valeat per annum.
+
+ [Marge A: Petite cour. En
+ Picardie, _courtis_.]
+
+_Ss. 4._ Item, quot acræ prati sunt in Dominico[29], & quantum valet
+quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam acræ sunt
+pasturæ, & cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis necessaria, &
+quot & quales bestias sustinere poterit, & quantum quælibet acra valeat
+per se, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per
+annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi, quot & quales bestias Dominus
+habere possit in eadem, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad
+locandum per annum.
+
+ [Note 29: _Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann.
+ Soc. Balus. tom. 1, col. 33._]
+
+_Ss. 5._ Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus pro voluntate
+sua excolere poterit & assartare, quot acræ in se contineant, & pro
+quacunque vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ possit appreciari, & quantùm
+acra fundi valeret per annum, & boscus hujusmodi, si assartaretur.
+
+_Ss. 6._ Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant quantum
+Dominus se _appruare_[A] possit in eisdem, & de quot acris, &c. ut
+suprà.
+
+_Ss. 7._ Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus aliis exitibus
+forestarum, boscorum, _morarum_[B], bruerarum, & vastonem, quantum
+valeant per annum.
+
+_Ss. 8._ Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus
+& communibus, quantum valeant per annum.
+
+_Ss. 9._ Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, &
+forestarum, cum finibus & amerciamentis provenientibus de expeditatione
+canum quantum valeant Domino per annum.
+
+_Ss. 10._ Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, quot
+sunt, quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia valeat per annum, secundùm
+veram ipsius æstimationem, & per marcas & solidos extendatur; ut, si
+Ecclesia centum marcas valeat per annum, ad centum solidos extendatur
+advocatio per annum.
+
+_Ss. 11._ Item, de _herietis_[C], nundinis, mercatis, theoloniis,
+operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & exhenniis[D],
+quantum valeant per annum.
+
+ [Marge A: _Appropriare_, se
+ reserver.]
+
+ [Marge B: Joncs-Marins.]
+
+ [Marge C: Voyez ci-après ce
+ que je dis de ce droit dans
+ la Note 22 sur les Loix
+ d'Edouard.]
+
+ [Marge D: Dons-Gratuits.]
+
+_Ss. 12._ Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis,
+custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per annum.
+
+_Ss. 13._ Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & quot
+forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & quæ feoda teneant de
+Domino, & quæ de aliis, & per quod servicium; an per socagium aut per
+servicium militare, vel per liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm,
+vel in liberam & puram eleemosynam, vel alio modo, & qui tenent per
+chartam, & qui non, & quantùm reddunt Domino singulis annis, & ad quos
+terminos de certo redditu.
+
+_Ss. 14._ Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, & quot
+sectas per annum, & quantum quælibet defalta, & quid accidit Domino per
+mortem talium.
+
+_Ss. 15._ Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum secta, &
+quantum quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, & quantum
+valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico, quàm de novo perquisito.
+Tenuræ dico, ut mesuagio, curtilagiis, terra arabili, prato, pastura,
+redditu, bosco, & hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine
+destructione & exilio faciendo, & quantum valeant suæ operationes &
+consuetudines, & quantum reddant in redditu singulis annis, & qui
+possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non; quæ omnia, prout
+extensa fuerint, imbrevientur.
+
+_Ss. 16._ Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam ex quanto
+blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm terrarum
+diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ in seminis sparsione non
+poterunt æquiparari.
+
+_Ss. 17._ Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero
+bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in quolibet
+manerio, sufficienter, & quantum liberè deductis expensis valere debeant
+per annum; quæ omnia distinctè scribantur in membranis, ut perinde
+sagaciùs vitam suam disponat & faciliùs convincat mendacia
+compotariorum.
+
+Livre 2, c. 72.
+
+_DE OFFICIO COMMUNIS SENESCALLI._
+
+_Ss. 1._ Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto &
+fideli, viro provido, discreto & gratioso, humili & pudico, & pacifico,
+& modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ, & Officio
+Senescalciæ se cognoscat, & jura Domini sui in omnibus tueri affectet,
+quique Subballivos Domini in suis erroribus & ambiguis sciat instruere &
+docere, quique egenis parcere, & nec prece vel pretio velit à tramite
+Justitiæ deviare, & perversè judicare, cujus Officium est curias tenere
+maneriorum; & si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus tamen
+Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate, tunc saltem
+bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, præsentialiter curiam
+tenere debebit, ut tunc de subtractionibus consuetudinum, servitiorum,
+reddituum, sectatum ad curiam, mercata, & molendina Domini, & ad visus
+aliarumque libertatum Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon &
+de alienatione terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum &
+hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, & à quo tempore, & quo jure,
+tempore cujus Ballivi, vel servientis facta fuerit hujusmodi alienatio.
+Quæ quantùm cum Justitia valeat per districtiones, vel per auxilium
+Regis, si necesse fuerit, sine dilatione faciat revocare.
+
+_Ss. 2._ Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio per
+communem particam probare distinctè & apertè sciat tam numerum acrarum
+arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis ad terram seminabilem
+sufficienter quantitatem, nè fallaces præpositi computantes quantitatem
+seminis excedant per numerum acrarum vel quarteriorum.
+
+_Ss. 3._ Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; dicitur
+enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi
+voluptatem, & salvæ seruræ famulos reddunt aptiores; quod Anglicè
+dicitur, OFTE TRESTE LOKES MAKETH TREUVE HYUVEN.
+
+_Ss. 4._ Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis carucarum
+in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc rationem, ut terræ
+sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt carucatam, eò quod lx
+in hyeme, lx in quadragesima, & lx in æstate pro Warecto debent exarari.
+
+_Ss. 5._ De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti acræ
+computari, ut medietas pro Warecto habeatur, & medietas alia in hyeme, &
+quadragesimâ seminetur, & perinde de numero carucarum de facili poterit
+certiorari.
+
+_Ss. 6._ Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties
+debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, & de omnibus auxiliis, &
+operationibus quorumcunque veraciter scire debet.
+
+_Ss. 7._ Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio
+existente, cujus inventorium inter ipsum & servientem in scripto
+cirographato debet imbreviari.
+
+_Ss. 8._ Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet manerio habito
+& invento, quem statim faciat, consentiente Domino, discretè supplere.
+
+_Ss. 9._ Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque manerii
+& subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, & alios se
+gesserint & habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas se latitet ob
+timorem, & si de aliquibus disseisinis, verberibus & melletis, vel
+luctis se intromiserint; & si ad tabernas vigiliasque quis, Officiis
+suis omissis, noctanter ierint, pro quorum aditu Dominus vel alius
+aliquod dampnum sustinuerit; & quod dampnum, & quoties, & qui sint inde
+culpabiles, quæ quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò
+faciat emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi
+delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem per ipsum
+Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto non decebit Dominum
+commovere.
+
+_Ss. 10._ Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum
+ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas Domini inde
+fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio, venditio, vel
+alienatio, nisi per sufficiens Warrantum Domini, vel Senescalli, cum
+laudabili testimonio fide dignorum.
+
+_Ss. 11._ Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis,
+releviis, herietis, exennis, & venditionibus quibuscumque summam &
+quantitatem, & de hiis qui receptione pecuniæ fuerint onerati.
+
+_Ss. 12._ Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo tempore in
+manus Domini devenerint, & quantum valeant per annum. Et qui inde
+expletia receperint, & quantum.
+
+_Ss. 13._ Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri sui
+per districtiones Domini appruaverint.
+
+_Ss. 14._ Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens vel
+tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit in boscis,
+parcis, warrennis, cuniculariis, & hujusmodi, & quod dampnum, & quis hoc
+fecerit, & quoties.
+
+_Ss. 15._ Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum in
+quocunque manerio servientium, tam majorum quàm minorum, & de eorum
+plegiis, quorum omnia nomina imbreviata debet custodire, & curiam
+ingredi, & habere de Advocatis; nec debet major vel minor, antequam
+plegium Domino per literas patentes invenerit, in obsequio Domini
+remanere, nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena
+curia, & per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint convocati;
+nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes à servitio
+Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit talis potestas reservata:
+nec etiam custodias, maritagia, seu escaetas, vendendi, viduasve dotandi
+alicui, præter quam solo Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet
+de denariis Domini sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus,
+præcepta tamen sua advocare tenetur.
+
+_Ss. 16._ Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne ovis, vel
+alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo & præposito, aliisque
+fide dignis videatur, quâ morte fuerit mortua eò quod diversimodè mori
+potuit, ut per interfectionem voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ,
+furatæ, vel mahemiatæ, vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in
+quibus casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem
+mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem,
+mahemium, senectutem, & hujusmodi, hoc suo custodi non debet imputari;
+ad vim autem majorem, vel ad casus fortuitos non tenetur quis, nisi sua
+culpa intervenerit. Si autem ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur,
+vel occidatur, vel per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem
+fugetur, & hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro
+qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una bestia
+cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes fiant
+examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant.
+
+_Ss. 17._ Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, vel per
+substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum emptore,
+Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare, & diei scire
+summam expensarum.
+
+_Ss. 18._ Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse habuerit
+per talliam recipere unum quodque genus carnium & piscium, & quod in sua
+præsentia fercula scindi faciat, & coquo per numerum deliberare, & inde
+rationabilem compotum audire.
+
+_Ss. 19._ Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes obolati de
+quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per numerum recipere
+tenetur. Item, quot panes, quotque fercula simplici familiæ diebus
+communibus conveniant.
+
+_Ss. 20._ Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de blado &
+braseo, pistori deliberato per præpositum.
+
+_Ss. 21._ Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim de
+Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur
+testimonium perhibere.
+
+Livre 2, chapitre 73.
+
+_DE OFFICIO BALLIVI._
+
+_Ss. 1._ Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo verax, &
+in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore cognitus,
+plegiatus & electus, qui de communioribus legibus pro tanto Officio
+sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita justus, quòd ob vindictam vel
+cupiditatem non quærat versus tenentes Domini, vel aliquos sibi
+subditos, occasiones injustas, per quas destrui debeant, seu graviter
+amerciari. Caveat autem sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo
+mane, nè tepidus videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi
+faciat, deinde campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne
+indè dampna fiant in auroris.
+
+_Ss. 2._ Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas adeat,
+custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam _dietam_[A] suam
+plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin cadit in compoto. In
+initio igitur temporis seminandi, & _trebinandi_[B], conjunctim sint cum
+carucis Ballivus, præpositus, & messor per totam dietam, donec arraras
+suas legitimè compleverint, quantum videlicet ad unum diem pertinebit, &
+quòd omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas
+faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim disjunctis
+carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii rationabiles
+ [Marge A: Visite du jour,
+ _hodiernum iter_.]
+
+ [Marge B: _Trebinare_,
+ donner le dernier labour.]
+prætenderint excusationes de aruris suis, secundum aruram illius dietæ,
+tenentur reddere rationem. Et nihilominus facta eorum & defectus sæpe ac
+sæpius expedit supervidere, & videre per messorem, ne hujusmodi defectus
+remaneant non correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum
+duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam in
+terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis est & impediosa, tum
+quia equus plus sumit & expendit; tum quia carucarii & fugatores extra
+passum ire consuetum, secundùm usum boum grave videtur, tum quia caruca
+boum in terra gravi præcedet, ubi equina remanebit.
+
+_Ss. 3._ Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, videndum est
+& sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem carucæ deputata, à festo
+Sancti Lucæ, usque ad Festum Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij
+septimanas, ex communi consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem
+si in statu laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de
+pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex xij
+denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & quolibet
+mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa est xj sol' vj
+den' præter estoveria foragii, & eschaetarum bladi. Bos verò de tribus &
+dimidia mensura avenæ, de quibus x faciunt bussel, sufficienter poterit
+quâlibet septimanâ sustentari, unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus
+etiam cum senectute vel labore convincatur, de pelle tantum
+correspondet, sed de bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii
+salvari poterit Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non
+sufficiat, interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, &
+pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, vel ferè
+Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel quasi observari.
+
+_Ss. 4._ Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores,
+cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod quilibet quod
+suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, subtiliusve ad
+commodum Domini, quàm per competentes minas, quotiescunque transgressi
+fuerint, poterunt castigari, monitionibus tractabilibus
+intervenientibus.
+
+_Ss. 5._ Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari,
+compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum suorum
+abundantia per effectum operis liquere valeat universis.
+
+_Ss. 6._ Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, ab
+aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas equitaturas impunè
+vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus bene custodiantur, nè
+per negligentiam vel pigritiem de debitis puturis & præbendis suis
+quicquam amittant, vel subcontrahatur ab eisdem.
+
+_Ss. 7._ Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, aut
+aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, vel
+placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, feodum, vel
+libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, vel braciandi in manerio,
+nisi Dominus præsens extiterit.
+
+_Ss. 8._ Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub certis vadiis
+quotidianis victus sibi constituatur.
+
+_Ss. 9._ Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si purè
+granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs faciat triturari,
+nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso germinent, in
+tegmineve domorum: foragium autem tassari faciat & cooperiri, cujus
+eschaetæ, prout collectæ fuerint, in luto plateis, & itineribus
+projiciantur ad fimum nutriendum, quod multo magis ad commodum Domini
+sic deveniet, quàm si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra
+requiescat, nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum
+curiæ fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur.
+
+_Ss. 10._ Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur,
+warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra fregerit post
+carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis Sancti
+Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam.
+
+_Ss. 11._ Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non concava:
+sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè poterit vicibus
+expectare.
+
+_Ss. 12._ Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum per
+minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo durante
+exarando. Et cum bona terra arari debeat pro warecto caveant sibi
+carucarii, ne malam terram perversè arando attingant; sed per radium
+quadratum terram bonam advertant, dùm tamen profundam, ita quòd terra
+recens cooperta vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit
+rebinandi, nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit
+carucæ cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam si tempus
+pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat terra mollis &
+aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca tunc ad aliquam terram
+certam attingere non valebit, sed erit caruca tanquam lutosa: faciant
+ergo radios suos leves in rebinando, ut profundiùs per duorum digitorum
+largitatem attingere valeant in seminando, per quod caruca à luto
+deliberari valeat, & mundari, & pulchram bonamque faciat aruram.
+
+_Ss. 13._ Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat Ballivus
+largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos radios arari, per quod
+semen æquiùs cadere valeat in eisdem: nam radiis largè aratis, & semine
+projecto, herciaque superveniente, statim sit discensus seminis inter
+duos radios per herciæ tractum, & summitas terræ inter ipsos radios
+habita, detecta, & tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum ab
+uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit.
+
+_Ss. 14._ Si quid autem bladi remanserit post seminationem agrorum, id
+prudenter granario retornetur, vel granatarius in compoto de facili
+poterit titubare.
+
+_Ss. 15._ Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari &
+minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum elevata, sub
+pede carucarii sinistro ultimum radium arando subvertatur &
+prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior habeatur.
+
+_Ss. 16._ Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, ut ante
+adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina suas expanderint
+radices.
+
+_Ss. 17._ Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà octo dies
+sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile,
+quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, gelu penetrabit,
+per cujus si perseveraverit per triduum vel ampliùs, possibile est
+hujusmodi grana tenera & aquosa germinata & pullulata omnino deperire.
+
+_Ss. 18._ Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent seminari ad
+semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, & terra lapidea, nè
+fortè per fervidum marcium dampnum contingat, & impedimentum per minimam
+duritiam, vel nimiam concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi
+terræ seminari, ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant
+nutrimentum: terras autem molles & sabulonosas non est necesse maturè
+seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis ex consuetudine
+subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, & de marisco necessarium
+est optimè fodere & radiare, & radios aptè purgare, ne semen humi
+projectum, per impetum aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi
+derelictas semine genecti vehementer expedit seminare.
+
+_Ss. 19._ Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ à qua venit
+projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis quæsitum nullatenus
+abundabit: faciat igitur quivis discretus semen sibi emi hyemale, ut
+copiosior eveniet ususfructus. De semine verò proprio quadragesimali
+seminentur terræ Domini, nisi propter fori facilitatem hoc fuerit
+omissum. Nulli Ballivo sit vile, si de rebus Domini Dominum possit
+appruare, ut de suis ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, &
+hujusmodi fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure,
+fabisque educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini
+respiciant incrementum.
+
+_Ss. 20._ Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, piscarias
+suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; sed non de
+lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui effusionem piscium
+nituntur devorare.
+
+_Ss. 21._ Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter
+inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro equarum,
+emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat instaurare.
+
+_Ss. 22._ Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere se
+debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam suam, &
+impudentiam ministrorum in poenam compoti merite debeat condempnari.
+
+Livre 2, chapitre 74.
+
+_DE MARESCALLO._
+
+_Ss. 1._ Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum
+talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto diei qualibet
+nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum equorum possit inserere,
+specificando nomina supervenientium de eorum adventu, & morâ.
+
+_Ss. 2._ Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum inde necesse
+habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat de furfure, sicut
+de avena.
+
+_Ss. 3._ Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis
+talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum custubus, & ubi
+ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec sine sua licentia alienos
+equos inde licebit ferrare. Item, fænum & literam equis deliberare.
+
+Chapitre 75.
+
+_DE COQUO._
+
+Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere Senescalo
+singulis diebus.
+
+Chapitre 67.
+
+_DE PRÆPOSITO._
+
+_Ss. 1._ Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per
+villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam debet
+præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non ergo sit piger
+vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum Domini adipisci
+nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas & extrinsecas mane conjungi,
+terrasque conjunctim & purè arari, putoque semine, nec minus sparsè
+dispergi faciat & seminari, fimum etiam nutriri & co-adunari, ad
+sterculinium cum terra fimumque mixtum faciat exaltari.
+
+_Ss. 2._ Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum mundatione, vel
+saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, desuperque
+straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non necessarii, &
+plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante martii siccitatem
+colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari debeat ad rura, cum
+cariatoribus præsens existat præpositus totâ die, ut sine fictitia
+dietam finiant & laborent, & secundùm laborem illius dietæ debet futurus
+labor expediri, allocari, alioquin etiam in compoto cadent; & quod de
+istis dicitur, dici poterit de cariatoribus universis.
+
+_Ss. 3._ Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed cum terra
+optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè quodammodo calida
+est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale fervidum: mixtis ergo
+caliditatibus, ordea per consequens possibile est marcisci: expedit
+igitur fimum hujusmodi terrâ misceri.
+
+_Ss. 4._ Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ mixtæ
+horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; fimus verò
+purus in rure dispersus, ultra duos vel tres annos secundùm quod terra
+fuerit frigida vel calida, minimè durabit. Mixtus autem in duplo licet
+tantam non habeat substantiam, vel virtutem; marla autem durabilior est,
+eo quod fimi descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est
+causa quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta
+itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs consumetur;
+qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, quia roris
+stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum debent mitti
+fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; & sic ante tempus seminis
+multùm consumerentur: sed ante tempus seminandi immediatè distribuantur,
+& maximè, si fuerint de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit
+propinquior, tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes
+alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum
+abundantiùs emittunt.
+
+_Ss. 5._ Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & Senescalli,
+inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, videlicet à
+debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, & separari; debilia
+namque magis consumunt, eo quod sæpiùs & meliùs oportebit hujusmodi
+destinare tamen ad operationes, & laborem constituta præbendare, &
+eisdem debilioribus frequentiùs parcere & deportare, & quanto in
+laborando parcatum fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque
+conditio robustis.
+
+_Ss. 6._ Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel per
+decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, sic fuerint
+electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, & per venditionem,
+vel alio quovismodo poterunt per substituta de levi, quasi revivisci;
+dum tamen prudenter vendantur, & de eis emantur fortiora, necessarium
+est igitur hujusmodi pecora sapienter abolire: & post festum Sancti
+Johannis-Baptistæ expedit, quod boves debiles, & malè intentati,
+veteresque vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia,
+singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues valeant
+devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter inde disponatur.
+
+_Ss. 7._ Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, ne per
+defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur duplicatum,
+eo quod sumptus erant graviores, rarioresque labores.
+
+_Ss. 8._ De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel messoris
+affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda coram bobus
+conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; arestæ enim straminis
+ordeacei rugitus eorum impediret. De die dico, nè præbenda noctanter per
+custodes furetur eisdem; cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ
+magis comedant foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent,
+tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates eis
+liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque devastabunt.
+Præterea, si per magnam quantitatem eis fuerit liberatum ac ipsis
+postmodum rugientibus cum fuerint satiati, residuum straminis
+conculcabunt, naribusque inflabunt, & per consequens odio habebunt, &
+sic sordescent.
+
+_Ss. 9._ Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare non est
+inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, eò quod
+affectiùs se lambebunt.
+
+_Ss. 10._ Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, nè
+lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus vituletur, primo
+mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana in septimanam unicus
+lactis tractus debeatur, qui ultra duos menses minimè lactari
+permittatur; vitulus autem femellus integre suum lac obtineat per tres
+septimanas, à quâ postea veluti de masculo tractus uberum vicissim
+tollantur: & tempore separationis aquam habeant abundanter infra domum
+videlicet & extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex
+ægritudine pulmonis moriantur.
+
+ [Marge A: Mesure qui pesoit
+ huit livres, _Assis. Reg.
+ David. Apud Sleneum_.]
+
+ [Marge B: Cette mesure
+ pesoit douze livres d'eau,
+ _videlicet quatuor libras de
+ aquâ marinâ, & quatuor
+ libras de lacu vel stagno &
+ 4 de aqua currente & clara.
+ Lagena debet esse in
+ profunditate, sex polices
+ cum dimidio pollicis, in
+ latitudine inferiore debet
+ esse octo pollicum cum
+ dimidio policis & cum
+ spissitudine ligni utriusque
+ partis. Et in rotunditate
+ partis superioris debet esse
+ viginti septem pollicum, &
+ in rotunditate, inferiore
+ debet esse viginti trium
+ pollicum, Ibid._]
+
+_Ss. 11._ Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, multum expendit
+juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum in falda bene straminata
+noctanter custodiri, ut perinde meliorentur Dominicæ culturæ.
+
+_Ss. 12._ Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices ab aliis
+separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc debet lac
+duarum hujusmodi vacarum de una _waga_[A] casei in xxiiij septimanis ex
+communi consuetudine respondere, nec non & qualibet hebdomada de dimidia
+_lagena_[B] butyri. Si autem de pastura bosci, vel prati post
+falcationem, seu stibulæ post tempus messium, sic erit tanta proficui
+responsio de tribus vaccis, quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi
+de tanto responderit, cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo
+quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus diebus
+respondebit, & de denariato butyri per septimanam. Et quod dicitur de
+trium vaccarum responsione, dici poterit de viginiti bidentibus
+matricibus sanè custoditis.
+
+_Ss. 13._ Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti
+Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer &
+enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in anno futuro, vitulusque
+exilior erit atque minor.
+
+Chapitre 77.
+
+_DE CULTORIBUS._
+
+Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue discretè
+sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra poposcerint,
+seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; debitè reparare.
+
+Chapitre 78.
+
+_DE FUGATORIBUS CARUCARUM._
+
+_Ss. 1._ Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos
+fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando.
+
+_Ss. 2._ Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed gavisi,
+cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves in suis
+laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium & præbendam deferre,
+ipsosque debent amare, & noctanter cubitare cum eisdem, ipsosque
+prurire, striliare, torcare, bene in omnibus custodire, prospiciendo nè
+foragium eorum furetur, vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel
+tribus fiat liberatio, fæni vel _literæ_[A], sed paulatim de die in
+diem, prout fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam
+habeant, prout dictum est, sustineatur.
+
+ [Marge A: Litiere.]
+
+_Ss. 3._ Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa imparcare.
+Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, fossare,
+triturare, fodere, includere, cursus aquarum in agris emundare, ac alia
+hujusmodi minuta opera & commoda facere tenentur.
+
+Chapitre 79.
+
+_DE PASTORIBUS._
+
+_Ss. 1._ Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & benignos,
+ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in lætitia suas
+depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, est quòd greges
+non diffugerit, sed pascentes suos _circina_[B] pastores.
+
+ [Marge B: Je crois qu'il
+ faut _circinat_, il s'écarte
+ des autres Pasteurs, &c.]
+
+_Ss. 2._ Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ officium
+suum contingunt, laudabiliter se habebit.
+
+_Ss. 3._ Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili,
+singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia bonis
+glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque muniri, &
+talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, vel mutentur,
+nec etiam locis aquosis, mariscis, _plassetis_[A], vel profunditatibus,
+& pasturis insanis depasci non permittantur, ne ob defectum bonæ
+custodiæ putrefiant & pereant, alioquin in poena compoti tenebitur.
+
+ [Marge A: Brossailles.]
+
+_Ss. 4._ Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria fiant ovilia;
+unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud pro matricibus
+bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, si grex ad hoc
+sufficiat, quibus tres deputentur custodes.
+
+_Ss. 5._ Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra festum
+Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu lactari non
+permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, postquam inter
+festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, maturiùs tondeantur, ab
+aliisque consignentur, & statim bosco committentur, in quo claudantur,
+vel in alia pastura, in qua citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ
+quidem in festo Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur.
+
+_Ss. 6._ Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium per signaque
+senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum pellibus, morinâ
+mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: quidam enim
+circumspectè agentes carnes ovium morinâ mortuarum per tantum tempus, ut
+inter horam novam & vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque
+suspendi, donec aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ,
+ipsam faciant appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & ne
+cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm pretium appositum
+faciunt in expensis quotidianis allocari.
+
+_Ss. 7._ Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum oves
+expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque bene
+reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones forte expedit in
+ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus foenum apponatur. Cum
+autem multones pro tempestate fortè domi commoraverint per se
+custodiantur, quibus grossius foenum cum stramine avenæ frumentive bene
+triturato distribuatur. Nam si de nocte per tempestatem gravati
+extiterint, similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel
+nihil, posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum
+invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, cumque
+eorum natura sit rugiendi, ac id quod non mandetur nullatenus venerit ad
+rugitum, possibile est hujusmodi m tonibus per putrefactionem illius
+foeni in stomachis remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen
+foeno adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum
+potiùs manducabunt.
+
+_Ss. 8._ Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, lanam
+deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi agni, per tractus
+uberum lanam annexam transglutinantes, pereant per hujusmodi lanam in
+stomachis suis morantem, quod valdè contingens est.
+
+_Ss. 9._ Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram eo
+omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, ipsasque per
+probos & fide dignos faciat apertè videri, an uno signo, vel diversis
+fuerint consignatæ. Præterea, quot sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne
+forte fuerint emptæ, malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in
+compoto Ballivo, si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ
+quidem pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel per
+vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum.
+
+_Ss. 10._ Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel saltem
+xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. ponderat ex
+consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque ut Ballivus sit præsens
+singulis annis cum lanæ agni, agnorumque pelles, ne fortè decipiatur,
+consignari debeant & decimari.
+
+_Ss. 11._ In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur
+duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus quæ sinon sanæ
+inveniantur, alienentur per venditionem, vel alio modo, usque ad
+quidenam Paschæ quo tempore totidem releventur.
+
+_Ss. 12._ Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus
+bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices autem,
+multones & hogastri ter eligantur per annum, & videantur, ne per parvam
+imperitiam, vel negligentiam sani morbum capiant ab ægrotis; nec expedit
+quod pecora, videlicet oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ
+infra domum admittantur.
+
+_Ss. 13._ Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, vel
+inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: sed expedit singulis
+annis per discretos ter per annum videantur oves, & calefactæ, ægrotæ, &
+putrefactæ, quæ per lanam à pellibus recentem, per occulosque croceos,
+nec non & per dentium debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana
+vendantur indilatè, simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in
+bona mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in eadem.
+
+_Ss. 14._ Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, vicissim
+palamque vendantur carnificibus; hujusmodi verò carnes meliores sunt
+ante augustum, & quod remanserit post festum Sancti Martini venditioni
+divolvatur. Et caveant sibi Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum
+extra manerium vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum
+valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde dare
+voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, seu de
+parco Regis, vel præda.
+
+_Ss. 15._ Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti Michaëlis:
+nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis Sancti Johannis, & in
+principio mensis augusti sanæ permanserint; inter duo tamen festa beatæ
+Mariæ in augusti septembrisque mensibus, ob malam custodiam in pastura
+corruptibili, ac per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis
+cadere contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi poterunt
+& infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à sanis separentur; de
+quibus commodum Domini protinus ordinetur.
+
+_Ss. 16._ Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa fuerit quòd
+mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu inopinato, tunc refert
+utrum ante tempus tonsionis, vel post.
+
+ [Marge A: Terme qui désigne
+ toutes les parties charnues
+ de l'animal.]
+
+_Ss. 17._ Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; & si post,
+bercarius de uno agno, uno vellere, uno _carcosio_[A] bonæ carnis, & unâ
+pelle debet respondere, alioquin poenam compoti non evadet Ballivus.
+
+Chapitre 80.
+
+_DE CUSTODIA PORCORUM._
+
+_Ss. 1._ Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos
+suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur &
+vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit occasione
+bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo castrari, ut
+steriles efficiantur; bacones namque talium baconibus masculorum
+æquivalebunt.
+
+_Ss. 2._ Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat quivis
+in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi anticipentur suorum
+tempora productionis porcellorum: ipse verò in tribus mensibus præcipuè
+auxilio indiget, februario videlicet, martio & aprili, quæ ter in anno
+debent porcellare, nisi mala custodia eas excuset, quibus etiam ac
+porcis omnibus optimum est jacere in loco sicco longas matutinas. Si
+autem glande, nucibus aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum
+instaurum, dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta manerio
+pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum aliquo adjutorio
+grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco vel bosco, in qua,
+superveniente fortè gelu poterunt hospitari.
+
+_Ss. 3._ Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium
+fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate,
+nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, statim
+retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, vel vastitas
+manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari poterunt, præterquam
+de exitibus grangiarum, tunc porcos non expediet custodire, nisi tot
+tantum quot ex stubula tempore autumnali cum aliquibus minutis
+grangiarum exitibus poterunt confoveri. Et quo casu nullus teneatur
+custos eorundem, sed quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto,
+discretè vendantur.
+
+
+Chapitre 81.
+
+_DE TEMPORE AUTUMNALI._
+
+_Ss. 1._ Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes cum
+diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus & Præpositus,
+quòd ante tempus metendi mundentur segetes, quòdque cardines, parellæ, &
+hujusmodi herbæ dampnosæ penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum
+Nativitatis Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc,
+de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent sic
+dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si tempus
+arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, & salvò
+custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.
+
+_Ss. 2._ Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ dediti, sed
+manè faciat messor suos congregari messores, quos falces messi immittere
+festinet, ac seriatim & continuè absque cursus velocitate ipsas meti
+faciat, perspiciens nè subtus primum manipulum segetes prosternentur, ac
+per invidiosam expeditionem omittantur insecatæ; imo quia vel purè
+metientur, gavellæque seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur,
+ac commodè in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque garba
+habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & triturandum & congruo
+tempore expectato in grangiis salvò cariantur & reponantur.
+
+Chapitre 82.
+
+_DE EXITIBUS GRANGIARUM._
+
+_Ss. 1._ Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni genere
+bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto usufructu
+manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto debet custos
+residui respondere. Nec sustineatur, quod præpositus sit granatarius &
+grangiarius simul; sed sit grangiarius Ballivus, vel ejus Substitutus,
+qui bladum præposito liberet per mensuram rasam & non cumulatam; nec
+sint diversæ mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene
+signata. Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod
+quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, si mensura
+lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur sex, ut si minus
+lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ ut pote prædictum est.
+
+_Ss. 2._ Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato
+responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per bladi charam
+venditionem: nam una acra pro frumento trinam exigit aruram præceptis
+terris singulis annis seminatis, & valet arura xviij denarios.
+Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti pro semine xij denarios,
+mundatura segetum ob messura v denarios & cariagium j denarium receptis
+si quidem sex bussellis, ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus
+inde provenientibus de pretio trium solidorum, sed magis inde non
+provenientibus, & misis deductis, tres obolos erit Dominus sic
+amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in anno
+remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, purumque
+puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac ventrices, ne
+quicquam bladi furentur in suis _sotularibus_[A], cirotecis,
+_alloveriis_[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta grangiam
+occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat irremotus, nisi
+pro fideli ac optimo appruatore, sed cum in præpositura remanserit,
+diligenter defectus videat in curia subortos, ut pote de domibus
+detectis, muris fractis, fossatis obstructis, sepibus dirutis, carucis
+ruptis, carectis disjunctis & fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi,
+quibus cum celeritate manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus
+Domino sit dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, in
+fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius
+est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum causæ remedium
+adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto inde habendo, alioquin
+voluntaria erit allocatio prædictorum, eo quod hujusmodi missas esse
+falsas supponunt auditores compotorum; nec fient sepes de pomariis,
+piris, cerisariis, vel prunariis, sed de salicibus & alba spina
+construantur.
+
+ [Marge A: Souliers ou
+ bottes.]
+
+ [Marge B: Ceinture.]
+
+_Ss. 3._ Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini
+familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto vel mandato: nec
+etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem accedat,
+quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi importet quod cedere
+posset parvæ familiæ in commodum, seu casei, butyri, vel daeriæ in
+incrementum. Nec etiam sustineat, quòd aliquis alicui Officio deputatur,
+de nocte vel de die ferias, mercatos, disseisinas, vigilias, luctas
+adeat, vel tabernas, sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis;
+nec licentia hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam
+substitutum, pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare.
+Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret nullo sibi
+substituto, possibile, esset hujusmodi pecora per loca diversa deviare,
+& dispergi, & dampnum facere Domino, vel vicinis, pluràque alia inde
+possent dampna evenire. Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum
+Ballivo computare consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut
+de arreragiis operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis
+convertentur, poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur,
+quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, nisi
+ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos homines portare
+sustineatur.
+
+_Ss. 4._ Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem cariagia
+sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, boscum, fimum,
+marlam, & hujusmodi, ut si cariatores de cæteris diebus secundùm illius
+diei laborem non responderint, poenam compoti se voluerint incursuros.
+
+_Ss. 5._ Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se cariare,
+nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, & venditionibus
+intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm instauri. Item, bladum ad
+furnandum & brasium ad braciandum per tallias pistori deliberari, &
+exitum eorundem, videlicet, furfur à pistore recipere, ac draschiam per
+visum Ballivi custodi carucarum per talliam & mensuram liberare, ac
+furfur etiam pistori vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad
+pastum canum similiter per talliam & mensuram debet liberare.
+
+Chapitre 83.
+
+_DE OFFICIO PISTORIS._
+
+_Ss. 1._ Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum quam
+braseum ad braciandum per talliam recipere de personis prænominatis,
+omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. Nec licebit
+pistori aliquas expensas de furfure facere, ut ad pastum canum, vel ad
+panem garcionum, vel pauperum vel alicubi miscere, priusquam Præpositus
+illud receperit ab eodem, & iterum per talliam liberarit eidem.
+
+Chapitre 84.
+
+_DE MESSORE._
+
+_Ss. 1._ Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis,
+fidelitatisque debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos,
+curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire debet &
+insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, ac in
+querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda,
+summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus ad proximam
+curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam in curia præsentare. Item
+semen recipere tenetur per mensuram, & terris inde perseminatis de
+residuo tenetur granatario reddere rationem. Carucas quoque ac hercias
+in utroque seminis tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si
+qui fuerint) debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas
+suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, ac
+restituto, operationibusque tam consuetudinariis, quàm inquisitis per
+totum annum debet Præpositus talliare: de arreragiis autem quæ fuerint
+Præposito vel granatorio respondeat, Præpositus autem Ballivo; qui si
+sufficienter responderit, ulterius non tenetur computare.
+
+Chapitre 85.
+
+_DE CARECTARIO._
+
+_Ss. 1._ Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, modestus,
+non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi doctus & expertus,
+equos diligat, & non superoneret, sed in potestate teneat, ne pro
+nimietate depereant oneris seu laboris. Item, ejus est scire phalera,
+_attilamenta_[A], & harnesa minuta carectis appendentia præparare &
+emendare; quilibet autem carectarius simul cum _affris_[B] jaceat suæ
+carectæ. Et quod de carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus
+intelligatur, ne occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas,
+& per malam custodiam extinctas, restituant.
+
+ [Marge A: On dit encore
+ _attranquillement_ en
+ Normandie.]
+
+ [Marge B: Chevaux propres au
+ labour.]
+
+Chapitre 86.
+
+_DE VACCARIO._
+
+_Ss. 1._ Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene custodire
+vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec tempus sanum
+evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd sua averia brumali tempore
+magnæque frigiditatis, calidè benèque custodiantur & foragentur, in
+faldisque bene straminatis noctanter imponantur temporibus opportunis,
+cum quibus sibi provideat cubitare.
+
+Chapitre 87.
+
+_DE CASEATRICE._
+
+ [Marge C: Propre.]
+
+_Ss. 1._ Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis &
+laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, _salvans_[C] & non
+sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua in androchiarium
+sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum suæ cedere
+posset responsioni: ejus autem officium est, vasa officio suo
+competentia per scriptum à Præposito recipere indentatum, & ea
+restituere per eundem, cum fuerit recessura. In quo quidem scripto
+primus dies sui operis contineatur. Item, ejus est, lac per talliam
+recipere, & per numerum lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque
+de poletria obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter
+Ballivo & Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt nonnulli
+auditores compotorum minorem responsionem quàm de anca xij denarios & de
+gallina iv denarios per annum allocare.
+
+_Ss. 2._ Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, ignem
+tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc sanè poterit vacare.
+
+Chapitre 88.
+
+_DE AUDITORIBUS COMPOTORUM._
+
+_Ss. 1._ Auditores verò compotorum sint circumspecti artem allocandi,
+onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non occasionantes.
+
+_Ss. 2._ Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & Ballivo, ut
+de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint certiorati; & quod
+transcurrendo inceperint, in fine anni conentur perfinire. Et quod de
+uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus intelligatur id idem: ità
+quod singulis annis fiat semel visus compoti, & ad annum revolutum
+ejusdem fiat compoti complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum
+debitores omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in
+manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus
+fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.
+
+_Ss. 3._ Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi
+Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: Senescallus autem
+hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus fuerit ad warrantum,
+sua præcepta advocet vel dedicat.
+
+_Ss. 4._ Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, amerciamentis,
+& aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali onerentur;
+verùmque Ballivus, cui honores & exennia facta extiterint, tanquàm
+capitali Ministro Domini compotis præpositi, aliorùmque ministrorum sibi
+subjectorum pluries jam ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo
+remaneat Ballivus in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de
+arreragiis, si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi
+Præpositus, vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari.
+
+Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront gré de leur
+avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; s'il est le seul
+Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux de l'attention
+particuliere que les anciens Normands avoient toujours eu pour le
+progrès de l'agriculture, il est aussi le seul Auteur de la basse
+Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails qui, rendus en notre
+Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui bas & minutieux.
+
+Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails par
+l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre plus relevé.
+Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur le choix que les Rois
+doivent faire des Magistrats destinés à rendre en leur nom la Justice au
+peuple, & sur les devoirs des Juges. Rien de plus exact que sa doctrine
+sur les sermens; rien d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles
+qu'il prescrit pour s'assurer de la vérité ou de la fausseté des
+témoignages.
+
+Livre 1, Chapitre 17.
+
+_DE JUSTICIARIIS SUBSTITUENDIS._
+
+_Ss. 14._ Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam faciat
+universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum sua judicia discernat,
+judicia enim non sunt hominis sed Dei, & tenetur justa judicia defendere
+& sustinere, ne pax per negligentiam suam possit exterminari: & cum sit
+Dei Vicarius, jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui
+subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique quod
+suum fuerit debita contributione reddatur.
+
+_Ss. 15._ Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus
+Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, corruptibilem
+vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & manu indocta modo furioso
+gladio feriat innocentes, culpabilesque prece vel precio vitetur
+illegitimè reddere quietos ne per malitiam, vel ejusdem substituti
+imperitiam, simul cum ipso æterni luctus moestitiam sibi comparet.
+
+_Ss. 16._ Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda
+sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros
+sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, ut
+partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat
+Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus
+quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ
+referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd fidele
+Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.
+
+_Ss. 17._ Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, cui non fuerit
+revelandum, & praecipuè cum credant damnum posse evenire. Item, quod
+nihil consentient alienari de hiis quæ pertinent ad antiquum Dominicum
+coronæ Regis: item, quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam
+divitibus quam pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas
+consuetudines & leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant de
+seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque petenti,
+nec per eos impediri justitiam prece vel precio, favore vel odio, sed
+bona fide procurabunt, & quòd magnus judicetur sicut parvus secundùm
+regni consuetudinem, nec sustentabunt vel defendent injuriantes in
+injuriis suis opere vel servitio.
+
+_Ss. 18._ Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod negotium in
+curia expediendum, aliquod donum vel servitium recipiant, per se vel per
+alium quocunque modo vel qualitercunque arte, occasione hujusmodi,
+exceptis esculentis & poculentis pro uno die & non ultra.
+
+_Ss. 19._ Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno
+audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse illicitum,
+hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: & si quis inde
+convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis concludatur, terràsque,
+res, redditus, & proventus bonorum suorum amittat per unum annum, qui si
+hujusmodi proventus non habuerit, puniatur per discretionem, decretum
+Regni & conciliariorum Regis.
+
+_Ss. 20._ Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt
+Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii Ministri &
+Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius dicetur.
+
+_Ss. 21._ Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & ignotis,
+intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de eisdem
+Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante.
+
+_Ss. 22._ Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos in
+Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & si tales positi
+fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & alii boni & fideles
+substituantur.
+
+_Ss. 23._ Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione suspectam
+in familiam Regis admitti procurabunt.
+
+_Ss. 24._ Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem
+procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod ipsi possunt sibi
+retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod si Rex ex propria
+concesserit lenitare, lenitatem sic receptam restituant, & in centum
+libras nihilominus amercientur, à concilio vel hospitio Regis penitus
+excludantur, & si delictum aliam poenam exigerit, graviùs puniantur.
+
+_Ss. 25._ Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu quæcunque
+alia continens, per quæ injuria vel præjudicium oriri possit
+consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu Regio &
+præsentia majorum de Concilio Regi.
+
+_Ss. 26._ Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient munera ab
+aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, vel pro
+jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo.
+
+_Ss. 27._ Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas
+pro aliquo gravando.
+
+_Ss. 28._ Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam cartæ
+libertatum.
+
+_Ss. 29._ Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris
+Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, nec aliquid
+dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino Regi, vel ad opus
+ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto.
+
+_Ss. 30._ Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam pennas
+habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.
+
+_Ss. 31._ Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem quam in
+manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio per mortem delegantis
+vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem revocaverit, vel lata
+Sententia aliter quam finem capit & revocatur: nullus autem Subdelegatus
+alium potest sibi subdelegare ut recordum possit præsentare.
+
+Livre 5, Chapitre 22.
+
+_DE CONVICTIONIBUS, VIDELICET JURAMENTIS._
+
+_Ss. 1._ Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione
+sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet propter
+incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. Juramentum autem
+meritorium est quia per illud subvenitur proximo & magis licitum est per
+ipsum creatorem jurare quam per creaturas. Inhibetur tamen ne quis per
+membra Dei ipsum blasphemando juret. Ad rectum juramentum exiguntur
+tria, veritas & conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi
+propter necessitatem, & justitia ut juramentum sit licitum & honestum.
+
+_Ss. 2._ Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, &
+aliud promissorum ut de futuro.
+
+_Ss. 3._ Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; & tribus
+modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat aliquid falsum esse
+falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, quum quis fallitur & credit
+verum esse quod est falsum, & temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum
+quis credat falsum esse & jurat verum quod verum est.
+
+_Ss. 4._ Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis jurat se
+facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. Secundus cum
+licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & absque necessitate.
+Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum ex quadam levitate &
+consuetudine mala, ut sic, per Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo
+vel comedam carnes, inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita;
+de juramento autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum
+juramentum vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non
+obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et alii
+dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non assertorio; &
+alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus semper obligatur si
+possit illud servare sine intentu salutis æternæ.
+
+_Ss. 5._ Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque est
+perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit falsum jurare
+vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; quia homicida
+solum corpus occidit, iste verò animam suam & alterius; & peccat qui
+alium audit falsum jurare, scit, & tacet, nec intelligitur perjurare qui
+ex licita causa deserit juramentum, ut si fidem juraverimus invicem si
+mihi fregisti non teneor tibi hosti cum servanda est fides promissa cum
+fidem servaverit hostis: sed furioso non est gladius reddendus propter
+juramentum donec sanetur nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis
+neque in inhonestis vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.
+
+_Ss. 6._ Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione fallendi.
+Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina religionis vel
+fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel simile contra
+articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & obest alicui vel
+mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, quod ita prodest alicui
+quod non obest alteri, ut mendacium testis in causa pecuniaria. Quartum,
+quod fit sola mentiendi fallendique libidine. Quintum, quod fit placendi
+cupiditate adulationis. Sextum, quod nulli obest, prodest tamen alicui
+ad evitandum periculum pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum
+periculum personæ scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum
+corporis & animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive
+malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus
+autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde
+Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante
+mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint
+sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci poterunt
+de perjurio multis modis.
+
+_Ss. 7._ Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, quandoque
+ex ore proprio per examinationem judicis, & quandoque ex propria
+voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus non est par poena infligenda.
+
+_Ss. 8._ Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit quot
+juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos habeat
+convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes sunt ejusdem
+conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. Et cum de convictione
+agatur potest esse in causa tam justiciarius quam juratores standum
+tamen non erit soli recordo justiciarii donec per convictionem mutetur;
+ante omnia igitur & antequam juratores summoneantur videndum erit
+recordum & examinandum ut si justiciarius fuerit in culpa, hoc
+juratoribus non imputetur, nec è converso. Audito igitur recordo statim
+perpendi poterit & non prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ
+processum fuerit, tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in
+quadam inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est
+quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò
+talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam
+debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde si
+poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod ad
+inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, aut eorum
+pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque sibi
+videbitur expedire.
+
+_Ss. 9._ Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum
+sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res in
+veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. Præterea
+sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt tamen si corpora mentes
+gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum & falsum per
+negligentiam vel per ignorantiam examinationis; & indè sequitur
+pronunciatio judicii, & cum contra mentem judicaverint tunc falsum
+reddit judicium quamvis dealbatum, & quo casu tenebitur ex malefacto
+male pronunciando & justum judicium juratorum scienter pervertendo,
+verumtamen si per imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari,
+mitius agendum erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium
+remaneat impunitum.
+
+_Ss. 10._ Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint vel
+ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore ducti
+veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato recordo
+locus erit potius certificationi quam convictioni ex tali causa ut
+juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, & de errore
+revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum sufficiens fuerit &
+planum, non erit locus certificationi cum juratores recordum mutare non
+valeant, quia sic præferretur eorum dictum recordo justiciarii, quod
+esse non debet nisi querimonia fiat de judice tantum, & quo casu dictum
+juratorum præferendum erit nec poterit judex per proprium recordum de
+sua injuria subveniri; secùs vero esset si inter partes vocaretur
+recordum ubi judex non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet
+recordum. Juratores autem ante judicium dictum suum emendare poterunt,
+post judicium verò non sine poena.
+
+_Ss. 11._ Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni &
+quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit in modum
+Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio capta fuerit
+in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit ibi exceptio
+proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non actionis propter
+errorem provenientem ex nomine vel loco, & non tangit Assisam, vel
+peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem primo modo, non erit locus
+convictioni licet juratores falsum dixerint vel erraverint, quia actio &
+Assisa integrè manent quia non cadit nisi Breve tantum durante actione &
+Assisa in suo statu, quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum
+Sacramento & quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat per
+Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet redditum; si
+juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter errorem rei,
+si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim si in modum juratæ. Si
+autem Breve competens fuerit & cum querens vel petens intentionem suam
+proposuerit & tenens excipiat contra articulos Brevis & contra
+intentionem & illos in toto vel in parte negaverit, tunc oportebit
+querentem vel tenentem intentionem suam probare per Assisam vel per
+inquisitionem.
+
+_Ss. 12._ Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit
+convictioni quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ si
+sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem articulum
+Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela justa
+videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si incidat alia actio
+opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat se esse in possessione
+& justè per conventionem vel conditionem, & hoc probare paratus sit per
+Assisam, sed eliditur actio & Assisa præcedens cum denegari non poterit;
+oportet igitur probare conventionem quæ est alia actio & extra Assisam,
+quæ & multas habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum
+& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam in modum
+juratæ de consensu partium, & si proponens probare voluerit quod dicit
+exceptio nulla erit & querens obtinebit.
+
+_Ss. 13._ Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur ei
+actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. Et illud
+idem erit si status opponatur in modum exceptionis & fiat Assisa si
+querens personam habeat standi in judicio, & quod petere possit per
+Assisam, oportet quod tenens probet illum esse talem quia intentio
+querentis in toto conceditur si personam habeat stanti in judicio, quo
+probato vel non probato terminabitur actio, sed per parentes non debet
+probatio admitti cum præjudicaretur Domino si talem excipientem petere
+vellet in servitutem si probatio faceret pro servo, sed de servo
+existente sub potestate Domini admitti poterit probatio per parentes, &
+quo casu terminabitur quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem
+servus clamaverit in libertatem & contra Dominum objicientem super
+virtutem petierit judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante
+restitutionem terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus
+erit Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet dum
+tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare enim
+poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut per parentes
+petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem ipsos habere
+sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis vel in fine
+per Assisam si aliam non habet probationem: contra quam petens replicare
+poterit multipliciter. Dicere enim poterit quod liber sit & paratus se
+liberum probare per parentes, vel per instrumentum manumissionis, vel
+per privilegium. Si autem nihil replicando proposuerit petens, tunc in
+fine per Assisam in modum juratæ captam judicabitur, nec ei
+præjudicabitur imposterum quoad statum quamvis jurator contra eum
+fecerit, nec erit locus convictioni cum non capiatur in modum Assisæ.
+Servitus enim opposita nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed
+semper manet Assisa integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si
+autem capta fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit
+non exceperit sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant
+pro uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè
+conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus cum
+non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur à tenente,
+locus erit convictioni quia Assisa capta est in modum Assisæ licet quasi
+de consensu partium. Si autem cum tenens absens fuerit nil dicatur
+contra Assisam ex providentia discreti Justiciarii tenentur juratores
+reddere rationem de veredicto suo, & si postmodum de convictione agatur
+per justam ignorantiam & per justum errorem poterunt juratores excusari.
+In magna autem Assisa non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de
+necessitate ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel
+duellum.
+
+_Ss. 14._ Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur in
+judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice parti,
+sufficiat enim Dominum ultorem expectare.
+
+_Ss. 15._ Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius
+certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in
+dampnis.
+
+_Ss. 16._ Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem contra
+sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter locum
+habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ quandoque
+convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per constitutionem.
+
+_Ss. 17._ Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum
+videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur
+poena.
+
+_Ss. 18._ Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri
+non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus
+aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis
+error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod omnes de
+patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint vel
+dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum narraverint
+sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem suam
+judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, cum credant tale
+judicium tale sequi factum, falsum tamen erit judicium: necessaria est
+igitur diligens examinatio Judicis in omni Assisa & errorem redigant in
+veritatem, & cum obscurum sit judicium recurrendum erit ad majus
+Consilium; de singulis enim dubitare non est inutile, & velox Consilium
+sequitur p[oen]itentia.
+
+_Ss. 19._ Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi tantum
+cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine proprio &
+non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit captio convictionis,
+certificationis & Assisæ nisi recenter convictio petatur, in quo casu
+capi poterit sine Brevi ex Officio judicis ex virtute sui waranti, quia
+cum cui aliqua causa delegetur omnia videntur ei concessa sine quo causa
+explicari non possit. Cum igitur convictio & certificatio ex Assisa
+dependeant nec sine convictione vel certificatione plenè terminari
+possit Assisa ad ipsum merito pertinebit capere convictionem &
+certificationem cui competit plena jurisdictio capiendi Assisam. Post
+tempus autem transibit judicium Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi
+deinceps capi non poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones,
+convictiones vel certificationes extra comitatum capiantur, non tamen
+præjudicabitur carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet
+Assisa & aliud jurata.
+
+_Ss. 20._ Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri debet in
+Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum locum habet de
+articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur exceptio, sed
+capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur de conventione vel
+opponitur causa status vel hujusmodi locum non habet convictio, quia
+vertitur Assisa in juratam ad inquirendum de exceptione si dedicatur,
+vel si non fiat secundum conventionem eo quod necessitas juris partes ad
+hoc compellit.
+
+_Ss. 21._ Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit
+summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes fuerint
+parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur quod sint
+ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus & querente, si summonitus
+non venerit, attachietur. Et si querens non venerit præsente illo de quo
+queritur recedat jurata sine die, expectato tamen quarto die
+summonitionis & plegii pro querente de prosequendo in misericordia.
+
+_Ss. 22._ Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia 12. &
+24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo quare
+convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, tunc imprimis
+audiatur recordum Assisæ secundum quod capta fuerit, & inquiratur à
+querente in quo vel in quibus 12 juratores falsum fecerint sacramentum
+in articulis brevis vel etiam in quæstionibus vel exceptionibus si
+Assisa capta fuerit in modum Assisæ, & ubi nulla fuerit proposita
+exceptio à tenente, sed dicta post sacramentum à juratoribus, & quo casu
+locus erit convictioni si juratores male juraverint in exceptionibus
+sicut in articulis principalibus in brevi comprehensis, & secundum quod
+ita fuerint sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum
+24.
+
+_Ss. 22._ Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, & cum
+juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & super quibus
+dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur justè fuerit
+disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis exprimat, & secundum
+quod dixerint pro una parte vel pro alia sequitur absolutio vel
+condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum suum sint parati,
+diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario examinandi, ut dictum
+suum rationibus probabilibus vel saltem manifestis præsumptionibus
+affirment.
+
+_Ss. 24._ Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi
+juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem
+discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro
+afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus
+interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, eo
+quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. Si autem
+concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint quod & 12 vel
+plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 verum fecerint
+sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona pecuniaria poena
+redimendus. Si autem veredictum ultimum contrarium sit primo, per hoc
+remanebunt primi de perjurio & falsitate convicti & considerandum erit
+quod prædicti 12 malè & falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet
+seisinam & tenens in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint
+custodiantur, & si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non
+fuerint in assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24
+varia dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod pro una
+parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum.
+
+_Ss. 25._ Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur & in
+gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu Regis
+capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, per quam
+lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum sacramentis vel
+dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. Excusantur tamen quoad
+infamiam quamvis non ad poenam redemptionis illi qui sponte sine querela
+læsas habentes conscientias de sacramento cum justo ducti fuerint errore
+dictum suum corrigere petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24
+dum tamen omnes primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro
+redemptione, & tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti
+secundum formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam
+partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti secundum
+formam concordiæ.
+
+_Ss. 26._ Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, ut si
+justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias
+rationabiles causas allocare, & quo casu erit convictio omnino
+revocanda; & eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam in
+juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, & etiam
+sub specie certificationis adhiberi poterit remedium post convictionem,
+cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.
+
+_Ss. 27._ Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra juratores
+quandoque tamen judicium primum non exequatur in toto vel in parte, ut
+si querens nondum habuerit seisinam rei judicatæ ejus dampna in toto vel
+in parte, & quandoque cum ille qui de falso sacramento queritur
+auctoritate propria & sine judicio se intruderit in rem in qua sit
+contentio vel aliquam ejus partem.
+
+_Ss. 28._ Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut si ille
+qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem in
+toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit & ante
+convictionem, quare querelam suam de conveniendo merito ammittit.
+
+_Ss. 29_ Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio super
+convictionem dum tamen inter easdem personas & de eadem re cum
+diversitas facti non intervenerit exceptione tamen unius assisæ
+quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, ut si juratores totum
+dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt vel abstulerunt nisi
+partem & quo casu per eosdem debent capi juratores ne una aliæ sit
+contraria quamvis diversis temporibus capi debeant.
+
+Observons encore que dans les chapitres où Flete semble n'avoir fait que
+copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé & particuliérement
+Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne s'occupe du même objet qui les a
+fixés, que dans le dessein de réparer l'omission qu'ils ont faite de
+maximes avec lesquelles ces objets étoient essentiellement liés. C'est
+ainsi que sous le titre _de constitutione dotis_ où l'on retrouve tout
+ce que Bracton & Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition
+du parafernal dont ils n'avoient point parlé: _est etiam quædam dos quæ
+dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per dotem
+undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, &c._ p. 341. Il
+décide aussi, dans ce même chapitre, cette question fameuse en
+Normandie, si les biens donnés à la femme en dot par son mari sont
+sujets au relief: _Vir vero uxorem dotare de tenementis suis... quamvis
+in prejudicium domini feodi... ... & sic facit domino damnum & non
+injuriam & quo casu sufficiat domino solum relevium &c._ p. 341. En un
+mot, si l'on ne peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, &
+sans le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le 11e &
+12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes les autres
+matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e siecles, ne peut
+être bien connue que par Britton & par Flete.
+
+Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié un traité fort
+étendu, _de Legibus & Consuetudinibus Angliæ_, sous Henri III, leur a
+été, il est vrai, d'un grand secours; ils en ont copié des chapitres
+entiers que lui-même avoit tirés, ou du droit Romain ou des
+commentateurs de ce droit, & sur-tout d'Azon qu'il cite souvent; mais
+ils se sont moins écartés que lui des principes qui étoient particuliers
+aux Coutumes de leur nation.
+
+Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés dans les
+définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte du Code
+Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer les dispositions
+du Code que pour éclaircir les usages de son pays, il paroît au
+contraire uniquement occupé, à n'approuver ces usages qu'autant que le
+droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs il écrivoit peu après
+que Jean Sans-terre effrayé de l'injuste excommunication lancée contre
+ses états par Innocent III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape,
+& sa doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de
+l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange événement.
+Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller par préférence
+la lecture des deux Jurisconsultes qui l'ont suivi.
+
+[Illustration.]
+
+
+
+
+PIECES
+JUSTIFICATIVES
+DES REMARQUES
+DU PREMIER VOLUME.
+
+
+==========================================================================
+
+CE SONT LES LEIS & les Coustumes _HÆ SUNT LEGES & consuetudines
+que li Reis Villiam grantut a tut quas Willelmus Rex concessit
+le Peuple de Engleterre, aprés le universo Populo Angliæ post
+Conquest de la Terre. Ice les subactam Terram. Eædem sunt quas
+meismesque les Reis Edward sun Edwardus Rex, cognatus ejus
+Cosin tint devant lui[30]. observavit ante eum._
+
+ [Note 30: Ici commencent les Pieces justificatives de ce
+ que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire.]
+
+ I. I.
+
+ _De Asylorum Jure & Immunitate
+ Ecclesiastica._
+
+_Co est a saveir, Pais a Saint Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ
+Yglise. De quel forfait que home cujuscunque forisfacturæ quis reus
+out fait en fel tens; & il pout sit hoc tempore, & venire potest
+venir a Saint Yglise; out pais de ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat
+vie & de membre. E se alquons vitæ & Membri. Et si quis
+meist main en celui qui la Mere injecerit manum in id quod Mater
+Yglise requirit, se ceo fust v Ecclesia postulaverit, sive sit
+Abbeie, v Yglise de Religion, Abbatia, sive Ecclesia Religionis,
+rendist ce que il i avereit pris, reddat id quod abstulerit, &
+e cent sols de forfait: & de Mer centum solidos nomine
+Yglise de Paroisse xx. sols: & de Forisfacturæ. Et de Matrice
+Chappele x. sols. E que enfraint Ecclesia Parochiali xx. solidos.
+la pais le Rei en Merchenelae cent Et de Capella x. solidos. Et
+sols les amendes, altrefi de secundùm pacem Regis in Legibus
+Heinfare & de avveit purpensed._ _Merciorum_ centum solidis
+ emendet: similiter de Heinfare,
+ & de insidiis præcogitatis.
+
+II. II.
+ _De Hominum Regis privilegio._
+
+_Icee plaiz afierent a la Haec placita spectant ad Coronam
+Coroune le Rei. Et se alquens, Regis. Et si qui malè fecerint
+v quens, uxvost, meffeist hominibus illius Ballivæ & de hoc
+as homes de sa baillie, e de sit attinctus per Justitiam Regis,
+ço fuist atint de la Justice li Forisfactura sit dupla illius quàm
+Roi, forfait fuist a double alius quispiam Forisfecerit.
+de ce comme altrè fuist forfait._
+
+==========================================================================
+
+_HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè LOIX ET COUTUMES que le Roi
+sic reddidit vir Clar. Carolus du Guillaume donna aux Anglois après
+Frêne Dom. du Cange Quæstor sa conquête. Ces Loix sont les
+Regius._ mêmes que celles qui étoient
+ suivies en Angleterre sous le Roi
+ Edouard son prédécesseur.
+
+I. TRADUCTION
+
+Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, _En ce qui touche la paix de
+quodcunque forisfactum quis l'Eglise, il faut observer que
+fecerit hactenus, & venire potest tout malfaiteur qui pourra se
+ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat réfugier en une Eglise ne sera
+vitæ & membri. Et si quis puni d'aucune peine capitale ni
+injecerit manum in eum qui Matrem même corporelle; & si quelqu'un
+Ecclesiam requisierit, si ea sit est assez hardi pour se saisir de
+vel Abbatia, vel Ecclesia celui qu'une Eglise reclamera, il
+religionis, reddat eum quem sera condamné à le restituer, & à
+ceperit, & centumsolidos pro l'Eglise, si c'est une Abbaye ou
+forisfactura: & de Matre Ecclesia une Communauté Religieuse, vingt
+Parochiali xx. solidos: & de sols, si c'est une Eglise
+Capella x. solidos. Et qui Paroissiale, & dix sols si c'est
+infringit pacem Regis in Lege une Chapelle. L'amende dans la Loi
+Merciorum, centum solidorum sint des Merciens, pour toute paix
+emendæ, similiter de _Heinfare_, enfreinte, est de cent sols; la
+& de insidiis præcogitatis. peine est la même pour toute
+ espece d'infraction ou de crime
+ commis de dessein prémédité._
+
+II. TRADUCTION
+
+Hæc placita spectant ad Coronam _Si quelqu'un, soit Comte, soit
+Regis. Et si quis sive Comes, sive Prevôt, fait quelque dommage aux
+Præpositus malefecerit hominibus hommes de son Bailliage, il sera
+suæ Ballivæ, & de hoc sit condamné au double de l'amende à
+attinctus sive convictus, per laquelle tout autre auroit été
+justitiam Regis, forisfactura sit condamné pour le même délit; mais
+dupla illius quàm alius quispiam la Cour du Roi peut seule lui
+forisfecerit. faire son Procès._
+
+III. III.
+
+ _De Pacis publicæ violatoribus._
+
+_E que en Danelae fruissela pais Et qui in _Danorum_ Lege
+le Roi, vij. vinz livrerez e iv. violaverit pacem Regis, cxliv.
+les amendes: e les forfais le Roi libris emendet; & Forisfacturæ
+qui afierent al Vescunte xl. sols Regis quæ spectant ad Vicecomitem
+en Merchenelae, e l. sols en xl. solidi in _Merciorum_ lege, &
+West-Sexenelae. E al frans home l. solidi in Lege _West-Saxonum_.
+qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e Et de Libero homine qui habet
+Tem, e Infangenetheof, se il est _Sac_ & _Soc_ & _Tol_ & _Tem_ &
+emplaidé, & seit mis en forfait en _Infangentheof_ & implacitatus
+le Countè afiere il forfait a oes fuerit & ad Forisfacturam positus
+le Vescunte xl ores en Denelae, e in Comitatu, pertinet Forisfactura
+de altre home, qui cest franchise ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in
+non ad, xxxij. ores. De ces xxxij. Danorum Lege, & de alio homine qui
+ores arat li Vescuntea oes le Roi ejusmodi libertatem non habet, Oræ
+x. ores: e cil qui li plait aurat xxxij. De his xxxij oris habebit
+de remied vers lui xij. ores: e le Vicecomes ad usum Regis oras
+Seignur en ki fin il maindra, x. decem, & is qui eum implacitaverit
+ores: ço est en Denelae._ habebit in remedium versus eum
+ oras xij. & Dominus cujus finibus
+ manserit x oras. Hæc est Danorum
+ Lex.
+
+IV. IV.
+
+ _De latrocinii reo, & fidejussore
+ qui morum ejus periculum in se
+ susceperat._
+
+_Co est la custume en Merchenelae: Hæc est consuetudo in _Merciorum_
+se alquens estapeled v de roberie, lege; si quis appellatus fuerit de
+è seit plevi devenir à justice, e larcim, de latrocinio, seu de
+il seit fuie dedenz, son plege si furto & plegiatus fuerit venire ad
+avera de iv. meis e i. jour de Justitiam, & fugerit, Plegius ejus
+quer le: e se il le put truver, si habebit iv menses & unum diem ad
+jurad seidodzime de main, que al eum quærendum, & si possit eum
+ure que il le plevi, Laren nel invenire, Juret se duodecima manu,
+sot, ne per lui ne seut est fui, quod tempore quo eum plegiavit
+ne aveir nel pot, dunc rendra le Latro non fuerat, neque per eum
+chatel, e xx. sols pur la test, e esset quòd fugerit, nec eum
+iv. den. al ceper, e une maille prehendere possit. Tunc reddat
+pur la besche, e xl. sols al Rei. catallum, & xx. solidos pro
+En Vest-Sexenelae cent solz al capite, & iv. denarios _al ceper_,
+clamur pur la test e iv livreres & unum obolum _pur la besche_, &
+al Rei. E en Denelae le forfait xl. solidos Regi. In
+viij. Livreres, les xx. solz pur _West-Saxonum_ Lege c. solidos ad
+la test, & les vij. livres al Rei. clamorem pro capite & iv. libras
+E s'il pot dedens un an iv. jurs Regi. In Lege Danorum,
+trover le larun, e amener a la Forisfactura est viij. libræ, xx.
+justice, si li rendra les xx. solidi pro capite, & vij. libræ
+sols, k'is aurad ont, e smert Regi. Et si is potest intra annum
+fainte la justice de larun._ & iv. dies invenire Latronem & eum
+ aminare ad Justitiam, redhibebunt
+ ei viginti solidos quos
+ acceperint, & fiat justitia de
+ Latrone.
+
+III. TRADUCTION
+
+Et qui in Danorum Lege pacem Regis _Celui qui viole la paix du Roi
+fregerit, cxliv. libris emendet: & paye, suivant la Loi des Danois,
+forisfactur e Regis quaæ spectant 144 liv. d'amende. Tous les délits
+ad Vice-Comitem, xl. solidi in qui intéressent le Roi, & dont le
+Merciorum Lege, & l. solidi in Vicomte a la compétence, selon la
+Lege West Saxonum. Et de libero Loi des Merciens, emporte après
+homine qui habet _Sac & Soc_, _Tol eux une amende de 40 s. Par la Loi
+& Tem_, & _Infangentheof_, si des West-Saxons cette amende est
+implacitatus fuerit, & in de 50 s. Quant à l'homme libre qui
+forisfactura positus in Comitatu, a le droit de Sac & Sol, de Tol &
+pertinet forisfactura ad usum Tem, d'Infangentheof, s'il est
+Vice-Comitis xl. oræ in Danorum appellé en la Jurisdiction du
+Lege; & de alio homine qui Comté, & s'il y est condamné, aux
+hujusmodi libertatem non habet, termes de la Loi des Danois, il
+xxxij. oræ. De his xxxij. oris payera 40 s. d'amende au profit du
+habebit Vice-Comes ad usum Regis Vicomte; tout autre qui, quoique
+x. oras: & is qui placitum contra libre, n'a pas le susdit droit, ne
+eum dirationatus fuerit, xij oras: paye que 32 s. dont 10 pour le
+& Dominus in cujus finibus Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour
+manserit, x. oras. Hoc in Danorum le Seigneur dans la Jurisdiction
+Lege obtinet. duquel il demeure._
+
+IV. TRADUCTION
+
+Hoc est consuetudo in Merciorum _C'est une Coutume des Merciens
+Lege, si quis appellatus fuerit de que lorsqu'un accusé de larcin ou
+Latrocinio, seu de Robaria (furto) de roberie a donné un garant de ce
+& plegiatus fuerit (seu plegium qu'il se présentera en Cour, si
+dederit) de stando juri, & fugerit cet accusé prend la fuite, son
+exinde, plegius ejus habebit iv. garant a quatre mois & un jour
+menses & unum diem ad eum pour le chercher. Quand ce dernier
+quærendum: & si possit eum ne peut le trouver, il doit
+invenire, jurabit duodecima manu affirmer par le serment de douze
+quod ea hora qua illum plegiavit, hommes qu'au temps où il a plégé
+Latronem esse non scivit, neque le coupable, il ignoroit qu'il le
+per eum fuit quod fugerit, neque fût; qu'il n'a point facilité son
+eum prehendere potuit: tunc reddet évasion, & qu'il l'a inutilement
+catallum, & xx. solidos pro cherché. A ce moyen le garant
+capitali, & iv. denarios cippario ne sera tenu qu'à restituer le
+(_seu custodi carceris_) & meuble volé, à payer 20 s. pour la
+Malliam, _seu medaliam_, pro _la proscription du fugitif, 4 deniers
+besche_, & xl. solidos Regi: in au Geolier, une maille à l'Hundred
+West-Saxonum Lege c. solidos ad pour l'indemnité du travail de
+clamorem pro capite, & iv. libras l'absent, & 40 s. au Roi. Selon le
+Regi. Et in Danorum Lege Loi des West-Saxons on paye 100 s.
+forisfactura est viij. libræ xx. pour la proscription de la tête du
+solidi pro Capitali, & vij. libræ coupable, & 4 liv. au Roi. Et par
+Regi: & si is potest intra annum & la Loi des Danois, la forfaiture
+iv. dies invenire Latronem, & eum est de 8 liv. les proclamations
+ad justitiam adducere reddentur ei sont de 20. s. & l'amende envers
+xx. solidi quos exsolverat, & fiat le Roi de 7 liv. Si cependant on
+justitia de Latrone. peut trouver le voleur dans l'an &
+ jour, & le représenter à la
+ Justice, on le condamne, & on rend
+ au Plege les 20 s. payés pour la
+ tête du coupable._
+
+V. V.
+
+ _De Latronis prehensione._
+
+_Cil ki prendra Larum sanz fuite Si quis prehenderit Latronem
+e sans cri, que cil en leist a qui absque secta & absque clamore,
+il aurad le damage fait, & vienge atque eum ei cui damnum factum est
+poit après, si est raisun que il dimiserit, & venerit postea,
+dunge x. solz de Hengwite, efin rationi conveniens est ut det ille
+face la justice a la primereine x. solidos pro Hengwite, & finem
+devise sans le congé a la justice, faciat Justitiæ _à la primereme
+si est forfait de xl. solz._ devise_ absque licentia Justitiæ,
+ Forisfactura est xl. solidi.
+
+VI. VI.
+
+ _De Animalium redemptione._
+
+_Cil qui aveir escut, v Chivalz, v Is qui Averium replegiaverit
+Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz, scilicet aut Equum, aut Bovem, aut
+que est Forfengend Engleis apeled Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod
+cil qil cla, durra al gros, s al forfengen Anglicè dicitur, _cil
+Provost aveir the Lestussun viij. qil cla_ dabit _al Gros. s._
+den. iatant n'i ait meis qu'il ont Præposito habere the Lestussum[31]
+cent al maille ne durrad que viij. viij. denarios, nec tamen _ait &
+deniers, e pur un Porc iiij. den. meis quil ont_) _cent al maille_
+e pur un Berbz i. den. e isi tres non dabit plusquam viij. denarios,
+que üit pur chascun iiij, deniers & pro Porco iv. denarios, & pro
+de iatant n'i aurad, ne durrad que Ove denarium i _e isitres que vit_
+oit den. e durra wage, e truverad unicuique iv. denarios,
+plege. Que si altre veinged apres nihilominus neque habebit nec
+dedenz l'an e un jour pur l'aveir dabit plusquam viij. denarios, &
+demander, qu'il i ait a droit en dabit vadios, & inveniet plegios
+sa Curt, celuy de que il avoit se, si aliquis venerit ad
+lecus._ probationem nem intra annum & diem
+ ut Averium petat, salvum
+ exhibiturum in Curia id quod
+ replegiaverit.
+
+ [Note 31: Il faut lire _recussum_, l'avoir recous.]
+
+V. TRADUCTION
+
+Qui Latronem prehenderit absque _Si celui qui s'est saisi d'un
+secta & absque clamore & in ejus voleur qu'il n'avoit point un
+potestatem tradiderit cui damnum intérêt personnel de poursuivre ni
+factum est, & venerit postea; de reclamer l'envoie à celui qui a
+rationi conveniens est ut det illi été volé, & vient lui-même en Cour
+x. solidos de Hengwita, & finem à la suite du coupable, il lui est
+faciat justitiæ ad primam divisam, dû 12 s. de récompense; & celui
+(_seu ad primum placitum_) absque que le vol intéresse doit se
+licentia justitiæ estque présenter sans y être assigné aux
+forisfactus de xl. solidis. prochains Plaids, pour y payer une
+ amende, si le tort qu'on lui a
+ fait monte à 40 s._
+
+VI. TRADUCTION
+
+Qui averium recuperaverit, vel _Celui qui recouvre l'avoi, soit
+Equum, vel Bovem, vel Porcum aut boeuf, vache, porc ou brebis,
+Berbicem, quod _Forfengem_ Anglicè quand il est égaré, ou comme
+dicitur, is qui illud habuerit disent les Anglois, le forgagen,
+dabit ad Grossos solidum Præposito recevra de la personne qui le
+habere _the lestussun_ viij reclame, en tout, tant pour lui
+denarios, & si non tot sint, ut in que pour le préposé à la garde de
+malliam centum computentur, dabit l'avoir, 8 den. Si les avoirs
+tantùm viij denarios, pro Porco trouvés ne valent cependant pas
+iv. denarios, & pro Berbin 1. ensemble cent mailles, on ne
+denarium: & sic usque ad octo pro payera jamais plus de 8 d. Pour un
+singulis quatuor denariis, & si porc seul l'amende est de 4 d. &
+tot non fuerint, dabit tantum d'un d. pour une brebis; quand il
+viij. denarios, & dabit vadium, & n'y a pas plus de 8 avoirs, on
+inveniet plegium. Quod si alius paye 4 d. pour chaque, & on donne
+postea venerit, intra annum & en outre caution; parce que, si
+diem, & averium repetat, ad rectum dans l'an & jour quelqu'un vient
+habeat in Curia eum, à quo averium révendiquer les choses égarées il
+recuperatum fuerit. a action en Cour contre celui qui
+ les a recouvrées pour l'obliger a
+ les restituer._
+
+VII. VII.
+
+ _De Rebus fortè inventis._
+
+_Altresi de aver en direz, e de Similiter de Averio _Endirez_ &
+altre treveure; seit mustred del alia re inventa. Ostendatur tribus
+treis pars del veisined, que il partibus Vicineti, ut testimonium
+eit testimonie de la troveure: si habeat de inventione. Si aliquis
+alquens vienge apres pur clamer la veniat ad probationem ad rem
+iose, duist vvage, & trosse clamandam, det vadios & inveniat
+pleges, que se altre clamur plegios se si alius quispiam
+l'aveir dedanz l'an è un jour, qui clamaverit Averium, intra annum &
+il l'ait a droit en la Curt celui diem, salvum exhibiturum in Curia
+qui l'averad troved._ id quod invenerit.
+
+VIII. VIII.
+
+ _De Homicidio & Capitis
+ æstimatione seu Wera._
+
+_Si home occit altre, e il seit Si quis alium occiderit, & si reus
+counsaunt, e il dénie faire les confitens, & emendare negaverit,
+amendes: durra de sa manbote al det de suo manbote Domino pro
+seignor pur le franc home x. solz libero homine x. solidos, & pro
+la were dol Thein xx. li. en servo xx. solidos. Wera _Thani_
+Merchenelae e en West-Sexenelae: e xx. libræ in _Merciorum_ Lege, &
+la were del Vilain C. solz en in _West-Saxonum_. Et Wera Villani
+Merchenelae, e ensement en C. solidi in _Merciorum_ lege,
+West-Sexenelae._ atque etiam in _West-Saxonum_.
+
+IX. IX.
+
+ _Quibus Capitis æstimatio seu Wera
+ solvenda._
+
+_De la were primerament rendrat Quod ad Weram attinet, primò
+l'um de halt Sainc à reddat is qui est de halt sanguine
+la vuide as orphanins x. solz: Viduæ & Orphanis x. solidos, &
+e le surplus orphanine les quod superest Parentes & orphani
+Parens departent entr'els._ inter se dividant.
+
+VII. TRADUCTION
+
+Et de averio, ita dicendum de alia _Il en est de même de tout avoir
+re quavis inventa. Ostendatur adhiré ou de toute autre chose
+tribus partibus vicineti, ut perdue & trouvée; on doit la faire
+testimonium habeat de inventione. voir, en trois parades différentes
+Si aliquis postea venerit ad rem du lieu, à quelques personnes,
+clamandam, seu repetendam det afin qu'elles soient en état
+vadium, & inveniat plegios, qui si d'attester qu'elle a été trouvée;
+alius intra annum & diem averium & si quelqu'un la reclame après
+clamaverit, ad rectum habiturum in avoir donné Pléges & Gages, celui
+curia eum qui rem invenerit qui l'a trouvée est obligé de la
+spondeant. rendre en bon état à celui qui
+ dans l'an & jour prouve qu'elle
+ lui appartient._
+
+VIII. TRADUCTION
+
+Si quis alium occiderit, & _Si quelqu'un en tue un autre, &
+consenserit, & emendare après avoir avoué le meurtre
+denegaverit, dabit de sua Manbota refuse de payer les indemnités
+Domino pro libero homine x. requises, il sera contraint de
+solidos, & pro servo xx. solidos. payer par composition au Seigneur,
+Wera Thani xx. libræ in Merciorum pour le meurtre d'un homme libre,
+lege, & in West-Saxonum lege: & 10 s.; 20 s. pour un esclave. La
+Wera villani C. solidi in taxe pour le meurtre d'un Seigneur
+Merciorum lege & in West-Saxonum est de 20 liv. suivant les Loix
+lege. des Merciens & des West-Saxons, &
+ celles imposées par ces mêmes Loix
+ pour la mort d'un villain est de
+ cent sols._
+
+IX. TRADUCTION
+
+De Wera primò reddetur de alto _Observez que de ces taxes
+sanguine, viduæ & orphanis x, la veuve & les orphelins de
+solidi: & quod superest orphani & l'homicidé noble auront 10
+parentes inter se dividant. s., & que le surplus se partagera
+ entre ces orphelins & les
+ autres parens._
+
+X. X.
+
+ _Animalium aliquot valor, in
+ Capitis æstimatione censenda._
+
+_En la were purra il rendre Chival In Wera reddere poterit quis Equum
+qui ad ad cuille pur xx. solz: e non Castratum pro xx. solidis, &
+tor pur x. solz e iter pur v. Taurum pro x. solidis, & _iter_
+sols._ pro v. solidis.
+
+XI. XI.
+
+ _De Percussore._
+
+_Si home fait plaie a altre, e il Si quis alium percusserit, &
+denie otrei fair les amendes: negaverit ultrà emendare, primò
+primerement li rende sun le chefe; reddat _sun le chefe_ & plagas,
+e li plaiez jurraz sur sentez, qui juret super sancta quòd aliter non
+pur mes nel pot fair, ne pur haur potuit facere, nec pro _haur si
+si chier nel fist de sarbote cho chier_ nec fecit _desarbote cho
+est de la dulor._ est de la dulor._
+
+XII. XII.
+
+ _De vulnere indito._
+
+_Si la plaie lui vient à vis Si plaga lui _vient a vis
+descuvert, al polz tote veie iv. deseuvert el polz tote vete_ iv.
+deniers, & de tanz os cum hom denarios, & de omni osse quod quis
+trarad de la plaie, al os tote traxerit ex plaga, osse toto viso
+veie iv. den. pois acordement si iv. denarios, postea _acordement
+li metir ad avant honours qui si si li metir ad avant honours que
+il li ont ço qu'il ad fait a lui, si illiont_, id quod ei fecit si
+se son queur li purportast, e son cor suum ei suggesserit, &
+conseil li donast, prendreit de consilium suum ei donaverit,
+lui ce qu'il offre a lui._ accipiat ab eo quod ei obtulerit.
+
+X. TRADUCTION
+
+In Wera reddere poterit quis Equum _On pourra, au lieu de 20 s.,
+qui testiculos habet pro xx. donner un cheval entier; pour 10
+solidis: & taurum pro x. solidis, s. un taureau, & un porc pour 5
+& verrem pro v. solidis. s._
+
+XI. TRADUCTION
+
+Si quis alteri plagam fecerit, & _Si quelqu'un frape un autre, &
+ultra emendare denegaverit, primò refuse de l'indemnifer, il doit
+ei reddat suum capitale: & d'abord payer la composition
+plagatus jurabit super sancta, proportionnée à la condition du
+quòd pro minori (emenda) non blessé, & ce dernier doit jurer
+potest facere, nec pro odio sur l'autel qu'il ne peut estimer
+cariorem (vel majorem) fecerit de à moins la plaie qu'il a reçue, &
+sarbota, id est de dolore. qu'il n'outre point cette
+ indemnité par haine ou par
+ ressentiment._
+(_Lingua Saxon._ Sag, _est dolor_,
+Bota, _emendatio_.)
+
+XII. TRADUCTION
+
+Si plaga ei inflicta fuerit ita ut _Si la plaie est visible sur toute
+appareat, pro pelle totius iv. la peau, il est dû 4 den.; pour
+denarios (dabit) & de tot ossibus chaque os vu tirer de la plaie, on
+quæ ex plaga extrahentur, pro payera pareille somme. Le blessé
+quolibet osse toties iv. denarios pourra cependant, étant appellé
+(dabit.) Quod si coram devant ses Seigneurs, faire
+superioribus Dominis pactum initum valablement un accord (après que
+fuerit, de plaga quæ alio ei facta ces Seigneurs auront été
+fuerit, si cor suum id ei exactement instruits du fait) &
+suggesserit, & consilium suum ei alors le coupable devra que ce que
+donaverit, accipiet ab eo quod le blessé aura agréé de bonne
+sibi oblatum fuerit. volonté ou par conseil._
+
+XIII. XIII.
+
+ _Membrorum præcisorum æstimatio._
+
+_Si ço avent qui alquon colpe le Si acciderit ut quis pugnum
+poin a altre, v le pied, si li cujuspiam absciderit aut pedem,
+rendra demi were, suluc çeo q'il reddat ei medietatem Weræ secumdùm
+est: més del pochier rendrad la id quod est. Sed pro pollice
+meité de la main. Del dei apres le reddat medietatem manus. Pro
+polcier, xv. solz de solt Engleis, digito qui pollici proximus xv.
+ço est quer deniers: de lunc dei solidos, de solido Anglicano, hoc
+xvj. solz, de l'altre qui ported est _quer_ denarios. Pro digito
+l'anel xvij. solz: del petit dei longo xvj. solidos. Pro altero qui
+v. solz, de l'ungle, si il colpe, portat annulum xvij. solidos. Pro
+de cascun v. sols de solt Engleis: digito minimo v. solidos. Si
+a l'ungle de petit dei iv. den._ unguem quis cuiquam præciderit, v.
+ solidis de solido Anglicano
+ emendet, & pro ungue digiti
+ minimi, iv. denariis.
+
+XIV. XIV.
+
+ _De Adulterio._
+
+_Ki altri espouse purgist, si Qui desponsatam alteri vitiaverit
+forfait la were vers sun forisfaciat Weram suam Domino suo.
+Seignour._
+
+XV. XV.
+
+ _De Judice corrupto._
+
+_Altresi qui faus jugement fait, Etiam qui falsum tulerit judicium,
+pert sa were, si il ne pot prover Weram suam perdat, nisi tactis
+sor Saintz qui mels nel sot Sacrosanctis (_Evangeliis_)
+juger._ probare poterit se meliùs judicare
+ non potuisse.
+
+XVI. XVI.
+
+ _De Purgatione illius qui Furti
+ reus est._
+
+_Si home apeled altre de larcin, & Si quis alterum appellet de
+il sot francz home, & il ait ond Latrocinio is sit liber homo, &
+ca verre testimonie de lealté, habeat _ond caverre_ testimonium
+s'en escoudirad per plein serment: de legalitate purget se per plenum
+& altre qui blasmed ait ested, per sacramentum, & alter qui infamis
+serment nomed: ço est a savoir ante fuerat _per serment nomed_,
+qu'a corte homes leals per non, si videlicet xiv. homines legales
+il aver les pot, si s'en escouriad _per non_ si is habere eos poterit
+sei dudzime de main: & si aveir se purget se duodecima manu, & si
+nes pot, si se defende de per habere non possit se defendat _per
+iuis, e li apeleur jurra sur lui iuis_ & Appellator jurabit _sur
+jur set homes només, qui pur haur lui sur set_ homines _nomes_ quod
+nel fist ne pur altre chose, si propter _haur_ non fecit nec
+pur son dreit non purchaçer._ propter aliam causam quàm quis jus
+ suum persequeretur.
+
+XIII. TRADUCTION
+
+Si acciderit ut quis pugnum _Si quelqu'un a coupé le poing ou
+cujuspiam juspiam absciderit aut le pied d'un autre, il doit au
+pedem, reddet ei medietatem weræ, blessé la moitié de la taxe qu'il
+secundùm id quod est: sed de auroit dûe s'il l'eût tué.
+pollice reddet medietatem manus. Observez néanmoins que pour le
+Pro digito qui pollicem pouce on paye moitié de ce qui'il
+subsequitur, xv. solidos solidorum coûte pour une main; pour le doigt
+Anglicanorum, hoc est quadraginta le plus proche du pouce, la taxe
+denariorum. Pro longo digito, xvj. est de 15 s. Anglois: ainsi chaque
+solidos: prop altero qui portat sol est de 40 den.; pour le doigt
+annulum, xvij. solidos: pro digito du milieu il appartient 16 s.;
+minimo, v. solidos: de ungue si pour l'annulaire 17 s.; pour le
+præcidatur, de quolibet v. solidos petit doigt 5 s.; si l'ongle est
+solidorum Anglicanorum: & pro coupé, chaque ongle est taxé à 5
+ungue minimi digiti, iv. denarios. s. Anglois; pour l'ongle du petit
+ doigt on ne paye que 4 den._
+
+XIV. TRADUCTION
+
+Qui sponsam alteriùs vitiaverit, _Les Seigneurs ont la
+forisfacit weram suam erga Dominum composition entiere d'un homme
+suum. quand cet homme corrompt la femme
+ d'autrui._
+
+XV. TRADUCTION
+
+Similiter qui falsum judicium fecerit, _Celui qui juge mal une cause
+weram suam perdit, nisi paye la même taxe, à moins
+præstitio super sancta sacramento qu'il ne prouve, en jurant sur
+probare possit, se meliùs judicare l'autel, qu'il ne sçavoit pas
+non scisse. mieux juger._
+
+XVI. TRADUCTION
+
+Si quis alterum appellet de _Si quelqu'un accuse un autre
+Latrocinio, & is sit liber homo, & de larcin, l'accusé peut se faire
+aliquando habuerit verum absoudre en jurant, pourvu qu'il
+testimonium de legalitate, prouve qu'il a eu antérieurement
+excondicet (i _excusabit_) se per un certificat autentique de
+planum sacramentum: & qui probité; mais l'accusé qui au
+infamatus ante fuerit, per contraire a été diffamé par un
+sacramentum nominatum: videlicet Jugement, c'est-à-dire, qui a été
+ex curia hominum legalium parium, jugé infame en la Cour de ses
+si eos habere potuerit, Pairs, ne peut se purger de ce
+excondicet; seu purgabit se Jugement que par le serment de
+duodecima manu: & si eos habere douze hommes; & s'il ne peut se
+non potuerit, defendet se per procurer ce nombre de Jureurs, il
+judicium, (_ita purgationem se défendra de l'accusation par la
+vulgarem vocat_) & appellans preuve ordinaire, & l'accusateur
+jurabit super se & septem homines sera tenu de jurer avec sept
+nominatos, quod propter nullum hommes qu'il n'agit point par
+odium id fecerit; nec propter haine, mais uniquement par la
+ullam aliam causam quàm ut jus nécessité de poursuivre son
+suum persequeretur. droit._
+
+XVII. XVII.
+
+ _De eo qui Templum aut domum
+ fregerit._
+
+_E si alcons est apelez de Muster Et si quis appellatus fuerit de
+fruisser, v de chambre, & il n'eit fractione Monasterii aut Cubiculi,
+esté blamed en arer, s'en escoudit neque fuerit anteà infamis
+per xlij. leals homes nomez sei _enarer_ se purget per xlij.
+dudzime main: e s'il eit altresjée legales homines _nomes_ se
+ested blamed, s'en escoudied a duodecima manu, & si aliàs infamiâ
+treis dubles, çeo a savoir per notatus fuerit, purget se _a treis
+xlviij. homes leals nomès, sei dulles_, videlicet per xlviij.
+trentesiste mein: e s'il aveir nes homines legales _nomes_ se
+pot, aut a la juisse a treis trigesima sexta manu, & si illos
+dubles, si co il doust a treis du habere nequierit eat _a le ivise a
+plein serment è s'il a en arer treis aubles si coil doust a
+larcin amended, alt a l'euve: li treis_ de pleno sacramento, & si
+Archevesque avera de forfature xl. _il enarrer larcin amended alt al
+sols en Merchenelae, è lui ewe_ Archiepiscopus habebit de
+Evestres xx. sols, è li Quenz xx. forisfactura xl. solidos in
+sols, è li Baron x. solz, è li _Merciorum_ Lege, & Episcopus xx.
+Vilain xl. deniers._ solidos, & Comes xx. solidos, &
+ Baro x. solidos, & Villanus xl.
+ denarios.
+
+XVII. TRADUCTION
+
+Si quis appellatus fuerit de _Lorsque quelqu'un est appellé en
+Monasterii vel Ecclesiæ Justice pour avoir entré par
+infractione, vel cameræ, & neque effraction dans un Monastere ou
+antea fuerit infamatus, excondicet dans l'intérieur d'une maison,
+seu purget se per xij. homines s'il n'a point déjà été déclaré
+legales nominatos, se duodecima judiciairement infame, il pourra
+manu. Et si aliquando infamatus se justifier par le serment de
+fuerit, purget se cum ter iterato douze hommes; mais s'il est
+testium numero, videlicet per diffamé par quelque Jugement, il
+xlviij. homines legales nominatos doit se purger de l'accusation par
+se xxxvj. manu: & si illos habere trois fois plus de Jureurs,
+non potuerit, eat ad judicium ter c'est-à-dire, par le serment de
+iteratum, quemadmodum debuerat ad trente-six hommes nommés par
+ter iteratum sacramentum. Et si quarante-huit; & s'il ne lui est
+antea latrocinium emendaverit, eat pas possible de se procurer ce
+ad aquam Archiepiscopus habebit de nombre de témoignages, il subira
+forisfactura xl. solidos in trois fois l'épreuve ordinaire,
+Merciorum lege, & Episcopus xx. comme il auroit été obligé de se
+solidos, & Comes xx. solidos, & purger par trois fois plus de sermens
+Baro x. solidos, & Villanus xl. qu'un autre; enfin, s'il a déjà été
+denarios. puni pour larcin, il subira l'épreuve
+ de l'eau; & en ce cas l'Archevêque
+ aura pour sa forfaiture 40 s.
+ suivant la Loi des Merciens,
+ l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le
+ Baron 10 s. & le Villain 40 den._
+
+XVIII. XVIII.
+
+ _De Denariis Sancti Petri, seu
+ Vectigali Romano._
+
+_Franc home qui ad aver champester Liber homo qui habuerit averia
+trente deniers vailaunt, deit campestria xxx. denariis
+doner le dener saint Pere. Le æstimanda, dabit denarium _sancti
+Seignur pur iv. den. que il Petri_. Pro iv. denariis quos
+dourad, si erunt quites ses donaverit Dominus, quieti erunt
+Bordiers, e ses Boner, e ses Bordarii ejus & ejus _Boner_, &
+Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn ejus Servientes. _Burgensis_ qui
+propre chatel demi marc vailant, de propriis Catallis habet id quod
+deit dener seint Pere. Qui en dimidia Marca æstimandum est, det
+Denalae Franc home est; e il avera denarium _sancti Petri_. Qui in
+demi marc en argent vailant de Lege _Danorum_ est liber homo, &
+aver champestre, si deuera donner habet averia campestria quæ
+le dinier Seint Pere. E per le dimidia marcâ in argento
+dener qui li Seignur durrat, si æstimantur, debet dare denarium
+erent quietes ceals qui meinent en sancto Petro. Et per denarium quem
+son demainer._ donaverit Dominus, erunt, quieti
+ ii qui resident in suo Dominico.
+
+XIX. XIX.
+
+ _De Muliere vi compressâ & pudicitiâ
+ luctamine tentatâ._
+
+_Ki purgist femme per forze, Qui foeminam vi opresserit,
+forfait ad les membres. Ki abate forisfacit membra sua. Qui
+femme a terre, pur faire lui prostraverit foeminam ad terram &
+force, la multe al Seignur x. ei vim inferat, multa ejus Domino
+solz. S'il la purgiste; forfait est x solidi. Si verò eam
+est de membres._ compresserit, forisfacit membra.
+
+XVIII. TRADUCTION
+
+Liber homo qui habuerit in averiis _L'homme libre, qui a en avoirs
+campestribus trigenta denarios, champêtres la valeur de 30 den.,
+debet dare denarium sancti Petri. doit le denier de S. Pierre. Le
+Pro iv. denariis quos dabit Seigneur affranchira ses Bordiers,
+Dominus, quieti erunt Bordarii ses Bonniers & ses Sergens, en
+ejus, & ejus bonnarii, & ejus payant 4 den. Le bourgeois, qui a
+servientes. Burgensis qui dimidiam un demi-marc en mobilier, doit
+marcam habet in propriis catallis, aussi le denier de S. Pierre. Par
+debet dare denarium sancti Petri. la Loi des Danois, celui qui a en
+Qui in Lege Danorum est liber avoirs de campagne la valeur d'un
+homo, & habet averia campestria demi-marc en argent doit cette
+valoris dimidiæ marcæ in argento, redevance, & le Seigneur acquitte
+dare debebit denarium sancti ceux qui demeurent en son domaine
+Petri. Et per denarium quem au moyen d'un denier._
+Dominus donaverit, quieti erunt ii
+qui manent in suo Dominico.
+
+XIX. TRADUCTION
+
+Qui foeminam vi oppresserit, _Celui qui fait violence à une
+forisfacit sua membra. Qui femme peut être puni par la perte
+prostraverit foeminam ad terram, de ses membres. S'il a terrassé
+ut vim ei inferat, multa ejus cette femme pour lui faire violence,
+Domino est x. solidos: si verò il ne doit que 10 s. à celui à qui
+eam compresserit, forisfactus est elle appartient; la peine de la perte
+de membris. des membres n'est attachée qu'à une
+ violence effectuée._
+
+XX. XX.
+
+ _De iis qui vectigal Romanum seu
+ sancti Petri non penaunt._
+
+_Ki renent le dener Seint Pere, le Qui negaverit denarium sancti
+dener prendra per la justice de Petri, eum pendat per justitiam
+seint Eglise, è xxx. den. forfait. sanctæ Ecclesiæ & xxx. denarios
+E se il en est plaide de la forisfacturæ. Et si de ea re est
+justise le Rei, le forfait à implacitatus per justitiam Regis,
+l'Evesque xxx. den. e al Rei xl. forisfaciat Episcopo xxx. denarios
+solz._ & Regi xl. solidos.
+
+XXI. XXI.
+
+ _De Oculo effosso._
+
+_Si elquuns creve l'oil al altre Si quis alteri oculum effoderit
+per aventure quelque seit, si infortunio quocunque, emendet lxx.
+amendrad lxx. solz del solz solidis solidorum Anglicanorum. Et
+Engleis. E si la purvele i est si _la purvele_ restituatur,
+remis, si ne rendra lui que la dimidium duntaxat reddatur.
+meité._
+
+XXII. XXII.
+
+ _De Relevio seu [Greek:
+ eisdeiktikô] Comitis._
+
+_De releife al Cunte, que al Rei De relevio Comitis, quod ad Regem
+afiert viij. chivals selez e pertinet, viij. equi Ephippiati &
+enfrenez, les iv. habers, e iv. frænis ornati, iv. Loricæ, & iv.
+hommes, e iv. escus, e iv. Hammes, & iv. Scuta, & iv. Hastæ,
+Launces, e iv. Espes, les altres & iv. Enses, _les altres_ iv.
+iv. Chaceurs, e Palfreis a freins _chaceurs_ & Palfredi cum frænis &
+& a chevestres._ capistris.
+
+XX. TRADUCTION
+
+Qui denegaverit denarium sancti _Quiconque refuse le denier de
+Petri, reddet denarium per Saint Pierre peut être contraint à
+justitiam sanctæ Ecclesiæ, & le payer par le Juge
+præterea xxx. denarios pro Ecclésiastique, & il encourt
+forisfactura. Et si de ea re l'amende de 30 den.; s'il est jugé
+implacitatus fuerit per justitiam par le Juge royal il payera à
+Regis, forisfactura Episcopo erit l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s._
+xxx. denarios, & Regi xl. solidos.
+
+XXI. TRADUCTION
+
+Si quis alteri oculum effoderit _Pour avoir crevé un oeil, de
+quocunque casu, emendabit lxx. quelque maniere que ce soit, on
+solidis solidorum Anglicanorum: & doit 70 s. Anglois d'amende; si la
+pupilla remanserit dimidium tantùm paupiere n'est point endommagée,
+ei dabitur. il n'est dû que moitié._
+
+XXII. TRADUCTION
+
+De relevio Comitis quod ad Regem _Le relief d'un Comte appartient
+pertinet viij. equi cum sellis & au Roi; il consiste en huit
+frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, & chevaux scellés & bridés, quatre
+iv. scuta, & iv. lanceæ, & iv. hautbers, quatre heaulmes, mes,
+enses & aliæ res iv. equi quatre boucliers, quatre lances &
+venatorii, & palafredi cum frænis quatre épées; les hommes du Comté,
+& capistris. qui ont droit de chasse, doivent à
+ quatre un palfroi dûement
+ enharnaché._
+
+XXIII. XXIII.
+
+ _De Relevio Baronis._
+
+_De relief a Barun, iv. chivals De Relevio Baronis, iv. Equi cum
+enselez è enfrenès, e ij. Halbers, sellis & frænis ornati, & Loricæ
+e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij. ij & ij. Hammes & Scuta ij. & ij.
+Launces, e ij. Espes: e les altres Hastæ & ij. Enses, & _les altres
+ij. un Chaceur, e un Palefei a ij un chaceur_ & unus Palfredus
+freins e a chevestres._ cum fræno & capistro.
+
+XXIV. XXIV.
+
+ _De Vavasoris Relevio._
+
+_De relief a Vavasour a son lige De Relevio Vavasoris ad ligium
+Signur, deite estre quite per le suum Dominum. Quietus esse debet
+cheval son peipe tel qu'il aveit a per equum _son peipe_ talem qualem
+jour de sa mort, e per son habuerit tempore mortis suæ, & per
+Halbert, e per son Haume, e per Loricam suam, & _per son Haume_ &
+son Escud, e per sa Lance, e per per scutum suum, & per hastam
+s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il suam, & per ensem suum, & si adeo
+ne out ne Chival ne les armes per fuerit inermis ut nec equum
+c. solz._ habuerit nec arma, per centum
+ solidos.
+
+XXV. XXV.
+
+ _Adeo me Cæcutire heic fateor, ut
+ nec lemma adjicere possim._
+
+_De eivers deins aver kil voldra _De eivers deins aver Kil_ velit
+clamer emblet, e il volge douer calumniare, _emblet_, & ille vult
+vvage e trover plege a porsuir son dare vadios & invenire plegios ad
+apel, dunt li scuverad a celui prosequendum appellum suum, tunc
+qu'il auverad entremeins nomer son _liscuverad_ illi quod _il auverad
+guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad entremeins nomer_ warrantum suum
+dunt nomerad son Heuvelborh è ses si eum habuerit, & si non habuerit
+testimonies, è ait les a jur è eum, nominabit suum Heuvelborh, &
+a terme, s'il les ad, v s'il les pot testes suos, & habebit eos ad
+aver: è li enterceur liveriad en diem, & ad terminum si eos habeat
+guage sei siste main, è li alire aut eos habere poterit, & _li
+le metirad en la main son warant, entreceur liuverad_ in vadium se
+v a son Heuvelborh, è il ait sexta manu, & alter ponat in manum
+testimonies que il l'acharad al sui warranti _v a son
+marthied in Rei, è qu'il ne set Heuvelborth_, & habeat ille testes
+son warant, en le plege vif ne quod _il lacharad al marthied in
+mort: çoo jurad od ses testimonies Rei_, & quod ille non _set_ suum
+per plein serment: si perdra son warrantum in plegio _vif ne mort
+Chatel, si il testimonient qui il coo jurad od_ testes suos per
+Huvelborh enpust: è s'il ne pot plenum Sacramentum perdat catallum
+aveir guarant ne testimonie, si suum si is testimonium perhibeat
+perdrad, e pur soldrad pert sa quod Heuvelborth _enpust_, & si
+werre vers son Seigneur, ço est en non poterit habere warrantum, nec
+Merchenelae è en Denelae, è en testem, perdat & pro _soldrad_
+West-Sexenelae. Ne vochere mie son perdat Weram suam Domino suo. Hoc
+Seignor warant iceo qui seit mis obtinet in _Merciorum_ jure, & in
+en guage, è on Denelae meitre en _Danorum_ & in _West-Saxonum_. Non
+vele; dissi la qui il seit vocabit Dominum suum ad Warrantum
+derained: è s'il pot prover qui de hoc quod ponitur in vadio, &
+ceo soit de sa nurture per treis _ou_ Danlae _meite en vele dissi
+parts son vigued, se il aver ad la_ quod is sit _dereined_, & si
+deregned. Kar puis lei serment li potest probare quod hoc sit de _sa
+est jugied, ne l'en pot pas puis nurture_, per tres partes _son
+lever par lo jugement de vigued se il aver ad deraigned_.
+Engleterre._ Nam post Sacramentum _li est
+ jugied_: inde non potest posteà
+ _lever_ per judicium Angliæ.
+
+XXIII. TRADUCTION
+
+De relevio Baronis iv. equi cum _Le Baron doit quatre chevaux
+sellis & frenis, & ij. Loricæ, & scellés & bridés, deux heaulmes,
+ij. galeæ, & ij. scuta, & ij. deux boucliers, deux lances & deux
+lanceæ, & ij. enses: & ij. aliæ épées. Les hommes de la Baronnie,
+res unus equus venatorius, & unus qui ont droit de chasse, doivent à
+Palafredus cum frænis & capistris. deux un palfroy avec bride &
+ harnois._
+
+XXIV. TRADUCTION
+
+De relevio Vavassoris ad ligium _Le vavasseur doit à son Seigneur,
+suum Dominum, quietus esse debet dont il est lige, l'épée, la
+per equum sui patris, talem qualem hache, le bouclier, le heaume, la
+habuerit tempore mortis suæ, & per cuirasse, le cheval dont son pere
+ejus loricam, & per ejus galeam, & se servoit lors de son décès; & si
+per ejus scutum, & per ejus le pere n'a laissé ni armes ni
+lanceam, & per ejus ensem: nisi chevaux, il est quitte pour cent
+adeo fuerit rebus omnibus sols._
+destitutus, ut nec habuerit equum
+vel arma pro centum solidis.
+
+XXV. TRADUCTION
+
+Si quis velit calumniari seu _Celui qui voudra intenter action
+repetere averia sua furto pour reclamer ses avoirs volés, &
+subrepta, & is velit dare vadium, donner gages & garants de sa
+& invenire plegios ad prosequendum poursuite, doit nommer son garant
+appellum suum, tunc necesse erit sur le champ; s'il n'en trouve pas
+ei qui ea habuerit, nominare suum alors, il peut demander un délai
+warantum, si habuerit, & si non pour le nommer, ainsi que ses
+habuerit, tunc nominabit suum témoins: mais en ce dernier cas il
+_Heuvelborh_ (i. Fidejussores) doit jurer par six personnes qu'il
+& testes, & eos habebit ad diem & ad fera cette nomination dans ledit
+terminum, si eos habuerit, aut délai. Le coupable, au contraire,
+habere potuerit: & intertrator n'a_ _besoin que du serment de son
+dabit in vadium se sexta manu, & garant, ou de jurer avec ses
+alter ponet in manum sui warranta témoins qu'il a acheté l'avoir
+vel sui _Heuvelborh_, & habeat dans un marché royal; mais qu'il
+ille testes, quòd ea (averia) emit ne sçait si son vendeur est vivant
+in Mercato Regis, & quod non scit ou mort. Si ses témoins disent
+suum warantum, nec plegium vivum qu'il a en sa puissance son
+nec mortuum. Id jurabit cum suis vendeur, & s'il ne peut donner
+testibus per planum sacramentum. garant ni témoins du contraire, il
+Perdet verò suum catallum, si ii doit perdre sa cause, & être
+in testimonio dicunt, quod condamné, pour son imposture, en
+_Heuvelborh_ cepit. Et si non une composition conforme à son
+poterit habere warantum, nec état envers son Seigneur. Telle
+testem, perdet & pro....., perdet est la Loi des Merciens, des
+weram suam erga suum Dominum. Hoc Danois, des Vvest-Saxons. Si
+obtinet in Merciorum, Danorum, & l'accusé veut mettre en sequestre
+West-Saxonum legibus. Non vocabit l'objet reclamé, il n'a pas besoin
+Dominum suum ad Warantum de hoc de garant: car, selon la Loi des
+quod positum fuerit in vadio, & in Danois, il a la faculté de
+Danorum lege, ponere velit, donec sequestrer l'avoir jusqu'à ce que
+disrationatus fuerit, & si possit la question soit décidée, & qu'il
+probare, quod ea (averia) sint de ait prouvé par trois personnes
+sua nutritura, per tres partes sui tirées de trois endroits voisins
+vicineti, si averium de son domicile, qu'il a élevé &
+disrationaverit. Nam ex quo nourri l'avoir. Observez encore
+sacramentum ei judicatum & delatum que dès que le serment est déféré
+est, non potest ampliùs illud à l'accusé, il ne peut plus être
+levare per judicium Angliæ. assujetti aux épreuves Angloises._
+
+XXVI. XXVI.
+
+ _De ceturia mulctâ, ubi reus
+ homicidii judicio non sistitur._
+
+_De murdre freceis occist, è les De _Murdre freceis occist_, &
+homes del hundred nel prengent è homines hundredi non prehendunt &
+amenent a la justice dedenz les minant ad Justitiam infra viij.
+oit jours, per mustrer pur qui il des ut ostendat ob quam causam
+la fait, sin rendront le murdre fecerit reddant _le murdre xlvij_.
+xlvij. Marcs._ Marcas.
+
+XXVI. TRADUCTION
+
+Si quis aliquem murdro occiderit, _Quand un meurtre est commis, i
+& homines Hundredi eum non les hommes qui composent l'Hundred
+prehendant, & adducant ad ne se saisissent pas du meurtrier,
+justitiam intra octo dies ut & ne l'amenent pas au Juge en
+ostendant à quo murdrum factum dedans huit jours, & ne prouvent
+est, reddent pro murdro xlvij. point quel est l'auteur du crime,
+Marcas. ils seront tenus de payer 47 marcs
+ pour le meurtre._
+
+XXVII. XXVII.
+
+ _De clientis actione versus
+ Dominum._
+
+_Si home volt derainer covenant de Si quis vult _derainer_
+terre vers son Seignor, per ses conventionem de terra sua versus
+Pers de la tenure meismes, qui il Dominum suum per pares suos de
+apelerad à testimonies, les tenura, ipsos quos appellaverit ut
+cuverad derainer. Kar per testes sint _lescuverad derainer_.
+estranges nel purra pas derainer._ Nam per extraneos non potest
+ _dereiner_.
+
+XXVIII. XXVIII.
+
+ _De:::::::::_
+
+_Home qui plaide en Curt, a qui Qui placitat in Curia, cujuscunque
+Curt qui co seit, fors là où le curia sit, excepto ubi _le cors le
+cors le est esti, è home li mettid est esti e home li mettid_ super
+sur qu'il ait dit chose, qui il ne eo quod dixerit, rem quam nolit
+voille coinistre, se il ne pot confiteri, si non potest
+derainer per ij. entendable homme _derainer_ per ij. intelligentes
+del plaidant & veant, qui il ne homines qui interfuerunt placito &
+l'aura dit, recovered a sa videntes quod nom dixerit,
+parole._ _recovered à sa parole_.
+
+XXIX. XXIX.
+
+ _De colonorum Relevio._
+
+_De Relief a vilain, le meillur De Relevio Villani. Meliùs animal
+aveir qu'il avera, v Chival, v quod habuerit id (sive Equus sit,
+Buf, v Vache, donrad a son Seignor sive Bos, sive Vacca) donabit
+de Releïf, & puis si serait euz Domino suo pro Relevio. Et posteà
+les Vilains en franc plege._ _si serait euz les Villain_ in
+ franco plegio.
+
+XXVII. TRADUCTION
+
+Si quis velit distrationare _Si quelqu'un méconnoît une
+conventionem de terra erga Dominum convention faite pour un fonds
+suum, per pares ejusdem tenuræ, avec son Seigneur, il sera jugé
+quos ad testes, appellabit, erit par les Pairs de même tenure,
+disrationandus: nam per extraneos qu'il appellera pour témoins; car
+non poterit disrationari. il ne peut être jugé par des
+ étrangers._
+
+XXVIII. TRADUCTION
+
+Qui placitat in Curia, cujuscunque _Tout homme qui plaide, en quelque
+Curia illa sit, præterquam ea ubi Cour que ce soit, si ce n'est en
+corpus Regis est, & aliquis ei celle où le Roi est présent, en
+imponat, quod rem quampiam est cru à son serment, lorsque
+dixerit, quam aggnoscere nolit, si quelqu'un lui impute d'avoir dit
+non potest eum disrationare per une chose qu'il méconnoît avoir
+duos intelligibiles homines qui dite, & que deux des plus
+interfuerunt placito & viderunt intelligens de ceux qui ont
+quod non dixerit, recurretur ad assisté au Plaidoyer ne peuvent
+ejus sacramentum. attester qu'il l'ait dite._
+
+XXIX. TRADUCTION
+
+De Relevio Villani, meliùs averium _Le relief du villain est la
+quod habuerit, sive Equum, sive meilleure bête qu'il éleve, soit
+Bovem, sive Vaccam, donabit Domino en cheval, boeuf ou vache, & en la
+suo pro relevio: & postea donnant au Seigneur, il est
+habebitur Villanus in franco villain de franc-plége (ou plége
+plegio. de droit)._
+
+XXX. XXX.
+
+ _De viis publicis._
+
+_De iij. chemins, ço est a saveir, De tribus viis, videlicet,
+Watlingstrete, & Ermingstrete,& _Watlingstrete_ & _Ermingstrete_ &
+Fos: Ki en alcun de ces chemins _Fosse_. Qui in aliqua harum
+oceit home qui seit errant per le viarum hominem itinerantem sive
+pais, u asalt, si enfreit le pais occiderit sive insilierit, is
+le Roi._ pacem Regis violat.
+
+XXXI. XXXI.
+
+ _De Latrone, cum latrocinio seu
+ [Greek: epautophorô] prehenso._
+
+_Si larcin est troved, en qui Si latrocinium sit inventum in
+terre qui ceo seit, & le Laron cujuscunque terra sit & latro
+ouesque, le Seignor de la terre & simul, Dominus terræ & uxor ejus
+la feme averunt la meited del habebunt medietatem bonorum
+aveir a Laron, e les chalejurs lor Latronis, & _les chalieurs lor
+chatel, se il le trovent, e la bor chatel se ille trouvent & labor
+meited, s'il est trové dedanz meited_, si repertum sit intra
+Sache & Soche, s'il perdra la _Sache & Soche_ perdat Uxor, &
+feme, & le Seignor l'avered._ Dominus habebit.
+
+XXXII. XXXII.
+
+ _De::::::::::_
+
+_De Strewarde de chescon des hides _De Strewarde_ de unaquaque
+de Hundred un home dedenz la feste Hidarum Hundredi unus homo intra
+de seint Michell, & le seint festum _S. Michaelis & Martini, &
+Martin, & Wardireve, si aura xxx. Wardireve_ habebit xxx. hidas
+hides quites per son travaile & si quietas pro labore suo, & si
+avers trespassent, perilot, vel averia moriantur _perilot vel
+denient watter, è il ne pussent devient water_ & non possit
+mustrer ne cri ne force qui l'on ostendere nec clamorem nec vim quæ
+fust faite, si rendisent l'aveir._ facta fuerit, reddat averia.
+
+XXX. TRADUCTION
+
+De tribus viis, videlicet _Trois routes, celle de
+Watlingstrete, & Ermingstrete, & Wastlingstrete, Degmingstrete &
+Fosse. Qui in aliqua harum viarum Defosse, ont ce privilége, que
+hominem per patriam errantem quiconque y tue ou insulte un
+occiderit, vel adsalierit, is voyageur, enfreint la paix du
+pacem Regis infringit. Roi._
+
+XXXI. TRADUCTION
+
+Si latrocinium inventum fuerit in _Si un larcin est commis sur une
+cujuscumque terra sit, & latro terre, le voleur étant arrêté, le
+simul, Dominus terræ & uxor ejus Seigneur de la terre & sa femme
+habebunt medietatem bonorum ont moitié des biens du voleur, &
+Latronis, & clamatores, _seu qui ceux qui ont reclamé l'objet volé
+res suas repetunt_, sua catalla, ont l'autre moitié; mais si cet
+si ea invenerint, & medietatem objet se trouve dans l'étendue
+suam, si inventus fuerit intra d'un lieu auquel soit attaché le
+Sacam & Socam, perdet uxor, & privilége de Sac & Soc, la
+Dominus habebit. confiscation est au profit du
+ Seigneur, & sa femme n'y a aucune
+ part._
+
+XXXII. TRADUCTION
+
+De _Strewarde_ de unaquaque _Chaque homme qui gardera entre la
+Hidarum Hundredi quilibet homo fête de S. Michel & de S. Martin
+intra festum sancti Michaelis & des bestiaux, aura, à raison de
+sancti Martini, & Wardireve, chaque charrue de terre de
+habebit xxx hidas quietas pro l'hundred où il fera sa garde,
+labore suo, & si averia, seu l'exemption de labourer 30 hides;
+animalia, moriantur, vel & si les bestiaux qui lui seront
+periclitentur, vel labe aliqua confiés meurent ou tombent
+infecta sint, & non possit malades, il en sera quitte en les
+ostendi, clamorem vel vim factam rendant en l'état où ils seront,
+fuisse, reddantur averia. pourvu que personne ne se plaigne,
+ & qu'on ne puisse pas lui prouver
+ que le mauvais état des avoirs
+ vienne de sa faute._
+
+XXXIII. XXXIII.
+
+ _De Colonis & globæ Ascriptitiis._
+
+_Cil qui custivent la terre ne Eos qui _custivent_ terram non
+deit l'um travailer, se de lour debet quis molestare præterquam de
+diotre cense, non ne leist a eorum _diotre_ censu. Nec licet _a
+seignurage de partir les cultivurs seignurage_ discedere Cultores de
+de leur terre, pur tant cum ils terra sua, quin rectum servitium
+pussent le dreit seirvise faire. suum facere possint. Nativi qui
+Les naïfs ki departet de sa terre, discedunt à terra sua non debent
+ne devient, cartre faut naïverie _cartre faut naivire quere_ quæ
+querre, qui il ne facent leur non faciunt rectum servitium quod
+droit service, que apend à leur spectat ad terram suam. Nativum
+terre. Li naïfs ki departet de sa qui discedit à terra unde est
+terre, dunt il est nez, e vent a nativus & venit ad alteram, nullus
+autrui terre, nuls nel retenget, eum retineat nec catalla ejus, sed
+ne li, ne ses chatels; enz le redire cogatur ut faciat servitium
+facent venir arer a faire son suum tale quod ad eum spectat. Si
+servise, tel cum a li apend. Si _les seignurages_ non faciunt
+les seignurages ne facent altri _altri gainnys_ venire ad terram
+gainnys venis a lor terre, la suam, Justitia id faciat.
+justice le facet._
+
+XXXIV. XXXIV.
+
+ _Ne quis Domino suo debitas
+ præstationes subtrahat._
+
+_Nullui ne toille a son senior son Nemo domino suo subtrahat rectum
+dreit servise, pur nul relais qui servitium suum, propter nullam
+il li ait fait en arere._ remissionem quam ei anteà fecerit.
+
+XXXV. XXXV.
+
+ _De Foemina gravida qua capitali
+ supplicio damnatur._
+
+_Si feme est jugée à mort, v a Si morti damnata sit aut membrorum
+defacum des membres, ki seit mutilationi foemina in utero
+enceintée, ne faced l'um justice gestans, de ea non fiat justitia
+desquele seit delivrée._ priusquam parturierit.
+
+XXXIII. TRADUCTION
+
+Qui colunt terram non debent _On ne peut exiger que le cens
+molestari, præterquam de eorum ordinaire des colons, & le
+resto censu. Nec licet Dominis Seigneurage de l'hundred ne peut
+cultores de terra sua dimittere, en expulser ces colons tant qu'ils
+quamdiu possunt rectum servitium cultivent convenablement; on peut
+facere. Nativi qui discedunt à rechercher les natifs qui quittent
+terra sua, & denegant Nativitatem, l'hundred duquel ils dépendent
+requirendi sunt, ut faciant rectum pour les obliger à y revenir
+suum servitium, quod spectat ad rendre tel service que de droit.
+terram suam. Nativum qui discedit Personne ne doit donc retenir ni
+à terra unde natus est, & in un natif qui abandonne la terre où
+alterius terram venit, nullus il a pris naissance ni ses
+retineat, nec eum nec ejus meubles: on doit, au contraire, le
+catalla: sed redire cogatur ad renvoyer en son pays natal pour y
+faciendum suum servitium quale ad faire son service comme il
+eum spectat. Et si Domini non convient; & si les Seigneurages
+faciant alios cultores venire, in négligent de faire venir d'autres
+eorum terram, justitia id faciat. cultivateurs en la place du
+ fugitif, les Juges doivent le
+ faire._
+
+XXXIV. TRADUCTION
+
+Nemo Domino suo subtrahat rectum _Personne ne peut être dispensé de
+servitium suum, propter ullam rendre à son Seigneur ses
+remissionem quam ei anteà fecerit. services, quoique ce Seigneur l'en
+ ait dispensé._
+
+XXXV. TRADUCTION
+
+Si foemina morti damnata sit, aut _Une femme condamnée à perdre la
+membrorum diffractioni, seu vie ou quelque membre, ne peut, si
+mutilationi, & gravida sit, de ea elle est gravide, être exécutée
+non fiat justitia, priusquam enixa qu'après sa délivrance._
+fuerit.
+
+XXXVI. XXXVI.
+
+ _De Intestatorum bonis._
+
+_Si home mort sans devise, si Si quis intestatus obierit, liberi
+departent les enfans l'erite entre ejus hæreditatem æqualiter
+sei per ywel._ dividant.
+
+XXXVII. XXXVII.
+
+ _De adultera à patre deprehensa._
+
+_Si le pere truitet sa file en Si pater deprehenderit filiam in
+avulterie en sa maison, v en la adulterio in domo sua seu in domo
+maison de son gendre, ben ii laust generi sui, bene licebit ei
+oure l'avultere._ (_oure_, lege forsan _occire_,)
+ occidere adulterum.
+
+XXXVIII. XXXVIII.
+
+ _De Jactu, velut ad Legem
+ Rhodiam._
+
+_Si home enpuissuned altre, seit Si quis _en puissuned_ alterum fit
+occis, v permanablement eissillé. occisus aut per _manhablement
+Lo jettai vos chosez por cause de eissille_, ego jecero res tuas de
+mort, & de eo ne me poez navi ob metum mortis, de hoc non
+emplaider: kar leist a faire potes me implacitare. Nam licet
+damage a altre pur pour de mort, alteri damnum inferre ob mortis
+quant parele ne pot eschaper. E si metum quando periculum evadere non
+de ço me mescez qui pur pour de potest, & si de hoc me _mesces_
+mort nel feisse de ço mespriorai, quod ob metum mortis _nel feisse
+e les choses qui sunt remises en de co mespriorai_ & ea quæ in navi
+le nef, scient departis en comune, restant dividantur in communi
+sulun les chatels. E si alcun secundùm Catalla, & si quis
+iothed les chatels fors de la nef jecerit Catalla extra navim,
+senz busun, s'il rendet._ quando necessitas non exegerit, ea
+ restituat.
+
+XXXVI. TRADUCTION
+
+Si quis intestatus obierit, liberi _Les enfans des intestats
+ejus hæreditatem ex equo divident. partagent également l'héritage de
+ leur pere._
+
+XXXVII. TRADUCTION
+
+Si pater deprehenderit filiam in _Un pere qui surprend sa fille en
+adulterio in domo sua, seu in domo adultere en sa maison, ou en celle
+generi sui, bene licebit ei de son gendre, peut tuer
+adulterum occidere. l'adultere._
+
+XXXVIII. TRADUCTION
+
+Si quis alterum impotionaverit, _Tout homme qui en empoisonne un
+interficiatur, vel perpetuo exilio autre mérite la mort, ou un exil
+damnetur. Ego jecero res tuas (de perpétuel. Si j'abandonne ce qui
+navi) ob metum mortis, de hoc non vous appartient par la crainte de
+potes me implacitare. Nam licet mourir, vous n'avez pas d'action
+alteri damnum inferre ob mortis contre moi; car il est permis de
+metum, quando aliter periculum faire dommage à quelqu'un quand on
+vitari non potest. Et si de hoc ne peut autrement sauver sa vie.
+probaveris, quod ob metum mortus Si cependant vous prouvez que j'ai
+id non fecerim, de hoc me jetté ce qui vous appartient en
+misprenderem, & ea quæ in navi mer par un autre motif que la
+remanent, dividantur in communi crainte de perdre la vie, & si je
+secundum Catalla: Et si quis ne m'en défends pas, tout ce que
+jecerit Catalla extra navim, nulla j'ai conservé dans mon vaisseau
+exigente necessitate, ea doit être regardé comme commun
+restituet. avec vous, & vous y prendrez part,
+ eu égard à la valeur de ce que
+ vous avez perdu; mais je serois
+ obligé de restituer la valeur
+ entiere de l'objet jetté hors du
+ vaisseau, si je l'avois fait sans
+ nécessité._
+
+XXXIX. XXXIX.
+
+ _De judicio in socium absentem._
+
+_Dous sunt parceners d'un crichet, Duo sunt participes unius
+e est l'un emplaidé sanz l'altre, _Crichet_, & unus eorum
+& per sa folie si pert, ne dit per implacitatus fuerit absque altero,
+ço l'altre estre perdant, ki qui negligentia sua perdit; non
+present ne fud; Kar iose juge inde debet damnum cedere alteri
+entre eus, ne forjuge pas les qui absens fuit. Nam quod
+altres ki ne sunt a present._ judicatum est inter eos non debet
+ præjudicare iis qui absentes
+ fuerunt.
+
+XL. XL.
+
+ _De Relevio eorum qui clientes
+ censum pendunt._
+
+_Cil qui tenent lur terre a cense, Eorum qui Fundum suum tenent ad
+soit lur droit releif a tant cum a Censum, sit rectum Relevium tantum
+cense est d'un an._ quantum census annuus est.
+
+XLI. XLI.
+
+ _De Jusiciis_
+
+_Ententivement se purpensent cil Cautè prospiciant ii quibus cura
+qui les jugementz unt à faire, qui incumbit judici afacere, ut
+si jugent cum desirent, quant il judicent uti petunt quando dicunt:
+dient: Dimitte nobis peccata _Dimitte nobis debita nostra_, &
+nostra, & nous defendum qui l'um prohibemus ne homo Christianus
+Christien fors de la terre ne extra terram non vendat _nen
+vende, n'en surchetut en pais um surchetut en paisumne wart lum_
+ne wart l'um, qui l'um l'amne ne quod homo animam suam non perdat
+perde, qui Du rachatat de sa vie. quam Deus vita sua redemit, qui
+Ki tort elevera, v faus jugement injuriam _eslevera_ aut falsum
+fra pur curruz ne per hange, v per judicium _fra pur curruz ne pur
+aveir, seit en forsaunre le Rei de hange v pur aveir_ sit in
+xl. solz, s'il ne pot aleier qui forisfactura Regis de xl. solidis.
+plus dreit fait nel sont si perde _S'il ne pot aleier_ quod plus
+sa franchise, si al Rei nel pot recti facere _nel sont si perde sa
+rachater a son plaisir. Et s'il Franchise si ai Rei nel pot
+est en Denelae, seit forfait de rachater a son plaisir_. Et si sit
+Laxlite, si alaier ne se pot, qui in _Danorum_. Lege sit
+il melz faire ne solt. E qui Forisfactura de Lahslite _sil
+dreite lei, & dreite jugement alaier ne se pot_ quod melius
+refuserad, seit forfait envers facere non _solt_ & quod rectam
+celi ki dreit ço est a aveir, si legem & rectum judicium
+ço est envers li Rei, vj livres; recusaverit, sit Forisfactura erga
+si ço est envers cunte, xl. sols: illum cui jus hoc pertinuerit; si
+si ço est en Hundred, xxx. solz. E sit erga Regem vj. libræ, si sit
+envers tous icons ki curt unt en erga Comitem xl. solidi, si sit in
+Engleterre, ço est al solz Hundredo xxx. solidi, & erga omnes
+Engleis. E en Denelae qui dreit _i cons_ qui Curiam habent in
+jugement refuserad, sait en la Anglia co eit ad solidos
+mercie de Laxlite; e ne face bon Anglicanos. In _Danorum Lege_ qui
+plainte a Rei d'ici qui l'un li rectum judicium recusaverit, sit
+seit de faili el Hundred, v el is in misericordia de suo
+Conté._ _Lahslite_ nec bene faciat
+ querelam Regi de hoc quod quis ei
+ defecerit in Hundredo aut in
+ Comitatu.
+
+XXXIX. TRADUCTION
+
+Duo sunt participes unius _Deux personnes possedent en
+Cricheti, & unus eorum commun un cheval; l'un d'eux est
+implacitatur absque altero, & per appellé en Jugement pour le
+negligentiam suam perdit, non restituer, & par sa négligence il
+debet propterea alter perdere, qui perd sa cause; l'autre qui est
+præsens non fuit: nam res inter absent n'est pas pour cela
+eos judicata non forisjudicat dépouillé de son droit sur cette
+alios qui præsentes non fuerunt. monture: car ce qui est jugé entre
+ deux ne peut préjudicier un tiers
+ qui n'a pas été présent au
+ Jugement._
+
+XL. TRADUCTION
+
+Eorum qui tenent terram suam ad _Ceux qui tiennent leurs terres à
+censum, sit rectum relevium tantum cens payent pour relief le revenu
+quantum annuus census est. d'une année._
+
+XLI. TRADUCTION
+
+Cautè prospiciant, quorum est _Les Juges doivent faire
+judicia facere, ut judicent, attention, en rendant leurs
+quemadmodum capiunt, cum dicunt: Sentences, à ces paroles:
+_Dimitte nobis peccata nostra_. Pardonnez-nous nos offenses; & en
+Statuimus igitur ne quis hominem conséquence nous défendons à tout
+Christianum extra terram vendat, homme de vendre un chrétien à des
+ac præfertim in ea patria ubi non étrangers, & sur-tout pour aller
+cavetur ne anima perdatur, quam en un pays où on ne prend pas
+Deus vita sua redemit. Qui garde si les ames rachetées par la
+injuriam excitaverit, vel falsum mort d'un Dieu se perdent. Que le
+judicium fecerit ira vel odio, vel Juge, d'ailleurs, qui suscite des
+data pecunia, sit in forisfactura querelles ou rend une Sentence
+Regis de xl. solidis, si non injuste, par colere ou par haine,
+potest se allegiare (seu purgare) ou pour de l'argent, paye 40 s. au
+quod plus recti facere non scivit, Rois; s'il ne peut alléguer_ _avec
+libertatem suam perdat, nisi eam à vérité, & prouver par l'épreuve
+Rege redimere potuerit ad ejus qu'il ne pouvoit pas mieux juger,
+beneplacitum. Et si sit in Danorum il perdra sa liberté, à moins
+Lege, sit forisfactus de Lahslite, qu'il ne la rachete sous le bon
+si allegiare se non possit, se plaisir du Roi. Si ce Juge vit
+meliùs non facere scivisse. Et qui sous la Loi des Danois, sa
+rectam legem & rectum judicium composition, appellée Lahslite,
+recusaverit, sit forisfactus erga sera aussi au profit du Roi; mais
+eum ad quem jus hoc pertinuerit: s'il a refusé de juger, il payera
+si sit erga Regem, vj. libris, si une amende à celui à qui il aura
+erga Comitem xi. solidi si in fait tort. Ainsi, si c'est le Roi
+Hundredo xxx. solidi, & erga omnes qui est préjudicié, le Juge payera
+illos qui Curiam habent in Anglia, 6 liv.; si ç'est un Comte,
+id est ad solidos Anglicanos. Et l'amende sera de 40 sols; si c'est
+in Danorum lege qui rectum l'Hundred ou quelqu'un qui ait
+judicium recusaverit, sit in Cour en Angleterre, il sera dû 30
+misericordia de suo _Lahslite_, sols Anglois. Par la Loi des
+nec querelam Regi fiat, de eo quod Danois, celui qui refuse Jugement
+quis ei defecerit in Hundredo, nec peut être condamné à payer sa
+in Comitatu. Lahslite entière, & à ce moyen il
+ ne peut être traduit devant le
+ Roi, soit que le Jugement ait été
+ prononcé dans l'Hundred, soit
+ qu'il l'ait été dans le Comté._
+
+XLII. XLII.
+
+ _De Pignore, quod Namium vocant,
+ capiendo._
+
+_Ne prenge hum nam mil en Conté ne Non capiat quis Namium aliquod in
+de fors, d'ici qu'il ait tres fois Comitatu nec per vim usque dum ter
+demand dreit el Hundred v el rectum petierit in Hundredo aut in
+Conté: e s'il a la tiers fiée ne Comitatu, & si ad tertiam vicem
+pot dreit aveir, alt al Conté, e rectum non potest habere, eat ad
+le Conté l'en a sete le quart Comitatum & Comitatus præfigat ei
+jura: e se cili de fait de ki il diem quartum & si _cili de fait de
+se claime, duut prenge congé qui ki il se claime dunt prenge congè_
+il pusse nam prendre pur le son ut possit Namium capere _pur le
+l'um e pref._ son lum & pref_.
+
+XLII. TRADUCTION
+
+Nemo Namium capiat neque in _Que personne ne prenne Nams dans
+Comitatu, neque extra ou hors le Comté, sans au
+(_Comitatum_). Donec ter rectum préalable avoir demandé trois fois
+petierit in Hundredo, vel in droit à l'Hundred ou en la Cour du
+Comitatu: & si ad tertiam vicem Comte; & si à la troisieme fois on
+rectum non potest habere, eat ad ne veut pas le juger, il peut
+Comitatum, & Comitatus assignet ei s'adresser à cette Cour du Comte
+diem quartum; & si is deficiat de où on doit lui fixer 4 jours,
+quo se clamat, tunc facultatem après lesquels, si celui dont il
+accipiat namium capiendi pro sua se plaint ne comparoît pas, il
+utilitate & proficuo. pourra en prendre des nams
+ suffisans pour son dédommagement._
+
+XLIII. XLIII.
+
+ _Ne quis rem aliquam emat sine
+ testibus._
+
+_Ne nul achat le vailiant de iv. Nemo emat quantum iv. denariis
+den. de mort, vif, sans testimonie æstimatur; neque de re mortua
+ad iv. hommes, v de burt, v de neque de viva, absque testimonio
+vile: e le l'um le chalange, e il iv. hominum aut de burgo aut de
+vent, ait testimonie, si n'ad nul villa: & si quis rem vendicat &
+warrant, rende l'um al un son _il vent_ habeat testimonium; si
+chatel, e le forfait ait ki aver nullum habeat warrantum,
+le deit: e si testimonie ad, si respondeat alteri Catallum suum &
+cum nous evis desunes, voest les forisfacturam habeat qui habere
+treis foiz, e a la quart feiz le debet, & si testimonium habeat ut
+derainet, v il le rende._ jam diximus, _voest_ tribus
+ vicibus vice quarta _le dereinet &
+ il le rende_.
+
+XLIV. XLIV.
+
+ _De_::::::::::
+
+_Aus ne semble pas raison, qui Præterea Rationi consonum non
+l'um face pruvance sur testimonie videtur ut quis _face pruvance sur
+ki conussent ço que entre est, e testimonie ki conusent co que
+qui nul nel prust devant le terme entre est, & que nul nel prust
+de vj. meis, apres ço qui l'aveir devant le terme_ vj. mensium
+fu emblé._ postquam que _l'aveir su emble_.
+
+XLIII. TRADUCTION
+
+Nemo emat quantum iv. denariis _Personne ne peut acheter pour la
+æstimatur neque de re mortua, valeur de quatre deniers de choses
+neque de viva, absque testimonio mortes ou vives sans avoir quatre
+iv. hominum aut de burgo, aut de témoins domiciliés dans un Bourg
+villa: & si clametur, veniat, & ou dans une Ville: car si
+habeat testes: si nullum Warantum quelqu'un reclame la chose vendue,
+habet, reddat homo homini suum & s'il a des témoins, la chose
+Catallum: & forisfacturam habeat achetée doit lui être restituée
+qui habere debet: & si testes par l'acheteur qui n'a point de
+habeat, uti diximus supra, garant, & en outre cet acheteur
+scilicet tribus vicibus, & ad doit payer l'amende à qui elle
+quartam vicem eum disrationet, vel appartient. Quand un acheteur a
+rem reddat. des témoins, il doit présenter ces
+ témoins dans trois délais, comme
+ on l'a ci-dessus dit; car si au
+ 4e délai il n'établit pas que la
+ reclamation est injuste, l'objet
+ de la reclamation doit être
+ restitué._
+
+XLIV. TRADUCTION
+
+Non videtur rationi consentaneum _Il ne seroit pas raisonnable
+ut probatio fiat per testes qui d'exiger que la preuve se fît par
+rem ablatam cognoscant, & ut quis des témoins qui connussent la
+probet, vel probationem faciat, chose contestée, ni que l'on fût
+ante terminum vj. mensium, tenu de prouver le vol de la chose
+postquam res ablata & subrepta dans un moindre délai que celui des
+fuit. six mois, à compter du temps où
+ elle auroit été volée._
+
+XLV. XLV.
+
+ _De Vadimonio deserto._
+
+_E al qui est redte, e testimonier _E al qui est redte e testimoniet
+de leautè, & le plait trez foiz deleaute & le plait tres foiz_
+eschuit, e al quart mustrent li vicibus _eschuit_, & ad quartam
+sumenour de ses treis defautes, vicem ostendat summonitor de
+uncore le mande l'um qui il plege tribus defaltis, nihilominus _le
+truse, e vienge a dreit: e s'il ne mande lum_ ut plegium inveniat &
+volt, si ne vit l'um vif v mort, veniat ad jus, & si nolit, si non
+si prenge l'um quanque il ad, e si viderit hominem vivum aut mortuum,
+rende l'um al chalangeur sun capiat quantum habet & reddat
+chatel, e li Sire ait la meité, petenti catallum suum & Dominus
+del remanant, & le Hundred la habeat medietatem residui, &
+meité. Et si nul parent n'ami Hundredum medietatem. Et si nemo
+cette justise deforcent, seint _parent nami ceste justise
+forfeit envers li Rei de vj. lib. deforcent seient forfeit envers le
+e quergent le larun n'en qui Rei de vj. lib. & quergent le
+poesté il seit trové, n'eit warant larun nen ki poeste il seit trove,
+de sa vie, ne per defensed plait neit Warant de sa vie, ne per
+n'ait mes recovrer._ defensed plait nait mes recovrer_.
+
+XLVI. XLVI.
+
+ _De Hospitibus._
+
+_Nul ne receit hom ultre iij. Nemo alium recipiet ultra iij
+nuiz, si til ne li comand od qui noctes, _si til ne li command od
+il fust aniz._ qui fust aniz_.
+
+XLVII. XLVII.
+
+ _De Famulis._
+
+_Ne nuls ne lait sun hum de li Nemo hominem suum à se discedere
+partir, plus qu'il est reté._ patiatur postquam rectatus fuerit.
+
+XLV. TRADUCTION
+
+Ille verò qui rectatus est, & _L'assigné qui a de bons
+testimonium habet de legalitate, & témoignages de légalité, & qui n'a
+ter placitum deseruit, & in quarta pas comparu pendant trois Plaids
+vice tres ejus defaltas ostendunt est mis en défaut au quatrieme
+summonitores: adhuc ab eo petitur, Plaid par celui qui l'a sommé de
+ut plegium inveniat, & ad tectum comparoître; mais outre cela on
+veniat: & si nolit, si non visus doit le sommer itérativement de
+fuerit vivus aut mortuus, capiatur trouver Plege, & de venir en
+quidquid habet, & reddatur Jugement; & s'il ne veut pas se
+clamatori seu petenti, & Dominus présenter, ou lorsqu'on ne le
+habeat medietatem residui, & trouve ni vif ni mort, tout ce qui
+Hundredus medietatem. Et si nullus lui appartient doit être saisi, &
+parens vel amicus hanc justitiam alors on donne sur ses meubles la
+deforciant, sint forisfacti erga valeur de la chose réclamée au
+Regem de vj. libris, & quærant demandeur; le Seigneur de
+latronem, & in cujuscumque l'assigné a la moitié du restant,
+potestate inventus fuerit non & l'Hundred l'autre moitié. Les
+habeat Warantum de vita sua, nec parens & amis de l'assigné qui ne
+possit in posterum pro defensione forment point d'opposition à ce
+sua placitum recuperare. Jugement, & ne font point de
+ démarches pour le trouver, doivent
+ 6 liv. d'amende au Roi; & si
+ l'assigné se trouve ensuite chez
+ quelque personne que ce soit, il
+ ne pourra plus de sa vie aucune
+ Audience pour se défendre._
+
+XLVI. TRADUCTION
+
+Nemo alium recipiat ultra iij. _Personne ne doit loger un inconnu
+noctes, nisi is aliter jubeat cum chez soi plus de trois nuits, à
+quo venit. moins qu'il ne soit recommandé par
+ quelque personne connue._
+
+XLVII. TRADUCTION
+
+Nemo hominem suum à se discedere _Personne ne doit souffrir qu'un
+patiatur, ex quo rectatus fuerit. homme pour lequel il a été appellé
+ en Jugement sorte de chez lui._
+
+XLVIII. XLVIII.
+
+ _De_:::::::::
+
+_Et ki larun encontre, e sanz qui Et qui Latronem _en contre e sanz
+a acient li leit aler, si l'amende qui a acient li leit alter si la
+a la vailance de larun, v se mend a la vailence de larun, v se
+n'espurge per plener lei qui il n'espurge per plener lei_ quod
+laron nel sout. Et ki le cri orat, Latro non sit _e ki le cri orat e
+e sursera, la surcise li Rei sursera, la sursise li ei amend,
+amend, v s'en espurget._ ou sen espurget_.
+
+XLIX. XLIX.
+
+ _De_::::::::::
+
+_E chascun Seniour eit son Quilibet etiam Dominus habeat
+Seriant, v sun plege, qi si nel servientem suum aut plegium suum
+reté qui ait a dreit el Hundret._ _qi_, si non rectatus fuerit,
+ habeat ad rectum in Hundredo.
+
+L. L.
+
+ _De_:::::::::
+
+_Si est ascons qui blamet seit, de Si quis intra Hundredum incusatus
+dinz le Hundred iv. humes le fuerit & iv. homines _le retent_,
+retent, sei xij. main s'espurget, se duodecima manu purget, & si _il
+e si il seut suist deduz la seust suist deduz la chalenge_,
+chalange, li Sires rende sun were, Dominus reddat Weram suam _e si
+& si l'un chalange le Seignour, lun chalenge, le Seignour que per
+qui par le seut seit alé, si le seut seit aler si se purget_
+s'escudie sei vj. main: e s'il ne duodecima manu, & si non posset
+pot enver li Rei l'ament, e cil emendet versus Regem & sit
+soit vilage._ utlagatus.
+
+XLVIII. TRADUCTION
+
+Et qui in Latronem incurrit, _Celui qui rencontre un voleur, &
+eumque salvum gratis dimittit, qui le laisse aller, quoiqu'il le
+emendam solvat ad valorem connoisse pour tel, doit payer,
+Latronis, vel per plenariam legem par forme d'amende, le prix de la
+se expurget, quod latronem esse personne du coupable, ou bien se
+nescivit. Et qui clamorem audiet, purger par l'épreuve ordinaire de
+& supersedebit, supersisam Regis ce qu'il ne connoissoit pas le
+emendet, vel se expurget. larron pour tel. Il y a plus,
+ celui qui entendra proclamer un
+ voleur, & restera tranquille, sans
+ faire aucunes recherches, payera
+ l'amende de sa négligence au Roi
+ ou sera tenu de subir l'épreuve._
+
+XLIX. TRADUCTION
+
+Quilibet etiam Dominus habeat suum _Quand un Seigneur n'est point
+servientem, vel suum plegium, cum appellé en Jugement (pour
+quo si rectatus fuerit, eat ad représenter son homme qui a commis
+rectum in Hundredo. un vol) il doit envoyer à
+ l'Hundred son Sergent ou une
+ Caution._
+
+L. TRADUCTION
+
+Si is qui accusatur absconsus est, _Si quelqu'un étant dans l'Hundred
+& ad Hundredum à iv. hominibus est accusé par quatre hommes, il
+rectatur, duodecima manu se peut se justifier par le serment
+expurget. Et si post clamorem de 12; & s'il s'enfuit durant
+aufugiat, Dominus reddat suam l'instruction, le Seigneur doit
+Weram. Et si clametur Dominus, payer la composition du fugitif;
+quòd ex sua scientia excesserit, mais quand le Seigneur est
+se excondicat se vj. manu: quod si lui-même accusé d'avoir facilité
+non potest, emendam solvat Regi, & son évasion, il ne peut se purger
+sit utlagatus. de ce crime que par le serment de
+ six personnes, & quand il ne peut
+ trouver ce nombre de jureurs, il
+ paye une amende au Roi, & est
+ banni._
+
+
+
+
+PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+OBSERVATIONS
+_Sur les Loix d'Edouard le Confesseur._
+
+
+ARTICLE PREMIER.
+
+Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée que j'ai donnée
+de ces Loix dans le discours préliminaire, qu'une lecture réfléchie des
+articles principaux dont elles sont composées.
+
+Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que ces Loix
+ont été mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à indiquer les
+expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi dans la traduction
+de ces Loix[32], pour inspirer insensiblement aux Anglois, qu'il avoit
+subjugués, le goût des Loix Normandes.
+
+ [Note 32: _Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40._]
+
+II[A].
+
+Selden intitule cet article _de hominum Regis privilegio_. Cependant il
+n'y est point question d'un privilége qui fût particulier a des
+personnes soumises plus directement que d'autres au Roi, mais seulement
+de faire connoître le tribunal auquel les Officiers Royaux devoient
+répondre de leurs malversations.
+
+ [Marge A: _Nota._ Le nombre
+ qui est en tête de chaque
+ Observation, indique
+ l'Article des Loix
+ d'Edouard, auquel
+ l'Observation se rapporte.]
+
+III.
+
+L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit une amende
+contre ceux qui lui faisoient un procès injuste; cette amende
+s'appelloit _Sac_: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses terres par
+d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de _Soc_: 3º. Il
+étoit exempt de taxes, ou _ton lieux tol_, sur ce qu'il vendoit dans
+l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des esclaves dont la
+personne, les enfans & les biens étoient attachés fonciérement aux
+terres dont il étoit propriétaire, _Theme_: 5º. Il avoit le droit de
+punir les voleurs trouvés sur ses fonds en flagrant délit, _Infan genthe
+of_: ce qui ne s'entendoit cependant pas d'une peine capitale.
+
+Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui ont de
+tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent que des
+conséquences nécessaires d'une police générale établie pour encourager
+la culture des terres. Celui qui avoit des fonds considérables ne
+pouvoit les faire exploiter par sa famille seule; il étoit donc naturel
+qu'il confiât la culture de partie de ces fonds aux pauvres ou à des
+esclaves, & qu'il eût la liberté de les châtier sans procédures, &
+provisoirement pour les torts qu'ils faisoient aux autres Colons qui
+vivoient aussi sous sa dépendance.
+
+IV.
+
+_L'Hundred_ étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les Chefs de
+ces familles s'assembloient à certains jours pour régler les opérations
+de ceux qui leur étoient subordonnés, & pour répartir entr'eux les taxes
+imposées sur _l'Hundred_. Lors donc qu'un Colon attaché à une famille
+l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit garant devoit à l'Hundred un
+dédommagement du profit que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque
+chef de famille eût été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient,
+ç'auroit été à ce Chef & non à _l'Hundred_ que le dédommagement auroit
+appartenu; jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard aucunes
+traces de féodalité.
+
+V.
+
+1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer en
+Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, qu'est provenue
+cette rigueur des anciennes Coutumes de Normandie contre les voleurs; &
+on ne peut se dissimuler que la forme de la clameur usitée en
+Angleterre, pour exciter les habitans des lieux où les malfaicteurs se
+réfugioient à les arrêter, ait fourni à Raoul l'idée du haro.
+
+2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit de
+poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur auroit
+exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur sans précaution.
+
+VI.
+
+1º. _Cil qil cla. Ille qui clamat._
+
+2º. _Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto._ Il y
+avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les bestiaux qui
+étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres[33].
+
+ [Note 33: _Leg. Forest. Scot._]
+
+IX.
+
+Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de cet article;
+mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans l'article 8. le
+meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident que c'est à la
+veuve, aux parens & aux enfans de ce Seigneur que l'article 9 ordonne de
+restituer; cette restitution y est en effet fixée à 20 s.; souvent les
+articles qui distinguent les cas des noms sont omis dans l'ancien
+Normand, le texte de Littleton en fournit des preuves à chaque ligne.
+
+XVIII.
+
+_Les Bordiers_, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit des
+bâtimens. _Les Bonniers_, ceux qui n'avoient qu'une quantité déterminée
+de terres labourables. On use ici de noms françois qui n'ont pû être
+connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder les fiefs, & il
+n'y avoit point de fiefs sous Edouard le Confesseur.
+
+XXII.
+
+Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires rapportés
+par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend aux Abbés &
+aux Abbesses d'amasser pour payer après le décès de leurs prédecesseurs
+le cens appellé _hergeate_, _heriet_, ou _heriot_, cens qui se levoit
+sur la succession des Grands du Royaume au profit du Roi.
+
+Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom _d'heriet_; c'est,
+selon lui, un droit qu'ont _certains Seigneurs de fonds de prendre_
+_pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui
+se trouve parmi ses avoirs_: mais, ajoute-t-il, ce droit _de rien ne
+touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison ad a
+relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis de villeins
+que de fraunks_.
+
+De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, au temps
+du Conquérant, ont confondu l'_hergeate_ avec le relief Normand. Car le
+relief fixé pour le Comte, le Baron, le Vavasseur, par ces loix, ne
+pouvoit servir à maintenir les héritiers de ces différentes sortes de
+personnes, ni dans l'état ni dans les fonds de leurs peres, puisque sous
+Edouard le Confesseur ces titres de dignité n'étoient pas connus des
+Anglois, que les offices _des Tanes des Aldermans &c._ n'étoient point
+héréditaires, & qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices.
+_Comes_, dit Camden, _saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine
+comites & consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua
+lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum feudales
+hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine loci nomine, dein
+loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario id est tertia parte
+mulctarum regis ex placitis accrescentium illis assignato._
+
+Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de _Comtes_, _de Barons_, _de
+Vavasseurs_, employés dans les loix d'Edouard, la signification que ces
+noms ont actuellement parmi nous & en Angleterre; on doit au contraire
+les considérer comme indiquans seulement les personnes qui occupoient le
+premier rang dans l'ordre civil sous Edouard; c'est-à-dire, les
+Gouverneurs de l'_hundred_, les chefs de chaque famille de l'_hundred_ &
+les hommes libres qui tenant de l'_hundred_ des fonds à ferme, étoient
+incorporés dans une des cent familles dont l'_hundred_ étoit
+ordinairement composé.
+
+XXVII.
+
+Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de _Seigneur_ est
+employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un fonds & non un
+Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont été connus en
+Angleterre que postérieurement à la conquête. _Concessit_, dit Spelman,
+_ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris cum quibusdam auctionibus
+in singulis observandam. Quæ igitur in charta (magna) deprehenduntur
+Henrici I. de suo addita & ad legem Edwardi Confessoris minimè
+pertinentia, orta videntur ratione juris feodalis quod Anglis primus
+imposuit Guillelmus Conquestor[34]._ Il n'est donc pas question en cet
+article de Pairs de fief, mais de personnes qui tenoient des fonds dans
+le même hundred. Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps
+d'Alfred le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons,
+Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité.
+
+ [Note 34: _Spelm. de rebus Anglic._]
+
+XXIX.
+
+Si, par le nom de _Villain_ on eût entendu un homme dont, conformément
+aux loix féodales, la personne & les biens auroient été totalement en la
+disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit pas été assujetti _au
+relief_, car _le relief_ n'étoit établi que pour se conserver un droit,
+& le Villain de fief n'en avoit aucun ni sur sa propre personne ni sur
+les fonds qu'il cultivoit, ni même sur ses meubles ou sur les fruits de
+son industrie.
+
+XXXIV & XXXV.
+
+Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui viennent
+d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de fief, mais de
+_seigneurages_. Pour bien saisir l'énergie de cette derniére
+dénomination, on doit se rappeller que l'_hundred_ étoit composé de cent
+familles. Chacune de ces familles dressoit un rôle des hommes libres,
+des esclaves & des enfans qui avoient plus de 12 ans, & le présentoit au
+Gouverneur de l'hundred, qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les
+familles, deux fois par an, les Réglemens provisoires & économiques pour
+la distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres,
+Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son district.
+Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit _seigneurage_, ils ne
+pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient subordonnés, de plus
+grands travaux que ceux que l'_hundred_ avoit déterminés. Ces Colons
+appartenoient si peu à ces Chefs, que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer,
+tant qu'ils étoient en état de travailler; & lorsqu'un de ces Colons
+mouroit ou s'enfuyoit, le Chef de la famille étoit obligé de le faire
+remplacer, ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'_hundred_
+substituoit quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement
+cet ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps
+constitué l'économie féodale. _Les seigneurages_ étoient si peu maîtres
+des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter un des
+membres de leur familles de concourir à la culture des terres dont
+l'exploitation leur avoit été confiée.
+
+XL.
+
+Les principaux de l'_hundred_ après leur décès laissoient leurs armes &
+leurs chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les meubles des
+cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens auquel l'_hundred_
+les avoit imposés annuellement pendant leur vie. Au moyen de cette taxe
+l'_hundred_ étoit exempt de toute autre imposition pour les besoins de
+l'Etat.
+
+XLV & L
+
+Si le _Sire_ dont parle cet article eût été un _Seigneur_ de fief,
+pourquoi l'_hundred_ auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce
+Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à _l'hundred_?
+Pourquoi le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de
+son vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage _de
+légalité_ exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas d'un
+vassal de fief, mais d'un membre _de l'hundred_; car c'étoit une loi
+_des hundreds_ que les Colons qui quittoient une famille pour
+s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun établissement
+qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient encouru aucune
+note d'infamie, & que leur changement de domicile avoit été autorisé par
+les Chefs, sous la dépendance desquels ils avoient vecu.
+
+XLVIII.
+
+_E ki le cri ora._
+
+J'ai dit ci devant que le mot de _haro_ tiroit son origine du nom _de
+Raoul_; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince les
+formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire voir quelle
+idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en décorant de son nom
+la procédure la plus prompte & la plus efficace, pour arrêter le cours
+des vols & des brigandages dans l'intérieur de son Etat. En effet, en
+considérant cette procédure en elle-même & indépendamment de toute
+dénomination, il me paroît évident que son époque est aussi ancienne que
+l'entrée des Francs dans les Gaules.
+
+Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple _en centaine_. Quiconque
+dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine avoit été volé,
+devoit être sur le champ indemnisé de sa perte par ceux qui vivoient
+dans le même district, & tous étoient forcés de marcher à la poursuite
+du voleur. Celui qui l'arrêtoit recevoit pour prix de son zele la
+composition à laquelle la classe du coupable étoit taxée par la loi pour
+les crimes capitaux. Si le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un
+_Antrustion_, la moitié de la composition appartenoit à ce Seigneur;
+mais toute personne avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit de
+le faire, étoit condamné en 5 s. d'amende[35]. Les peines contre ceux
+qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, contre
+les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere de se
+purger par le serment du crime de larcin; tout cela et énoncé & réglé
+dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle[36] dans les mêmes termes
+des loix d'Edouard le Confesseur, & des autres loix Angloises
+antérieures au regne de Guillaume le Conquérant. Les fiefs étant devenus
+héréditaires en France, la Police des centaines s'abolit nécessairement.
+Le Comte propriétaire de son bénéfice continua d'être dépositaire de
+l'autorité royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le
+ressort de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les
+vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter les
+malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres d'une
+centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été regardé entre
+vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés respectives. Maîtres
+chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur leur avoit assignée, &
+dans un temps où les Seigneurs étoient presque toujours en guerre les
+uns contre les autres; il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût
+eu des prétextes pour s'introduire impunément sur les fonds du
+sous-feudataire d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire,
+les _hundreds_ ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne
+_Déthelvolph_, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred, &
+Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique des
+maximes de leur administration. L'une des principales de ces maximes
+étoit que l'intérêt de l'_hundred_, pour l'expulsion ou le châtiment des
+vagabonds ou des larrons, fût regardé par chacun de ses membres comme
+s'il lui étoit personnel. _Si quis reus ante vadationem vel post
+transfugeret, omnes ex centuria & decima Regis mulctam incurrerent._[37]
+De là en Angleterre la sûreté des grands chemins. Elle étoit telle en
+892, qu'on suspendoit des anneaux d'or aux arbres, & qu'il ne se
+trouvoit personne assez téméraire pour les enlever.[38]
+
+ [Note 35: _Balus. 1er vol. Capitul. col. 19._]
+
+ [Note 36: _Ibid._ 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.]
+
+ [Note 37: _Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo
+ hundred._]
+
+ [Note 38: _Ibid._]
+
+Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la Neustrie. A
+peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes loix qu'il
+avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des voleurs. La suspension
+des anneaux d'or dans les voies publiques, les épreuves pour avoir
+révélation des crimes, les clameurs pour la poursuite des coupables, les
+amendes contre ceux qui négligeoient de les arrêter, tous ces
+établissemens, dont l'origine étoit oubliée en France, lui furent
+attribués par les Normands. Comme ces établissemens étoient convenables
+à la circonstance où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux
+brigands, dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps
+permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent le
+précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les vassaux
+dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt à les
+contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir entre les Seigneurs
+Normands, sous le gouvernement de leur nouveau Duc, aucune de ces
+querelles particulieres qui divisoient les Seigneurs François, & que la
+foiblesse de Charles le simple autorisoit: car Raoul exerçoit
+directement, & sous la médiation des Grands de son Duché, sa
+jurisdiction souveraine sur tous les sous-feudataires. Guillaume le
+Conquérant qui avoit toujours été sincérement attaché aux loix de ses
+prédécesseurs en montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde
+d'abolir en ce Royaume le _hue & cri_ qui s'y pratiquoit dans les
+_hundreds_; il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur
+en celui de _haro_. En ne donnant point à cette procédure un titre qui
+auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit familiere aux
+Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement se persuader que le
+Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir toutes leurs loix, &
+conséquemment se déterminer à recevoir avec moins de répugnance de la
+part de ce Prince quelques nouveaux usages en compensation d'une coutume
+ancienne qui leur étoit chere, & dont il ne les privoit pas.
+
+Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms qui ont
+toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure dont il
+s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un & l'autre pays elle
+étoit fondée sur les mêmes regles & avoit les mêmes effets. C'est
+sur-tout dans l'ancien Coutumier de Normandie qu'on peut prendre une
+connoissance exacte des caracteres du _haro_ tel que Raoul l'avoit
+institué; & en comparant ce haro avec l'_huesium_ qui a subsisté en
+Angleterre avant & après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas
+possible de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera
+forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant
+point encore désunie de la couronne de France, & n'ayant point encore
+subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie & celle d'Angleterre se
+trouvoient soumises à la même législation.
+
+Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, nous dit du Haro:
+_Il ne doibt estre cryé fors pour cause criminelle, si comme pour feu ou
+pour larcin, ou pour homicide ou pour autre évident péril, si come
+s'aulcun court seure à un aultre le cousteau trait. Cil qui crie Haro_,
+ajoûte le Compilateur, _sans appert péril le doibt amender au Prince; &
+s'il nie qu'il ne le cria pas, le Prince doibt enquerir par les
+prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent savoir s'ils ouyrent le Haro
+que cil nie, & s'il en est attaint, il l'amendera; & se l'enqueste le
+met en non savoir, il s'en pourra desrener._
+
+_Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy
+il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non pourtant il
+n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges de l'amende._
+
+_Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison
+s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict;
+& se le mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye qu'il est
+prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne
+doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il n'y
+a point de coulpe._
+
+_A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent
+mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy
+le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir ou
+crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender au Prince,
+ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en sont accusés;
+s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre à la Justice,
+& ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est pour appert péril.
+Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder tels malfaicteurs ou les
+amener en prison en la Ville où les malfaicteurs sont, doibvent faire
+aide de leurs corps une nuict & un jour ou d'aultres pour eulx qui
+soient suffisans à les mener en prison, & c'est appellé le plet de
+l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent estre réfrénez à l'espée & aux
+armes, & doibvent estre mis en prison & lyéz._
+
+Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de l'_hue & cry_
+des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; ils parlent de la
+_clameur_ telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis la conquête de
+l'Angleterre par les Normands. Quant à la maniere de procéder aux
+clameurs avant la conquête, les Loix d'Edouard nous l'apprennent. Selon
+ces Loix, articles 5, 25 & 48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le
+vol & l'homicide, que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit
+droit de les faire, & ceux de l'_hundred_ qui négligeoint de poursuivre
+l'accusé & de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on ne
+conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté au
+Juge, & que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs de l'hundred,
+ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient responsables
+jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges. Art. 50, il étoit
+enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les Eglises.
+
+On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les
+premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: _Decretum est ut
+quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo quod per
+diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias exercerent
+centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale qui
+perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in alterius centena
+appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid...
+condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit integram
+sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem vel quem libet
+culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat ........ si quis ad
+vestigium minandum vel latronem persequendum admonitus venire noluerit
+quinque solidis condemnetur[39]._
+
+ [Note 39: _Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat._]
+
+Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue encore
+actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que les formalités des
+Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête. On n'y apperçoit
+qu'une seule différence: au lieu que chez les François, avant le Duc
+Raoul, ainsi que chez les Anglois, jusqu'au regne de Guillaume le
+Conquérant, la Clameur s'étoit faite d'_hundred_ en _hundred_ ou de
+_centaine_ en _centaine_; après la cession de la Normandie à Raoul,
+ainsi qu'après la conquête du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces
+Clameurs que de fief en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent
+d'abord la jurisdiction de ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs,
+quand ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus
+aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées aux
+_Seigneurages_ ou chefs des _hundreds_ ou des _centaines_. Rien ne
+prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de cette pratique
+que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, & les
+précautions prises pour la conserver par les Rois d'Angleterre
+successeurs du Conquérant.
+
+_Si aliquis damnum_, dit Smith, _ex furto passus, aut qui ipsum
+spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius
+ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere
+debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam commigrare, &
+constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare. Itaque oppidatim
+per acclamationem istam tantisper furem persequuntur, donec ipsum
+prehenderint. Paroecia si quæ diligentem operam in perscrutando non
+adhibuerit sed evadendi copiam fieri concesserit, Regi mulctam
+pecuniariam persolvit & spoliato damnum resarcit unde lictoris munere
+quivis Anglus defungitur, & quisquis segnem aut minime diligentem operam
+adhibuerit, non famæ modo verum etiam pecuniariæ animadversionis
+periculum adit[40]._ Britton ajoûte que si le plaintif étoit _villain_
+ou _deforceour_, il n'avoit pas le droit de faire la clameur, _de lever
+hu & cry_; mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de
+crime en Justice, pouvoit _lever sa meyne_, c'est-à-dire, son voisinage
+de _corne & de bouche_, & de _faire prendre tous les destaurbunts_ ou
+suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier Comté.
+
+ [Note 40: _De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c.
+ 23._]
+
+Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement
+avec lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient à l'effet
+de l'_hue_ & du _cry_ établis pour la sûreté publique. Mais cette ardeur
+se rallentit durant les guerres qui diviserent la France & l'Angleterre
+sous les regnes postérieurs à celui du Conquérant. Bien des gens
+appellés pour aller à la poursuite des malfaiteurs s'en dispensoient
+sous divers prétextes, & la difficulté de prouver judiciairement combien
+ces prétextes étoient frivoles, détermina Henri III, qui commença de
+régner en 1216, a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles
+avoient été pratiquées du temps des _Hundreds_. Voici l'Ordonnance de ce
+Prince sur cette matiere.
+
+_Henricus, Dei gratia, &c. Rex[41], Vice-Comiti tali vel tali, salutem.
+Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam, provisum est de
+Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus, burgis &
+omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis Domini usque ad
+festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis civitatibus ad singulas
+portas per sex homines armis munitos, & in singulis burgis per 12
+homines, & in singulis villis integris per 6 homines vel quatuor ad
+minus similiter armis munitos, secundum numerum inhabitantium & vigilent
+continuò per totam noctem ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si
+aliquis extraneus transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et
+tunc si fidelis sit, dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti
+liberetur qui ipsum sine omni difficultate & dilatione recipiat, & salvò
+custodiat: si vero hujusmodi extranei transitum facientes se non
+permiserint arrestari, tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos
+undique, & eum insequantur cum tota villata & vicinis villatis cum
+clamore & hutesio de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur
+Vice-Comiti sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi
+arrestationis vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per
+Ballivos suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ
+præmuniantur ad singulas prædictas vigilias & sectas ita diligenter
+faciendum, ne defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est
+etiam, quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc
+specialiter assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in
+hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram eis in
+singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè
+tenentes, villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem
+sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, secundum
+quantitatem terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim libratas
+terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & equum. Ad
+decem libratas terræ unum habergetum, capellum ferreum, gladium &
+cultellum. Ad centum solidatas terræ unum purpunctum, capellum ferreum,
+gladium, lanceam & cultellum. Ad quadraginta solidatas terræ, & eo
+amplius usque ad centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas &
+cultellum. Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati
+sint ad falces, gisarmas, cultellos & alia arma minuta. Ad catalla
+sexaginta marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum &
+equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum, capellum ferreum,
+gladium & cultellum. Ad catalla viginti marcarum, unum purpunctum,
+capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla novem marcarum,
+gladium, cultellum, arcum, & sagittas. Ad catalla quadraginta
+solidatarum, & eo amplius usque ad decem marcas, falces, gisarmas, &
+alia arma minuta. Omnes enim alii qui possunt habere arcus & sagittas
+extra forestam habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos. In
+singulis civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus
+civitatis & præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In
+singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo,
+secundùm numerum inhabitantium & provisionem prædictorum. In singulis
+verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius, ad cujus
+mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant, & eis sint
+intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad conservationem pacis nostræ.
+Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites per civitates & burgos &
+omnia mercata Ballivorum suorum, quòd nulli conveniant ad turniandum vel
+burbandum nec ad alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant
+armati nisi specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et
+si aliqui fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc
+provisionem nostram, arrestentur & Vice-Comiti liberentur: & si se non
+permiserint arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum &
+villatarum, & alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique, &
+cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec
+capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties autem
+contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis nostræ,
+prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim propter eos fiat
+hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & Vice-Comiti liberentur,
+sicut de aliis prædictum est. Et omnes Vice-Comites & eorum Ballivi,
+constabularii, jurati ad arma, cives, burgenses, liberè tenentes &
+villani talem sectam faciant propter prædictos malefactores, ne ipsi
+malefactores evadant, & ne si pro eorum defectu evadant, ii in quibus
+defectus inventus fuerit graviter puniri debeant, & sic per Consilium
+nostrum puniantur, quòd poena illorum aliis metum incutiat & auferat
+materiam delinquendi. Suspectos autem de die per quascunque
+arrestationes recipiant arrestatos, Vice-Comites, sine dilatione &
+difficultate salvò custodiant; donec per legem terræ deliberentur. Et
+ideò tibi præcipimus, quòd sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una
+cum dilectis & fidelibus nostris Henrico filio Bernardi, Petro de
+Goldintuna quos tibi ad hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma
+præscripta cum diligentia exequaris; ne pro defectu tui inde &
+prædictorum H. & P. ad te & ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste
+Archiepiscopo Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno
+regni nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto._
+
+ [Note 41: _Additament. ad. Matth. Paris._]
+
+Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre les
+différens changemens que le _Haro_ a successivement éprouvés depuis sa
+naissance.
+
+La révolution arrivée en Europe vers le commencement du 5e siecle, n'est
+ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant harcelé par les
+invasions continuelles des Peuples du Nord, se trouva presque réduit à
+rien lorsque ces Peuples, en fondant de nouvelles Souverainetés dans les
+Gaules, porterent en même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles
+Coutumes dans les pays de leurs conquêtes[42]. De là les usages des
+Saxons, des Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que
+nous connoissons maintenant sous le nom de la France & de la
+Grande-Bretagne. Dans le nombre des usages adoptés d'abord par ces deux
+Etats, on doit comprendre les Centaines & les Proclamations des sujets
+qui troubloient le repos public. Les premiers François suivirent cette
+division en _centaine_, & en même-temps cette procédure de
+proclamations, jusqu'à ce que les fiefs étant devenus parmi eux
+héréditaires, les Seigneurs firent des Réglemens particuliers pour la
+police de leurs domaines. Il n'y avoit point d'inféodations chez les
+Anglois, lorsqu'à la fin du 9e siecle Raoul fut institué Duc de
+Normandie. Pendant sa retraite en Angleterre il y avoit vu les sujets
+distribués comme ils l'avoient été sous leurs premiers Monarques,
+c'est-à-dire, soumis aux usages que ces Souverains avoient substitués
+aux Loix Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités
+auxquelles les Neustriens donnerent le nom de _Haro_ après ses victoires
+contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs au Duché de
+Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre, y retrouva ces mêmes
+formalités en vigueur: & comme Raoul, en les prescrivant aux Normands,
+avoit eu soin de les plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même
+Guillaume, en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta
+des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite des
+larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de la féodalité
+à laquelle il les assujettissoit le premier.
+
+ [Note 42: Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.]
+
+LI.
+
+Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des Loix
+d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers Auteurs qui
+prétendent que Guillaume le Conquérant avoit ajoûté les Loix suivantes à
+celles d'Edouard, lorsqu'en montant sur le Trône d'Angleterre il promit
+à la Nation de maintenir l'exécution des Loix de son Prédécesseur.
+
+_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, omnibus hominibus
+suis Franciæ & Angliæ: Salutem._
+
+LI[43].
+
+De Religione & Pace publica.
+
+_Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum nostrum
+venerari, unam fidem Christi semper inviolatam custodiri pacem, &
+securitatem, & concordiam, judicium & justitiam inter Anglos &
+Normannos, Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, Pictos & Scotos
+Albaniæ; similiter inter Francos & Insulanos, Provincias & Patrias quæ
+pertinent ad coronam & dignitatem, defensionem & observationem, &
+honorem regni nostri, & inter omnes nobis subjectos per universam
+Monarchiam regni Brittanniæ firmiter & inviolabiliter observari. Ita
+quod nullus alii forisfaciat in nullo super forisfacturam nostram
+plenam._
+
+ [Note 43: Le numero LI se trouve ici répété, parce que
+ Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit
+ particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant
+ transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui
+ indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de
+ ces Loix.]
+
+LII.
+
+De fide & obsequio erga Regem.
+
+_Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento affirment
+quod intra & extra universum Regnum Angliæ (quod olim volabatur regnum
+Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles esse volunt, terras & honores
+illius fidelitate ubique servare cum eo, & contra inimicos & alienigenos
+defendere._
+
+LIII.
+
+De Normanni, seu Francigenæ cæde.
+
+_Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos nobiscum
+adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & in pace nostra
+per universum Regnum prædictum; & si quis de illis occisus fuerit,
+Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus si poterit; sin autem,
+incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti quamdiu substantia Domini
+illius perduraverit ubi verò Dominus defecerit, totus Hundredus in quo
+occisio facta est communiter solvat quod remanet._
+
+LIV.
+
+De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant
+Anglicani.
+
+_Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri fuit in Anglia
+particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, anhlote & anscote,
+persolvat secundùm legem Anglorum._
+
+LV.
+
+De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate.
+
+_Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes liberi
+homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & teneant terras
+suas & possessiones suas bene & in pace, liberè ab omni exactione
+injusta, & ab omni tallagio; ita quod nihil ab eis exigatur vel
+capiatur; nisi servitium suum liberum quod de jure nobis facere debent &
+facere tenentur; & prout statutum est eis & illis à nobis datum &
+concessum jure hæreditario in perpetuum per commune consilium totius
+regni nostri prædicti._
+
+LVI.
+
+De nocturnis Custodiis.
+
+_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & burgi, &
+castella, & hundredi, & wapentachia, totius regni nostri prædicti
+singulis noctibus vigilentur & custodiantur in gyrum pro maleficiis &
+inimicis prout Vice-Comes & Aldermanni, & præpositi & cæteri Ballivi &
+Ministri nostri melius per commune consilium ad utilitatem regni
+providebunt._
+
+LVII.
+
+De Mensuris & Ponderibus.
+
+_Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & signatas,
+& pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores statuerunt._
+
+LVIII.
+
+De Clientum, seu Vassalorum præstationibus.
+
+_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; &
+milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni nostri
+prædicti habeant & teneant se semper bene in armis & in equis ut decet &
+oportet, & quod sint semper prompti & parati ad servitium suum integrum
+nobis explendum & peragendum cùm semper opus affuerit, secundùm quod
+nobis de feodis debent & tenementis suis de jure facere, & sicut illis
+statuimus per commune consilium totius regni nostri prædicti, & illis
+dedimus & concessimus in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non
+nostrum sit violatum ullo modo super forisfacturam nostram plenam._
+
+LIX.
+
+Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi.
+
+_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines totius
+regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram & ad Regnum
+nostrum pro viribus suis & facultatibus contra inimicos pro posse suo
+defendendum & viriliter servandum, pacem & dignitatem coronæ nostræ
+integram observandam, & ad judicium rectum & Justitiam constanter
+omnibus modis pro posse suo sine dolo & sine dilatione faciendam. Hoc
+decretum sancitum est in civitate London._
+
+LX.
+
+Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus.
+
+_Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur nisi intra
+civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam rem vetitam sine
+fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat & persolvat, &
+postea forisfacturam._
+
+LXI.
+
+De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris.
+
+_Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi in
+civitatibus regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in
+castellis, & in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & jus
+nostrum commune & dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt à bonis
+prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari nec violari,
+sed omnia recte & in aperto & per judicium & Justitiam fieri debent. Et
+ideo castella, & burgi, & civitates sita sunt & fundantur & ædificantur,
+scilicet, ad tuitionem gentium & populorum regni, & defensionem regni, &
+idcirco observari debent cum omni libertate & integritate & ratione._
+
+LXII.
+
+De Purgatione Forensi in judiciis publicis.
+
+_Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de perjurio aut
+murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam rapinam, quæ negari
+non potest, Anglus se defendat per quod melius noverit, aut judicio
+ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus fuerit, inveniat alium qui
+pro eo faciat. Si quis eorum victus fuerit emendet Regi xl. solid., si
+autem Anglus Francigenam appellaverit & probare voluerit judicio aut
+duello, volo tunc Francigenam purgare se Sacramento[B] non fracto._
+
+ [Marge A: Al. _si Fr._]
+
+ [Marge B: _Al. non ferro
+ apud hovendum._]
+
+LXIII.
+
+Firmantur Leges Edwardi Regis.
+
+_Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem Edwardi Regis in
+omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad utilitatem Anglorum._
+
+LXIV.
+
+De Justitiæ publicæ fidejussoribus.
+
+_Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut plegius
+eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam evaserit,
+talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, & purgent se quia
+in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur Hundredus & Comitatus
+(sicut Antecessores statuerunt) & qui justè venire debent & noluerunt,
+summoneantur semel; & si secundò non veniunt, accipiatur unus bos, & si
+tertio, alius bos; & si quarto, reddatur de rebus hujus hominis quod
+calumniatum est quod dicitur Ceapgyld & insuper Regis forisfactura._
+
+LXV.
+
+De Servis & eorum manumissione.
+
+_Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis verò
+velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti per manum
+dextram in pleno Comitatu, & quietam illum clamare debet à jugo
+servitutis suæ per manumissionem, & ostendat ei liberas vias & portas, &
+tradat illi libera arma, scil. lanceam, & gladium; deinde liber homo
+efficitur._
+
+LXVI.
+
+De Servis.
+
+_Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in
+civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris
+nostris, à die illa liberi efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ
+sint in perpetuum._
+
+LXVII.
+
+De Suppliciorum modo.
+
+_Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua culpa,
+sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel manus; ita
+quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & nequitiæ suæ.
+Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis infligi. Ista
+præcepta non sint violata super forisfacturam nostram plenam. Testibus,
+&c._
+
+ [Marge A: _Al. eruantur._]
+
+INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI.
+
+_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad quos scriptum hoc
+perveniat salutem, & amicitiam. Mando & præcipio per totam Anglicam
+nationem custodiri._
+
+LXVIII.
+
+De Examine Forensi.
+
+_Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de furto vel
+homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium inter
+duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. Et si Anglicus
+bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se jurejurando contra eum
+per suos testes secundum Legem Normanniæ._
+
+LXIX.
+
+De eodem.
+
+_Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem_ _rebus,
+Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium si magis
+ei placeat. Et si uterque sit invalidus & nolit bellum vel non posset,
+quærat sibi legalem defensionem._
+
+LXX.
+
+De eodem.
+
+_Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus
+nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se per Dei
+judicium._
+
+LXXI.
+
+De Examine Forensi.
+
+_De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget ad
+judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria & hoc super
+eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. Et si Anglicus
+non audeat enim probare per bellum, defendat se Francigena pleno
+juramento non in verborum observantiis._
+
+Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle qu'il
+l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux; mais il a cru,
+dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre qui annonceroit le sujet
+qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité auroient plus de
+facilités pour faire leurs observations sur chacun de ces sujets en
+particulier. Je ne donnerai donc point aux réflexions suivantes d'autre
+ordre que celui que Selden à donné aux articles auxquels elles se
+rapporteront.
+
+_Suite des Remarques._
+
+ARTICLE LIII.
+
+On voit clairement dans cet article que le terme _Dominus_ n'y indique
+pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que d'un _maître_ chargé
+par l'_hundred_ de veiller sur un certain nombre de colons; c'est de là
+que l'_hundred_ est obligé de suppléer à l'amende que ce maître se
+trouve hors d'état de payer au Roi.
+
+LIV.
+
+_Anhlote_ & _Anscote_, Loi particuliere à laquelle les Anglois d'origine
+étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce Monarque recevoit
+dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs usages; ces usages étoient
+donc différens des Coutumes Angloises: & par conséquent l'opinion de
+ceux qui ont avancé qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa
+Nation, est sans fondement.
+
+LV.
+
+Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet article que
+les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, ne l'étoient pas
+de leur nature: car lorsque ce Conquérant dit ici qu'il les donne à
+titre héréditaire & à perpétuité, exempts de toute redevance, &c. il ne
+veut faire entendre autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le
+pouvoir de changer l'état des fonds, & de les assujettir à des charges
+que dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter.
+
+LVIII.
+
+En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard dans
+toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée générale de la
+Nation, que tous ceux qui, dans les divers ordres de l'Etat, avoient
+reçu de lui des fiefs en hérédité, fussent assujettis aux Statuts
+particuliers par lesquels ces sortes de biens étoient régis: par-là il
+se ménageoit un moyen sûr de multiplier les fiefs & d'accoutumer
+insensiblement les esprits au joug de la vassalité.
+
+LX.
+
+On appelloit l'argent en espece _pecunia sicca_, & les troupeaux ou
+bestiaux destinés à être vendus, _pecunia viva_.
+
+LXI.
+
+On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, & on ne les
+établissoit point à une distance moindre les uns des autres que six
+lieues, & le tiers d'une lieue. La raison que Britton donne de cet
+usage, est que la journée commune d'un voyageur ne peut excéder vingt
+lieues, & qu'en divisant le jour en trois parties, un Marchand avoit six
+heures pour se rendre à chaque Marché, six heures pour y trafiquer, &
+six heures pour retourner chez lui ou en un autre Marché.
+
+LXII.
+
+Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je me suis borné
+à faire connoître la simplicité des regles suivies pour les duels chez
+les Anglo-Normands; mais les Textes de Britton & du vieux Coutumier de
+Normandie, d'où j'ai extrait ces regles, étant comparés ensemble,
+peuvent servir à appuyer de plus en plus mon opinion sur la nécessité
+qu'il y a de préférer l'Ouvrage de Britton & le vieux Coutumier à toute
+autre source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie.
+
+_BRITTON, Ch. 22._
+
+Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos de lui
+atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home nequedent ne
+poit mie appeller generaument; car home utlage, ne cely que ad nostre
+Royalme forjure, ne home juge en nostre Court a la mort, ne provour que
+avera faile[A] de sa prove, ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home
+arage, ne folnastre, ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de
+gents, ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables en
+appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies demurraunts
+en nostre terre.......................................................
+ [Marge A: Failli.]
+& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si ferrons
+hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt nous; & ils
+come viendront en jugement si face lencusour son appel pur nous en ceste
+manere par ascun serjaunt.
+
+Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que come il fuit
+en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an, la oy mesme cesti
+peres pur parler tiel mort ou tiel treson par entre cesty peres & un
+autre tiel par nosmes & par teles aliaunces, & que cesti pere issint le
+fist & issint le purparla felonisement come felon & trayturement come
+traitour, est cesty Johan prist a prover par son cors en toutes les
+maneres que la Cour voudra a garder que puer le doit.
+
+Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en chescun
+felonie & la coviendra sagement parler. Car si le appelour soit maheme
+ou dedens le age de 14 ans ou oultre le age de 70 ans ou ordine dedens
+seints ordres ou femme ou si home puisse être eyde par recorde adonques
+dirra il issint: est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres
+que la Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou de tiel
+estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de tiel ou de tiel ou
+de lour roules a record ou a garaunt & defendons que nul atturnes soient
+reçeus pour la appellour ne pur les appelles ne nul essoyne allowe de
+une part ne auter en nul cas de mort. Et volons que si le appel soit
+pronounci par bouche de Serjeaunt & le appel soit abatu par mauvaise
+mounstraunce ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter,
+le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en
+cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de ceo
+soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis apres
+suspendu de son office, & quant al defence se purra le defendaunt puis
+apres defendre en ceste manere.
+
+Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & toutes les
+pourparlaunces ou compassements de mal envers la persone tiel ou de tiel
+solonc ceo que serra purpose en countre luy de mot en mot. Et volons
+bien que en ceulx appels que le appellour eit plus de mester de asser
+les paroles ordeynement sans omission a ceo que son appel estoise que le
+défendour en son defens & grauntouns al defendour de chescune felonie
+que il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu.
+Issint que pour defaulte de mot & de sillable ne soit il mie ajuge pur
+non defendu: eins suffise al defendour que il die que de tele felonie
+n'est mie coupable si come le appellour lui met surprist est que il
+defende vers lui par son cors solonc ceo que la Cour a gardera que faire
+le deyue ou par pays, nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il
+est non defendu en cas de mort.
+
+Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu de meux
+respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, & si parmi sa bouche de
+Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, si soit puny per prison & par fyn
+& il se purvoye de meillour Serjaunt. Et come il avera suffisaument
+defendu le gros de l'appel si se purra il eyder par exceptions & primes
+de la jurisdiction le Juge & puis a la persone le appellour, & puis à sa
+persoune propre & puis a lappel & puis a laction si come serra dit entre
+les exceptions & quant a la Jurisdiction puit il dirre que il nest mie
+tenu a respondre en place ou le Juge est partie, de si come nul jugement
+ne se poit faire de meyns que de 3 persones cest a saver de un pleintife
+& de un defendaunt: & en cas ou nous somes Partie, volons que nostre
+Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement &
+conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder par ascune
+exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone demeyne: &
+puis al appel abatere que purra avenie en moult de cases, si come par
+omission de nosmer en l'appel, an ne jour ne lieu ou en noumaunt un
+nosme pour un autre, si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel
+issint.
+
+Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou clamant son appel
+par ceste parolle, & ceo voil jeo averer, la ou il duist dire, & ceo
+profre jeo a prover, ou per variaunce de son appel devaunt justices en
+une forme & en Roule de coroner en autre forme. Et si par ascune
+exception puisse abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge
+quittes quant devers cet appellour, & le appellour soit commaunde a la
+prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se obligea &
+issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le appellour se
+avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns ses plegges de
+suer soient en nostre mercy pur ceo que ils averount failly de
+pleggages. Mes en tiel cas volons que mitigation soit faite pur ceo que
+ceux se profrent a combattre pur notre pees meyntener. Et tout soit que
+les appeles soient issint a gardes quites quant devers le pleintife pur
+ceo ne remeigne mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis
+sus.
+
+Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a ceux de part
+nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder & s'ils dient
+par pays soyent mis arere en prison jesques a un certein jour, & en le
+meen temps soit maunde pays, & solonc le verdist du pays sur ceo charge
+soient juges. Et si le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques
+soit en sa eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi
+soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx, si
+come femes & mahemes, & autres que ne poient ne deivent combatre. Et si
+par son cors & en soit cas de autre félonie, adonques soit la cause
+examine, eins ceo que la bataille se joyne lequel la cause soit trespas
+ou felonie. Et si trespas, si soit le appel abbatu par ofices de
+Justices; & si de felonie, adonques donc le defendaunt gage a soy
+defendre & le appellour gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour
+dune pur attirs des armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en
+prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence le pleyntife
+son appel mot pur mot come il fist avaunt, & le defendour se defende
+come avaunt & puis pregne lun lautre par la mayn & jurge primes le
+defendaunt en ceste manere. _Ceo oyes vous home qui jeo teigne par la
+mayn qui vous faites appeller Johan par nosme de baptesme, que jeo peres
+a tiel an, a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne
+compassai ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men
+avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints._ Et puis jurge le appellour
+issint. _Ceo oyez vous home que jeo teigne per la main que vous faites
+appeller P. per noums de baptesme que vous estes parjures, car a tiel
+jour, a tiel an & tiel lieu purs plastes vous tiel treson ou tel mort ce
+que dit ay devaunt vous en le appel si Dieu me ayde & les Seynts._ Puis
+soient ambideux menez en certain place ou ambideux jurgent issint. _Ceo
+ayez vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une
+autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu abasse &
+la ley du diable enhausse_, & issint soit fait en toutes les batailles
+de felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, autre que les
+combattours, que le chose que il veit ou oye soy mover ne haute voyce
+pronouncier par quoy desturbaunce poet surdre à la bataille & volouns
+que qui que ceo face encountre la cry que il eyt la prison de un an & un
+jour. Puis voisent combatre _armes sauns fer & sauns longe arme a teste
+descouvertes & a meyns nues & a pee ovesque deux batons cornus de une
+longure_, & chescun de eux un escu de quatre corners sauns autre armure
+dount nul ne pusse autre grever. Et si ascun eyt sur lui autre arme
+musce & de ce soit greve son adversarie ou profre de grever soit fait
+come serra dit entre les batailes de plee de terre. _Et si le defendour
+se pusse defendre jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le
+firmament_ & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre si
+volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et aussi en toutes
+batailles de champions & le appellour de felonie soit comaunde a la
+prison. Et si le defendaunt, voile la felonie reconustre avaunt ceo que
+il soit atteint autrement & appeller autres de la consente volons bien
+que il soit a ceo receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le
+jugement tiel que il soit treyne & pendu & autrement tormente a la mort
+a nostre volounte & que tous ses biens moebles soient les nous & ses
+heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en nostre realme,
+si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour que freschement
+avera cette felonie suy abone fin eyt de nous graund guerdon.
+
+
+ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68.
+
+_De suyte de Meurdre._
+
+Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se plainct de T.
+qui a meurdry son pere felonneusement en la paix de Dieu & du Duc qu'il
+est prest de prouver & de lui faire cognoistre en une heure de jour. Se
+T. le nye mot à mot, & il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt
+premierement prendre le gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: &
+chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz doibvent
+tous deux estre retenus en la prison du Duc: & ce que droict sera à
+faire la bataille leur doibt estre ottroyée par la Justice. Et si peult
+bailler l'un & l'autre en vifve prison si leur plaist pourtant que l'en
+les baille fealement à bons gardes, qui les rendront mortz ou vifz au
+jour de la bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz.
+
+S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à aulcun d'eulx,
+le Bailly en peut enquerir de son office, & punyr celui qui en sera
+attaint coulpable, selon la desserte du faict, & ceulx qui le gardoient
+s'ilz en sont coulpables.
+
+Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne seulent
+porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les peuvent rendre à
+la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult user en Normendie qu'en
+bataille de felonie puis qui les gaiges sont donnez, aulcun ne doibt
+estre gardé hors de la prison au Duc.
+
+Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions
+offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée, tous
+appareilléz en leurs cuyrées, ou _en leurs cotes avecques leurs escus &
+leurs bastons cornus_, armez si comme mestier sera, de drap, de cuyr, de
+laine, & d'estoupes. Et escus, ne ès bastons, ne ès armures des jambes,
+ne doibt avoir fors feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne
+pevent avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le
+baston.
+
+Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles.
+Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles & si pevent être
+oings s'ilz veulent.
+
+Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles de la
+bataille seront recordées par la Justice, & s'il est advis à aulcun
+d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien recordées, ou
+que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz pourront demander le
+record de la Cort & lauront par ceulx qui furent a gaiger la bataille.
+Et quand elle sera bien recordée si soient menez au champ pour
+combattre, & quatre Chevaliers soient eslus qui gardent le champ, & tous
+les aultres se seent en tour.
+
+Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont sur vie & sur
+membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des champions aide ne
+nuysance par faict ne par dict, & si aulcun faict contre ce, il sera mis
+en la prison du Duc & l'amendera à sa volonté.
+
+Après les champions soient appellés au champ & jurent les parolles de
+la bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent par les mains,
+l'appelleur à dextre & defenseur à senestre. L'en doibt demander à
+chascun comme il a nom en baptesme, & s'il croit en Pere, en Filz, & en
+benoist sainct Esprit, s'il tient la foi que saincte Eglise garde.
+
+Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en ceste forme:
+_Oes homme que je tient par la main senestre, qui T. te faict appeller
+en baptesme que ton pere ne meurdry en felonnie: ainsi maist Dieu & ses
+Saincts._ L'appelleur jurera après: _Oes homme que je tient par la main
+dextre qui R. te faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as
+jurées tu te es parjuré: ainsi maist Dieu & ses Saincts._ Après si
+jureront les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy que par
+aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy puissent ne
+doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après l'appelleur jurera
+ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le baston, & les quatre
+Chevaliers qui sont esleuz à garder le champ seront entre eulx deux tant
+qu'ilz ayent aoure avenaument & le ban du Duc sera crye de rechef. Quant
+ilz auront aoure, les quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ
+en quatre parties.
+
+Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent en
+Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée en toutes
+les batailles, fors que le serment doibt estre faict des parolles de
+quoi la bataille fut gaigée.
+
+Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand _l'appareil_ des combats,
+on le voit, _respire je ne scais quoi de lugubre & de terrible_[44], qui
+laissoit agir librement les regrets & la terreur sur l'ame d'un
+accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y voit aucune différence entre
+l'armure du roturier & du noble; la simplicité du serment, le laconisme
+des proclamations, la solitude où les combattans étoient retenus
+jusqu'àu moment critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout
+cela nous retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En
+effet, le _bâton_ est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces
+combats[45]. S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui
+appartenoit un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne;
+l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, _hic est terminus_. Le Comte
+marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, & chacun d'eux
+ayant pris une portion du terrain, dont il se disoit propriétaire,
+l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, & le déposoit pour gage
+de la bataille entre les mains du Comte. Au moment assigné pour le
+combat, ces deux morceaux de terre étoient placés entre les parties,
+elles touchoient avec leur épée le morceau qu'elles prétendoient avoir
+respectivement tiré de leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la
+victoire à celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux
+mains.[46] Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus
+pompeuses.[47]
+
+ [Note 44: Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.]
+
+ [Note 45: _Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354.
+ Balus._]
+
+ [Note 46: _Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid._]
+
+ [Note 47: _Leg, Bajuvarior._ tit. 15, 16, 17. Balus. col.
+ 133 & suivantes.]
+
+Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans les
+autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les _pratiques
+anciennes_[48]. Les _corrections_ que ces écrits ont faites dans ces
+_pratiques_, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant des
+combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens. Ces
+_corrections_ consistent en des formalités qui ne servoient qu'à
+distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des chevaux
+superbement enharnachés, des armes brillantes, un cortége choisi d'amis
+& de gardes, tout cela exigeoit de longs préparatifs. Ces arrangemens
+multipliés, & qui précédoient le combat, formoient autant de liens
+qu'une ame fiere & hautaine se mettoit insensiblement dans l'impuissance
+de rompre. Les guerres avec les Orientaux avoient communiqué aux
+François le goût de ces derniers pour le faste & pour l'extraordinaire:
+de là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous Philippe
+le Bel[49]. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux Coutumes Normandes
+introduites en Angleterre après la conquête, & l'on verra lesquels de
+ces Coutumes ou de ce formulaire peuvent nous donner une idée plus juste
+_des anciennes pratiques_ l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le
+Conquérant fait assez clairement entendre que l'article 62, contient
+une addition aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi que les
+articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e siecle, il n'y
+avoit aucun cas où le combat fût indispensable. Les facilités procurées
+par les établissemens de saint Louis, pour se soustraire à cette barbare
+Coutume, ont donc été mal-à-propos attribuées jusqu'ici à ce pieux
+Monarque.
+
+ [Note 48: Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.]
+
+ [Note 49: Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier
+ vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu:
+
+ _Premierement._ Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose
+ notoire, certaine & évidente, que le maléfice soit advenu. Et
+ ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison
+ ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion.
+
+ _Secondement._ Que le cas soit tel que mort naturelle en deust
+ ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne
+ chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort
+ s'en deust ensuivir.
+
+ _Tiercement._ Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par
+ voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si
+ que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par
+ son corps.
+
+ _Quartement._ Que celuy que on veut appeller soit diffamé du
+ fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce
+ signifie la cause des indices.
+
+ _Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans
+ estre adjourné._
+
+ En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans
+ coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait
+ estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses
+ amis.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites
+ Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort,
+ toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il
+ est contenu en la cause de larrecin excepté.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de
+ gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir,
+ excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die
+ que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par
+ autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui.
+
+ _Item._ Si le cas est proposé en generaux termes, comme de
+ dire, je te dis, & veux dire, maintenir & soustenir que tel N.
+ a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons &
+ ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne
+ d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy
+ convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps & le
+ jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté
+ faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre
+ l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire
+ l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou
+ combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de
+ tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se
+ départoit de nostre Court, après les gaiges jettés & receus,
+ sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons & ordonnons
+ qu'il soit tenu & prononcié convaincu.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive
+ dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou
+ son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, & se
+ doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa
+ querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si
+ l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées
+ estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, & confisqué
+ corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme
+ droit, coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé
+ ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne
+ pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps
+ contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme
+ Gentilhomme & preud'homme doit faire, en ma présence, comme
+ Juge & Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de
+ bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de
+ chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à
+ gaige de bataille, & que en tel cas, selon la noblesse &
+ condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui
+ s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons
+ qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou
+ non.
+
+ _Item._ Et premier dira, très-haut, très-excellent &
+ très-puissant Prince & nostre souverain Seigneur; ou s'il
+ n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain
+ Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve
+ fin aux choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par
+ leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour
+ celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon
+ absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à
+ mes périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes
+ fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes &
+ de chevaux, comme pour ma propre personne, & ainsi comme en tel
+ cas appartient.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur
+ ses périls dire au contraire, & requerir que les injures dites
+ par l'appellant soient amendées de telle amende & peine qu'il
+ devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que
+ l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge
+ compétant, a faulsement & mauvaisement menti, & comme faux &
+ mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, & s'en deffendra ledit
+ deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par son corps, ou
+ par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé
+ que gaige de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le
+ Roi, comme leur souverain Juge, sera dit & ordonné.
+
+ Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire
+ ses protestations dessus dites, & requerir son advoué, en cas
+ de leale exoine, demander & faire retenue de conseil, d'armes &
+ de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables
+ à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le
+ surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles & deffenses
+ voulons & ordonnons que soient semblablement escrites &
+ registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour
+ l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra.
+ Et pour ce chacun d'eux jurera & prometra, & se obligera de
+ comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant à la
+ journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la
+ bataille, si bataille y chiet, selon l'information & le propos,
+ lequel sera bien veu & sainement regardé par notables &
+ preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de
+ nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour &
+ place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme
+ recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera.
+
+ Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne
+ donnent bons & suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans
+ nostre congié & licence.
+
+ _Item._ Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le
+ deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs
+ armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, & eux
+ deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs
+ chevaux houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les
+ visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les
+ espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres qu'ils
+ entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils
+ faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, &
+ portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur
+ Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient
+ contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au
+ champ, selon la Coustume de présent, & du droit d'armes.
+
+ Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur
+ aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres & Chapitres de
+ présent, voulons & ordonnons que lesdits combateurs puissent
+ partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est,
+ entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant
+ eux leurs escus, leurs glaives & toutes les autres armures
+ raisonnables de combattre en tel cas.
+
+ Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais
+ Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs
+ main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où seront
+ portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints
+ ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes
+ ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient
+ descendus dedans leurs pavillons & tentes.
+
+ _Item._ Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de
+ France l'appellant se doit présenter au champ _premier_, &
+ devant l'_heure de midy_, & le deffendant devant l'_heure de
+ none_, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour
+ convaincu, se la grace & mercy du Juge ne s'y estend,
+ lesquelles constitutions nous voulons & approuvons qu'elles
+ tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce
+ nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que
+ nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou
+ l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges
+ plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner
+ à l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner
+ autre jour & heure, tant avant la bataille commanchiée, comme
+ en combattant, pour parfaire leur bataille, & en les remettant
+ au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins,
+ sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre,
+ deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens.
+
+ _S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que
+ le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de
+ bataille._
+
+ _Premierement._ Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à
+ cheval à la porte des lices, & là doit une fois crier que
+ l'appellant viegne.
+
+ _Secondement._ Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand
+ l'appellant & l'appellé ou deffendant seront entrez & auront
+ fait au Juge leurs protestations, & seront descendus en leurs
+ pavillons.
+
+ _Et tiercement._ Quant ils seront retournés de faire leurs
+ derniers seremens, les Rois & Heraults d'armes, par la maniere
+ qui s'en suit, crieront à haute voix: _Or oez, or oez_,
+ Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que
+ nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France,
+ vous commande & deffend, sur peine de perdre corps & avoir, que
+ nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques,
+ se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy
+ nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain
+ Seigneur vous deffend & commande que nul de quelconque
+ condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, & ce
+ aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux
+ serviteurs & roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux
+ qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte
+ du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux
+ sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous
+ commande & deffend que nulle personne, de quelconque condition
+ qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez,
+ ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps & biens;
+ ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes
+ personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se
+ assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les
+ Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy
+ nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe,
+ ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel
+ qu'il soit, sur peine de perdre corps & avoir.
+
+ _S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux
+ Champions doivent faire à l'entrée du champ._
+
+ Les protestations que les deux Champions doivent faire à
+ l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable
+ que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou Mareschal du champ,
+ qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par
+ son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour
+ plusieurs raisons le meilleur; & puis celles qu'il dira ou fera
+ dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré
+ dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre
+ très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le
+ Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel
+ pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre
+ Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme
+ qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle
+ querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre,
+ meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur,
+ Nostre-Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à
+ tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain
+ Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est venu
+ présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy
+ livriez & départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, &
+ de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable & convenable en
+ tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de
+ Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme
+ dit est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied,
+ ainsy comme mieux luy semblera, & de soy armer ou desarmer de
+ ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que
+ pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant,
+ se Dieu luy donne loisir de ce faire.
+
+ _Item._ Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en
+ champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles
+ luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust nulles autres,
+ ne puist avoir.
+
+ _Item._ Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées,
+ comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis,
+ parquoy il fut veu & conneu manifestement que son bon droit luy
+ fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après
+ que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux &
+ mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon
+ la condition du cas, & doit requerir que sur ce il doive
+ specialement jurer.
+
+ _Item._ Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu
+ ne fust que au _soleil couchant_ il n'eust deconfit, & oultré
+ son _ennemy_ (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist)
+ neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant
+ comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les
+ droits & anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il
+ n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons
+ consentir & octroyer.
+
+ _Item._ Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans
+ l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus
+ receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu, laquelle
+ Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il
+ tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est.
+
+ _Item._ Doit demander & très-expressement protester de porter
+ avec lui, pain, vin & autre viande pour mangier & boire
+ l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes choses à lui
+ convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour
+ son cheval; desquelles protestations & requestes, tant en
+ general qu'en especial, il doit demander acte & instrument,
+ lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que
+ l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement
+ faire, & par la forme que dit est, voulons & ordonnons qu'ils
+ puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa
+ volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin,
+ charmes, charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres
+ semblables choses deffendues selon Dieu & sainte Eglise à tous
+ bons Chrestiens.
+
+ _Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le
+ siege de la croix & du Te igitur, avec les pavillons des
+ Champions._
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de
+ bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante
+ pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges
+ seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en
+ venoit.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de
+ l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de
+ son Juge, & celui du deffendant à la senestre.
+
+ _Item._ Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les
+ choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent
+ baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres baissées,
+ faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en
+ celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera,
+ qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit
+ present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant
+ Prince, & nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à
+ vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis
+ venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon
+ devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a
+ fait, & de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera
+ aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près qu'il
+ pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui
+ contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre
+ main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, & de ce
+ fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son
+ pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites
+ escrites, il ne sceust dire, voulons & ordonnons qu'elles
+ puissent estre dites par un Advocat.
+
+ _Item._ Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter
+ sut la porte des lices, & illec doit faire son second cry; &
+ les cinq deffenses par la forme & maniere que dit est.
+
+ _S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont
+ tenus combattre en champ par gaige de bataille._
+
+ _Premierement._ Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à
+ pied, partant de son pavillon avec ses gardes & Conseil, armé
+ de toutes ses armes, comme il est dit dessus, & quand il sera
+ dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux
+ devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou
+ scaura, où sera la figure de nostre Redempteur _Jesus-Christ_
+ en Croix couchié dessus un _Te igitur_, & à sa dextre sera un
+ Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui
+ s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N.
+ qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre
+ Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye,
+ qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous
+ sauver. Or luy requerez mercy, & priez-le que à ce jour vous
+ veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge.
+ Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre
+ ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles
+ finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à
+ tout les gantelets, & met la droite sur celle Croix, & la
+ senestre sur le _Te igitur_, & puis luy dit: Vous tel N. dites
+ comme moy, & il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut
+ parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure
+ par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur &
+ Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy
+ sont, & la foy de vray Chrestien & du saint Baptesme que je
+ tiens de Dieu, que j'ai certainement juste & bonne querelle, &
+ bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme
+ faux & mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il
+ veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse & mauvaise
+ querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray aujourd'huy
+ par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de
+ Nostre-Dame, & de Monsieur saint Georges le bon Chevalier;
+ lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, & se retourne à
+ son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit.
+
+ _Item._ Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant,
+ lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme,
+ avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, & le surplus
+ comme dit est.
+
+ _Item._ Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal
+ après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, & les
+ met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, & puis lui dit:
+ Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la
+ passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts
+ Evangiles qui cy sont, & sur la foy de vray Chrestien, & du
+ sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir
+ fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy
+ deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement &
+ mauvaisement m'a accusé, comme faux & mauvais qu'il est, de moy
+ avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps,
+ contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur
+ saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit
+ deffendant se lieve, & s'en retourne à son pavillon, comme a
+ fait l'Appellant.
+
+ _Item._ Au second serment, viendront les deux Parties, l'un
+ après l'autre, semblablement comme dessus, & pour abregier,
+ jureront comme dessus il a esté devisé.
+
+ _Item._ Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de
+ l'un costé comme de l'autre, & viendront aux deux Parties, &
+ les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit
+ est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand ils
+ seront agenouillez devant la Croix, & le _Te igitur_, le
+ Mareschal prendra leurs mains droites, & leur ostera leurs
+ gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le
+ Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de
+ nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura
+ tort, en ame & en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, &
+ seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon
+ droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du
+ Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, & pouvoir de
+ l'ennemy.
+
+ Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour
+ la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se
+ entreverront, & se entretiendront par les mains; adonc le
+ Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N.
+ comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait
+ conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy,
+ ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner
+ pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir.
+
+ Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs
+ pavillons, & de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou
+ du Juge devant qui ils seront venus.
+
+ Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera
+ semblablement au deffendant, & puis retournera à l'Appellant, &
+ dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette
+ vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur
+ Jesus-Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de
+ Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les
+ très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour
+ les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie,
+ & sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à
+ combattre cetuy faux & mauvais, traistre, meurtrier, parjure,
+ menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce j'en
+ appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint
+ Georges le bon Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire
+ par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur
+ moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes,
+ charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles
+ autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire,
+ ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps
+ & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye
+ Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens
+ faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, & pour
+ abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le
+ deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le _Te igitur_
+ pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les
+ prend par les mains droites & les fait entretenir. Lors il dit
+ à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O!
+ tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que
+ j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, & ay
+ bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu a
+ mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre &
+ deffendre contre moy; & tu le scays, dont j'en appelle à Dieu,
+ nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à
+ tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce
+ le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à
+ l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par
+ les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux &
+ mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre &
+ combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, &
+ fausse querelle de me avoir appellé & combattre contre moy,
+ comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, & Monsieur
+ saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux & mauvais
+ que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils
+ doivent rebaiser le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper
+ se lever, & leur retourner en leurs pavillons pour faire leur
+ devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son _Te igitur_, &
+ le siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va.
+
+ _Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit
+ crier à haute voix au milieu des lices._
+
+ Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera
+ assis, & ordonné sans dire mot, & que les Parties seront toutes
+ prestes, & en point de faire leur devoir: alors par le
+ commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault
+ au milieu des lices par trois fois crier _faites vos devoirs,
+ faites vos devoirs, faites vos devoirs_; & après ces paroles
+ les deux champions souldront de leurs pavillons sur les
+ escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour
+ de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs
+ Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus
+ les lices jettez hors.
+
+ Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en
+ criant par trois fois, _laissez-les aller, laissez-aller,
+ laissez-les aller_, & ces paroles dites, jette le gant, & alors
+ qui veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige
+ de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans
+ plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa
+ bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, &
+ fasse chacun le mieux qu'il pourra.
+
+ _Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre._
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point
+ oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une
+ des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; & l'autre, qui est
+ la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort,
+ dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au
+ Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir.
+ Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, &
+ par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes
+ coupées, & tout son harnois, çà & là par les lices jettez, &
+ puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi desarmé &
+ laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou
+ d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les
+ pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, &
+ le surplus de ses biens à son Prince confisquez.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices
+ honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il
+ n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura
+ deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses
+ pleiges & hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour
+ quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y
+ respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre,
+ s'il ne veult.
+
+ _Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter
+ observari debet, &c._
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du
+ vaincu, & generalement toutes les autres choses que le vaincu
+ aura apporté au champ, soient & appartiennent de droit au
+ Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour
+ en auroit eu la charge & la garde.
+
+ _CONCLUSION._
+
+ Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que
+ chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car
+ entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus
+ craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu,
+ ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, &
+ en leurs forces, ou aveuglez, par ire, & outrecuidance: &
+ aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la
+ paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté
+ de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant & nonchalant
+ le jugement de Dieu, mais qui se plaint, & justice ne trouve,
+ la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil
+ & mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre
+ bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre
+ Seigneur _Jesus-Christ_, le vray Juge, sera pour luy.]
+
+LXIV.
+
+1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes d'_Hundreds_
+& de _Comtés_, parce que sans cela les Anglois n'auroient pas compris la
+signification de la premiere expression, & que la seconde n'auroit pas
+été intelligible aux Normands. 2º. Il est observé dans cet article, à
+l'égard des Hundreds, que leur établissement en Angleterre avoit précédé
+la conquête: en effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les
+Centaines en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi pour
+substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on trouve le tableau
+de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie de la fin de la
+seconde Race, lorsque les maximes des Capitulaires furent remplacées par
+les usages particuliers des Seigneuries.
+
+LXVII.
+
+Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant avoit
+déterminés pour chaque espece de crime & pour les différens degrés du
+même crime. Prenons pour exemple de la proportion que ce Prince avoit
+sçu mettre entre les peines & les fautes, ce qu'il avoit ordonné à
+l'égard du Rapt. _Si quis obviaverit mulieri vel alicubi invenerit eam
+solam vel socios habuerit cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem
+tetigerit frangit edictum Regis & emendabit secundum judicium commune._
+
+_Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit
+gratiam suam._
+
+_Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium
+possessionum suarum incurrit damnum._
+
+_Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit damnum._
+
+_De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum Francorum
+& Anglorum._
+
+_Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori
+labro quàm propius natibus abscindere debuit._
+
+Item. _Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo
+dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum &
+caudam[50]._
+
+ [Note 50: Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il
+ rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la
+ femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la
+ vie, _& primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam
+ Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua
+ pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse
+ quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte
+ exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem
+ Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut
+ Rex audivit misit propter Episcopos & Barones, qui tunc erant_
+ _cum eo ad curiam, & præcepit mulieri ut narraret eis omnia
+ sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio
+ Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die
+ veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si
+ posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis
+ pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset
+ ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad
+ pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras
+ Beluacensis monetæ, & x. equos de precio tanto: joculatrici
+ autem centum libras, & eam daret in conjugem diviti burgensi,
+ aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ.
+ Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset
+ justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam
+ argento, & cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens
+ ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias
+ octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad
+ misericordiam suam: quod vix concessit, & sic ipse Comes
+ concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex comparuit quòd
+ vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur
+ justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones
+ clamaverunt & confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex
+ concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem
+ Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum
+ Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem,
+ quæ erat pulchra & sapiens & quæ largita est multas eleemosynas
+ Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre &
+ matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis
+ facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis
+ locis quasi consuetudinarie habetur._]
+
+Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines attachées
+aux autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit des premieres
+Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé jusqu'au 11e siecle[51].
+On le chercheroit en vain dans les monumens François du même temps.
+
+ [Note 51: _Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo
+ inter duas villas & obviavit eam aliquis & per raptum denudet
+ caput ejus cum sex solidis componat._
+
+ _Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet
+ cum sex solidis componat._
+
+ _Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel
+ posteriora cum duodecim solidis componat._
+
+ _Si, &c._
+
+ _Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent._]
+
+Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle je parlerai
+dans la suite; & cet Auteur a terminé les additions que le Conquérant
+avoit faites à ces Loix, par la Charte suivante.
+
+CARTA WILLELMI.
+
+_W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus
+Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras habent,
+salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, qui in Anglia manent,
+quod Episcopales leges quæ non bene nec_ _secundum sanctorum Canonum
+præcepta usque ad mea tempora ni regno Anglorum fuerunt communi concilio
+& consilio Archiepiscoporum meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, &
+omnium principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando & regia
+auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, de legibus
+Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, nec causam quæ ad
+regimen animarum pertinet, ad judicium secularium hominum adducant. Sed
+quicunque secundum Episcopales leges de quacumque causa vel culpa
+interpellatus fuerit, ad locum quem ad hoc Episcopus elegerit vel
+nominaverit, veniat, ibique de causa sua respondeat, & non secundum
+hundret, sed secundum Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo
+suo faciat. Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam
+Episcopalem venire noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si
+nec sic ad emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc
+vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur.
+Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, pro
+unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam defendo & mea
+auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus aut minister
+Regis nec aliquis laicus homo alium hominem sine justitia Episcopi ad
+judicium adducat. Judicium vero in nullo loco portetur, nisi in
+Episcopali sede, aut in illo loco quem ad hoc Episcopus constituerit._
+
+De honestate & castitate dictorum Canonicorum.
+
+_In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste &
+catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur,
+depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, aliter
+voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, fraterno amore
+prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano & fratribus cæteris
+corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, ad notitiam Episcopi
+perveniat, qui Episcopus una cum Decano & fratribus cæteris adjunctis
+etiam orationum meditationibus fratrem infirmum sanare & corrigere
+studeat. Si vero ipse taliter castigari noluerit, & proprio reatui
+pertinaciter indulgere voluerit, omnibus rebus Ecclesiæ vacuus, ut
+accessit, foras mittatur, & alter morum & scientiæ merito dignus, absque
+omni munere, ut dictum est, locum ejus terram occupantis obtineat. His
+omnibus incommutabiliter ita dispositis veto & regali auctoritate
+prohibeo, ut quislibet cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis
+violentiam aliquam faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si
+Episcopus vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum
+facere temptaverit, deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc
+temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere valeat
+in secula seculorum. Amen._
+
+_REMARQUES SUR CETTE CHARTE._
+
+Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, à
+l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de Guillaume le
+Conquérant, en 1080[52], que lorsque les Ecclésiastiques avoient exercé
+anciennement en France quelque portion de la Justice civile, ce n'avoit
+été que par exception au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a
+tellement été bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles,
+que par l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le
+Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; ils
+n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence sur les Juges
+Laics. Cette opinion est très-opposée à celle de M. de Montesquieu sur
+les _Justices territoriales des Eglises_[53], & trop conforme aux
+maximes de la Charte que _Wilkins_ nous offre ici, pour que je néglige
+l'occasion que cette Charte me procure de développer l'équité des usages
+sur lesquels elle étoit fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la
+nature des justices que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du
+Conquérant en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs
+Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur de
+l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des Seigneurs
+laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales preuves sur
+lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il attribue aux Eglises
+dès les temps les plus reculés de la Monarchie Françoise.
+
+ [Note 52: _Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag.
+ 67._]
+
+ [Note 53: Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.]
+
+Selon l'illustre Magistrat[54] «_c'étoit un principe fondamental de la
+Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire de
+quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile._»
+
+ [Note 54: Esprit des Loix, L. 30, c. 18.]
+
+Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne à cette
+assertion. Il cite, en premier lieu.
+
+Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant sous les yeux
+du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera facile d'apprécier
+sans recherches les conséquences que M. de Montesquieu en a tirées.
+
+_In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus omnibus
+fidelibus, &c._
+
+_Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui
+homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad eos
+hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt....
+& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio libera &
+prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium vestrum notitiam
+pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione & defensione
+nostra receptos in libertate conservare decrevimus._
+
+ARTICLE PREMIER.
+
+_Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo in
+exercitum pergant, &c._
+
+II.
+
+_Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia,
+deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, alienarum
+rerum invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter aut
+civiliter fuerit accusatus & ad placitum venire jussus, ad Comitis sui
+mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras vero minores causas MORE
+suo, sicut hactenus fecisse noscuntur, inter se mutuo definire non
+prohibeantur._
+
+III.
+
+_Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi
+occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, & secum in
+portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit, utatur illorum
+servitio absque alicujus contradictione vel impedimento & liceat illi
+eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi inter se definire
+possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones ad examen
+Comitis reserventur._
+
+VI.
+
+_Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam ut
+se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. Et si
+beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit fuerit
+consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo exhibere debere
+quale nostrates homines de simili beneficio senioribus suis exhibere
+solent._
+
+Dans ces différentes dispositions apperçoit-on _la puissance militaire
+du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile sur les
+hommes libres_? Le Capitulaire a évidemment pour objet de communiquer
+aux Espagnols réfugiés en France les priviléges dont les hommes libres,
+nés dans le Royaume, y jouissoient alors, & de les assujettir aussi aux
+mêmes charges. Par conséquent les priviléges & les charges qui sont
+accordés aux Espagnols par le Capitulaire, nous donnent une idée juste
+des devoirs & des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres
+François. Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la guerre
+sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, criminelles ou
+civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur vie ou de leurs
+biens, étoient de la compétence du Comte; mais les autres causes se
+décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit recevoir dans les aleux qui
+lui avoient été donnés à défricher, _adprisiones_, telles personnes
+qu'il jugeoit à propos, & les forcer de s'acquitter des fonctions
+auxquelles ils s'étoient obligés en s'y établissant; l'une de ces
+fonctions étoit de concourir, avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre
+la justice à tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en
+quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol avoit
+pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit tenu
+envers le Comte à l'hommage & aux redevances convenues par la concession
+qui lui avoit été faite de ce bénéfice. Ainsi, quoique le Comte eût sur
+les hommes libres toute la _puissance militaire_, il n'exerçoit pas sur
+eux toute la Jurisdiction civile, les Parties de cette Jurisdiction qui
+avoient plus de rapports avec les Justices Seigneuriales, devenues si
+communes sous la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en
+effet, l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit,
+conjointement avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce
+qui intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte,
+au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police générale du
+Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols, des usurpations, &c.
+Mais l'infraction des Réglemens domestiques & économiques établis dans
+un alleu par le chef de la famille composée d'hommes libres qui
+habitoient cet alleu, cette infraction, dis-je, étoit soumise au
+jugement de ceux d'entre ces hommes que la famille avoit choisis pour la
+gouverner. N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef
+de toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers
+Capitulaires que M. de Montesquieu va nous opposer.
+
+Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la _puissance militaire_
+entraînoit nécessairement après elle la _Jurisdiction civile_, croit
+trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire de l'an
+819, art. 14, que les _Placités du Comte étoient appellés les Placités
+de l'homme libre_; & que de là _ce n'étoit que dans ces Placités du
+Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on pouvoit juger les
+questions sur la liberté_; mais ce cinquieme Capitulaire de 819 ne dit
+rien de semblable. Il enjoint seulement aux hommes libres de se trouver
+chaque année aux trois Placités généraux du Comte, à moins qu'ils n'y
+soient appellés comme accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre
+témoignage; & il ajoûte _ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent
+non alius venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut
+testificatur_. Or, cette derniere disposition fait clairement entendre
+que les Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes
+extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient de
+l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, mais
+que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes libres du
+ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction des
+Jurisdictions. Les causes majeures & l'état des personnes, _la liberté_
+par conséquent étoient de la compétence du Roi, au nom duquel le Comte
+les décidoit; les moindres causes qui avoient pour objet la vente,
+l'achat, l'échange pour choses mobiliaires ou les services promis,
+appartenoient aux Centeniers; l'instruction même des affaires
+criminelles, pourvu qu'ils ne les jugeassent pas, les regardoit
+aussi[55]: & il restoit à ce moyen aux chefs de famille ou hommes libres
+propriétaires d'alleux le droit de prononcer provisoirement[56] sur les
+contestations qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, & qui en
+altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture.
+
+ [Note 55: Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect.
+ Ansegise, _ut nullus homo usque ad mortem, &c. judicetur._
+ Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.]
+
+ [Note 56: Les Sujets prenoient pour modeles de la
+ discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les
+ familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces
+ Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit
+ s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit
+ injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a
+ un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au
+ Centenier, & au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas
+ justice. _Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus._]
+
+Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement les Plaids
+de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, & la
+Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce que l'homme libre
+marchoit à la guerre sous le Comte, il ne s'ensuivoit pas ni que le
+Comte fût son seul Juge, ni que les Placités du Comte dussent porter
+exclusivement le titre de _Placités des hommes libres_. Ce n'étoit pas
+encore parce que _les vassaux des Evêques & des Leudes n'étoient point
+sous la Jurisdiction civile des Comtes_, que ces Seigneurs ne les
+menoient point à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme
+Capitulaire de 812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme
+Capitulaire de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection
+d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire.
+
+_Ut omnis liber homo_, ce sont les termes du premier Capitulaire de 812,
+art. I, _qui quatuor mansos vestitos de proprio suo sive de alicujus
+beneficio habet ipse se præparet & ipse in hostem pergat sive cum
+seniore suo._
+
+L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi:
+
+_De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia
+habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore
+domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, sed cum
+Comite cujus pagenses sunt ire permittant._
+
+Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui qui a
+quatre manses en propre, & qui peut de lui-même se rendre à l'armée,
+_ipse in hostem pergat, ipse se præparet_.
+
+2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un autre, &
+il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire de l'aleu
+où il résidoit: 3º. celui qui étant _casé_, c'est-à-dire, domicilié dans
+l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour bénéficier un vassal du Roi,
+un Leude qui, étant de service à la Cour, ne pouvoit le conduire, & qui
+par cette raison étoit obligé de se réunir à la milice du Comte dans le
+ressort duquel le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces
+trois ordres suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car,
+selon ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit le
+droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit de se
+juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis.
+
+L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître que la
+Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été membre; &
+j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction provisoire &
+purement domestique & économique sur ceux qui étoient domiciliés dans
+ses terres.
+
+Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été soumis qu'à
+la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel il auroit été
+_casé_; & rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude bénéficier ait jamais eu
+cette Jurisdiction civile.
+
+Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: _Reliqui vero
+(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos
+nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant._ D'où il suit que le Roi
+pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres Commandans de sa milice,
+d'y recevoir les hommes libres vassaux des Evêques; & cependant, selon
+l'Auteur de l'Esprit des Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes
+dépendans des Eglises la Jurisdiction civile; cette _Jurisdiction
+civile_ ne _marchoit_ donc pas toujours d'_un pas égal avec la puissance
+militaire_ des Comtes. La justesse de cette conséquence va se faire de
+plus en plus sentir en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de
+l'Esprit des Loix: _Je vois déjà naître_, dit M. de Montesquieu, _la
+Justice des Seigneurs, &c._
+
+_Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui les
+obtinrent... en tirerent tous les fruits & tous les émolumens; & comme
+un des plus considérables étoient les profits judiciaires, (freda), il
+suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice, qui ne
+s'exerçoit que par des compositions aux parens & des profits au
+Seigneur._
+
+Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; on
+suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le _fredum_ qui est
+expressément conservé au Domaine Royal par le Capitulaire _de Villis_,
+en 800, _Balus. col. 339_, appartenoit aux Bénéficiers, suivant ce
+Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 & 17 du premier livre de Marculphe,
+que l'on cite en preuve de cette supposition, enchérissent encore sur
+son inconséquence; ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de
+bénéfice aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement _du fredum_.
+Cette exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou
+Ecclésiastiques percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre,
+ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux Evêques
+le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement de ce droit? Ces
+Formules interdisent aux Juges d'entrer dans les bénéfices, d'en
+distraire aucun domicilié pour venir cautionner quelqu'un dans leurs
+Tribunaux; ils défendent aux envoyés du Roi d'y prendre leur logement: &
+de là M. de Montesquieu infere que _la justice fut dans les fiefs
+anciens & dans les fiefs nouveaux un droit inhérent au fief même._ Et
+c'est au contraire parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui
+leur fussent propres, qui y fussent _inhérentes_, qu'il y avoit
+nécessité de soustraire ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le
+ressort de la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu
+y exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices d'avoir
+le _fredum_, d'être affranchis de loger les Juges dans le district
+desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les Chartes de
+concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution de Justice, afin
+que ces prérogatives leur eussent appartenues; cependant nulle mention
+de Justice dans ces Chartes; le nom de Justice étoit néanmoins bien
+_usité_ du temps de Marculphe. M. de Montesquieu semble avoir pressenti
+la force de ces argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires
+& sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. _Si la
+Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi_, demande le
+sçavant Magistrat, _voit-on par-tout que le service du fief étoit de
+servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours & dans leurs guerres?_
+
+D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices à des
+Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit ni ces Leudes ni ces
+Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour rendoit; mais une réponse
+plus tranchante, c'est que du Cange a parlé des fiefs, & que dans M. de
+Montesquieu il s'agit de bénéfices.
+
+Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites avec moins
+de ménagemens encore dans le chapitre 21 du livre 30 de notre Auteur:
+_Persuadé que les Justices étoient toujours établies dans les domaines
+donnés par nos Rois aux Eglises, il voit que le privilége_ de ces
+Justices _étoit dans la nature de la chose donnée. que le bien
+Ecclésiastique avoit ce privilege, parce qu'on ne le lui ôtoit pas._
+
+Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier livre de
+Marculphe! L'exemption de _l'entrée_ des Juges sur les terres des
+Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans du Fisc, &
+aux dons d'alleux faits par des particuliers; _Villas aut regiâ aut
+privatorum largitate conlatas._ Certainement M. de Montesquieu n'a pu
+penser que les Justices fussent _dans la nature_ de ces _alleux_;
+l'exemption dont parlent les Formules n'étoit donc pas constitutive des
+Justices. Si elles s'approprioient le _fredum_, c'étoit par exception au
+droit commun, par une grace particuliere du Souverain; & on ne voit
+nulle part qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre
+leurs vassaux. _Leurs Agens_ touchoient au contraire cette amende des
+Juges qui les avoient infligées ou reçues, _in luminaribus ipsius
+Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum_.
+
+Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot _immunité_ employé dans les
+Formules n'indique point le _droit qu'avoient les Ecclésiastiques de
+rendre la Justice dans leur territoire_, parce qu'avant qu'on eût pû
+donner à ce mot cette signification, il auroit fallu qu'on eût établi
+que les Ecclésiastiques avoient un droit de Justice; droit qui devient
+plus incertain à mesure que nous sondons plus attentivement les
+fondemens qu'on s'efforce de lui donner. En effet, il faut être bien
+dépourvu de bonnes raisons pour alléguer en faveur de ce prétendu droit
+la Loi Ripuaire.
+
+L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le deuxieme
+Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7, Col. 23. Balus.
+
+L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis
+restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs biens, qu'elle
+héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne pouvoit les poursuivre
+personnellement pour affaires civiles dans les Tribunaux laïcs; parce
+qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur disposition, ils étoient encore
+considérés comme les mineurs ou les infames[57]. Et ils ne pouvoient
+ester en Jugement que par les Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais
+parce que les Evêques avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur
+les Clercs & autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique[58]. On
+ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice _territoriale
+seigneuriale_. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux Eglises,
+il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour y assujettir
+les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs aucune trace de
+ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire de Clotaire II. Il y
+est ordonné aux Evêques, comme aux Comtes dont l'autorité s'étend sur
+divers cantons, de prendre leurs Juges & leurs Commissaires dans le lieu
+où ils doivent rendre & recevoir Justice.
+
+ [Note 57: Baluse, L. I, col. 1122.]
+
+ [Note 58: Les gens destinés à la culture des terres étoient
+ dirigés par le Vidame dans leurs opérations, & les Clercs
+ étoient conduits par le Prevôt: _Mandastis ut Vice Dominus cum
+ carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia
+ secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316._]
+
+_Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices vel
+missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco qui
+justitiam percipiant & aliis reddant._
+
+Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot _judices_ dans ce
+passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit d'en instituer, &
+que l'institution des Commissaires y est relative aux seuls Evêques? Ne
+pourroit-on pas ajouter que les Juges institués par les Comtes rendoient
+la Justice, & que les Commissaires des Evêques percevoient les amendes
+prononcées par ces Juges au profit de leurs Eglises? _Justitiam
+percipiant._ Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de
+Juges & de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les
+Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges & aux Envoyés
+des Evêques d'autre Jurisdiction que celle qui leur est confirmée par le
+Capitulaire de Carloman I, de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 &
+14. Cette compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se
+commettent dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est permis
+de faire admonester le coupable, afin qu'il _s'amende & fasse pénitence_
+du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais monition purement
+canonique, _vocabit illum sua admonitione per suum presbiterum canonice
+ad emendationem & ad poenitentiam ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam
+læsit_. Si l'accusé méprisoit l'avertissement _saluberrimam
+invitationem_, l'Evêque avoit le droit de l'excommunier, & il étoit tenu
+de donner avis de cette excommunication _Seniori_, au Seigneur;
+c'est-à-dire, ou au chef de la famille sous lequel cet accusé vivoit ou
+au Bénéficier dans le domaine duquel il résidoit. Quand le coupable
+n'avoit dans le Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice _qui infra
+parochiam beneficia & alodum non habent_, alors l'Evêque dont il
+dépendoit, après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit
+un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel de se corriger.
+Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de laisser dans sa Ville un
+Coadjuteur pour remplir pour lui ces différens devoirs, & si cet Evêque
+avoit des Bourgs ou Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit
+établi, il devoit y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par
+des peines canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement les
+contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres.
+
+Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction purement
+spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, aux Centeniers
+& autres Juges laïcs, _mundanæ legis documentis eruditis_ de procurer
+aux Ordonnances des Prélats leur exécution; & qu'à l'égard de certaines
+taxes qui se percevoient induement dans l'étendue des Domaines
+Ecclésiastiques, il veut qu'en cas de contestation la cause soit décidée
+seulement en présence de l'Envoyé de l'Evêque, & de l'Envoyé du Comte.
+
+Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire de l'an 802,
+ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise l'idée d'une _justice
+civile & territoriale_ attribuée aux Eglises. Au contraire la Justice
+Ecclésiastique dont ils reglent la compétence & l'administration n'est
+relative qu'au caractere de ceux qui y sont sujets[59]; ce sont des
+Clercs, des hommes de l'Eglise, des affranchis de l'Eglise, des
+Religieuses, sur lesquels cette Justice s'exerce; les Avoués, les
+Vidames, les Centeniers des Evêques l'exercent par les maximes
+canoniques, _& hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à
+canonica vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus
+habeant, art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366_. Et encore
+l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des _voyageurs_,
+_des veuves_, _des orphelins_, _des pauvres_, doit se concerter avec
+les Comtes, article 14. _ibid._ Il y a plus, dans les Plaids tenus
+conjointement par les Evêques & les Commissaires du Roi & les Comtes,
+tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires de Charles
+le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les Evêques ne sont appellés que
+pour y prêcher la doctrine évangélique, y représenter aux méchans les
+peines auxquelles ils s'exposent par leurs forfaits: _Episcopi omnibus
+demonstrent quam grave hoc peccatum sit & qualem poenitentiam quærit &
+qualem damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat._
+
+ [Note 59: Voyez _Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad
+ Hincmar. ann. 858, c. 7._]
+
+Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le livre de
+l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard. Ainsi il ne reste
+à M. de Montesquieu, de toutes les autorités dont il a fait usage
+jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de 806. art. 1. _Balus._ col. 449.
+
+_In primis omnium jubendum est_, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, _ut
+habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum qui habitant in
+ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis & substantiis eorum_.
+
+Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur de M. de
+Montesquieu, si le terme _justitias_ devoit s'entendre d'une
+jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne désigne que
+les _freda_, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient été accordés à
+toutes les Eglises[60]. _De decimis & nonis atque justitiâ Ecclesiarum
+Dei, ut omnes dare & emendare studeant._
+
+ [Note 60: Le mot de justice est pris pour redevance dûe au
+ Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag.
+ 575. _Justitia seu præbenda panis & vini, &c. & reddere
+ justitiam_ signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil.
+ Aug. du premier Mai 1209.]
+
+Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, soit en
+condamnant à la mort, soit en confisquant les biens ou les meubles des
+criminels domiciliés dans les propriétés d'une Eglise, & l'Eglise les
+faisoit percevoir par ces Envoyés de l'Evêque, _missis discursoribus_,
+dont il a été précédemment fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le
+Capitulaire dont il s'agit n'a pas été intitulé par Baluse _de justitiis
+Ecclesiarum_, mais _de justitiis generalibus_; parce que les Placités
+généraux des Comtes étoient principalement destinés à terminer les
+causes des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des
+pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection
+particuliere des Evêques, _Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. Collect.
+Anseg. liv. 3. art. 77_. Les causes criminelles des hommes libres de
+quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient devoient être aussi à
+plus forte raison décidées dans ces Placités.
+
+Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire autre chose,
+sinon que les Eglises auront, _habeant_, les condamnations, _justitias_,
+prononcées par les Juges, soit quand ils condamneront quelqu'homme de
+l'Eglise à mort, soit quand ils ne le condamneront qu'à la perte de ses
+biens.
+
+2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux
+Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux; ce qui a
+répugné dans tous les temps aux maximes canoniques.
+
+3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur eût attribué _la
+justice criminelle aux Eglises dans leur territoire_; tandis qu'en 803
+il avoit infligé les peines les plus deshonorantes aux Evêques qui
+s'opposeroient à l'exercice que les Comtes voudroient faire de cette
+Justice contre ceux qui auroient commis quelques délits dans les
+immunités des Eglises. _Si quis in immunitate damnum aliquod fecerit...
+mandet Comes vel Episcopo vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad
+tertiam inquisitionem consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus
+damnum fecerit totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere
+vult, solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum
+hominem infra immunitatem querendi &c.[61]_
+
+ [Note 61: _Capitul. 2, ann. 803._ Balus. 1er vol. Coll.
+ 387.
+
+ Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques
+ n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient
+ dûs.]
+
+Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit
+des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an 857, _apud
+Carisiacum_, art. 4, col. 96 Balus. _distingue_ (quoique ce Capitulaire
+n'en dise pas un mot) les _jurisdictions du Roi, celles des Seigneurs, &
+celles des Eglises_: car la difficulté ne réside pas sur le point de
+sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises avoient une Jurisdiction, mais
+elle consiste à déterminer l'espece de Justice qu'ils exerçoient.
+
+Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire ou
+habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient ou de la
+Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout homme libre, habitant d'un
+alleu qui appartenoit à un autre homme libre, étoit de la Jurisdiction
+civile du Centenier; mais les causes criminelles ou importantes,
+_majores causæ_, de tout homme libre, en quelqu'_immunité_ qu'il
+résidât, étoient de la compétence du Comte seul. Si les Bénéficiers
+Ecclésiastiques avoient quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit
+uniquement pour l'amélioration de leurs terres, & pour y maintenir
+provisoirement l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit
+aussi attaché aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un chef
+d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. Le
+pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les Loix
+d'Edouard désignent par ces mots, _Soc_, _Sac_, _Tol_, _Tem_,
+_Infangenteof_, & les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire, des
+hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement de ceux qui y
+demeuroient, étoient les mêmes que celles des Baillifs & des Senéchaux,
+dont Flete nous a parlé: fonctions bien différentes de celles que les
+Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs ont eues sous la troisieme Race,
+puisqu'elles n'avoient pour but, ces fonctions, que de réprimer par
+provision & par la perte de quelques meubles ou par quelque jour de
+détention ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient
+assujettis ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir.
+Ainsi une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous nos
+premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander leurs esclaves
+qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, ils pouvoient
+prendre des moyens pour concilier entr'eux leurs vassaux ou les membres
+de leur famille. _Capitul. ann. 595, art. 11 & 12. Capitul. ann. 813,
+art. 14 & 20. Capitul. ann. 813, art. 23._ Mais si ces moyens ne
+réussissoient point, ils n'avoient aucun droit ni sur les personnes, ni
+sur leur état ni sur leurs biens, pourvu que ces personnes fussent
+libres d'origine. Lors même que la personne n'étoit pas libre; par
+exemple, si c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le
+trouvoit en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit des
+preuves, ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction du
+Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit.
+_Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice_ publico
+sicut & reliqui distringatur. Et si judex publicus servum Ecclesiæ sine
+furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini aut Archidiaconi aut
+detinere aut injuriare præsumpserit anno integro ab Ecclesiæ liminibus
+arceatur. Capitul. L. 5, art. 191. Balus. col. 860, 1er vol._
+
+La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer une
+pénitence publique, d'excommunier. _Si quis per aliquam invidiam vel
+dolum in nocte vel in die ignem imposuerit & incenderit liberi vel servi
+domum.... publica pænitentia secundum judicium Sacerdotum multetur.
+Capit. L. 5, art. 351, col. 899. Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; &
+Hincmar. ad Clericos Palatii, ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e
+vol. pag. 148._
+
+Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis aux
+Eglises, celles des pauvres, des veuves & des orphelins qui étoient sous
+la protection spéciale des Eglises, étoient de la compétence des Comtes;
+de même les causes relatives aux propriétés de l'Eglise en étoient
+aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non suspect, qui nous l'apprend, art.
+12 de l'Admonition de 858 déjà citée, _(Comites) placita non pro
+adquisitione lucri teneant, sed ut casæ Dei, & viduæ, ac pupilli &
+populus justitiam habeant_; c'est Charles le Chauve qui le décide par
+son Capitulaire de 869, _apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de
+Balus. Similiter Comites missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris
+debitam reverentiam & vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum
+honorem impendant_. C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete
+dans sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination
+Françoise. _Je n'en dirai pas davantage[62]._
+
+ [Note 62: M. de Montesquieu finit par ces mots ses
+ raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.]
+
+
+
+
+=========================================================================
+
+REFLEXIONS
+_Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins._
+
+
+La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, qui a paru en
+1721, a été entreprise par cet auteur pour faire connoître aux Anglois
+les diverses sources d'où leurs Coutumes ont été tirées. Dans la Lettre
+de Nicolson, que l'on a mise en tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque
+Anglois convient que le droit féodal a été apporté en Angleterre par
+Guillaume le Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux
+Saxons, & que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il
+croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien antérieurs
+à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un recit fait par des
+Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. D'ailleurs on ne voit dans
+les Loix qui ont précédé la Conquête aucune trace des Droits de Garde,
+de Mariage, qui sont cependant aussi intimement liés avec les Loix
+féodales que l'hommage. Enfin Nicolson convient que l'_hériet_, qui est
+le droit qui au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec
+ces Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont le
+principe du Relief Normand.
+
+L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa Nation,
+vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y a de
+distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le Conquérant.
+Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours préliminaire, il doit
+paroître maintenant évident que toutes les Loix Angloises qui ont
+précédé la conquête, & que Nicolson croyoit essentielles pour
+l'interprétation de celles qui ont été publiées sous le nom d'Edouard le
+Confesseur par le Conquérant au commencement de son regne, ne peuvent
+être d'aucune utilité pour expliquer les Coutumes purement Normandes que
+ce Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard
+qu'il avoit feint de confirmer.
+
+Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au regne de
+Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on trouve bien quelques
+dispositions conformes aux maximes de Capitulaires de nos Rois
+antérieurs à Charlemagne; mais il n'y en a aucunes qui ayent le plus
+foible rapport avec les Loix Françoises de la seconde Race, ni même avec
+les principes fondamentaux des Coutumes Anglo-Normandes suivies en
+Angleterre après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de
+Henri Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix
+d'Edouard le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa
+pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes
+Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que je le ferai
+bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix féodales
+Normandes continuerent tellement d'être regardées en Angleterre comme le
+droit commun de la Nation, qu'elles firent l'unique objet de l'étude de
+ses plus célebres Jurisconsultes jusqu'au treisieme siecle.
+
+Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un foible
+service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à son exemple
+d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de ces Loix, plus ils
+s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit.
+
+C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant que les
+François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit parmi eux sous
+les derniers Rois de la deuxieme Race; & c'est dans les Capitulaires de
+ces Rois que les Anglois doivent rechercher les motifs de tous les
+usages qui existent encore parmi eux, & qui ont quelque relation avec la
+féodalité.
+
+Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables
+sources des usages judiciaires d'Angleterre?
+
+Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant en
+Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de son temps; la Nation
+souffroit avec peine sous son regne le joug de ces Loix; & il y a tout
+lieu de penser, à en juger par le penchant qu'ont eu dans tous les temps
+les Ecrivains Anglois pour faire envisager les Loix d'Edouard comme les
+seules que Guillaume avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux
+sujets suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger par
+écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été anéanti au
+commencement du regne de Henri Ier. Cependant quoique ces Coutumes ne se
+trouvent rassemblées dans aucun Recueil d'une époque aussi reculée que
+la Conquête; il n'est pas moins constant, de l'aveu même des Historiens
+& des Jurisconsultes Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes,
+qu'elles sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de
+Glanville, de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant
+indiqués. Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des
+Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec les
+anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement
+que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces Loix?
+
+Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à cet Ouvrage.
+
+Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les Capitulaires
+& les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué les écrits Anglois
+où existent les Loix Françoises que Guillaume le Conquérant avoit reçues
+de Raoul, & que ce Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un
+autre côté, pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le
+Conquérant leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de tous
+leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à l'aide des
+Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le Duc Raoul dans
+la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre les Anglois du danger qu'il
+y auroit à expliquer leurs Coutumes actuelles, par les Statuts de leurs
+Rois prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à
+faire connoître, dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai
+faites sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces
+Coutumes & de ces Statuts.
+
+Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les Anglois
+pourroient avoir encore pour la méthode que je leur conseille pour
+l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que je tiens cette méthode
+de l'un des hommes les mieux instruits de ces Loix, que leur nation ait
+jamais produite; & c'est dans cette vue que je termine cet Ouvrage par
+le Traité de Spelman sur les anciennes Loix Angloises.
+
+On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant pour
+l'Instituteur du droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes qui en
+sont des conséquences immédiates.
+
+On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant les Loix
+d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à l'égard de certains
+usages, qui dans un Royaume où presque tout avoit été soumis aux Loix
+féodales, ne pouvoient se lier avec ces Loix; & que par cette raison ces
+usages sont redevenus aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue
+de les rendre utiles en multipliant les inféodations.
+
+Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé par ordre
+chronologique les révolutions successives des Coutumes Angloises, depuis
+l'union de la Normandie avec l'Angleterre, jusqu'au retour de cette
+Province à la Couronne de France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de
+l'état où le droit Coutumier Anglois & Normand s'est trouvé dans ces
+différentes époques, est pleinement justifié.
+
+Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, possesseur
+du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié.
+
+J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient rapport
+qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce Traité dans la
+collection de Wilkins; parce qu'en substituant à ces Notes des Remarques
+sur le texte de Spelman, je mets le Lecteur à portée de juger si l'usage
+que je fais de ce texte est ou non préférable à celui que Wilkins en a
+fait.
+
+
+[Illustration]
+
+
+
+
+=========================================================================
+
+Domini HENRICI SPELMANNI.
+CODEX
+LEGUM VETERUM STATUTORUM
+REGNI ANGLIÆ;
+
+_Quæ ab Ingressu GUILIELMI I. usque ad Annum nonum
+HENRICI III. edita sunt._
+
+GUILIEL. I.
+
+_An. Dn. 1067, Reg. 1._
+
+
+ [Marge: _Nomen ejus._]
+
+Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem vocant Normanniæ:
+Forenses & Chronologi _Conquestorem_ (sive a Latino conquirendo, id est,
+comparando Regnum Angliæ: Sive a Gallico _Conquivir_, quod est, vel
+_comparare_, vel _subjugare_) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067,
+excessitque 9 Septembr. an. 1087. hoc est sui _Regiminis 20 incompleto_.
+
+ [Marge: _Ditio._]
+
+Ditionem ejus sic descripsit _Mat. Parisius_ in An. 1085. _Normannia_
+sibi hæreditario Jure pervenerat, _Cenomanniam_ armis acquisierat,
+_Britanniam Armoricanam_, acclivem sibi fecerat, in _Anglia_ solus
+regnabat, _Scotiam_ & _Walliam_ subjugabat; pacis autem tantus amator
+erat, quod puella auro onusta impune posset totam pertransire _Angliam_.
+
+ [Marge: _Succcessio._]
+
+Anno eodem (1065) Rex _Edwardus_ Senior[63] jam gravatus, cernens
+Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio Solio minus
+idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique Comitis multam malamque
+sobolem quotidie super terram crescere; ad cognatum suum Wilhelmum
+Comitem Normanniæ animum apposuit, & eum sibi succedere in Regnum
+Angliæ, voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio
+superior triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites Normanniæ
+contiguos publice personabat, invictus in armorum exercitio, judex
+justissimus in causarum judicio, religiosissimusque ac devotissimus in
+divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum Archiepiscopum Cantuariæ
+legatum ad eum a latere suo direxit, illumque designatum Regni sui
+successorem, tam debito cognationis quam merito virtutis sui
+Archipræsulis relatu, insinuabat. De hoc Haraldus major domus regiæ
+veniens in Normanniam, se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum
+Angliæ conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum filiam
+Wilhelmi in uxorem data fide spopondit.
+
+ [Note 63: _Ingulphus. pag. 899 & 900._]
+
+ [Marge: _Quo Titulo Rex
+ factus._]
+
+Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & (ut vocant)
+_bastardus_, non est otiosum indagare. E regio enim Anglorum thoro
+minime oriundus est, nec agnatione ullus ei aditus. Gradu tamen primo
+Edouardi Confessoris consanguineus, sed materna linea, non paterna.
+Duxerat quippe _Ethelredus_ Rex Anglorum _Emmam_ Sororem Roberti Ducis
+Normanniæ, coelibis, at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex
+illis nuptiis procreatus est _Edouardus_ Confessor, qui patri tamen in
+regno non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata
+_Emma_ (_Ethelredi_ aliquando vidua) propagato. Ejecta enim _Ethelredi_
+sobole, regni apicem _Canutus_ occupat, Nothumque suum _Heraldum
+Harefoot_ successorem statuit. Eo mortuo, regnum assecutus est _Canutus_
+audax (vulgo _Hardi-cnute_) filius _Canuti_ Regis atque _Emmæ_, matris
+Confessoris: Sed & illo brevi sine liberis decedente, frater ejus
+Uterinus Edouardus Confessor in solium ejus promovetur. Edouardus prolis
+spe orbatus, _Edgarum_ Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia
+accersitum hæredem scripsit, _Adelingumque_ (alias _Clitonem_) quod
+successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum vero atque
+regno imparem _Heraldo_ Godwini Comitis filio inter Magnates Angliæ
+potentissimo in tutelam credidit, fidei suscipiens Juramentum. Sed
+_Eadgaro_ postmodum ut imbelli, abdicato; _Robertum_[64] Cantuariæ
+Archiepiscopum in _Normaniam_ mittit, _Guilielmumque_ Ducem quem dum
+exularet hospirem habuisset & patronum, Regni constituit successorem.
+Duci insuper _Heraldum_ legat qui (post difficultates aliquot)
+Rothomagum veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo,
+ipsum in solium evecturum.
+
+ [Note 64: _LL. Ed. Conf. cap. 39, append._]
+
+Reversus _Heraldus_, Regem invenit novissimo laborantem morbo:
+Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret
+successorem. Contradicente vero _Edouardo_ & _Guilielmum_ præterea
+iterante, vehementius reclamant _Heraldus_ & Cognati: Sic ut animo
+turbato Rex ad parietem versus[65], faciant (inquit) Angli prout volunt,
+Ducem sibi aut Regem, vel ut alii referunt[66] _sicut tu eos attulisti
+sic & idem delegatum habes_. Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ
+potius referatur, qui _Edouardum_ exceperat exulantem, pluribusque
+conservatum annis, regno hunc tandem exhibuerat[67].
+
+ [Note 65: _Breviar. Monast. de Bello._]
+
+ [Note 66: _Promissum._]
+
+ [Note 67: _Asseritur donationem istam robore caruisse, tum
+ quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii
+ sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912,
+ lib. 32._]
+
+Defuncto vero _Edouardo Confessore_, _Heraldus_ sine mora regnum
+occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali scilicet,
+legitimo & adoptivo. Horum duos potentissimos, Suanum Regem Daniæ, &
+Guilielmum Ducem Normanniæ, tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque
+inopem, a tutore perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non
+habentem, _Eadgarum Adelingum_.
+
+Erat _Swanus_ Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, (quod apud
+gentes boreales in hæreditate obeunda parum obfuit, successitque ideo in
+regnum _Daniæ_) frater item _Heraldi Harefoot_, _Canuti_ audacis, &
+_Edouardi Confessoris_ Regum Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius
+sat laudabile si adversus _Heraldum_ invasorem sat foeliciter
+dimicasset. Sed hic in partibus Angliæ borealibus cum ingenti fusus est
+exercitu. Solum igitur jam Normannum habuit _Heraldus_ inimicum
+formidabilem cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in
+_Hastingensi_ prælio resignavit.
+
+Sic Regnum _Angliæ_ juris titulo non subactoris assecutus est
+_Normannus_, atque inde _Conquereur_ quasi _Purchacesour_ appellatus
+est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat[68] quod jure
+hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore comparatum est vel
+parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes _Conquestorem_ pro
+subactore intellexere abusuque vocis novam extorsere significationem,
+quæ antiquis nusquam reperitur.
+
+ [Marge: _Bastardi idem Jus
+ quod legitimi habens apud
+ Boreales._]
+
+ [Marge: _Et apud
+ Longobardos._]
+
+Sed quoniam de _bastardis_ hæreditatem adeuntibus mentionem fecimus, a
+re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales enim populos, a
+legitimis olim vix sunt discriminati. Sic _Heraldus Harefoote_ (ut
+_Swanum_ taceam) e sutoris calcearii filia oriundus in regnum Angliæ
+irrepsit, & Guilielmus Conquestor in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad
+Dominum féodalem _Henricum_ Regem _Franciæ_ ob hæredis masculi defectum
+ransiisset. Refert tamen Chronicon de Bello, _Guilielmum Nothum_ ab
+Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum, quod _Robertus_
+Dux Normanniæ pater _Guilielmi_ ab _Henrico_ postulatus ejusdem filium
+post natum in Regem Franciæ suscepisset. A borealibus etiam in austrum
+transmigrantes _Longobardi_, morem hunc in _Italiam_ traduxere, ut inter
+filios legitimos portionem licet non æqualem naturales sortirentur, quod
+in suis claret Legibus. Sed de hoc _Hovedenum_ audi[69]. Est autem
+sciendum quod consuetudo regni _Norwegiæ_ est usque in hodiernum diem,
+quod omnis qui alicujus Regis _Norweiæ_ dignoscitur esse filius, licet
+sit spurius, & de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat in regnum
+_Norweiæ_, quantum filius Regis conjugati, & de libera genitus; & ideo
+fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus eorum vincatur &
+interficiatur.
+
+ [Marge: _Rex coronatur._]
+
+ [Note 68: _Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem
+ Salicam § 2, & Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide &
+ Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435._]
+
+ [Note 69: _Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194,
+ pag. 147._]
+
+Fracta re Anglorum in _Hastingensi_ prælio[70], Guilielmus Victor
+Londinum properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, _Clero
+populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi_ regio
+coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc e Stigando ministerium,
+quod exulante tantum non exauctorato prædecessore ejus Roberto,
+Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset.
+
+Suscipit deinde Rex[71] Procerum _homagia_ cum fidelitatis juramento &
+obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e suis præsidia, &
+firmatus jam in regno Normanniam repetit, magnam vim thesauri atque una
+Anglorum obsides secum deserens. Peracto Negotio obsides illic ut in
+tutiori linquit custodia, reversusque in Angliam commilitonibus suis qui
+victoriam in _Hastingensi_ pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum
+prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum indigenis
+ipsis perpetuæ addixit servituti.
+
+ [Note 70: _Anno Dom. 1067. Reg. 1._]
+
+ [Marge: _Homagia procerum._]
+
+ [Marge: _Extorres anglorum
+ Proceres ugiunt._]
+
+ [Marge: _Eadgarus fugit in
+ Hungariam._]
+
+Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, pars ad loca
+deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam Normannos sæpe acriter
+lacesserunt. _Eadgarus_ Cognomento _Adelingus_ regni hæres legitimus (de
+quo supra) ascensa navi cum Matre & Sororibus _Margareta_ &
+_Christiana_, Hungariam, unde accersiti venerant, contendunt, sed
+adverso coeli impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio
+illic excipit hospitio Rex _Malcolmus_, (uti prius multos Anglorum
+Comites) & _Margaretam_ in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana
+facta.
+
+ [Marge: _Filius ei natus._]
+
+Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius[72], qui hoc auspitio
+regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem in Normannia natum,
+postea occupavit.
+
+ [Marge: _Northumbria datur
+ Comiti Roberto._]
+
+Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed nolentes hunc
+Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores vero usque ad
+unum Rex delevit.
+
+ [Marge: _Filii R. Swani
+ Angliam invadunt cum
+ Eadgaro._]
+
+Filii _Swani_ Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ vendicantes,
+Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus se adjungunt Eadgarus
+Adelingus & Barones reliqui apud Scotos, borealesque exulantes. Fusis
+autem a Guilielmo Rege & profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat
+Gratiam, & deposita jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat.
+
+ [Marge: _Eadgarus moritur._]
+
+Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro hæres
+unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua nati sunt filii sex
+regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum Matildis senior Henrico I.
+Regi Angliæ nupta Matildem peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in
+quo sic coaluit stirps utraque regia Anglo-Saxonum & Normannorum.
+
+ [Note 71: _Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5._]
+
+ [Note 72: _A. D. 1068._]
+
+ [Marge: _Guil. distribuit
+ Angliam inter socios suos._]
+
+Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis vel
+ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. Sic Authores
+plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum speciem.
+Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; tertiam neutralium & in
+singulos pariter non animadversum. Ingressus est enim juris titulo, non
+populatoris; regnum sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore
+solenniter legatum; Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum,
+vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores
+permisit & Patrimonia, novis etiam interdum additis. Sic Comitatum
+Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri Comitatum Leicestriæ.
+Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ, Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii.
+Brithrico Saxono cuidam Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio
+Dominium de Raby.
+
+Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum Northumbriæ.
+Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio ejus, cum Judith nepte sua in
+uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ & Northamptoniæ. Radulpho filio
+Gualteri Nedantini Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax.
+Comitatum Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea ejecto
+Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, eoque interfecto
+Gospatricum.
+
+Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum filium suum,
+Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum ut Reginæ suæ litaret
+iracundiæ exosum hunc habentis ob repudiatas ejus Nuptias. Radulphum
+medentinum ob ignaviam. Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid
+obfuit sciam quo pacatius succedens, hæc non efficeret. _Comitatuum enim
+nulli tum adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur,
+officiarii erant & magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, prout
+illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes. Hæreditariam
+fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis apud Gallos Hugo
+Capetus ut novit commento beneficii, proceres ad novum ejus regnum
+stabiliendos contra stirpem quam ejecerat Carolinam pelliceret._
+
+ [Marge: _Guil. R. Comites ad
+ placitum duraturos creat._]
+
+Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum Officiarios &
+ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) fecit Guilielmus;
+sed ex hoc genere Anglos tantum (si recte teneo) non Normannos sive
+Francos. _Morem enim utriusque Gentis secutus Francis Comitatus cessit
+hæreditarie, cum jurisdictione assueta & tertia parte emolumenti
+provenientis ex placitis Comitatus, quam Authores tertium vocant
+denarium.[73]_
+
+ [Note 73: Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord,
+ étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma
+ en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès
+ que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales
+ Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre
+ d'inféodation.]
+
+ [Marge: _Hæreditarios
+ Comitatus & Vicecomitatus
+ concedit._]
+
+Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino Baroni de
+Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ; Estottevillis forte,
+Eboraci, nam hi olim sub illis seculis Vicecomitatum illum hæreditarie
+possidebant.
+
+ [Marge: _Male tractat
+ inimicos._]
+
+Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere, Exilio,
+prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos, morte, patibulo,
+cæcitate[74].
+
+ [Note 74: _Mat. Par. in anno 1074._]
+
+In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut captos olim in
+bello) nec aliam quam reperit, prædialem; militarem vero gravius auxit.
+
+ [Marge: _Neutrales terras
+ disponit._]
+
+ [Marge: _Willelm e Albenege
+ Pincerna Regis Willel. de
+ Warrennia Forestarius
+ Regis._]
+
+De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad
+Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi
+aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in Angliam cum Canuto
+Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando ipse Canutus debellavit cum Edredo
+Rege Angliæ.--Et fuit ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis
+(sc. _Neteshamiæ Shernebrunia_; & _Stonhoghia_, hodie _Snetsham_,
+_Sharnbourne_ & _Stanho_, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace,
+quousque _Wilielmus Bastardus_ Dux Normannorum rexit Angliam super
+Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud Westm' an. Dn. 1066.
+Et post coronationem suam, ipse dedit diversas terras in Anglia
+diversis hominibus qui secum venerunt in auxilio ad Angliam
+conquirendam. Inter quas dedit _Villielmo de Albenege_ pincernæ suo, &
+_Willielmo de Warrennia_ forestario suo, diversas terras & dominationes
+in Comitatu Norfolciæ, & alibi in Anglia. Et prædicti _Willielmus
+Pincerna_, & _Willielmus de Warrennia_, & omnes alii qui venerunt cum
+prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes suas
+de omnibus terris & dominationibus suis: Inter quos prædicti _Willielmus
+Pincerna_ & _Willielmus de Warrennia_ ejecerunt prædictum Edwinum de
+prædictis duabus villis, & de omnibus aliis terris & dominationibus
+suis. Propter quod, idem Edwinus, & quidam alii, qui ejecti fuerunt,
+abierunt ad Conquestorem, & dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum,
+nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem in consilio &
+auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati fuerint probare quo modo
+ipse Rex vellet ordinare. Per quod, idem Rex fecit inquiri per totam
+Angliam, si ita fuit; quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex
+præcepit, ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta,
+quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes suas, adeo integre & in
+pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante Conquestum suum; & quod
+ipsi in posterum vocarentur _Drenges_.
+
+Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit prædictis
+_Willielmo Pincernæ_, & _Willielmo de Warrenn_. quod ipsi deliberarent
+prædicto Edwino, omnes terras & dominationes suas ex quibus ejecerunt
+eum. Qui inde nihil voluerunt facere, sed prædictus _Willielmus
+Pincerna_ dedit eidem Edwino unum messuagium, CCC. acras terræ, & tres
+faldas in _Snetesham_, quæ in antea vocabatur _Netesham, tenendum de
+eodem Willielmo Pincerna per certa servitia_, & retinuit ad opus suum &
+ad opus _Willielmi de Warrennia_, residuum prædictæ villæ de _Snetesham_
+unde _ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt de
+Normannia._[75] Et prædictus _Willielmus de Warrennia_ dedit similiter
+eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC. acras terræ, & quatuor faldas in
+_Sharnebourne_, cum dominio ejusdem villæ, quas in antea vocabatur
+_Shenebrunia, tenendum per certa servitia de eodem Willielmo de
+Warrennia_, & retinuit ad opus suum residuum ejusdem villæ de
+_Shernebourne_ cum advocatione Ecclesiæ, unde _ipse feofavit alios de
+hominibus suis qui secum venerunt de Normannia_.
+
+ [Note 75: Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes
+ Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.]
+
+Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum
+_Willielmum Pincernam_, & _Willielmum de Warrennia_ Dominus _Radulphus
+de Ibrenys_, qui similiter venit in Angliam cum Conquestore & cui idem
+Rex dedit terras de _Suthmere_ cum membris in comitatu Norfolc. cepit
+prædictum Edwinum, & ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per
+longum tempus, quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam, &
+abiit prædicto _Willielmo Pincernæ_, & fecit ei querimoniam de injuria
+sibi facta & supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso prædictam
+villam de _Stanhowe_, qui voluit: Sed ipse cum _Willielmo de Warrennia_
+ceperunt prædictam villam de _Stanhowe_ in manibus suis, & prædict.
+_Willielmus Pincerna_, dedit prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC.
+acras terræ & quatuor faldas, in prædicta villa _de Stanhowe_, tenendum
+de eo per servitium XL. den. per annum & residuum ejusdem villæ _de
+Stanhowe_ cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, & ad opus
+_Willielmi de Warrennia_; qui inde feofaverunt alios de hominibus suis,
+qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum est. Et postea idem
+_Willielmus Pincerna_, mandavit in Normanniam pro una filia sua
+bastarda, quam ibi procreaverat ante adventum suum in Angliam & illam
+dedit _Ascento_ filio prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in
+pace tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam
+facere, nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum maritagium
+obiit in senectute sua post multas tribulationes suas tempore prædicti
+Regis Willielmi Conquestoris, &c.
+
+_Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis agris
+nusquam mihi clarius elucentem intelligeres[76]._ Quod enim hic factum
+est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc quidem celebre illud est
+judicium cujus in Norfolcia meminit _Camdenus_: Et in juridicis
+_Hibernensium_ relationibus _Joh. Davisius_, recte neutri aut per
+transennam cognitum, ut e collatis judices. Illud denique certum est,
+_Anglos pene omnes, etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus
+Conquestor vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant)
+subjugavit_. Sic Edwinum hic supra vides; & in libro censuali (vulgo
+_Domesdei_) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur Anglus
+quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui illud Rex
+concesserat dominium.
+
+ [Note 76: Les loix Normandes s'exécutoient sans être
+ écrites.]
+
+William le Conquerour ad graunt al _Warren_ un Norman de principall
+quality le Castle de _Shirbourne_ in Northfolk, l'heir de _Shirbourne_
+l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al Conquerour, que il fuit
+son subject & liege home, & enheritoir le dit Castle per meme la ley que
+le Conqueror ad allow & establish en Engleterre, & pur ceo pria, que il
+poet tener le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona
+judgment pur _Shirbourne_ encounter Warren, de quel judgment _Camden_
+fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop Justice disoit,
+que il ad vieu un authentique Copy de cest Judgment en le Library de
+_Sir Christopher Heydon_ al Baconsthorp en Northfolk. _Davys_ Case de
+_Tanistry_, fol. 41. a.
+
+ [Marge: _Leges condit._]
+
+Distributis prædiis, de _Legibus_ cogitat innovandis: ardentissimisque
+Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin _Danorum_, e quibus ipse
+propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores enim & aliarum omnium
+Britannicarum gentium, eas longe asserebat prudentiores. Tandem vero S.
+_Edouardi Confessoris_ reddidit: _Sed hinc (ut perhibent) emendatas,
+illinc Normannorum auctas consuetudinibus._
+
+_Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod scio)
+colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur[77]._
+
+ [Note 77: Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages
+ des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les
+ recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le
+ Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de
+ laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers
+ Actes qu'ils passoient dans les formes & aux conditions
+ prescrites par leurs Coutumes.]
+
+ [Marge: _Scaccarium
+ instituit._]
+
+Curiam quam _Scaccarium_ vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; sed
+non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ non solum patrimonio
+principis & rei fisci (ut nostra hodie) sed _Placitis_ etiam _Spadæ_
+(quæ nos _Coronæ_ appellamus) & supremo regimini. Ideo a _Ludovico_ XII.
+A. D. 1505, in Curiam erigitur parlamentariam[78], Rotomagi urbis
+Normanniæ metropolis, perpetuo celebrandam.
+
+ [Note 78: _Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6._]
+
+ [Marge: _Justitiarium in
+ Scaccario constituit._]
+
+_Judices_ dedit[79] nostro _Scaccario Capitalium Angliæ
+Justitiarium_[80] (quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio
+præsidentem; & majores regni Barones tam Ecclesiasticos quam Seculares;
+non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed nunc hos nunc illos ex arbitrio
+Regis assessuros. Capitalis Angliæ Justitiarii locum sub ætate Edouardi
+I. obtinuit is qui hodie _capitalis Baro Scaccarii_ dicitur: Baronum
+regni alternantium, cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate
+succedentes, stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis
+solummodo in terminis Paschæ & S. Michaelis, cum firmæ & reditus Regis
+solverentur.
+
+ [Note 79: _Dialog. Scaccar. cap. 4._]
+
+ [Note 80: L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier
+ Greigneur.]
+
+ [Marge: _Duellum
+ introduxit._]
+
+Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, _triall by battail_:
+quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio.
+
+ [Marge: _Leges lingua
+ Normannica scribit._]
+
+_Leges[81] scribi instituit lingua Normannica_, eandemque in agendis
+litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, &c. usurpari.
+Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. 3. ca. 15. & in
+scholis.
+
+ [Note 81: Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des
+ Additions que le Conquérant y fit.]
+
+ [Marge: _Bellum cum
+ Haraldo._]
+
+Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim _Comes_ & interdum
+_Consul_, a recentioribus passim _Dux_ Normanniæ appellatus, prælium
+iniit cum _Haraldo_ Pseudorege Anglorum, prope _Hastinges_ in Sussexia
+in die S. Calixti Pap. pridie Idus Octob. id est, ejusdem mensis 6. A.
+D. 1066. triumphatisque hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis
+Rex ab omnibus acclamatur, & ab _Aldredo_ Archiepiscopo Eboracensi regni
+insignitur diademate. Posthinc _Conquester_ dictus est vulgariter.
+
+
+ [Marge: _Ignitegii
+ Institutio._]
+
+Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris
+molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam campana,
+focus ubique obrueretur (_Curfu_, i. e. _Couerfeu_ vocant, Latine
+_Ignitegium_) lumen extingueretur, & solutis concessibus singuli se
+quieti reciperent. Firmato autem apud successores regno, Hen. I. legem
+hanc ademit. Vid. Chartam Wil. Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis
+quos _Ethelbertus_ dedit, &c. & Chart. ipsius Ethelberti, _Stow_, p. 77.
+A. D. 603. in tit. _East-Saxons_.
+
+ [Marge: _Cervum capientis
+ poena._]
+
+_Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur[82]; nec fuit qui his
+se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi pater
+ferarum._[83]
+
+ [Marge: _Militum creandorum
+ nova ratio._]
+
+ [Note 82: _Matt. Paris, anno 1085._]
+
+ [Note 83: Quelle différence entre ce portrait du Conquérant
+ & celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le
+ milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas
+ Philosophes.]
+
+_Militum_ creandorum mutavit formulam[84], Anglicam illam exosam habens.
+Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ consecrandus, vespere
+præcedente, apud Episcopum, Abbatem, Monachum, vel Sacerdotem aliquem,
+sua confessus peccata, noctem totam contritione & orationibus in
+Ecclesia perageret, missamque crastino audiens, gladium ad altare
+offerret. Evangelio finito, sacratum jam gladium collo Militis cum
+benedictione imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem
+dimisit legitime consecratum. Hic quem _Guilielmus_ sprevit, mos
+Anglorum; sed _quem substituit, non satis elucet_. _Forsan aliis
+prætermissis ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere[85]._
+
+ [Note 84: _Ingulphus., pag. 901._]
+
+ [Note 85: Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû
+ pour ces deux sortes de Chevaliers.]
+
+ [Marge: _Jura Feodalia &
+ Tenury._]
+
+_Jura Feodalia_ & _Tenurarum_ (quibus hodie conterimur) disciplinam a
+_Longobardis_ petitam introduxit: _Wardiam_, _Maritagium_, _Relevium_,
+_Homagium_, _Fidelitatem_, _Estuagium_, & _Tenuram_ (quam vocant) per
+_Servitium Militare_. Saxonibus enim hæc incognita, si regulas
+respexeris a Littletono traditas: suas tamen habuisse servitutes
+militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur in exercitum Domino
+evocante _Herebergare_, id est alias, castrametari. _Poena detrectantis_
+& subducentis se ab exercitu.
+
+_Clypeum ferre in exercitu_; Normannis scutagium. _Collatio pecuniæ ad
+alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio armorum vel
+alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini, vassalo moriente,
+& id genus alia._[86] E quibus nullum à Jurisconsultis nostris servitium
+habeatur militare, quod _Wardiam_ & _Maritagium_, prout hodie solet, non
+afferebat. Hinc terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico
+Regis, in libris juridicis dicuntur teneri omnes in _Socagio_[87]:
+propterea quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei,
+fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris, a quo nemo
+in illis tenuit per servitium militare.
+
+ [Note 86: Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes:
+ 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le
+ droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au
+ combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des
+ fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre.
+
+ 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre
+ l'_Hériet_ & le _Relief_.
+
+ 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les
+ Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs:
+ ils avoient des Ecuyers.]
+
+ [Note 87: _Fitzh. fol. 11 & fol. 16._ E.]
+
+ [Marge: _Forinsecum
+ servitium._]
+
+Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono[88] liquet)
+_Servitium forinsecum_, alias extrinsecum & regale, i. e. servitium quo,
+ex ratione tenementorum non personæ, quispiam tenetur Regi militare. Et
+dicitur forinsecum & extrinsecum, non quod extra regnum faciendum sit,
+quod aliquando tamen accidat; sed quod extra servitium Domino feodali
+debitum (quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit)
+dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, & non
+ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona profectus fuerit in
+servitio, &c. vel nisi, &c. De hoc vide plura apud eundem.
+
+ [Note 88: _Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7._]
+
+ [Marge: _Relevia ad placitum
+ Regis gravissima._]
+
+_Hæredes_ tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, sed gravi
+redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: quod Henricus I.
+sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. XIV.
+
+Delinquentes etiam non secundum modum delicti, _sed ad decoctionem
+facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur_[89].
+
+ [Note 89: Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde
+ Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard.]
+
+ [Marge: _Etiam a Comitibus,
+ præter Herefordenses,
+ imposita._]
+
+Exemplo _Regis_ sævitum etiam est a _Comitibus_ (penes quos & forum
+Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in pagenses suos: adeo
+ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam in transgressione
+præcepti herilis, 20 vel 25 solidi pendebantur; ut refert
+Malmesberius[90]. Hoc vero indignatus _Guilielmus_ filius _Osberni_
+Comes _Herefordiæ_, qui Normanniæ Ducem ad oppugnandam Angliam ante
+alios omnes maxime incitaverat juveratque, legem inter suos tulit
+_Herefordenses_; ut nullus miles, pro qualicunque commisso, plus 7.
+solidis solveret.
+
+ [Note 90: _Malmes. in Wil. I, pag. 105._]
+
+_Mulctarum_ autem asperitatem ademit postea _Henricus_ I. ut infra
+videris in Charta sua Libertatum Angliæ.
+
+ [Marge: _Chartæ._]
+
+_Instrumenta_, quibus transferuntur[91] prædia breviori methodo, & multo
+magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & Chartæ jam inde, non ut antea
+Chirographa appellantur: nec vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed
+Latine conscribuntur, Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes.
+
+ [Note 91: _Ingulph. 901._]
+
+ [Marge: _Sigilla._]
+
+Introducitur jam & _Sigillorum_ ratio[92], Saxonibus non in usu. Saxones
+enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis (quæ interdum
+_Thaumata_ appellabant) sua subscriptis Chirographa confirmarunt,
+testium adhibentes magnam multitudinem, quam Normanni contraxerunt.
+Reperio tamen Saxonum aliquot Reges, nempe Edouardum Confess. &
+superiori ævo Edgarum, sigillis usos esse.
+
+ [Note 92: _Ingulph. ibid._]
+
+ [Marge: _Traditio Saisinæ._]
+
+Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, crateræ,
+calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia cederent absque
+scripto; Normannis potius fuit per chartam facere, cessionemque
+prædiorum traditione cespitis, domorum annulo ostii testificare. Mos
+uterque in lege valet feodali, sed hæc investitura propria dicitur, illa
+impropria: sub initio tamen Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero
+posterioribus ire coepit in desuetudinem.
+
+ [Marge: _Angli spreti._]
+
+_Normanni_ autem tantum tunc (inquit _Ingulphus_)[93] Anglicos abominati
+sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus pellerentur: &
+multo minus habiles alienigenæ, de quacunque alia natione quæ sub coelo
+est, extitissent, gratanter assumerentur. Et ipsum etiam idioma tantum
+abhorrebant, quod leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua
+_Gallica_ tractarentur, instituit.
+
+ [Marge: _Idiomatis & linguæ
+ mutatio._]
+
+ [Note 93: _Ingulph. ibid._]
+
+ [Marge: _Pueros Gallice
+ docendos._]
+
+Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, Gallice & non
+Anglice traderentur. De hoc _Robertus Halkot_ Dominicanus, qui obiit 14.
+E. III. Narrant historiæ, quod cum Willielmus Dux Normannorum regnum
+Angliæ conquisivisset, deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset
+destruere & Angliam & Normanniam in idiomate concordare: Et ideo
+ordinavit, quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: &
+iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam, &
+per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut modus etiam
+scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus in chartis & in libris
+omnibus admitteretur.
+
+ [Marge: _Cognomina
+ introducta._]
+
+Introducuntur jam etiam nomina _gentilitia_, quæ & _Cognomina_
+appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, simplici
+usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito. Licet enim nonnulli
+apud Saxones alias reperiantur binomines, ut _Edgar Etheling_, _Edmundus
+Ironside_, _Osgat Clappa_, & hujusmodi; de more tamen hoc non factum
+est, sed ab insigni quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum
+cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis (ut
+nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, ministerio;
+alii ab animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam notis, &c. quæ omnia
+licet primo essent personalia, & individuo cuipiam contingentia;
+paulatim tamen ad sobolem transiere, factaque demum sunt gentilitia.
+
+ [Marge: _Et Arma
+ gentilitia._]
+
+Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) _emicare coeperunt insigniendi
+Symbola_, quæ _Arma vocant_: primoque (ut Cognomina) tantummodo fuisse
+personalia, sed ad filios cum patris armatura postea delata, eveniunt
+tandem _gentilitia_.
+
+In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam[94] _Guilielmus_ I.
+
+ [Note 94: _Eadmer. Monac, pag. 6._]
+
+ [Marge: _Papam non
+ suscipiendam, nisi Rege
+ approbante._]
+
+Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis Pontificem,
+pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se jubente, reciperet; aut
+ejus literas, si primitus ei non ostensæ fuissent, susciperet.
+
+ [Marge: _Nec Constutitiones
+ Archiepiscopi._]
+
+Primatem regni sui, Archiepiscopum _Cantuariensem_ seu _Dorobernensem_,
+si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, Rex non sinebat
+quicquam statuere, aut prohibere, nisi quæ suæ voluntati accommoda, & a
+se primo essent ordinata.
+
+ [Marge: _Nec Barones
+ plectendos ab Episcopis._]
+
+Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut aliquem de
+Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo
+capitali crimine denotatum, publice nisi ejus præcepto implacitaret, aut
+excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici rigoris poena, constringeret.
+
+ [Marge: _Rex Guil.
+ crudelis._]
+
+Erat humilis Dei servientibus[95], durus sibi resistentibus. Posuerat
+namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos & Abbates
+possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat, nec erat
+qui resisteret.
+
+ [Note 95: _Hunting. pag. 371._]
+
+Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia.
+
+Ad castella solus omnes fatigabat construenda.
+
+ [Marge: _Poena Cervum
+ capientis._]
+
+Si cervum caperent[96] aut aprum, oculos eis evellebat, nec erat qui
+obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset earum, &c.
+
+ [Note 96: _Hoc & Matt. Par. pag. 11._]
+
+ [Marge: _Poena homicidæ._]
+
+Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali subjacebat
+sententiæ.
+
+ [Marge: _Poena
+ oppressoris._]
+
+Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis.
+
+ [Marge: _De Terminis
+ Juridicis, & duodecim virali
+ Judicio._]
+
+Quoad illa quæ _Polydorus_ asserit; pacis Justitiarios, & dierum
+Juridicorum distinctiones, _Terminos_ appellatas, examenque per xii
+Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium vocat, a
+_Conquestore_ fuisse instituta, _fallit sine dubio vehementer_[97].
+_Justitiarios_ enim istos ante imperium _Edouardi_ III. id est, duobus
+annis serius, initium accepisse, in _Archæologo_ nostro clarum fecimus.
+_Terminos_ autem multo ante ingressum _Conquestoris_, e scitis Canonum
+(quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim a _Danis Saxonicisque_
+Regibus consecutos esse, monstrant foedus _Edouardi_ senioris &
+_Guthruni_; synodus _Ænhamensis_ sub _Ethelredo_; & Leges _Canuti_ &
+_Edouardi_ Confessoris c. 3. Duodecimviralem primo _Juratam_
+Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt sub Ethelredo Rege Senatus
+_Vanetingensis_, cap. 4. & _Consulium de Monticolis Walliæ_, cap. 3.
+Licet etiam _Guilielmus_ Conquestor statim post subactam Angliam XII
+Juratores e singulis Comitatibus ad leges patrias inquirendas
+dictandasque conscribi faceret: in criminosis tamen decernendis vix
+usquam reperiri puto aut eum successoremve ejus aliquem ante _Henricum_
+II. duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos Saxones.
+Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id quod judicium Dei
+appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, _in quibus Normannis
+nostris summopere Duellum placuit, ipsis & Glanvilla nostra Legem
+apparentem nuncupatum_.
+
+ [Note 97: Avant le Conquérant, les questions se décidoient
+ par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de
+ celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. _Voyez_
+ Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.]
+
+_Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris de
+quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162._
+
+ [Marge: _Charta R. Guil. de
+ Legibus Edov. Regis._]
+
+_Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi Conf.
+stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri 1070,
+precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno obiit._
+
+_Willielmus_ Rex salutat _Willielmum_ Episcopum & Godfridum
+Portegresium, & omnem[A] Burghware infra London. Franc. & Angl.
+amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod vos sitis omni
+lege illa digni, qua fuistis _Edwardi diebus Regis_[98].
+
+ [Marge A: Burgi Barones.]
+
+ [Note 98: On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans
+ toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation
+ particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent
+ d'en faire usage.]
+
+Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris sui. Et
+ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis inferat. Deus
+vos salvet. Leges has _Edwardi_ Confessoris, ut hic charta stabilivit
+Willielmus Conq. Sic & solenni jurejurando confirmavit super omnia sacra
+in Ecclesia Sancti _Albonis_, Frederico ejusdem loci Abbate, hoc
+ministrante. Chro. 10. col. a. nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem
+stetisse ex historiis liquet; facta autem est hæc Charta ante an. 4.
+_Guilielm. Conq._ nam Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus 4
+incepit 14 Octob. 1070.
+
+ [Marge: _Concilium
+ Wintoniæ._ A.D. 1070. _Reg.
+ 3._]
+
+_Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri II. Papæ
+legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & multi alii Episcopi &
+Abbates a sedibus suis ejiciuntur._
+
+ [Marge: _Episcopos ejectos
+ perpetuo carceri
+ emancipat._]
+
+Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis Paschæ _Wintoniæ_
+celebratum est[99], jubente & præsente Rege _Guilielmo_, Domino
+Alexandro Papa consentiente & per suos Legatos Carmenfredum Sedunensem
+Episcopum, & Presbyteros Johannem & Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ,
+suam authoritatem exhibente. In hoc degradatur _Stigandus_
+Archiepiscopus Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum
+_Wintoniæ_, cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante
+_Roberto_ Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum
+sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum celebratione
+aliquandiu usus esset. 3. Quod a _Benedicto_ quem S. Romana Ecclesia
+excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam pecuniis invaserat, pallium
+postea accepisset. Multi præterea degradati sunt Episcopi & Abbates quos
+nec Ecclesiæ Canones, nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed
+urgente hoc Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos
+& Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo
+mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & in hoc se tueatur
+ut apud Virgilium Dido.
+
+ [Note 99: _Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432._]
+
+_Res dura & Regni novitas me talia cogunt._
+
+ [Marge: _1072. Concil.
+ Windesoriæ._]
+
+Anno ab incarnatione Domini nostri _Iesu Christi_[100] millesimo
+septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ _Alexandri_
+undecimo, Regni vero _Willielmi_ gloriosi Regis Anglorum & Ducis
+Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem Alexandri Papæ annuente eodem
+Rege in præsentia ipsius Episcoporum atque Abbatum, ventilata est causa
+de primatu quem Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super
+Eboracensem Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore
+_Wolstanus_ in Consilio Wintoniæ coacto, Rege _Willielmo_ jubente &
+_Alexandro_ Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus die
+v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. Pedredæ coram
+Rege & Archiep. Cantuar. atque Primatibus totius Regni adjudicantibus
+terminatur pro Ulstano.
+
+ [Note 100: _Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7._]
+
+ [Marge: A.D. 1070 _&_ 1071.]
+
+_Rex colligi facit Leges Regni antiquas._
+
+ [Marge: XII. _Inquisitores e
+ singulis eliguntur
+ Comitatibus._]
+
+_Willielmus_ Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, fecit
+summoneri[101] per universos consulatus Angliæ, Anglos nobiles &
+sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & jura _& consuetudines ab
+ipsis audiret_. Electi igitur de singulis totius patriæ comitatibus viri
+XII jurejurando confirmarunt primo.
+
+ [Note 101: _Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126,
+ b._]
+
+ [Marge: _Eorum
+ Sacramentum._]
+
+Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad sinistram
+partem divertentes Legum suarum consuetudinem & sancita patefacerent;
+nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando mutantes.
+
+ [Marge: _Incipiunt a Legibus
+ Ecclesiæ._]
+
+A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, quoniam per
+eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi fundamentum, Leges
+libertatis & pacis ipsius concionati sunt, dicentes, &c.[102] prout
+extant apud _Hovedenum_ in an. Dn. 1180, pa. 601, & in _Archæonom. Guil.
+Lambardi_, pa. 126, vel quæ fonti magis videantur congruæ, exoleto illo
+Normannorum idiomate ab _Ingulpho_ Saxone coætaneo traditæ, _ut hic
+sequuntur_,[103] _tenore admodum dispari_. Sed Ingulphum ipsum prius
+audi, e MS. codice Croilandensi.
+
+ [Note 102: Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le
+ Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.]
+
+ [Note 103: Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle
+ édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait
+ servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.]
+
+ [Marge: A. D. 1070 _Rex
+ thesauros Ecclesiæ
+ diripit_.]
+
+Anno Dom. 1070, Rex _Willielmus_ pessimo usus consilio, omnia Anglorum
+Monasteria auro spolians & argento, insatiabiliter appropriavit; & ad
+majora sanctæ Ecclesiæ opprobria, calicibus & feretris non pepercit.
+
+ [Note 104: _Mat. Par. ibid. pag. 7._]
+
+ [Marge: _Servitia militum
+ Ecclestiasticis imponit._]
+
+Episcopatus quoque & Abbatias omnes[105] quæ Baronias tenebant, &
+eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, sub servitute
+statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus & Abbatias pro
+voluntate sua[106], quot milites sibi & successoribus suis, hostilitatis
+tempore, voluit a singulis exhiberi. Et rotulos hujus Ecclesiasticæ
+servitutis ponens in thesauris, multos viros Ecclesiasticos huic
+constitutioni reluctantes, a regno fugavit. Sub hac tempestate Stigandus
+Cantuariensis Archiepiscopus, & Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos
+diffugio, moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ
+prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, zelum Dei
+habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, & rerum
+Ecclesiasticarum raptores.
+
+ [Note 105: _Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra._]
+
+ [Marge A: _Involutans._]
+
+ [Note 106: En cela le Conquérant suivoit les Loix de
+ France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les
+ fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.]
+
+ [Marge: _Temporum ad idem
+ recursus._]
+
+Anno 1073[107], Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum _Solis_ & _Lunæ_
+habentur, sicut in anno 15 _Tiberii_ in quo baptizatus est Dominus i.
+dies baptismatis 8. Idus _Januarii_ die dominico _Epiphaniæ_ & secunda
+feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate itaque Domini in anno
+15 _Tiberii_ hucusque duo magni _cycli_, hoc est, 1064 anni.
+
+ [Note 107: _Fl. Wig. Hoved._]
+
+ [Marge: _Prima decollatio
+ magnatum._]
+
+An. 1075, 1. Guilielmi I. _Waltheofus_ Comes cum Radulpho Comite
+Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus licet
+poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia & rem omnem
+pandens misericordiam petiisset, suprema tamen sententia damnatus est, &
+Anglorum omnium primus (quod sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor.
+Wig. ibid. & præc.
+
+ [Marge: _Hidagium._]
+
+An. 1084, de unaquaque hida[108], per Angliam VI solidos accepit Mat.
+Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum ait post descriptionem
+Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis compositam.
+
+ [Note 108: _Flo. Wig. ibid._]
+
+ [Marge: _Domesdei liber
+ agrarius conditur._]
+
+An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum terræ quisque
+Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, quot carucas, quot
+Villarios, quot Animalia, imo quantum vivæ pecuniæ quisque haberet in
+omni regno suo a maximo usque ad minimum, & quantum redditus quæque
+possessio reddere poterat, & vexata est terra multis cladibus inde
+provenientibus. Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex
+prisco nomine _Domesday_ hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum
+enarrationibus. Vide _Præf. Eadmeri_.
+
+ [Marge: _A. D. 1084. Filium
+ juniorem militem facit._]
+
+Anno Domini 1084,[109] Rex Anglorum Willielmus, in _Pentecostes_ festo,
+apud _Westmonasterium_ Henricum filium juniorem cingulo militari
+donavit.
+
+ [Note 109: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._]
+
+ [Marge: _Homagium
+ fidelitatem & pecuniam ab
+ omnibus exigit._]
+
+Deinde (_Searesbiriæ_ die Calendar. Aug an. 1086, inquit _Florent._)
+cepit _homagia_ hominum totius Angliæ[110], & _juramentum_ fidelitatis,
+cujuscunque erant feodi vel tenementi, & extortis magnæ _pecuniæ_
+copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas, sive per nefas, in
+Normanniam transfretavit.
+
+ [Note 110: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._]
+
+ [Marge: _Telonia &
+ Consuetudines iniquæ
+ exoriuntur._]
+
+Anno Domini 1085,[111] cum jam Dei voluntatem super Anglorum Gentem
+_Normanni_ complevissent, nec aliquis princeps de genere Anglorum
+superesset in regno, omnesque in moerorem & servitutem redacti fuissent,
+ita ut Anglum vocari foret Opprobrio: pullulaverunt in Anglia _telonia_
+iniqua & _consuetudines_ pessimæ, & quanto magis principes decernebant
+de recto & justitia tanto magis fiebat injuria.
+
+ [Note 111: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Cervum capientis
+ poena._]
+
+_Cervum_ vel _Capreolum_[112] vel _aprum_ (inquit Hoved.) capienti oculi
+eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. Florent. in an.
+1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse.
+
+ [Note 112: _Hoc Hoved. supra._]
+
+ [Marge: _Castrorum
+ structura._]
+
+Ad _Castra_ quoque construenda, Rex antecessores suos omnes superabat.
+
+Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R.
+
+Item lib. MS. Arch. _Cant._ hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. Tenor
+hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum in eadem charta, &
+continetur in registro Epis. London.
+
+ [Marge: _Manerium Lestona
+ Episcopo Lincoln. dat._]
+
+Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) manerium quoddam
+quod vocatur _lestona_ quodque _Waldenus_ Comes dudum per manum meam
+dicto Episcopo dederat. Et quoddam alterum quod dicitur Waburne quod
+sibi olim cum Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L.
+Archiep. & E. Vicecom.
+
+Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ
+Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. Benedict. pa.
+211, &c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum D. Lanfranci.
+Incipiunt, _Lanfrancus_ indignus Ecclesiæ Dorobernensis antistes
+dilectissimis fratribus suis, &c. & continent 25 capita.
+
+Cum autem ingravescente ægritudine[113] diem mortis sibi imminere
+sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum _Odonem_ Barocensem Episcopum,
+Comites _Morcarum_, & _Rogerum_, _Siwardum_ cognomento Baro, &
+_Walnothum_ Regis _Haraldi_ germanum (quem a pueritia tenuerat in
+custodia) & omnes quos vel in Anglia vel in Normannia custodiæ
+manciparat, laxavit.
+
+ [Note 113: _Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37.
+ partim._]
+
+Dein filio suo _Guilielmo_ regnum tradidit[114] Angliæ; & _Roberto_
+filio suo primogenito, qui tunc exulabat in _Francia_, Comitatum
+concessit _Normanniæ_; Henrico tertio filio thesauri copiam.
+
+ [Note 114: _Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371._]
+
+Et sic coelesti munitus viatico[115], postquam XX. annis, mensibus X &
+XVIII diebus, genti Anglorum præfuit, quinto Iduum Septembris die regnum
+cum vita perdidit, & Cadomi in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam
+ipse a fundamentis struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit.
+
+ [Note 115: _Fl. Wig. ibid._]
+
+An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum armis
+militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi,
+Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, cum suis militibus
+die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. Quo cum
+venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra omnes homines jurare
+coegit. Sed hoc magis perspicue reddit codex quidam MS. in hunc modum.
+Eodem anno (scil. 1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam
+Guilielmus I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e
+_Nigro lib. Saccarii_, V. locum in _Glossar._ nostro in verbo
+_Danigeldum_.
+
+Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis magnatibus terræ
+& Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, & eorum militibus eidem filio
+fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat enim Rex transfretare, & in anno
+sequenti cogitatum implevit.
+
+De placito apud _Pinendenam_ inter _Lanfrancum_ Archiepiscopum &
+_Odonem_ Baiocensem Episcopum. Tempore[116] magni Regis Willielmi qui
+Anglicum regnum armis conquisivit, & suis ditionibus subjugavit,
+contigit Odonem Baiocensem Episcopum, & ejusdem Regis fratrem multo
+citius quam Lanfrancum Archiepiscopum in Angliam venire, atque in
+Comitatu de Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non
+modicam exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam non
+erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter magnam quam
+habuit potestatem, terras complures & Archiepiscopatum Cantuariæ &
+consuetudines nonnullas sibi arripuit atque usurpans suæ dominationi
+ascripsit. Postea vero non multo tempore contigit præfatum Lanfrancum
+Cadomensis Ecclesiæ Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque
+in Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni Primatem
+sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas Ecclesiæ suæ
+terras multas sibi deesse inveniret, & suorum negligentia antecessorum
+illas distributas atque distractas fuisse reperisset, diligenter
+inquisita & bene cognita veritate, Regem quam citius potuit & non pigre
+inde requisivit. Præcepit ergo Rex Comitatum totum absque mora considere
+& homines comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis
+Legibus & consuetudinibus peritos in unum convenire qui cum convenerunt
+apud Pinendenam omnes pariter consederunt. Et quam multa placita de
+diratiocinationibus terrarum & verba de consuetudinibus Legum inter
+Archiepiscopum & prædictum Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam
+inter consuetudines Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire
+non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi detentus.
+In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus plures
+terras quas tunc ipse Episcopus & homines sui tenuerunt, viz. Herbertus
+filius Moins, Turold de Rover. Radulphus de curva Spina, _Hugo de monte
+forti_, & alii plures de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus &
+rebus quæ ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum,
+& super ipsos prædictos homines illius & alios sc. Declinges, Estoces,
+Prestetuna, Daintuna, & multas alias minutas terras, & super Hugonem de
+Monteforti dirationavit Hocinges & Brocet. _scilicet Raculf Sandivir,
+Rateburge, Rodetune, Monasterium de Limnige, cum terris &
+consuetudinibus ad ipsum Monasterium pertinentibus, Saltwde cum burgo
+Hethe ad Saltwde pertinente, Langpor, Niwendenne, Roking, Decling,
+Prestetune, Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor
+prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia favente Rege
+Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. In London
+Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus quas Lunng. presbyter &
+uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas Heisam. In Bochingehamshire
+Risebergam Haltune. In Oxenefordsire Niwentune. In East sexe Stistede.
+In Sutfolchia Frakenham._ Item super Radulphum de curva spina LX
+solidatas de pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias
+dirationavit cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras
+pertinebant ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum
+placitum finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ, qui
+aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam pravum
+quicquam clamaret. _Stokes vero & Denmtune & Frakenham reddidit Ecclesiæ
+sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ antiquitus fuerunt._ Et in
+eodem placito non solum istas prænominatas & alias terras, sed & omnes
+libertates Ecclesiæ suæ, & omnes consuetudines suas renovavit &
+renovatas ibi dirationavit. Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe,
+Grithbreche, Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis
+consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in aquis,
+in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra
+civitatem & extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis locis. Et
+ab omnibus illis probis & sapientibus hominibus, qui affuerunt, fuit ita
+ibi diraciocinatum, & etiam a toto comitatu concordatum atque judicatum,
+quod sicut ipse Rex tenet suas terras omnino liberas & quietas in suo
+dominio, ita Archiepiscopus Cant. tenet suas terras omnino liberas &
+quietas in suo dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus
+Constantiensis, qui in loco Regis fuit, & justitiam illam tenuit;
+Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & totum
+diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo Baiocensis
+Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus Episcopus de
+Cicestria, vir antiquissimus & legum terræ sapientissimus, qui ex
+præcepto Regis advectus fuit ad ipsas antiquas legum consuetudines
+discutiendas & edocendas in una quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo
+de Monte forte; Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi
+Barones Regis & ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines
+multi; & alii aliorum comitatuum homines etiam cum toto isto comitatu,
+multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ scilicet & Angli. In horum
+omnium præsentia multis & apertissimis rationibus demonstratum fuit,
+quod Rex Anglorum nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant.
+Ecclesiæ, nisi solummodo tres. Et illæ _tres_, quas habet,
+_consuetudines_, hæ sunt. _Una_, si quis homo Archiepiscopi effodit
+illam regalem viam, quæ vadit de civitate in civitatem; _altera_, si
+quis arborem incidit juxta regalem viam, & eam super ipsam viam
+dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi
+fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium ab eis
+acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum Regis & per
+vadimonium emendabunt quæ juste emendanda sunt. _Tertia_ consuetudo
+talis est, si quis in ipsa regali via sanguinem fuderit, aut homicidium
+vel aliud aliquid fecerit, quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit
+deprehensus atque detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus
+ibi non fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil
+juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, quod
+Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis & Comitis debet
+multas consuetudines juste habere. Etenim ab illo die quo clauditur
+_Alleluya_ usque ad Octavas Paschæ, si quis sanguinem fuderit,
+Archiepiscopo emendabit; & in omni tempore, tam extra Quadragesimam quam
+infra, quicunque illam culpam fecerit quæ _Childwite_ vocatur,
+Archiepiscopus aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra
+Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut dimidiam
+emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque ad curam &
+salutem animarum videntur pertinere. Hujus placiti multis testibus
+multisque rationibus determinatum finem postquam Rex audivit, laudavit,
+laudans cum consensu omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps
+incorruptus perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum est
+hic, ut & futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri ejusdem
+Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ & quanta in
+dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque a Regibus & Principibus
+hujus regni æterno jure debeant exigere.
+
+ [Note 116: _Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ._]
+
+
+
+
+------------------------------------------------------------------------
+
+_GUILIELMUS II._
+
+_Guillielmus_ Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento patris sui,
+in regnum Angliæ successit. _Roberto_, fratre ejus primogenito,
+Normanniam avitum patrimonium possidente. Regnare coepit 9. Septemb. an.
+1087, exiit 1. Aug. An. 1100, regni ejus 13. non. completo.
+
+ [Marge: _Incarceratio
+ liberatorum procerum._]
+
+Mortuo _Guilielmo_ I. _Guilielmus_ filius ejus[117] Angliam festinato
+adiit, ducens secum _e Normannia_ Wulnothum & Morcarum Comitem,
+Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus carcere in Normannia
+diutino retinuerat, &, ut supra diximus, moriturus liberaverat: Sed mox,
+ut Wintoniam venit, illos, ut prius fuerant, custodiæ mancipavit.
+
+ [Note 117: _Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Coronatio Regis._]
+
+Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a Lanfranco
+Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus est.
+
+ [Marge: _Thesauri Guil. I.
+ in eleemosynis erogantur in
+ Anglia._]
+
+Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, per
+Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis decem, quibusdam
+sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis etiam in civitatibus
+vel[118] villis suis per singulas, denarios 60 dari; cruces, altaria,
+scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, ac ornamenta varia
+gemmis, auro, argento, lapidibusque pretiosis redimita, per Ecclesias
+digniores ac monasteria jussit dividi.
+
+ [Note 118: _Hov. fol. 5._]
+
+Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus,
+thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus,
+pro anima patris sui largiter divisit. Et, Ulfum Heraldi quondam
+ [Marge: _Haroldi & Malcolmi
+ RR. filii fiunt milites._]
+Regis Anglorum filium, Dunecaldumque Regis Scotorum Malcolmi filium, e
+custodia laxatos, & armis militaribus honoratos, abire permisit.
+
+Nobiliores quique proceres[119] a Rege ad Robertum deficientes, bella
+quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. & Dunelm. Episcopus,
+& alii exhæredati, abjurant Angliam. Vid. _Hunt_.
+
+ [Note 119: _Hunting. pag. 372._]
+
+ [Marge: _Terræ ob
+ infidelitatem ademptæ
+ restituuntur. Regni
+ successio Roberto
+ pangitur._]
+
+Normannis quibus in bello[120] inter _Guilielmum_ Rufum & _Robertum_
+Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, ob fidelitatem Roberto
+præstitam, pacta jam pace restituuntur. Ad hæc etiam constituerunt inter
+se, ut si Comes absque filio legali in matrimonio genito moreretur,
+hæres ejus esset Rex; modoque per omnia simili, si Regi contigisset
+mori, hæres illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, &
+12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt.
+
+ [Note 120: _Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum,
+ sed finitum an. 1091._]
+
+ [Marge: _Anglia
+ dissidentibus Papis neutri
+ paruit._]
+
+Dissidentibus de Papatu _Urbano_ II.[121] & _Clemente_ III. res (ut de
+aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam Angliæ in
+tantum occupavit, ut ex quo _Gregorius_ (qui & _Hildebrandus_) defunctus
+fuit (id est an. 1085.) nulli, loco Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel
+obedire voluerit, licet _Urbanum_ pro Vicario B. Petri Italia Galliaque
+jam receperat. Et dum apud Gallos vixit _Anselmus_ Beccensis Abbas,
+Archiepiscopus Cantuar.[122] prohibetur a Rege ne huic in Anglia
+obediret, donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V.
+
+ [Note 121: _Iidem ex Eadm. pag. 25._]
+
+ [Note 122: _Eadm. pag. 26._]
+
+ [Marge: _Leges ad votum
+ populi permittuntur._]
+
+ [Marge: _Exactiones injustæ
+ tolluntur._]
+
+ [Marge: _Venationes
+ conceduntur. Fidelitas._]
+
+Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo[123] præcipua magnatum parte, ut
+Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem ejus primogenitum in solio
+collocarent; Guiliemus Rex fecit congregari Anglos, & ostendit eis
+traditionem Normannorum, & rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut
+si in hac necessitate sibi fideles existerent, _meliorem legem[124] quam
+vellent eligere, eis concederet_, & omne injustum scottum (i. e. tributa
+& exactiones) interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes:
+sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc fideliter eum
+jurabant.
+
+ [Note 123: _Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag.
+ 461._]
+
+ [Note 124: Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique
+ Loi.]
+
+ [Marge: _Ecclesiæ ad firmam
+ dimittunt._]
+
+A. D. 1089. obeunte[125] _Lanfranco_ Archiep. Cantuar. Rex _Willielmus
+Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, pastoribus
+defunctis, retinens_,[126] gravi omnia depopulatione vastabat, & instar
+firmarum laicis commendabat.
+
+ [Note 125: _Mat. Par. an. 1089._]
+
+ [Note 126: La Régale s'est introduite en Angleterre par le
+ Conquérant, qui la tenoit des François.]
+
+ [Marge: _Homag. Regis
+ Scotiæ._]
+
+Anno 1090, _Malcolmus_ Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium facit &
+fidelitatem jurat.
+
+ [Marge: _Rex iterum legum &
+ morum pollicetur
+ mendationem._]
+
+Rex morbo laborans Glocestriæ[127], pene ad exhalationem spiritus, vitæ
+poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem, vades inter se &
+Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc votum suum super altare sua
+vice promittant. Scribitur edictum, regioque sigillo firmatur, quatenus
+captivi, quicunque sunt, in omni dominatione sua relaxentur; omnia
+debita irrevocabiliter remittantur; omnes offensiones antehæc
+perpetratæ, indulta remissione, perpetuæ oblivioni tradantur.
+
+ [Note 127: _Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non.
+ Mar._]
+
+Promittuntur insuper omni populo _bonæ & sanctæ leges, inviolabilis
+observatio juris_, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros examinatio.
+Anselmum donat Archiepiscopatu Cant.
+
+Convalescens denuo, cuncta[128] quas infirmus statuerat bona, dissolvit,
+& irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria miseraque vastatio.
+Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam fuerat infirmatus, bonum
+visu est comparatione subsequentium.
+
+ [Note 128: _Eadm._]
+
+ [Marge: _Episcopatus jam
+ gratis donat. Fructus
+ retinet._]
+
+Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ[129] vitam suam corrigere,
+Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, sed illas regia
+tueri potestate, irrectas leges destruere & rectas statuere, Deo
+promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum Cantuariæ jam largitur, &
+_Roberto Bloet_ Cancellario suo Londoniensem præsulatum. Vacaverat per
+quatuor annos integros _Archiepiscopatus_, & in fiscum deportati sunt
+ejusdem redditus, qui successori semper antea conservabantur. His
+tamen[130] non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps petit,
+vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali annuisset.
+Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena arbitratus, ante
+promotionem vel post eam pecunias numerare.
+
+ [Note 129: _Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in
+ 1092._]
+
+ [Note 130: _Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41._]
+
+ [Marge: _Militum
+ conscriptio._]
+
+Rex conscribi[131] procurat 20000 peditum in Anglia ut in Normanniam
+convenirent; hi autem cum ad mare venissent transituri, Rex a singulis
+eorum pecuniam vectualem, 10 scil. sol. accipiens, omnes domum remisit.
+Videtur, milites hos non compulsu (quod _Pressing_ vocant) sed precibus
+Regis conscriptos esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege.
+
+ [Note 131: _Mat. Par. an. 1093._]
+
+ [Marge: _Ecclesiæ
+ exactionibus subditæ._]
+
+Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens[132], Ecclesias &
+Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. hæc inf. an.
+1094.
+
+ [Note 132: _Mat. Par. ibid._]
+
+ [Marge: _Regni Wallensium
+ finis._]
+
+_Rhesus_[133] Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada
+Paschali, juxta castellum quod _Brecheniean_ nominatur, in pugna occisus
+est. Ab illo die regnare in _Walonia_ Reges desiere.
+
+ [Note 133: _Fl. Wig. an 1093._]
+
+ [Marge: _Mos componendi
+ lites inter Reges Angliæ &
+ Scotiæ._]
+
+Rex Scotorum _Malcolmus_ die festivitatis S. Bartholomæi Apostoli, Regi
+Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter eos statutum fuerat, in
+civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum videre aut cum eo colloqui,
+præ nimia superbia & potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam
+illum ut (secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua,
+rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere, nisi in
+regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant soliti rectitudinem
+facere Regibus Anglorum, & secundum judicium Primatum utriusque regni,
+nullo modo Malcolmus voluit.--In patriam secedens[134], Angliam hyeme
+prædatum revertitur, & cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque
+aliis[135] in _Northumbria_ (die festivitatis S. Bricii) a militibus
+_Roberti Moulbrey_ Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia
+nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat.
+
+ [Note 134: _Mat. Par. 1092._]
+
+ [Note 135: _Hoved. suis exercitibus._]
+
+Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina _Margareta_, Edgari Ethelingi
+soror, præ dolore efflavit animam.
+
+ [Marge: _Rex concedit regnum
+ Scotiæ._]
+
+Qua mortua[136], _Dunenaldum_ Regis _Malcolmi_ fratrem, Scoti sibi in
+Regem elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis extiterunt, de Scotia
+expulerunt. Quibus auditis, filius Regis Malcolmi Dunecanus, Regem
+Guilielmum (cui tunc militavit) ut ei regnum patris sui concederet,
+petiit, & impetravit, eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum
+multitudine Anglorum & Normannorum properavit, & patruum suum Dunenaldum
+expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde nonnulli Scotorum in unum
+congregati, homines illius pene omnes peremerunt, ipse vero cum paucis
+vix evasit. Veruntamen illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione,
+ut amplius in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, sibique
+militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466.
+
+ [Note 136: _Fl. Wig. 1093._]
+
+ [Marge: _Conventus magnarum
+ regni ad Hastingiam._]
+
+ [Marge: _Pecuniarum immensa
+ collectio._]
+
+Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto[137] Regis omnes fere Episcopi, una
+cum principibus Angliæ, ad _Hastings_ convenerunt ipsum Regem in
+Normanniam transfretaturum, sua benedictione & concursu[138] prosecuti.
+Rex Normanniam fratri suo Roberto toto conamine auferre laborans, multam
+& immensam undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque
+difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et, Rex asseruit quod
+ [Marge: _Episcopos Angliæ
+ Romano non fore subditos._]
+nullus Archiepiscopus[139] vel Episcopus regni sui, Curiæ _Romanæ_ vel
+_Papæ_ subesset, præcipue cum ipse omnes libertates haberet in regno
+suo, quas Imperator vendicabat in Imperio. Inter alia vero jam tum
+vendicabat _Henricus_ IV. ipsius Papæ designationem.
+
+ [Note 137: _Eadm. pag. 23._]
+
+ [Note 138: _Eadm. pag. 21._]
+
+ [Note 139: _Mat. Par. an. 1094._]
+
+ [Marge: _Militum
+ conscriptio._]
+
+Rex Nuntiis in Angliam missis[140] XX. millia pedonum in Normanniam
+jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent Heastingæ
+congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat ad victum Ranulphus
+Passeflambardus præcepto Regis abstulit, scil. unicuique X sol. & eos
+domum repedare mandavit, pecuniam vero Regi transmisit.
+
+ [Note 140: _Flo. Wig. an. 1094, pag. 462._]
+
+ [Marge: _Tributum bienne._]
+
+Interea gravi & assiduo _tributo_, hominumque mortalitate, præsenti &
+anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. Par. in an. 1093. vid
+sup.
+
+ [Marge: _Anselmus Archiep.
+ Cant. Romam abire vult._]
+
+_Anselmus_ electus in Cantuar. Archiep.[141] veniam a Rege petit Romam,
+pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet Rex, se nondum
+Urbanum accepisse pro Apostolico nec vel suæ aut paternæ fuisse
+consuetudinis, ut præter suam licentiam aliquis in regno Angliæ Papam
+nominaret, & qui hanc ei potestatem præriperet, coronam suam videretur
+adimere. Anselmus asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum
+_Beccensis_ adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum
+Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur
+angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic cum homagio
+fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, cui sisteret aut
+quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, Abbatum, cunctorumque regni
+principum (id est magni regni Concilii) definitionem commendatur.
+
+ [Note 141: _Eadm. pag. 25._]
+
+ [Marge: _Concilium
+ Rockinghamiæ._]
+
+ [Marge: _Pallium Anselmo
+ datur._]
+
+Indicti igitur a Rege, _Rochinghamiæ_ omnes conveniunt 5. Idus Martii
+1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius castri: & post
+longissimas disceptationes die una atque altera definitur, urgeturque
+acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius observandam fidem quam Romano
+Pontifici: Anselmumque increpantes, Noveris (inquiunt) totum regnum
+conqueri adversum te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii
+sui, coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines
+tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe sine alio decenter
+haberi non posse probamus. Sed nec his nec aliis plurimis _Anselmus_
+flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, Archiepiscopum
+Cantuariensem a nullo hominum, nisi a solo Papa, judicari posse vel
+condemnari: nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto,
+contra suum velle respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno
+profitetur nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes,
+induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex interea clam per
+nuntios cum _Urbano_ agit, ut Archiepiscopale pallium sibi mitteretur
+Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, viri frangeret morositatem,
+qui nec ita vincitur. A Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare
+positum fastu solenni inde reportavit.
+
+ [Marge: _Rex Urbanum
+ præcepit pro Apostolico
+ suscipi._]
+
+De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit[142]. Primo inter
+_Gregorium_ VII. quem in _Brixensi_ synodo anno 1083, deposuerat
+Henricus Imperator, & _Clementem_ III. loco ejus ibidem designatum.
+Deinde inter eundem _Clementem_ & _Victorem_ III. _Urbanumque_ II.
+successive a Pontificiis contra Clementem constitutos. Partium studio
+orbis scinditur Christianus; Gallis Italisque Urbano adhærentibus,
+Germanis Clementi, Anglis neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre
+ejus conditam, quis pro Apostolico suscipiendus esset, non
+promulgaverat.
+
+ [Note 142: _An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095._]
+
+Demum autem _Urbani_ victus amicitia, quod Archiepiscopale Cantuariæ
+pallium _Anselmo_ debitum, ei ex arbitrio conferendum transmississet:
+_Urbanum_ in omni imperio suo pro Apostolico haberi,[143] eique vice
+beati Petri in Christiana religione obediri, imperavit.
+
+ [Note 143: _Eadm. Will. 2, pag. 33._]
+
+ [Marge: _Concilium
+ Scaresberiæ._]
+
+In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud _Searesberiæ_ celebrato; Comes
+_Guilielmus de Owe_[144], qui cum _Roberto Moubreo_ Comite
+Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque Rege
+conjuraverat, filiumque amitæ Regis _Stephanum de Albemarlo_ in solium
+evehendo, ad duellum provocans, victus est ab appellante. Juxta legem
+igitur a Guilielmo Conquestore latam, oculi ei eruuntur, & testiculi
+abscinduntur.
+
+ [Note 144: _Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095._]
+
+ [Marge: _Rob. Comes
+ Northumbriæ gratiam
+ obtinet._]
+
+_Roberto_ autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub conditione,
+ut uxor ejus castellum _Bambergense_ Regi traderet, quod hac pulsa
+necessitate fecit.
+
+Sed Guilielmus de _Aldari_, Regis compater, dapifer, atque amitæ filius,
+hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, laqueo
+suspenditur; _Concilio_, ut videtur, sic decernente. Moriturus autem
+Confessori innocentiam protestatus est.
+
+ [Marge: _Tributa &
+ exactiones gravissimæ ad
+ Normanniam lucrandam._]
+
+Post 17. Cal. Julii, an. 1096[145], cum _Robertus_ Dux Normanniæ
+Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi Guilielmo pignori
+collocasset, pro 10000 marcis sub triennio restituendis; Rex ut tantam
+vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex
+dono, illinc ex mutuo, passim exactionibus & tributo, quod Saxones
+_Danegeldum_ & _Hidagium_, Normanni _Tallagium_ vocant, pro arbitrio non
+ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras.
+
+ [Note 145: _Flo. Wig._]
+
+_Marcas_ (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea ab Ecclesiis
+& Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, non abstinetur.
+Nihil (inquit _Eadmerus_) Ecclesiarum ornamentis in hac parte indulsit
+dominandi cupiditas, nihil sacris altarium vasis, nihil reliquiarum
+capsis, nihil Evangeliorum libris auro argentoque paratis.
+
+ [Marge: _Danegeldi
+ redditio._]
+
+Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. _Danegeldi_ redditio hoc
+est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. centum acræ terræ,
+totius Angliæ, ad conducendum milites, qui piratas Danicas coercerent.
+De hoc autem libera (inquit Legum Edouardi Confessoris concinnator) &
+quieta erat omnis Ecclesia, & etiam omnis terra quæ in proprio dominio
+Ecclesiæ erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione
+persolvens, quia magis confidebant in orationibus quam in armorum
+defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, usque ad
+tempus _Willielmi_ Regis junioris, qui de Baronibus totius Angliæ
+auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre suo _Roberto_
+Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente. Concessum est ei, non lege
+statutum neque firmatum; sed habuit necessitatis causa ex unaquaque hyda
+4 solidos, Ecclesia non excepta: quorum dum fieret collectio,
+proclamabat sancta Ecclesia libertatem suam reposcens, sed nihil
+profecit.
+
+Indixit majoribus Angliæ[146], ut quisque illorum pro posse sibi
+pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, Abbatissæ,
+aurea & argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; Comites, Barones,
+Vice-comites, suos milites & villanos spoliaverunt, & Regi non modicam
+summam auri & argenti detulerunt. Ille autem mense Septembri mare
+transiit, pacem cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo
+Normanniam in vadimonium accepit.
+
+ [Note 146: _Fl. Wig. an. 1096._]
+
+ [Marge: _Ordalium 50 divitum
+ Anglorum._]
+
+Sub his temporibus[147] (viz. antequam Anselmus Romam petiit) Guilielmus
+Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores Anglos de cervis regiis
+deprædandis accusatos, ad examen igniti ferri demandavit. Statuto autem
+die cum judicium sævius executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes
+ab ustione, innocentiam sunt testati. Commotus Rex: _Meo_ (inquit)
+_judicio amodo respondebitur, non Dei_; quod pro voto cujusque hinc inde
+plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas)
+judicium Dei appellabant.
+
+ [Note 147: _Eadm. pag. 48._]
+
+ [Marge: _Nulla Synodus sub
+ Guilielmo generalis._]
+
+A. D. 1097[148], ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, passus
+est Rex Anselmum _synodum_ generalem celebrare, aut delicta undequaque
+pullulantia cohibere. Mare igitur apud Papam conquesturus sub Novembri
+transiit. Rex autem confestim præcepit cuncta quæ illius juris fuerant,
+in suum transcribi dominium, & irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata,
+vel statuta fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum.
+Ingens ex hoc illic tribulatio.
+
+ [Note 148: _Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens.
+ lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41._]
+
+ [Marge: _Exactiones
+ sæviunt._]
+
+A. D. 1098. Rex[149] in æstate urbem _Cenomanniam_ cum magna parte
+illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum exactionibus &
+tributis, non abradens modo sed potius excorians, omnibus infestus &
+molestus fuit.
+
+ [Note 149: _Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42._]
+
+ [Marge: _Membrorum ob
+ proditionem detruncatio._]
+
+1098. Multi Walli[150] in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio Regis
+deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam manibus vel pedibus
+truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. Inter hos _Kenredum_
+Presbyterum quendam Ecclesia memorant extractum, testiculisque cum oculo
+uno atque lingua excisis, die tertia loquelam recepisse.
+
+ [Note 150: _Flo. wig. & Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Rex excommunicandus
+ decernitur._]
+
+1099. Rex in _Barensi_ Concilio[151] sub Urbano Papa, ob sævitiam ejus
+in Ecclesiam Anglicanam & _Anselmum_ Archiepiscopum, præsertim quod
+investituras præsulum sibi arrogaverat, plena acclamatione
+excommunicandus decernitur. Anselmi autem precibus ibidem tunc
+præsentis, moratur a sententia.
+
+ [Note 151: _Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49._]
+
+[ Marge: _Excommunicantur
+ investituras dantes
+ Laicis._]
+
+In Concilio[152] vero jam tum subsequente _Romæ_ generali (cui etiam
+_Anselmus_ interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur Laici
+Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere, & accipientes
+consecrari; Laicorumve hominum ob honores Ecclesiasticos homines fieri.
+
+ [Note 152: _Eadm. Flo. wig. ibid._]
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+_HENRICUS I._
+
+ [Marge: _Henricus succedit
+ Willel. Rufo._]
+
+Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, cum ex
+jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum & Guilielmum, a XII Baronibus
+utrinque conjuratis. _Henricus_ autem[153] frater minimus, quod in
+Anglia natus esset, & a Patre jam tum Rege, potiorem se apud Anglos
+novit, proclivesque eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret
+fluctuantes, Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus,
+tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: _Robertum_ utique
+Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum incertum
+esse; hominem vero levem & præcipitem, semet denique virga aurea omnia
+metientem, justitia, & mansuetudine regnaturum pollicetur. _Leges
+insuper Edouardi Confessoris, omnium habitas desiderio, profligatis
+asperis & quibuscunque examinatis restitutum._ Placuit conditio, & dum
+Sceptri calet ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex
+eligitur consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi Episcopo
+(Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica 2 Augusti An. Do.
+1100, id est, intra triduum post excessionem fratris, solenni tunc
+restipulatur jurejurando[154]: Bonas & sanctas omni populo Leges se
+servaturum; & omnes oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo
+emerserant in omni sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus
+negotiis, prohibiturum & subversurum.
+
+ [Note 153: _Nubrig. lib. 1, c. 3._]
+
+ [Marge: _Jurejurandum Regis
+ ad Coronationem suam._]
+
+ [Note 154: _Eadm. in Hen. I, pag. 55._]
+
+Edidit & jam illico[155] _Chartam libertatum Angliæ munitamque Sigillo
+regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit_[156].
+
+ [Note 155: _Eadm. ibid._]
+
+ [Note 156: Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette
+ Charte, & c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe
+ de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit
+ constitutive de la féodalité.]
+
+ [Marge: _Ignitegii lex
+ adempta._]
+
+ [Marge: _Injustitias tollit
+ & effoeminatos._]
+
+An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, tum in toto
+regno restituit populo ignis atque candelarum usum[157], quem pater ejus
+post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium campana prohibuerat;
+injustitias a fratre & _Ranulpho_ institutas prohibuit, effoeminatos a
+Curia pellit.
+
+ [Note 157: _Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann._]
+
+ [Marge: _Mensurandi virga
+ instituitur._]
+
+Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui ipsius
+longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie _virga_ dicitur Angl.
+_a Yard_; erat autem Rex proceri & magni corporis.
+
+ [Marge: _Rex posthabito
+ concilio Romano investituram
+ dat._]
+
+Rex post Coronationem[158] dedit Episcopatum _Wintoniensem_ Willielmo
+_Giffard_, & continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum
+pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno præcedente sub
+_Urbano_ editos) investivit eundem.
+
+ [Note 158: _Mat. Par. an. 1100, pag. 54._]
+
+ [Marge: _Ranulphus Dun.
+ Episc. in turrim
+ conjicitur._]
+
+In communi Concilio gentis Anglorum[159] _Ranulphus Dunelmensis_
+Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus sub defuncto Rege
+(cui nimium erat familiaris) populo illatis, de communi consilio gentis
+Anglorum in Turrim conjicitur.
+
+ [Note 159: _Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm.
+ lib. 5. pag. 156._]
+
+ [Marge: _Anselmus negat Regi
+ hominium & investituras._]
+
+Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens vero negat
+Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu ejus accipere ob Canones
+prædicti Concilii, quod Regem egit in maximas angustias. Nec enim minui
+pateretur majestatis privilegia, nec tutum duceret hanc injuriam ab
+Archiepiscopo illatam vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum
+in Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur igitur
+induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, qui Decreta
+Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent.
+
+ [Marge: _Synodus Lambethæ._]
+
+ [Marge: _Nuptiæ Regis
+ Henrici._]
+
+An. Dn. 1101. In Synodo[160] Episcoporum Abbatum, Nobilium quorumcunque
+ac religiosi ordinis virorum _Lambethæ_ habito, de nuptiis agitur inter
+Henricum Regem & Matildem filiam Malcolmi Regis Scotiæ, & Margaretæ
+Uxoris suæ, Sororis Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi.
+Cum autem Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex
+more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur,
+annon & ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium subiisse
+castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque non e voto, aut diuturno
+habitu; at sub temporum intervallis, modo præcipiente, modo coercente
+Catherina matertera sua illic Moniali induisse. Libera igitur totius
+Concilii acclamatione de nunciatur, & Regi nubit.
+
+ [Note 160: _Eadm. pag. 56. & seq._]
+
+An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt[161] Roma nuntiis,
+porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum.
+
+ [Note 161: _Eadm. pag. 48._]
+
+ [Marge: _Populus fidem, Rex
+ justiciam spondet._]
+
+ [Marge: _Robertus Dux
+ Angliam invadit._]
+
+An. Dn. 1101. Consilium[162] percrebuit sub Pentecostes festivitate
+tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam e terra sancta maximo
+exercitu invasurum Angliam. _Henricus_ Rex Subditorum metuens
+defectionem; totam regni nobilitatem, totam populi numerositatem, ad
+fidei vocat sponsionem; & quod vicissim petebatur, ipse manu in manum
+Anselmi porrecta justis & sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret
+in cunctis administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius
+christianitatis in Anglia exercendæ[163], se relicturum; atque decretis
+& jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere
+promittebat.
+
+ [Note 162: _Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101._]
+
+ [Note 163: _Eadm. pag. 49._]
+
+ [Marge: _Foedus Henrici R. &
+ Roberti Ducis._]
+
+An. eodem sub Cal. Aug. _Robertus_ (pars major navalis militiæ quam
+Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, ei defecit) ante Cal.
+Aug. cum magno exercitu _Portesmutham_ applicuit[164]. Principes
+utrinque fratrum non ferentes dissidium, colloquium inierunt, mutuum &
+generale & concordiæ foedus tali pacto firmaverunt.
+
+ [Note 164: _Mat. Par. an. 1101, pag. 55._]
+
+Quod Rex _Roberto_ annis singulis tria millia marcarum argenti daret ex
+Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, si absque
+filio moreretur. Hoc a XII magnatibus utrinque est juratum.
+
+ [Marge: _Rex hominium
+ requirit ab Anselmo._]
+
+Regressi nuncii literas[165] a _Paschali_ deferunt Regi prohibentes
+investituras; unde Rex Commotus Anselmo[166] imperat, ut vel hominium
+faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos ipse investierat, more
+Antecessorum suorum; vel e regno protinus decedat.
+
+ [Note 165: _Eadm. pag. 59._]
+
+ [Note 166: _Eadm. pag. 61._]
+
+Consultior autem Proceres Regni _Wintoniam_ cogit, & _Anselmum_ una.
+Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris dignitatis Nuncios. Ex
+parte Regis Giraldum Archiepiscopum Eboraci, Herebertum Theodfordensem,
+Robertumque Cestrensem Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam
+venientes jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia,
+succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa ne vel
+hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum
+consolatur, & firmata prius, confirmat denuo & dimittit nuncios.
+
+ [Marge: _Concilium
+ Londini._]
+
+His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex _Londini_ indicit
+conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut consuetudines
+regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare. Anselmus provocat ad
+Papæ literas. Respondetur ab Episcopis Romam missis Papam aliud literis,
+aliud ore tradidisse: Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut
+quamdiu in aliis vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum
+investituris æquanimiter illum toleraret, nec eum ullo
+excommunicationis vinculo necteret, si religiosas personas per dationem
+virgæ pastoralis eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto
+Concilio contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt
+Causam; ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi
+usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam eis hæc
+fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi.
+
+Scinditur in contraria totum _Concilium_, sed nec his Anselmus
+frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege investituram
+Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior in his factus fuerit a
+_Paschali_ Papa, sed interea neminem istiusmodi accipientem
+consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum. Soluto Concilio Rex
+Episcopos quosdam baculo pastorali atque annulo, investituræ Symbolis
+donat.
+
+Citius autem novæ a Papa deferuntur[167] literæ quibus Episcoporum
+assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed ex nuncio
+intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit. Procerum tamen
+Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant, profectus Romam,
+Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A] Iter[168] iniit 5. Cal. Maii
+1103, sed mandata regia frigidius exequenti Angliam[B] redeunti
+interdicit Rex, & in fiscum rapit Archiepiscopatus emolumenta.
+Intercessione autem sororis suæ Bleisensis Comitissæ, sed & una metuens
+excommunicationis sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet
+proferendam, colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque
+redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit; aliis Romæ
+per Legatos terminatu reservatis. Legatorum indole sic decernit demum
+Papa: Regem amplius non daturum investituras, sed Homagium ei
+facientibus prælatis benedictionem non negandam, & excommunicatos sub
+his jurgiis, concepta satisfactionis formula, restituendos.
+
+ [Marge A: _An. 1103._]
+
+ [Marge B: _An. 1104.
+ Anselmus Romam
+ proficiscitur._]
+
+ [Note 167: _Eadm. pag. 70._]
+
+ [Note 168: _Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76._]
+
+An. 1104. Non facile potest[169] narrari miseria, quam sustinuit illo
+tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones regias,
+videtur; ad subjugationem Normanniæ quam sequenti anno aggressus est,
+incipiendam; nam Flo. Wigor. sic rem disponit.
+
+ [Note 169: _Fl. Wig. ibid._]
+
+ [Marge: _Tributi exactio
+ gravissima._]
+
+An. 1105. Subacta Parte _Normanniæ_[170] potiori, fiunt tributa ad
+reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in ipsos pauperculos,
+ut nonnulli qui non haberent quod darent, aut a suis domiculis pelli,
+aut avulsis asportatisque hostiis domorum penitus diripiendos exponi,
+aut ablata vili supellectile in summam penuriam redigi, aliisve modis
+cruciari, perhibeantur.
+
+ [Note 170: _Eadm. pag. 83._]
+
+ [Marge: _Sacerdotes acrius
+ luunt conjugia sua._]
+
+ [Marge: _Papæ Responsum
+ Anselmo datum._]
+
+Cum nuper in _Londoniensi_ Synodo[171] Sacerdotibus & Canonicis
+prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; creditaque Regi
+esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; graves ille exegit
+redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant desiderio. Singulorum
+igitur culpam in universos transferens, de parochiali omni Ecclesiæ tam
+innocentium quam nocentium Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam.
+Contumeliose interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti
+fere (ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis nudis
+pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant
+misericordiam. _Anselmus_ ab Episcopis invocatus, de his per literas cum
+Rege agit, increpat & exorat emendationem. Interea Legati Roma redeunt
+_Anselmo_ deferentes responsum Papæ scil. Rege investituras remittente,
+excommunicatos absolvendos esse, & Homagia Regi permittenda.
+
+ [Note 171: _Eadm. pag. 83._]
+
+ [Marge: _Privilegia Anselmo
+ a Rege concessa._]
+
+Lætus Rex _Anselmo_[172] sub assumptione _Beccum_ proficiscitur, &
+penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas _Guilielmus_ junior sub
+censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, polliceturque
+se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil unquam accepturum.
+
+ [Note 172: _Eadm. lib. 4, pag. 89._]
+
+Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, nihil
+darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace & quiete libera,
+possiderent.
+
+Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu accepta
+fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset, & dato vadimonio
+est pollicitus, & pollicita quæque fide adimplevit.
+
+A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus Cantuariæ,
+cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus junior, hoc adjiciens
+privilegium.
+
+ [Marge: _Charta Regis
+ Anselmo data._]
+
+_Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo Archiepisc.
+Cantuar. concessis[173]._
+
+ [Note 173: _Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118._]
+
+H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, & omnibus Ministris
+meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio ut omnes Anselmi Archiepiscopi
+homines quos in Londonia habet, & omnes ejus alii homines, euntes &
+redeuntes in ea villa, ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus,
+sicut unquam Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei
+tempore, & videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite de
+Cestria apud Westmonasterium.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Westmonaster._]
+
+An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.[174] Michaelis annuente &
+præsente ipso Rege, habitum est _Concilium_ in Ecclesia S. Petri
+_Westmonast._ Consedentibus Anselmo Cantuariensi, & Gerardo Eboracensi,
+Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis & Abbatibus; nec non (ut
+omnia firmiora haberentur ex utriusque ordinis concordia) Comitibus
+etiam & Baronibus. Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos
+hactenus est admissa.
+
+ [Note 174: _Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib.
+ 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat.
+ Par. ibid._]
+
+1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ Hæresis
+Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa inventi,
+depositi sunt.
+
+ _Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn._
+ _Wimundus Abb. de Tavestock Devon._
+ _Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting._
+ _Godricus Abb. de Peterburg. Northamp._ }
+ _Haimo Abb. de Cerne Dorset._ } Nondum
+ _Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt._ } consecrati.
+
+Et ob alia delicta.
+
+ _Ricardus Abb. de Ely._
+ _Robertus Abb. de S. Edmund. Suff._
+ _Ille de Mickelney._
+
+2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum officium
+suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas decet,
+ordinatas vestes habeant; & ut semper & ubique honestas personas testes
+habeant suæ conversationis.
+
+Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam.
+
+Ut Archidiaconi sint Diaconi.
+
+Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter Canonicus uxorem
+ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere quilibet qui Canonicus non
+est, si post professionem castitatis uxorem duxerit, eadem regula
+constringatur.
+
+Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, non sit
+legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, ejus Missa audiatur.
+
+Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione
+castitatis.
+
+Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum suorum.
+
+Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, nec
+Judices sanguinis.
+
+Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant.
+
+Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata.
+
+Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut redeant, aut
+excommunicentur.
+
+Ut Clerici patentes coronas habeant.
+
+Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur.
+
+Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur.
+
+Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi.
+
+Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero &
+Ecclesiæ.
+
+Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis sui, &
+quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, nisi de eis quorum
+animarum curam gerunt.
+
+Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant.
+
+Ne Monachi teneant villas ad firmam.
+
+Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque sibi datas ita
+expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes in iis quæ sibi &
+Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur.
+
+Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, de conjugio
+data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur.
+
+Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi non tegantur.
+
+Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium non copulentur,
+vel copulati simul permaneant; & si quis hujus incestus conscius fuerit,
+non ostenderit, ejusdem criminis se participem esse cognoscat.
+
+Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda portentur, ut
+Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste debetur.
+
+Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut feretris, aut
+aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali authoritate,
+reverentiam sanctitatis exhibeat.
+
+Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in Anglia
+solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus facere
+præsumat.
+
+[175]Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie juvantes,
+in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati sunt, donec poenitentia
+& confessione absolutionem mereantur. Qui vero hoc crimine publicatus
+fuerit, statutum est siquidem fuerit persona religiosi ordinis, ut ad
+nullum amplius gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur.
+Si autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis
+dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se sub
+regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere præsumat.
+
+ [Note 175: _Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur._]
+
+Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis diebus,
+excommunicatio præfata renovetur.
+
+ [Marge: _Languescit hæc
+ Synodus._]
+
+Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ _Westmonasterii_ habitæ) _Londoniensis_
+etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post longam reviviscit
+desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim spretæ sunt & posthabitæ;
+cum ex discordia inter _Regem_ & _Anselmum_ Archiepiscopum circa
+investituras Ecclesiarum, tum[176] quod totus Clerus Eboracensis uxores
+dimittere aut castitatem profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam
+Anselmus ipse excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus
+dominicis in _Sodomitas_ renovandam, rationabili dispensatione
+cohibere.[177] Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam qui hic
+pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum, vel novas Abbatias
+consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum reddit vigorem anno regni
+sui X ut ibidem videas.
+
+ [Note 176: _Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119.
+ Eadmer. lib. 3 pag. 68._]
+
+ [Note 177: _Eadm. lib. 4, pag. 105._]
+
+ [Marge: _Discordia inter
+ Regem & Anselmum._]
+
+An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum & Anselmum
+Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet consentire quod Rex daret
+investituras Ecclesiarum, neque communicare iis quibus Rex, quia Rex jam
+dederat, &c. Unde Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare.
+
+Post hæc Rex tenuit[178] curiam suam in Pascha _Wint._ & Anselmus a Rege
+rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c.
+
+ [Note 178: _Mat. Par. an. 1102._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond._]
+
+Anno Domini 1106. habitum est _Londini Concilium_ ad Procerum atque
+populi animos Regi contra Robertum Ducem Normanniæ novum molientem
+bellum, confirmandos.
+
+Magnates igitur edicto regio convocatos, _Rex_ sic alloquitur.
+
+ [Marge: _Oratio Regis ad
+ Concilium._]
+
+Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci fama,
+fratrem meum _Robertum_ ad Hierosolymorum regnum a Deo vocatum, & a
+populo foeliciter electum fuisse.
+
+Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito refutandum.
+Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis atque spoliis
+assuetus, pacis inimicus & impatiens, qui vos ludibrio habet &
+contemptui; ignavos, desides, & helluones clamitans, conculcare gestiens
+& desiderans. Ego humilis & pacificus, paci studeo, vestrisque vos in
+antiquis libertatibus (prout sæpius jurejurando sum pollicitus)
+confovebo. In consiliis vestris acquiescam, & secundum hæc, ex more
+mansueti Principis gubernabo. Scribantur dicta, roborabo; & iteratis
+omnia juramentis, sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum
+omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit, _ego statuo; &
+inviolate impero observanda_[179].
+
+ [Note 179: On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le
+ Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La
+ Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix
+ d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son
+ extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que _ce ne fut que cent
+ ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où
+ on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt_.]
+
+Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, hoste meo &
+totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, strenue propellite, &
+ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini. Anglorum robore fretus &
+virtute; Normannorum minas & jactantias flocci facio. Sic Rex in
+Concilio: Et quæ inde subsecuta sunt dicat tot Mat. Parisius suis
+verbis. Talibus igitur promissis, quæ tamen in fine _impudenter
+violavit_, omnium corda sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet
+usque ad capitis expositionem dimicarent.
+
+ [Marge: _Denarii nova
+ forma._]
+
+An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit[180] denarium cum duplici cruce
+lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum beneficium,
+interlineari spatio vel in obolos frangerentur, vel in quadrantes.
+
+ [Note 180: _Stowe in Edw. an. 1279._]
+
+ [Marge: _Dispensatio de
+ promovendis Presbyterorum
+ filiis ad sacra officia._]
+
+An. 1107. Cum in Romana Ecclesia[181] institutum esset ut Presbyterorum
+filii ad sacra officia non promoverentur; nunc decretali Paschalis
+Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. 3 Cal. Junii. An. Dn. 1107.
+id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum regno tanta hujusmodi plenitudo est,
+ut major pene & melior clericorum pars in hac specie
+censeatur:--_Anselmo conceditur dispensandi facultas, pro necessitate
+temporis & utilitate Ecclesiæ_; ita tamen ut imposterum constitutionis
+Ecclesiasticæ præjudicium caveatur.
+
+ [Note 181: _Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal._]
+
+ [Marge: _Dux Norman.
+ excæcatur._]
+
+An. 1107. sub æstate,[182] Robertus Exdux Normannia nova in Regem
+aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, carceri mancipatur
+arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce clam privatur, salvis tamen
+orbiculis eorundem.
+
+ [Note 182: _Mat. Par. in ann. Matt. West in ann._]
+
+ [Marge: _Concilium Londini
+ Palatinum._]
+
+An. Dom. 1107. _Concilium Londoniæ Palatinum de investituris._
+
+A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, _Conventus_ omnium
+Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, _Londoniæ_ in palatio Regis
+factus est; & per tres dies (absente Anselmo Archiepiscopo) inter Regem
+& Episcopos satis actum e Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc
+nitentibus, ut Rex eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta
+præceptum & obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ
+inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, quæ Papa
+Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per hoc Regem sibi de
+investituris consentaneum fecerat. Dehinc, præsente Anselmo, astante
+multitudine, annuit Rex & statuit.
+
+Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem baculi pastoralis,
+vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, per Regem, vel quamlibet
+laicam manum investiretur in Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut
+nullus in prælationem electus, pro hominio quod Regi faceret,
+consecratione suscepti honoris privaretur.
+
+Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ suis erant
+pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, & Procerum regni, sine
+omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura, patres a Rege sunt
+instituti. Instituti quoque sunt ibidem & eodem tempore, ab ipso Rege,
+quidam ad regimen quarundam Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant
+suis patribus destitutæ.[183]
+
+ [Note 183: _Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4,
+ pag. 91. & Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra._]
+
+ [Marge: _Subjectio Archiep.
+ Ebor. Cantuariæ._]
+
+In hoc etiam Concilio[184] Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum
+Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ & subjectionis Cantuariæ
+Archiepiscopatui debita. De quo plura Eadmer, lib. 4.
+
+ [Note 184: _Eadm. lib. 4. pag. 91._]
+
+ [Marge: _Electi Cantuariæ
+ benedicendi._]
+
+Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam irent, &
+ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent.
+
+ [Marge: _Oculi Duci
+ Normanniæ eruuntur._]
+
+A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ[185] ab Henrico Rege incarceratus,
+deceptis custodibus, conatus est evadere; sed fugiens ab eisdem, captus
+est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, Rex jussit eum arctiori carceri &
+custodiæ mancipatum, fulgenti obstaculo oculorum luce privari, quod &
+factum est[186].
+
+ [Note 185: _Mat. Par. pag. 60._]
+
+ [Note 186: _Hæc a Spelm. bis narrantur._]
+
+ [Marge: _Rex investituram
+ Clero cedit Clerus Regi
+ Homagium._]
+
+Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, pariter &
+Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente Archiepiscopo Anselmo,
+cui innuit Rex Henricus, & statuit, ut ab eo tempore in reliquum nunquam
+per donationem baculi pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel
+Abbatia per Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia:
+concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus, pro homagio
+quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris privaretur.
+
+ [Marge: _Concil. London._]
+
+A. D. 1107. _Concilium_ Londini _celeberrimum, in quo Rex gratias Deo
+exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum & electiones
+Prælatorum remittit_, &c.[187].
+
+ [Note 187: _MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104.
+ Vid. supra Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Rex investituras
+ Ecclesiarum & electiones
+ Prælatorum. &c. remittit._]
+
+Magnificus autem Anglorum Rex _Henricus_, hoc in tempore, pro _Roberti_
+fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a Deo sibi præfata felici
+victoria, intima devotione gratias multiplices accumulans & exolvens;
+tam Episcoporum & Abbatum totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum,
+Optimatum & Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud
+_Londonias_ constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, coram
+omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per annulum &
+baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus Ecclesiis libere
+concessit, Episcopatuum & Abbatiarum vacationes successoribus
+restituendas integre promisit, ac omnia alia quæ sancta mater Ecclesia
+diu antea suspiraverat, regali munificentia contulit, suis _tantum
+juribus regalibus sepositis & exceptis_. Quantum tunc gaudium, quam
+devotus arridebat populus, quam solenniter & sancte omnes & singuli
+Regis animum ad sidera extollebant, nullus ediceret, nec _Tullius_
+edoceret. Illa namque vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ
+_Anselmus_, assistente sibi reverendo Archiepiscopo Eborum _Girardo_,
+uno die sex Episcopos a suis Ecclesiis canonice electos consecravit.
+
+ [Marge: _Exceptis juribus
+ regalibus._]
+
+ [Marge: _Sex Episcopi
+ canonice electi jam
+ consecrantur._]
+
+ [Marge: _Curialium rapinæ
+ coercentur._]
+
+Anno 1108[188]. id est, 8 & 9, _Henr._ I. cum sub plurimis fingebatur
+populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores censuit puniendos; &
+a Curialibus sibi primum exordiendum. Sub tempore quippe Regis
+præcedentis, eis hactenus inoleverat consuetudo, ut dum curiam
+sequerentur, accolas undequaque deprædarent, res hospitum involarent,
+raperent, disperderent, & nisi pretio redimerent, igni traderent.
+Crudelia insuper exercentes in patres familias, turpia in uxores &
+filias: adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis sibi
+suisque quærerent præsidium.
+
+ [Note 188: _Eadm. lib. 4. pag. 94._]
+
+Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum consilio, edicto
+coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut oculi eruerentur, aut
+pedes, manus, vel membra aliqua, constanti justitia, detruncarentur.
+
+Edixit etiam Curialibus suis[189], ubicunque villarum esset, quantum a
+rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio emere debuissent.
+
+ [Note 189: _Malm. lib. 5. pag. 162._]
+
+ [Marge: _Felones
+ suspenduntur._]
+
+Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 _H._ I. Rex[190] Anglorum Henricus
+pacem firmam, legemque talem constituit; ut si quis in furto vel
+latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; sublata Wirgildorum, id
+est, pecuniariæ redemptionis lege.
+
+ [Note 190: _Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig.
+ ib._]
+
+Stupra etiam edicto compescuit.
+
+ [Marge: _Monetam
+ corrumpentium poena._]
+
+Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes[191], absque aliqua
+redemptione oculos & testiculos amitterent.
+
+ [Note 191: _Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad.
+ Niger. Hov. in anno 1108._]
+
+ [Marge: _Monetam integram
+ non respuendam._]
+
+Et quoniam sæpissime dum denarii boni[192] argenti eligebantur,
+flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; statuit ut
+nullus denarius vel obolus (quos & rotundos esse instituit) aut etiam
+Quadrans, si integer esset, respueretur[193]. Nota, quod _si_ &
+_respueretur_ solummodo apud Hovedenum reperiuntur. Vide supra in An.
+1106.
+
+ [Note 192: _Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94.
+ Hoved. ib._]
+
+ [Note 193: _Malm. lib. 4. pag. 162._]
+
+ [Marge: _Foresta._]
+
+Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,[194] multas etiam
+instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph.
+
+ [Note 194: _Rad. Nig. an. 1108._]
+
+Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. 103.
+
+ [Marge: _Filia Regis nupta
+ Imperatori._]
+
+Rex dedit _Mathildem_[195] filiam suam Henrico Imp. quæ apud Moguntiam
+desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui Imperator dedit CM.
+equites in dote.
+
+ [Note 195: _Ibid._]
+
+ [Marge: _Danegeld._]
+
+Tunc in Anglia datum est _Danegeld_.[196]
+
+ [Note 196: Impôt. Vide _Cangium ad istud verbum_. Il étoit
+ destiné au payement des troupes employées contre les Danois,
+ _quasi Danorum gelda_.]
+
+ [Marge: _Mercatorum virga._]
+
+Mercatorum falsam ulnam castigavit[197], brachii sui mensusura adhibita,
+omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra in An. 1. Regis.
+
+ [Note 197: _Malm. lib. 5. pag. 162._]
+
+ [Marge: _Poenarum
+ commutatio._]
+
+Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum
+detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, &c.
+
+Breve _Regis Henrici_ I. _de non faciendo Episcopum Wigorn.
+geldare_[198].
+
+ [Note 198: _MS. wigorn. fol. 136._]
+
+_Gelder. Quietantia Ep. Wig._
+
+_Henricus_ Rex Anglorum Waltero de _Bellocampo_ & collectoribus
+Werecestresire, salutem.
+
+Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, &c. Teste
+Ep. Sarum apud Winton.
+
+ [Marge: _Charta Regis de
+ Moneta falsa._]
+
+_Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus_[199].
+
+ [Note 199: _Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b._]
+
+_Henricus_ Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de Abetot, & omnibus
+Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, salutem. Sciatis quod
+volo & præcipio, ut omnes Burgenses & omnes illi qui in burgis morantur,
+tam Franci quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam in Anglia,
+ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum falso denario
+inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad eum ducatur; & si
+illum inde comprobare poterit, fiat justitia mea de ipso Warant. Si vero
+non poterit illum probare de ipso falsionario, fiat justitia mea saltem
+de dextro pugno & de testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit,
+portet inde judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo
+acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, nisi
+in Comitatu suo; & hoc coram duobus testibus legitimis ab ipso Comitatu.
+Et si in alio Comitatu mutando denarios captus fuerit, si captus sit, ut
+falsionarius; & nullus sit ausus cambire denarios, nisi monetarius.
+Teste Willielmo Cancellario & Roberto Comite de _Mell._ & R. filio
+_Hamonis_, & R. de _Revers_ apud Westm. in Natale Domini.
+
+V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40.
+
+Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in pravos.
+Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, & manus
+dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant. H. _Huntind._ l. 7.
+p. 382. in An. 25. Hen. I. _Rad. Cestrens._ dicit statutum esse An.
+1108.
+
+ [Marge: _Charta Regis de
+ Comitatibus & Placitis
+ venendis._]
+
+_Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita de
+divisis terrarum._
+
+_Henricus_ Rex Anglorum _Sampsoni_ Episcopo & _Ursoni_ de _Abetot_, &
+omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, salutem.
+
+Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei & Hundredi in
+illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt in tempore Regis
+_Edwardi_, & non aliter: Ego enim quando voluero, faciam ea satis
+summonere propter mea dominica necessaria ad voluntatem meam. Et si
+amodo exurgat placitum de divisione terrarum, si est inter Barones meos
+dominicos, tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter
+_Vavassores_[200] duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello
+fiat, nisi in eis remanserit.
+
+ [Note 200: Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit
+ donc pas les Coutumes féodales.]
+
+Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus & Hundreda,
+sicut fecerint tempore Regis _Edwardi_: nec remaneant propter aliquam
+causam pacem meam vel quietudinem, qui non sequuntur placita mea &
+judicia mea, sicut tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo _Londoniæ_
+& R. Episcopo & Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud _Rading_.
+
+ [Marge: _De Wrecco maris._]
+
+_De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani._
+
+Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. _Stephani_ Regis. An. 4.)
+tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus refertam
+de _Rumenel_ terra Archiepiscopi Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de
+Bello in Dengemareis membro de Wy confractam (hominibus vix evadentibus)
+jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate per maris
+littora observandum, ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra
+statutum terminum & tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque
+appulsa forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in Wrec
+cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens consuetudinem
+tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus si vel
+unus e navi confracta vivus evasisset[201], hæc omnia obtineret: verum
+qo. novus Rex cedit & nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto
+recenti pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt[202].
+Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas
+consuetudines, & regales dignitates, Ecclesiæ Belli prædictum Wrec vi
+obtinerent. E Chronico Monasterii de Bello.
+
+ [Note 201: _Concordatum est quod Wreckum maris non
+ adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi._
+ Flete, L. 1, c. 44.]
+
+ [Note 202: Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les
+ premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient
+ sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement,
+ quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain,
+ de qui tous les fiefs relevoient.]
+
+ [Marge: _Concilium Lond.
+ 1108._]
+
+A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium _Londini_ celebratur
+sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, _Anselmo_ Cantuariensi
+Archiepiscopo, _Thoma_ Archiepiscopo Eboracensi electo, cæterisque
+Episcopis, & cunctis Majoribus seu Baronibus regni.
+
+Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis Angliæ,
+in præsentia ejusdem gloriosi Regis _Henrici_, assensu omnium Baronum
+suorum.
+
+ [Marge: _Ut Clerici caste
+ vivant._]
+
+Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas in domibus
+suis non habeant, præter proxima consanguinitate sibi junctas, secundum
+hoc quod sancta Nicæna synodus definivit.
+
+ [Marge: _Cum uxoribus nec
+ cohabitent, nec colloquium
+ sine testibus habeant._]
+
+Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum
+Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias duxerunt, si
+amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a se sic facient alienas,
+ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in domus earum intrent, sed neque
+in aliqua domo scienter conveniant, neque hujusmodi foeminæ in
+territorio Ecclesiæ habitent. Si autem propter aliquam honestam causam
+eas colloqui oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum
+colloquantur.
+
+ [Marge: _Purgationis & poenæ
+ ratio._]
+
+Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica
+parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc statutum
+violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis testibus,
+sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si Subdiaconus fuerit. Cui
+autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor sacri Statuti judicabitur.
+
+Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum
+contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino officio
+remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra chorum ponantur,
+infames pronunciati.
+
+Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & missam
+celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, octavo
+die excommunicetur.
+
+Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, de
+mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, & de
+districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint.
+
+ [Marge: _Juramentum
+ Archidiaconorum &
+ Diaconorum._]
+
+Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient pro toleranda
+transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros quos scient
+foeminas habere, Missam cantare, vel _Vicarios_ habere. Similiter Decani
+facient. Qui vero Archidiaconus, vel Diaconus, hoc jurare noluerit,
+Archidiaconatum vel Decaniam perdet.
+
+ [Marge: _Poenitentia
+ poeitentium._]
+
+Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus servire
+elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim Vicarios
+habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc quod Episcopis eorum
+visum fuerit.
+
+ [Marge: _Mobilia lapsorum._]
+
+Omnia[203] vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, Decanorum,
+Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur Episcopis, & concubinæ cum rebus
+suis velut adulteræ.
+
+ [Note 203: _Hic Canon apud Eadm. non alios extat._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond.
+ 1109._]
+
+_An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes._
+
+ [Marge: _Tho. electus Ebor.
+ non consecrandus donec
+ professionem fecerit._]
+
+ [Marge: _Rex
+ excommunicationem metuit._]
+
+_Anselmus_ Archiep. Cantuar.[204] moritur XI. Maii ultimi; gravi jam tum
+pendente lite inter ipsum & _Thomam_ electum _Eboracens._
+Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari _Anselmus_
+prohibuerat, donec subjectionis professionem Ecclesiæ Cantuariensi
+debitam spospondisset. Renuit hoc enim Eboracensis, longisque domi &
+foris res ambagibus agitatur, _Papa_ ab Anselmi partibus se habente.
+Cogit igitur Rex Concilium, professusque nolle semet vel ad horam
+excommunicationi Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque
+Procerum assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, &
+decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: _Thomam_
+hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum in
+consecratione, quod statim fecit.
+
+ [Note 204: _Eadm. lib. 4, pag. 102, &c._]
+
+ [Marge: _Professionis
+ forma._]
+
+Ego _Thomas_ Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus profiteor
+subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi Ecclesiæ, &
+ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo & consecrato, & successoribus
+suis canonice inthronizatis; salva fidelitate Domini mei Regis _Henrici_
+Anglorum, & salva obedientia ex parte mea tenenda, quam _Thomas_
+Antecessor meus sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est.
+
+ [Marge: _Severitas Regis in
+ Presbyteros._]
+
+An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, & Rex sua
+lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, Concilio
+Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, quo (sublato jam Anselmo)
+liberius usi sunt, se cohiberent.
+
+ [Marge: _Nuptiæ filiæ
+ Matildis._]
+
+Rex dedit _Matildem_[205] filiam suam Henrico Regi Teutoncorum (i. e.
+Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, tantum desponsatur.
+
+ [Note 205: _Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd._]
+
+An. 1114. 8. Id. Jan. _Matildis_ filia[206] Regis Henrici, _Henrico_
+Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque ei
+Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab unaquaque hida Angliæ
+3. solid.
+
+ [Note 206: _Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108.
+ Hunt. 1109._]
+
+ [Marge: _Danegeld._]
+
+Tunc in Anglia datum est _Danegeld_[207], i. e. tributum.
+
+ [Marge: _Rex Episc. Roff.
+ Archiep. Cant. facit._]
+
+An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii _H._ Rex[208]
+
+ [Note 207: _Ra. Nig. ib._]
+
+ [Note 208: _Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109._]
+
+Episcopos & Principes Angliæ in unum apud _Windleshoram_, eorumque
+consilio _Radulphum_ Episcopum _Roffensem_ in Archiepiscopum elegit
+Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a transitu Anselmi
+viduata permanserat in manibus Regis.
+
+Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, suis donavit
+Pastoribus.
+
+ [Marge: _Conventus Procerum
+ Regni. 1115._]
+
+An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes regni sub
+uno convenit in palatio suo _Westmonasterii_ de negotiis regni
+consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus & Annalium
+scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici existentes,
+Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere) non reperitur. In re autem
+sui ordinis ista memorantur.
+
+Venire propere ad Concilium _Anselmum_ Abbatem Sabiæ _Anselmi_
+Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem literas asperas
+satis & velut objurgatorias Regem. In quibus dubitare videtur Papa
+_Paschalis_ de Doctrina & moribus Episcoporum Angliæ qui Romanæ Curiæ
+usque adeo non innotescerent. Regem vero insimulantes.
+
+ [Marge: _Papa accusat R.
+ Henric. I._]
+
+1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas deferret.
+
+2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret.
+
+3. Quod Concilia Synodalia celebraret.
+
+4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum quoque
+mutationes præsumeret.
+
+Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, &c.
+
+Graviter his accensi _Rex_ & _Concilium_ totum, quid sit Papæ
+respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt _Guilielmum_
+Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia bene Lynceum
+oculatum.
+
+ [Marge: _Concil. Saresberiæ
+ 1116._]
+
+_Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni Ordines
+convocantur._
+
+Anno[209] 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis habitus
+est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum totius Regni apud
+_Saresberiam_ ex hac occasione.
+
+ [Note 209: _Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib._]
+
+ [Marge: _De successione in
+ Normannia._]
+
+Conjurantibus Rege Francorum[210] & Andegaviæ, Flandriæque Comitibus de
+adimenda Regi Angliæ Normannia, nepotique suo _Guilielmo_ (ad quem jure
+pertinebat) conferenda: Rex Normanniam proficisci statuit, moramque
+illic per annos aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius
+satagit disponenda.
+
+ [Note 210: _Mat. Par. ib._]
+
+Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum
+_Guilielmum_; postulatque omnium ei unanimiter homagium fieri, &
+fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt utrumque: Sed
+_Radulphus_ Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique Episcopi & Abbates regni
+Angliæ, fide & sacramento professi sunt, se, & regnum & regni coronam,
+si defuncto patre suo Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, &
+occasione, translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente
+facturos.
+
+ [Marge: _Gravissima
+ tributa._]
+
+In isto etiam _Concilio_ Regi concedi videntur[211] gravissima tributa:
+Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate Regis, geldis
+creberrimis, & exactionibus variis Anglia compressa est.
+
+ [Note 211: _Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par._]
+
+Agitur hic præterea de lite inter _Radulphum_ Archiepiscopum Cantuariæ,
+& _Thurstanum_ Eboracensem electum, quem Archiepiscopus consecrare
+noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi Ecclesiæ ab antiquo
+solitam, nullatenus exhiberet. Nec Concilii interea flectitur
+authoritate, nec minaci Regis iracundia, Pontificatum ei alioquin
+prohibentis. Pontificatui potius se renuntiaturum pollicetur; sub
+triennio tamen postea, consecrationem in Concilio Remis a Calixto ipso
+Papa assecutus est, Rege & Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis
+renitentibus. Cumque ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi
+excommunicationem minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena
+imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ,
+Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam.
+
+Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam accersitur, &
+in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est An. Dn. 1120.
+
+ [Marge: _An hoc Concilium
+ primum fuerit in Anglia._]
+
+Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse perhibent
+Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres regni ordines
+conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates Ecclesiastici, &
+Communitas regni plebis personam sustinens; sed miror equidem unde hæc
+assertio; apud antiquos enim & illius sæculi scriptores qui Concilii
+meminerunt, _Florentium Wilgornensem_, _Eadmerum_, _Malmesberiensem_,
+nulla populi vel Plebis mentio. Nulla apud _Radulphum nigrum_, _Simeonem
+Dunelmensem_ & _Radulphum de Diceto_ vicini ævi Authores, nec in
+subsequentibus equidem _Mat. Parisio_, _Mat. Westmonasteriensi_,
+_Ranulpho Cestrensi_, aut _Walsinghamio_.
+
+ [Marge: _Pol. Vergil.
+ notatur._]
+
+Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios multos
+perduxisse censeam, est _Polydorus Vergilius_ Histor. lib. XI. p. 188.
+eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo ad fidei sacramentum
+prout Magnates vocarentur. Sic namque fieri in Concilio An. Dn. 1127. in
+quo Matildi filiæ Regis juratum fuit, ostendit _Newbrigensis_ lib. 1.
+cap 3. Recentes nullum hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte
+non habentes quam _Polydorum_ cujus non gestiunt meminisse.
+
+Anno 17. istius Regis;[212] pro necessitate Regis geldis creberrimis &
+exactionibus variis Anglia compressa est.
+
+ [Note 212: _Hunting. lib. 7. pag. 380._]
+
+ [Marge: _Rex a Papa
+ privilegia Patria obtinet._]
+
+Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I.[213] _Calixto_ Papæ _Gisortium_
+venienti occurrit Rex _Henricus_, moram in Normannia trahens;
+impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater _suus in Anglia &
+Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando Legati officio in Anglia
+fungi permitteret_[214].
+
+ [Note 213: _Ra. Nig. ib._]
+
+ [Note 214: _Voyez_ les Chap. 23 & 24 des Preuves des
+ Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.]
+
+ [Marge: _An. 1116._]
+
+_Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in Normannia
+moratur[215]._
+
+ [Note 215: _Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond.
+ præsi. Regina._]
+
+ [Marge: _Abbas Sabæ in
+ Angliam missus._]
+
+Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est _Londini_ commune
+_Concilium_ Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente Regina, super
+quibusdam regni negotiis; & inter hæc de eo quod Anselmum Abbatem _Sabæ_
+cum Legatina potestate in Angliam missum, Normanniam advenisse
+intellexerant. Hoc decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia,
+qui ex indulgentia S. _Gregorii_ & plurium Pontificum Romanorum Legatum
+alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. In cujus igitur
+cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam Regi, ipsum in
+Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam libentissime suscipit
+Archiepiscopus _Radulphus_; apud Regem agit ut Anselmus ab ingressu
+Angliæ detineretur; apud Papam ut concessam B. Augustino a
+_Bekeregorio_ dignitatem, Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit &
+_Bullam_ Papæ Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib.
+5. pag. 120.
+
+ [Marge: _Primogenitus Regis
+ sit Dux Normanniæ, homagium
+ facit, recipit, &
+ submergitur._]
+
+Anno 1120[216] composita jam pace inter _Ludovicum_ Francum & Regem
+Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo filio suo primogenito 18
+annorum nato; qui jubente patre Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat,
+& a Normanniæ Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus,
+quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam in navi una
+revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus Guilielmus &
+Richardus cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, omnes una
+submerguntur 6 Cal. Decembr.
+
+ [Note 216: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _De secundo Regis
+ conjugio agit._]
+
+Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) atque filiis
+orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud _Windleshoram_ (vel ut habet
+continuator Florentii, _Londinum_) totius Angliæ _Concilium_ adunat. In
+quo de secundo ejus decernitur conjugio, omniumque consensu Adelinam
+filiam Godefridi Ducis Lovaniæ, lectissimam virginem, expetendam.
+Electis igitur qui rem perorent, Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb.
+desponsata.
+
+ [Marge: _Edictum Regis de
+ Ecclesiis prospiciendis._]
+
+Anno 1124, Generale[217] Domini Regis _Henrici_, per fines totius Angliæ
+ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, divulgatur _Edictum_; ut
+quæcunque pastoribus viduatæ fuissent Ecclesiæ, sibimet prospicientes,
+Regis in transmarinis partibus præsentiam adirent, ad suscipiendos.
+Prælatos per idoneos Legatos.
+
+ [Note 217: _Chron. de Bello. MS._]
+
+ [Marge: _Poena
+ Monetariorum._]
+
+Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis[218] manus dextras atque
+genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam furtive corruperant.
+Qui autem fit ut dextris plectantur, non oculis; haud reperio. Lege enim
+ab ipso lata, anno regni sui 8 oculi adimendi erant, non dextræ.
+
+ [Note 218: _Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib._]
+
+Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima secuta fames.
+
+ [Marge: _Ad minuendam
+ potentiam H. fil. Roberti
+ Ducis._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond._]
+
+Anno 1127. Rex[219] anxius de proditione & cæde _Caroli_ Comitis
+_Flandriæ_ sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus Rex Franciæ
+ejus Comitatum dederat _Guilielmo_ filio Roberti Ducis Normanniæ, nepoti
+atque hosti Regis Henrici; Concilium _Londini_ ad Rogationes tenuit.
+Cujus auspiciis Galliam sequenti anno ingrediens, _Ludovicum_ coegit
+auxilium suum Comiti subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a
+_Theodorico_ Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus
+incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, effudit
+animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim Roberto Duci jam
+superstat soboles.
+
+ [Note 219: _Hunting. Hoved. Mat. Par. ib._]
+
+ [Marge: _Synodus Westm.
+ contra uxores clericorum._]
+
+Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii generalem
+_Westmonasterii_ Synodum _Guilielmus_ Archiepisc. Cantuariæ Legatus
+Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, maxime vero contra
+Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia Regis atque Papæ confirmarentur
+authoritate; en quid de successu hujus Synodi & aliarum præcedentium
+perhibetur in historia Saxonica _Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere
+Decreta_. _Omnes Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus._
+
+ [Marge: _Concil. Lond. in
+ quo omnes jurant Matildis
+ sucsessionem._]
+
+Anno eodem Rex in Mense _Septemb._ Angliam venit ducens secum e
+Normannia _Matildem_ filiam suam Imperatricem, Comitis Andegaviæ uxorem:
+Natalique primo magnum _Concilium Cleri atque Procerum_, Londini habuit.
+In hoc Reginam Conjugem suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat
+Comitatu. Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore anxius;
+omnes totius Angliæ Optimates[220], Episcopos, Abbates, Comites &
+Barones, & quotquot alicujus momenti essent, sacramento adegit &
+constrinxit; ut si ipse sine hærede masculo discederet, _Matildem_
+filiam suam quondam Imperatricem, incunctanter, & sine ulla
+retractatione DOMINAM reciperent[221]. Eidemque & susceptis vel
+suscipiendis ex eis Nepotibus, regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ
+conservaturos.
+
+ [Note 220: _Mat. Par. anno 1127._]
+
+ [Note 221: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an.
+ 1130._]
+
+Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur esse
+momenti. Primo _Guilielmus_ Cantuariæ Archiepiscopus; mox Episcopi
+cæteri & Abbates, Laicorum primus, _David_ Rex Scotiæ Imperatricis
+avunculus; tunc _Moritonii_ Comes & _Bononiæ_ Stephanus, nepos Regis e
+sorore Adala: Dein _Robertus_ filius Regis quem ante regnum susceperat,
+& postea Comitem _Glocestriæ_ fecerat: Duobus his novissimis æmula laude
+contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate
+splendidus, at impuri & nepotis ille, sed legitimi.
+
+Anno 1129. Regis 29.[222] Rex ad Calend. Aug. magnum Concilium _Londini_
+tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis praesentesque ambo Episcopi
+cum Suffraganeis suis, justitiam de eorundem uxoribus (focarias vocat
+_Parisiensis_) Regi concesserunt: Imprudentia, ut calumpniabant,
+_Guilielmi_ Arcbiep. Cantuariæ, sed aliis omnibus Episcopis
+consentientibus. Rex autem accepta a Sacerdotibus ingenti nummorum mole,
+uxores eis permisit denuo, & illusa hoc commento Episcoporum
+constitutione, ipsi in ludibrium transiere.
+
+ [Note 222: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an.
+ 1130._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton._]
+
+Anno 1131. Regis 31. habitum est _Northamptoniæ_[223] magnum Concilium
+(_placitum_ vocat _Huntingtonius_, _Conventum Hovededenus_) omnium
+_Magnatum_ Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; ubi de jurgiis agitur inter
+_Matildem_ Imperatricem, & maritum suum _Comitem Andegaviæ_, cui ipsa
+reddenda decernitur reposcenti; Missa igitur & recepta est fastu suæ
+dignitati congruo.
+
+Renovarunt illic (_Matildi_) fidem[224] qui dederunt Proceres; & modo
+dant qui prius non dedere.
+
+ [Note 223: _Hunting. in ann._]
+
+ [Note 224: _Malm. in eod. an._]
+
+ [Marge: _Matildis liberi
+ Regni Angl. Hæredes._]
+
+Anno 1132.[225] cum _Matildis filium_ Andegavensi Comiti peperisset
+(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus filiam suam & Hæredes
+ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit successores.
+
+ [Note 225: _Mat. Par. ib._]
+
+ [Marge: _Conventus Lond. de
+ lite inter Episcopos._]
+
+Anno 1133. Regis 33.[226] ad initium quadragesimæ jejunii Conventus
+_Londini_ habetur super litibus inter S. _Davidis_ & _Glamorgensem_
+Episcopos; nec non _Cantuariæ_ Archiepisc. & _Alexandrum_ Lincolniens.
+Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; quæ _Wintoniæ_ postea ad
+Rogationes ventilantur. Sed indefinita illa Archiepiscopi ad Regem in
+Normannia sequenti Anno transportatur.
+
+ [Note 226: _Hunting. 1133 & 1134._]
+
+ [Marge: _Rex in Normanniam
+ abit._]
+
+Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti
+Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque fuit & fatalis
+illi iste transitus; in Normannia enim supra triennium detentus Calendis
+Decemb. id est, mensis illius die primo in nocte obiit.
+
+ [Marge: _Ultima Regis Henr.
+ voluntas._]
+
+In extremis languens de _Successore_ denuo interrogatus, filiæ omnem
+terram suam citra & ultra mare legitima & perenni Successione
+adjudicavit. Addendo insuper:
+
+
+ Solvantur (inquit) debita mea.
+ Reddantur Liberationes, & solidate quæ debeo.
+ Reliqua indigentibus distribuantur.
+
+
+ [Marge: _Thesaurarii Regis
+ Stephan. Regi thesaurum
+ tradunt._]
+
+Sed _Rogerus Saresberiensis_ Episcopus, & _Guil. de Ponte arcus_,
+Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum in
+denariis æstimabatur, præter vasa aurea & argentea, _Stephano_ Regi
+omnia tradiderunt.
+
+ J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu
+ intention d'abolir les Loix féodales dans ses Etats, & de
+ n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature,
+ étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 &
+ 1102 il fit successivement deux conventions avec Robert
+ Comte de Flandre, & lui donna _en fief_ 400 marcs d'argent;
+ au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers
+ lui, & entr'autres de lui donner 500 Cavaliers & 1000
+ chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une
+ inféodation faite sans glebe. Voyez _Abregé historique des
+ Actes de Rimer_, tom. 10, pag. 2, 2e col. de l'Histoire
+ d'Angleterre de Rapin Thoyras.
+
+
+
+
+------------------------------------------------------------------------
+
+STEPHANUS.
+
+_Anno Domini 1135._
+
+ [Marge: _Stephanus Regnum
+ Angliæ invadit contra
+ juramentum._]
+
+_Stephanus_ nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi
+Comitis Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis Blesensis, vir
+strenuus & bellicosus; abdicato juramento quod de suscipienda in hæredem
+regni Matilde juraverat; non humato adhuc avunculo Rege, solium invadit.
+Electus tamen a Magnatibus pari alligatis scelere, & perjurio.
+
+ [Marge: _Coronatur._]
+
+ [Marge: _Rex vovit Deo,
+ Populo, Ecclesiæ._]
+
+Horum primus _Guilielmus_ Archiepiscopus Cantuariæ in die S. _Stephani_
+An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; foeminæque subdi
+(velut turpe quiddam) renuentibus[227]. Linivit scelus Hugonis Bigoti
+Senescalli Regis testimonium, qui solenni jurejurando coram
+Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex ageret in extremis,
+Imperatricem exhæredavit, & Stephanum igitur constituit Successorem.
+Juravit autem Rex _Stephanus_ in Coronatione sua, tria ista, inter alia,
+Deo, populo, & Ecclesiæ[228].
+
+ [Note 227: _Voyez_ ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de
+ Littleton, Ier vol. pag. 26.]
+
+ [Note 228: _Hunting. lib. 8. pag. 387._]
+
+_Primo_, cum juramento vovit[229] quod defunctis Episcopis nunquam
+retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni Canonicæ
+consentiens, Episcopis[A] eas investiret.
+
+ [Note 229: _Hoved. pag. 482. Mat. Par._]
+
+ [Marge A: _Episcopiis._]
+
+_Secundo_ vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu sua
+retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos
+implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis, vel si
+eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent. Quod
+nefandi genus placiti (verba sunt _Huntingtoniensis_) adeo fuit
+execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere pecuniam
+æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum perhiberent, sive
+esset, sive non, & eum immerito redimerent.
+
+_Tertio_ vovit quod _Danegeldum_, id est, duos Solidos ad hidam, quos
+antecessores sui accipere solebant singulis annis, in æternum
+condonaret. Hæc principaliter Deo vovit & alia: sed nihil horum tenuit.
+Hæc _Huntingtonius_.
+
+ [Marge: _Homagia accepit._]
+
+Accepit deinde Homagia[230] Magnatum qui _Matildi_ prius regnum
+juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis _Oxonii_
+Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione voverat,
+restipulatur denuo & confirmat.
+
+ [Note 230: _Mat. Par. Hunting. Hoved._]
+
+Post festum Paschæ[231] Angliam venit _Robertus_ Comes _Glocestriæ
+Matildis_ frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen actus, Regi facit
+homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu ille dignitatem suam
+custodiret, & sibi pacta servaret. Secundum illud antiquum proverbium
+(inquit _Parisius_) _Quamdiu habebis me pro Senatore, & ego te pro
+Imperatore_. Et sub hoc ut videtur tempore Chartam edidit de
+libertatibus Angliæ confirmandis, quas Henricus I. sub initio regni sui
+concedebat.
+
+ [Note 231: _Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Charta de
+ libertatibus._]
+
+_Charta Stephani Regis de Libertatibus._
+
+_Stephanus_ Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, &
+omnibus ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, Salutem.
+
+Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus
+Baronibus & hominibus meis de Anglia omnes libertates & bonas Leges quas
+Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit & concessit, & omnes bonas
+Leges & bonas consuetudines eis concedo quas habuerunt tempore Regis
+_Edwardi_.
+
+Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant omnes illas bonas
+Leges & libertates de me & hæredibus meis, ipsi & hæredes sui libere,
+quiete, & plenarie. Et prohibeo ne quis eis super hiis molestiam vel
+impedimentum vel diminutionem faciat super forisfacturam meam. Teste
+_Willielmo Martel._ apud London.
+
+_Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. R. Steph.
+1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de Scirburne. Hov. An.
+1142. pag. 488. l. 14._
+
+_Henricus_ Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se apposuit
+inter Deum & eum, viz. Regem _Stephanum_.
+
+Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas Leges
+manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad Synodum Winton. An.
+1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:) piget meminisse, pudet
+narrare qualem se in regno exhibuerit, &c. acerbe.
+
+ [Marge: _Jurament.
+ Episcoporum conditionale._]
+
+A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi jurant
+Episcopi[232], conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu ille
+libertatem Ecclesiæ, & vigorem disciplinæ conservaret.
+
+ [Note 232: _Malmes. ib._]
+
+ [Marge: _Juramentum Regis._]
+
+Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, hoc
+tenore[233].
+
+ [Note 233: _Malm. ib._]
+
+Ego _Stephanus_ Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem Angliæ
+electus, & a Domino _Willielmo_ Archiepiscopo Cantuariæ & sanctæ
+Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio sanctæ sedis Romanæ
+Pontifice postmodum confirmatus.
+
+Respectu & amore Dei, sanctam _Ecclesiam_ liberam esse concedo, &
+debitam reverentiam illi confirmo.
+
+Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum vel
+permissurum promitto.
+
+_Ecclesiasticarum_ personarum & omnium Clericorum,& rerum eorum
+justitiam & potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum in
+manu Episcoporum esse perhibeo, & confirmo.
+
+Dignitates _Ecclesiarum_ privilegiis earum confirmatas, & consuetudines
+earum antiquo tempore habitas, inviolate manere concedo & statuo.
+
+Omnes _Ecclesiarum_ possessiones & tenuras, quas die illa habuerant qua
+_Willielmus_ Rex avus meus fuit vivus & mortuus, sine omnium
+calumniantium reclamatione, eis liberas & absolutas esse concedo.
+
+Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus modo
+careat, _Ecclesia_ deinceps repetierit; indulgentiæ & dispensationi meæ,
+vel discutiendum vel restituendum reservo.
+
+Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, largitione
+Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet transmutatione
+fidelium collata sunt; confirmo pacem, me & justitiam facturum, & pro
+posse meo conservaturum promitto, forestas quas Willielmus Rex Avus
+meus, & Willielmus II. avunculus meus instituerunt & tenuerunt, mihi
+reservo. Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis & Regno,
+quietas reddo & concedo.
+
+Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica persona ante
+mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel distribuenda
+statuerit, firmum manere concedo.
+
+Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, Ecclesiæ consilio
+eadem fiat distributio.
+
+A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus vacuæ, &
+ipsæ & omnes earum possessiones in manu & custodia Clericorum, vel
+proborum hominum ejusdem Ecclesiæ committantur, donec pastor canonice
+substituatur.
+
+Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites vel
+per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo.
+
+Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, & placitis, &
+aliis causis observabo, & observari præcipio. Apud _Oxenford_, Anno
+Incarnationis Domini 1136. regni mei _primo_.
+
+Nomina testium (inquit _Malmesburiensis_) qui multi fuerunt, apponere
+fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi ad hoc tantum
+jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno toti ostenderet.
+
+Hoc deinceps Anno _Rex_ venatum proficiscitur Bramptoniam in viciniis
+_Huntingtoniæ_[234], nuperisque elatus victoriis, proceres ibi in
+placita forestæ vocat (id est de sylvis & venationibus) concessionis
+suæ, voti, atque sacramenti immemor.
+
+ [Note 234: _Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V.
+ supra sacramentum ejus._]
+
+ [Marge: _Comes Glocestriæ
+ deficit a Stephano Rege._]
+
+In 1138. sub Pentecosten,[235] Comes _Glocestriæ_, conscripto ad
+_Matildis_ opem in Normannia exercitu, homagium, quod Regi fecit,
+abdicat, & more majorum, fidem atque amicitiam suam (quod diffidiare sub
+hoc sæculo vocant) nunciis interdicit. Juste fieri hæc contendit; tum
+quod Rex illicite ad regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam
+& juratam violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed
+intercessit Papæ indulgentia.
+
+ [Note 235: _Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 &
+ 192._]
+
+ [Marge: _Novi Comites._]
+
+Rex vero prævia perculsus fama[236], _multos novos instituit Comites_,
+exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum pertinentibus ditat,
+ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent.
+
+ [Note 236: _Mat. Par. ib. supr._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton._]
+
+Anno 1138. in Octavis Paschæ[237] (quod erat 4. Idus Aprilis) Rex
+Concilium _Northamptoniæ_ tenuit, cui præsidebant Eboracensis
+Archiepiscopus _Thurstanus_, Episcopi, Abbates, Comites, _Barones_,
+_Nobiles quique_ per Angliam. Hæc _Florentii_ continuator, qui præterea
+Prælatorum aliquot institutiones illic memorat, sed, ut sæpius Monachi,
+secularia prætermittit. Cogi autem videtur hoc Concilium ad
+deliberandum de gravissimo bello, quod in Regem moliebatur _Robertus_
+Comes _Glocestriæ_ in transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe
+fama ejus detexerat machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa
+rerum jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius nec
+haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium patefaciens
+dignitatum, multos creavit _novos Comites_, prædiisque, ne _inanis
+videretur dignitas_,[238] prout potuit honoravit.
+
+ [Marge: _Albericus Ostiensis
+ synodum Westmon. vocat._]
+
+ [Note 237: _Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib._ 34.]
+
+ [Note 238: _Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526._]
+
+Hoc etiam anno Angliam venit[239] _Albericus Ostiensis_ Episcopus,
+Legatus Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus literis
+_Apostolicis_, primo non admittitur; at susceptus demum, synodum
+convocat _Westmonasterii_ 13. die Decembris in Ecclesiæ status
+reformationem. Aderant ei 18 _Episcopi_, 30 circiter _Abbates_, &
+innumera Cleri & populi multitudo. Interfuit Rex ipse Stephanus cum
+Romano alio Legato; & post multarum causarum discussionem, promulgata
+sunt ibidem 17 Capitula. E quibus hæc _decerpsimus_, cum ad politiam
+Ecclesiæ, tum & regni quodammodo pertinentia.
+
+ [Note 239: Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à
+ des Fiefs étoient alors peu usitées.]
+
+5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque Ecclesiastica
+beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis per Episcopum
+acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, se nihil propter hoc
+vel per se, vel per aliquam aliam personam dedisse alicui vel
+promisisse. Si autem præsumptum fuerit, irrita hujusmodi donatio erit, &
+tam dator quam acceptor ultioni canonicæ subjaceat.
+
+7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia
+Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem sibi in
+Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum fuerit, irritum
+fore decernimus, cum Psalmista dicentes: _Deus meus pone illos ut rotam,
+qui dicunt hæreditate possideamus sanctuarium Dei._
+
+8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, Diaconos,
+Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis officiis &
+beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire præsumat, Apostolica
+authoritate prohibemus.
+
+9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica secularium
+negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico nihilominus
+removendos esse censemus.
+
+10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, vel quamlibet
+Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, vel nefarias ei manus
+intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, anathemate feriatur.
+Neque quisquam ei præter Romanum Pontificem, nisi mortis urgente
+periculo modum poenitentiæ finalis injungat. Si autem impoenitens
+mortuus fuerit, corpus ejus inhumatum remaneat.
+
+11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter usurpare
+præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, eum
+excommunicari præcipimus.
+
+12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia Episcopi
+sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, &c.
+
+ [Marge: _Concil. Oxon.
+ 1139._]
+
+_Concilium Oxenfordiæ._
+
+Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex _Magnates_ Angliae _Oxonium_
+vocat ad _Concilium_: Animadvertit enim Robertum _Glocestrensem_ belli
+fomitem, novum in dies conscribere militem, castra capere & munire, &
+militarem undique comportare supellectilem; deficere ad eum populum
+plurimum, potentissimosque aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes
+Imperatricis transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella nova
+exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos, inimicis
+suis clam adhærere. Ex hoc esse genere _Rogerum_ Episcopum _Saresberiæ_,
+qui castellum Saresberiæ egregie firmaverat, castella _Schiresburniæ_ &
+_Divisæ_ mire ædificaverat & munierat; aliudque _Malmesberiæ_
+inchoaverat. Alexandrum etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri,
+qui castella de _Newwerk_ & _Sleford_ condiderat, & primum illud in
+tutamen dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum _Nigello_ Episcopo
+Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri[240], maximo apparatu militum,
+equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem suspicatus,
+suos armat; contenditur inter milites de hospitiis. Famulus quidam Ducis
+Britanniæ ab Episcopalibus occiditur, nepos etiam paulo minus. His autem
+a Regio milite fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis &
+Lincolniensis, Eliensi fuga elapso.
+
+ [Note 240: _Contin. Flor. pag. 521._]
+
+Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus
+violationem, tum quod castella non citra suspicionem in semet ipsum
+munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei vadem, & renuentes
+Episcopos tradit carceri, & nihilominus habito postmodum Concilio coram
+Primoribus Angliæ, statutum est[241].
+
+ [Note 241: _Continuat. an. 1139. pag. 528._]
+
+Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, in quibus
+secularia solent exerceri negotia, Regis & Baronum suorum juri cedant.
+
+Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, in salutem
+& defensionem ovium suarum latrare non cessent, ne lupus invisibilis,
+malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat, & dispergat, omnino
+caveant.
+
+Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi aut minis
+occupat.
+
+ [Marge: _Synodus Winton.
+ 1139._]
+
+_Synodus Wintoniæ._
+
+Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, _Henricus_ Wintoniensis
+Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, synodum indicit. Aderat
+_Theobaldus_ Archiepisc. _Cantuar._ cæterique omnes Episcopi, quos aut
+morbus non detinuit aut periculum belli. Citatur & _Rex_ ipse, qui
+Comites misit responsuros, at inprimis Procuratorem suum _Albericum de
+Vere_, Causidicum argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ _Oxonii_
+gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem.
+
+Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, per semestre
+nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se evocari necessitate,
+tanto interpelli scelere. Episcopos nempe sacros atque unctos Domini
+contra jus & fas, contra omnem vim canonum, pietatis & religionis,
+nefandis manibus captivatos, & quod ne dictu est, in carcerem turpiter
+detrusos a divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari
+possessionibus, & sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis
+incentoribus ad hoc seductum: Fratrem suum esse & charum utique;
+facultatum vero & ipsius corporis subiturum potius se dispendia, quam
+Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum pateretur.
+Facturum igitur quicquid definiret Synodus.
+
+Pro Rege multa _Albericus_ in Episcopos injuriarum, versutiæ, tumultus,
+seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis insimulans:
+_Rogerum_ Saresberiensem captum non ut Episcopum, sed Ministrum Regis;
+nec per violentiam erepta castella, sed tradentibus Episcopis, ut de
+tumultu quem in Curia concitaverant, immunes essent. Pecuniam
+_Saresberiensi_ licite ademptam, quod ex fisci hanc redditibus sub
+Henrico Rege collegisset: ipsum Regi tamen e Castellis cessisse ut
+commisso absolveretur, horumque non deesse testes.
+
+_Rogerus Saresberiensis_ asserit, se ministrum Regis Stephani nunquam
+fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at in Episcoporum
+synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur bonis. Contra spoliatos
+ex jure gentium non litigandum, nisi præcedente restitutione.
+
+Denique si justitiam in hac _Synodo_ non consequatur, eam in majori
+curia quæsiturum.
+
+Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: Concedo
+(inquit) ut castella Episcopi haberent, si se jure habere debere per
+Canones probare possent: Quod quia non possent, extremæ improbitatis
+esse, contra Canones niti velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant:
+Certe quia suspectum est tempus, secundum morem aliarum gentium,
+Optimates omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis
+contradere, qui pro omnium pace debet militare.
+
+Languescit protinus controversia[242]; sed prædictis addidit Causidicus
+_Albericus_: Regi innotescere, agi inter Episcopos de Romano Pontifice
+implorando; Regem id ne faciant prohibere, & missis reditum interdicere:
+sed interea semet Romam appellare. Turbata his dissolvitur Synodus:
+Legatus autem & Archiep. ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt.
+
+ [Note 242: _Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved.
+ lib. 1._]
+
+_De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, Anno
+Dom. 1139. Regis Steph. 4._
+
+ [Marge: _De Wrec quod
+ accidit tempore Regis
+ Stephani._]
+
+Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit[243] navem quandam
+variis sumptibus refertam, de _Rumenel_ terra Archiepiscopi
+Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in _Dengemareis_ membro de
+_Wy_, confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est autem
+hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum.
+
+ [Note 243: _Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello._]
+
+Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum &
+tempus eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa forent, absque
+calumnia in dominum terra illius & in Wrec cederent.
+
+ [Marge: _Lex Henrici I._]
+
+Sed supra memoratus Rex _Henricus_ hanc abhorrens consuetudinem, tempore
+suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus: Si vel unus e
+navi confracta vivus evasisset, hæc omnia obtineret. Verum quo novus Rex
+cedit, & nova Lex. Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti
+pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum
+est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines, &
+regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec vi obtinerent[244].
+
+ [Note 244: Spelman avoit rassemblé les témoignages des
+ différens Historiens pour composer son Traité chronologique des
+ Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des
+ Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.]
+
+ [Marge: _Rex quotannis
+ coronatur._]
+
+Prisci moris fuit[245], ut Magnates Angliæ ad natale Dom. ad Curiam R.
+convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum ad obsequium Regi
+præstandum, & de negotiis regni deliberandum.
+
+ [Note 245: _Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139.
+ pag. 533._]
+
+Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. eum ad
+Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. Unde factum est,
+ut Historiographi veteres annum a nativitate Domini ordiantur, & sedulo
+notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam.
+
+ [Marge: _Fastum omittit._]
+
+Anno autem Dom. 1140. R. _Stephani_ 5. deturpato jam bellis atque
+cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti tantum sed omitti
+cepit. Unde[246] _Huntingtonius_ in hoc anno ait: Ubi autem ad Natale
+vel ad Pascha Rex fuerit, dicere non attinet. Jam quippe curiæ solennes
+& ornatus regii stemmatis ab antiqua serie descendens prorsus
+evanuerant. Coronatus etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut
+_Florentii_ continuator refert, atque ita sine dubio in Paschate,
+Magnatibus utique congregantibus.
+
+ [Note 246: _Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139.
+ Hoved. an. 1140._]
+
+ [Marge: _Nequitia
+ Monetariorum._]
+
+Anno 1140. cum e falsariorum nequitia[247] tanta esset monetæ
+difficultas, ut omnia chara essent, & ex decem vel eo amplius solidis
+vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi esset thesaurus totus;
+ferebatur Rex denariorum pondus, quod fuerat tempore Regis _Henrici_,
+alleviari jussisse.
+
+ [Note 247: _Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185._]
+
+ [Marge: _Rex obsidetur &
+ capitur._]
+
+ [Marge: _Matilde eum
+ dimittere non vult._]
+
+An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. _Stephanus_ Rex in
+obsidione _Lincolniæ_ capitur[248], & _Matildi_ Imperatrici cum urbe
+_Wintoniæ_ & corona regni Angliæ traditur. Suscepta igitur a plerisque
+homagia passim capit, _Londinum_ que magno fastu ingrediens, ANGLORUM
+DOMINA salutatur. Assidet autem _Westmonasterii_, de arduis regni
+dispositura: Ubi supplex ejus obtestatur gratiam Anglorum Regina pro
+Domino & marito suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus
+(dictu lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit.
+
+ [Note 248: _Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140._]
+
+ [Marge: _Intercessores pro
+ R. Stephano._]
+
+Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, cum obsidibus
+plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non regno eum, sed
+libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat, vel in transmarinis
+peregre vivat. Sed nec hos exaudit.
+
+Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus foverat)
+_Wintoniensis_ Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui fuerat Regis
+_Stephani_, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio largiretur. Nec
+hunc exaudit.
+
+Obtestantur eam demum cives _Londonienses_, qui benevole eam exceperant,
+ut abrogatis patris sui Henrici Regis _duris atque asperis legibus,
+optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret_[249]. Nec hos
+exaudit.[250]
+
+ [Note 249: Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit,
+ de faire exécuter les Loix du Conquérant.]
+
+ [Note 250: Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer
+ une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri
+ Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve,
+ d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies
+ sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de
+ ce temps-la étoient des dignités glébées, & non pas de simples
+ titres.]
+
+ [Marge: _Matildes fugit
+ Comes Glocestriæ capitur._]
+ Consurgente igitur in eam
+ civitate, fugam turpiter
+ arripit, in prædam derelicta
+ supellectile. Paulo autem
+ postea _Robertus_ Comes
+ _Glocestriæ_, Imperatricis
+ frater, & spes unica, sic
+ jam versa belli alea, captus
+ est, & sub æqua permutatione
+ Rex & Comes liberantur.
+
+ [Marge: _Concil. Lond. A.
+ 1142._]
+
+Præsente _Rege_ post ejus liberationem, An. 1142. in media
+quadragesima[251], Episcopus _Wintoniensis_, Romanus Legatus, _Concilium
+Londini_ agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo propterea quod
+nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, vel ejus ordinatis,
+sed æque Clerici & Laici capiebantur, redimebantur, & in vinculis
+detinebantur[252]: Sancitum est ibi & generaliter constitutum, Rege
+consentiente.
+
+ [Note 251: _Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8.
+ Hoved. an. 1143._]
+
+ [Note 252: _Neubrig. lib. 1. cap. 10._]
+
+Ne aliquis[253] qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, vel in Clericum
+aut virum religiosum manus injecerit violentas, ab alio quam ipso Romano
+Pontifice non absolveretur.
+
+ [Note 253: _Mat. Par. Neubrig._]
+
+Sancitum est[254] etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, talem
+pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio si extitissent.
+
+ [Note 254: _Mat. Par._]
+
+Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum venirent, candelis
+accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum conquievit. Verba
+Parisii.
+
+Refert autem _Gervasius_ Dorobernensis, hoc _Concilium_ edicto regio
+convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & Laicos interpellasse, ut
+ei militantes foeminea se eximerent dominatione: Episcopos vero &
+Ecclesiasticos suppetias ferrent suis opibus. Quo impetrato, Regem
+vicissim concessisse.
+
+Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque causa
+sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, nec nisi a
+Romano Pontifice absolvendus foret.
+
+Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant;
+captivosque pretio exponebant redimendos.
+
+ [Marge: _Synod. Winton. Rege
+ captivo existente._]
+
+Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis celebratur,
+Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, Synodus Theobaldi
+Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium Episcoporum Angliæ, multorumque
+Abbatum; præsidente in eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti
+apparatu exorditur.
+
+Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, mox Abbates,
+dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum acta sunt, postridie palam sic
+enuntiat.
+
+Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad _Matildem_ Imperatricem jure,
+hæreditate, decreto & concessione patris sui _Henrici_ I. voto &
+sacramento omnium utriusque ditionis Procerum attinere. Nectante ea
+moras in Normannia, dum paci patriæ necessario consulendum fuit,
+Stephanum in Regem suscipi; cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum
+stipulantem. Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a _Concilio_
+nupero resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque
+dari ludibrio & captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri
+potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse
+ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate, filiam dicti
+Regis incomparabilis _Henrici_ I. in Angliæ (inquit) Normanniæque
+dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum promittimus.
+
+ [Marge: _Legatusdissolvit
+ Concilium._]
+
+Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti ut
+assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis _Londoniensis_: At
+hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) Cives, hoc Barones adjuncti
+civibus obtestantur. Porrigitur in eundem tenorem libellus supplex a
+_Regina_ missus. At _Legatus_ comiter præteriens desiderata, feria 5.
+multis prius excommunicatis qui regiarum erant partium, _Concilium_
+solvit.
+
+ [Marge: _Discordiæ in Anglia
+ sub Matilde._]
+
+Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, his
+_Stephano_ Regi, illis _Imperatrici_ adhærentibus; neuter Principum aut
+imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, exercere valuit.
+Uterque autem blandiri suis, & ne deficerent, omni mulcere artificio
+cogebantur. Evenit interea, prout scriptum est in sacra pagina: _In
+diebus illis non erat Rex in Israel, sed unusquisque quod sibi certum
+videbatur faciebat._ Silent Leges, & jus sceleri datum est. Digladiantur
+inter se Proceres, & Provincialium motus inde effervescunt. Castella
+quippe (inquit Neubrigensis) per singulas provincias studio partium
+surrexerant, erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius
+tyranni, quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii
+numismatis, & _potestatem subditis, regio more, dicendi juris_[255].
+Plura hujusmodi.
+
+ [Note 255: On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à
+ la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne
+ reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre
+ la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans les
+ affaires civiles la procédure établie par le droit civil &
+ canonique.]
+
+ [Marge: _Henricus filius
+ Matildis fit Dux Norman._]
+
+Anno 1149. _Henricus_[256] filius _Gaufridi_ Comitis _Andegaviæ_ &
+Matildis Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux Normanniæ factus
+est, Ducatum ei cedente patre suo; quo & anno proximo moriente, _Comes_
+itemque _Andegaviæ_ salutatur. Nec multo post (An scil. 1151.)
+_Alianorem_ hæredem _Pictaviæ_ (habito inter eam & Regem _Franciæ_,
+consanguinitatis causa, divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic
+ei titulus Dux Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ.
+
+ [Note 256: _Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151._]
+
+ [Marge: _Henr. Dux Norman.
+ Angliam invadit._]
+
+Eodem anno 1149. _Henricus_[257] Dux Normanniæ potentissimum inde
+exercitum in _Angliam_ traducit, gestisque plurimis felicissime, fecit
+monetam novam, quam vocabant Ducis; & non tantum ipse, sed omnes
+potentes, tam Episcopi, tam Comites, quam Barones, suam faciebant
+_monetam_: sed ex quo Dux ille venit, plurimorum monetam cassavit.
+
+ [Note 257: _Hoved. ib. pag. 490._]
+
+Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem
+_Eustachio_ filio Regis _Stephani_[258].
+
+ [Note 258: _Mat. Par. ib._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond._]
+
+_Concilium generale Londini._
+
+Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) _Theobaldus_ Cantuariæ
+Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium generale apud
+Londoniam in media quadragesima, ubi Rex Stephanus & filius suus
+Eustachius, & _Angliæ Proceres_ interfuerunt, totumque illud Concilium
+novis appellationibus infrendunt. In Anglia namque appellationes in usu
+non erant, donec eas _Henricus Wintoniensis_ (Episcopus) dum Legatus
+esset, malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad Romani
+Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc _Huntingtonius_ illius sæculi
+Author.
+
+Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub _Stephano_ Rege
+Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. Videntur quippe cum
+appellationibus huc transmigrasse, quarum prima quod sciam mentio in
+Concilio Wintoniensi Ann. 1139[259].
+
+ [Note 259: _Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45._]
+
+ [Marge: _Rex Eustachium
+ filium coronari vult._]
+
+Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) _Stephanus_[260]
+convocatis Episcopis, filium suum _Eustachium_ in Regem voluit coronari.
+_Theobaldus_ autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique Episcopi, Papæ
+literis ad _Theobaldum_ datis prohibiti (quod Stephanus contra
+jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes igitur Rex &
+filius, concludi jubent Episcopos in domo quadam donec peragerent
+postulata. Sed cum nec hoc modo ad votum traherentur quamvis de
+capitibus suis dubitantes; solutis ipsis possessiones suas Rex ad fiscum
+rapit; & resipiscens brevi restituit eas.
+
+ [Note 260: _Hunting. lib. 8. pag. 395._]
+
+ [Marge: _Eustachius subito
+ moritur._]
+
+Sequenti autem anno dum _Eustiachius_ prædatum iret _S. Edmundi_
+Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut quidam aiunt)
+præreptus est. Cumque nulla jam superesset _Stephano_ proles successura
+mascula, de pace inter Principes felicius tractatum est, prout sequitur.
+
+ [Marge: _Pacis Capitula
+ inter Stephan. R. & Henr.
+ Ducem Norm._]
+
+_Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum Ducem
+Normanniæ Wallingfordiæ pacta._
+
+Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente[261] & diligentia
+Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum regni intercedente,
+Rex Anglorum Stephanus, & Dux Normannorum Henricus, apud
+_Wallingford_[262] in talem Concordiam convenerunt.
+
+ [Note 261: _Mat. Par. ib. pag. 82._]
+
+ [Note 262: _Al. Winton._]
+
+Rex Stephanus omni hærede viduatus[263] præter solummodo Ducem
+_Henricum_, recognovit in Conventu Episcoporum, & aliorum regni
+optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus in regnum Angliæ habebat.
+
+ [Note 263: _Neubr. lib. 1. c. 30._]
+
+Et Dux benigne concessit, ut Rex _Stephanus_ tota vita sua, si vellet,
+regnum pacifice possideret.
+
+Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc præsentes,
+cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux post mortem Regis, si
+illum superviveret, regnum sine contradictione aliqua obtineret[264].
+
+ [Note 264: _Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit._]
+
+In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur Regem.
+
+Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet.
+
+Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos possessores,
+quorum fuerant Regis _Henrici_ tempore, revertentur.
+
+Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa sunt
+diruentur: Horum numerus (ut refert _Parisius_) ad undecies cen. &
+quindecim excrevit.
+
+Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; replebit
+pascua armentis; decorabit ovibus Montana.
+
+Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus
+indebitis non gravabitur.
+
+Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio
+persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina
+sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu poenarum
+afficient nocentes; fures & prædones terrebuntur in furca & sententia
+capitali.
+
+Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas in
+ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria redibunt;
+_clientes ab excubiis fatigati_,[265] in communi lætitia respirabunt.
+
+ [Note 265: On rétablit le droit féodal, mais on en réprime
+ les abus.]
+
+Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta.
+
+Negotiatores Commercium ditabit celerius.
+
+Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento percussa.
+
+Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim annis jam
+sævierat.
+
+Adoptavit etiam Ducem[266] Stephanus tam in filium quam in successorem
+regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub ipso, omniaque regni
+negotia per eum terminabantur, &c.
+
+ [Note 266: _Hoved. an. 1153._]
+
+ [Marge: _Stephanus alias
+ Conventiones facit._]
+
+Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter _Londinum_ Rex sub
+natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, prout
+sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac Concordia e MS. Cod. de
+LL. Sax. Regum in Latina lingua; quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ
+etiam hic habetur in paginis sequentibus.
+
+ [Marge: _Concil. Westm' de
+ Stufis._]
+
+_Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses
+vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162._
+
+In hoc Concilio (quod _Stowus_[267] Parlamentum nuncupat) ordinatum est
+(inquit) a _Communibus_, & confirmatum a Rege & Baronibus ut diversæ
+consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis ad _Stufas_ in ripa
+_Thamesis_ juxta _Southwark_ spectantes, exinde ut prius ab antiquo
+custodirentur. Capitula aliquot earum in hunc modum ponit.
+
+ [Note 267: _Survey London. pag. 407._]
+
+Ut Custos _Stufæ_, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad placitum
+ire & redire libere quandocunque voluerit, non impediat.
+
+Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed ubi ipsa
+voluerit, victum habeat.
+
+Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana non
+accipiat.
+
+Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus.
+
+Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in domo:
+Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio.
+
+Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, impediatur.
+
+Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode Stufæ
+recipiatur.
+
+_Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum
+cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem concubuerit[268]._
+
+ [Note 268: On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume
+ eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au
+ quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à
+ Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de
+ l'Archevêché de Rouen, fº. 46.]
+
+Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur.
+
+Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim
+scrutentur singulas Stufas.
+
+Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet incendii
+morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, pisces, ligna, carbones,
+aut aliqua alia victualia.
+
+Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non existimo.
+Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) officium non tunc
+in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores cameras. Antiqua tamen sunt
+& antique aucta aliis constitutionibus, quæ in singulari veteri MS.
+penes me visuntur.
+
+ [Marge: _Charta Regis de
+ Pacis convent. inter ipsum &
+ Henr. Duc. Norman._]
+
+_Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter ipsum &
+Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. 18[269]._
+
+ [Note 269: _Rub. lib. Scac. fº. 104 prima._]
+
+_Stephanus_ Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus,
+Justic. Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis Angliæ salutem.
+
+Sciatis quod _Ego_ Rex Angliæ _Stephanus_ Henricum Ducem Normanniæ post
+me successorem _Angliæ_ regni & hæredem meum jure hæreditario constitui,
+& ei & hæredibus suis regnum Angliæ donavi & confirmavi.
+
+Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem sibi a me
+factam, homagium mihi & sacramenti securitatem fecit, scil. quod fidelis
+mihi erit, & vitam & honorem meum pro posse suo custodiet per
+conventiones inter nos prolocutas quæ in hac charta continentur. Ego
+etiam eandem securitatem Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus
+pro posse meo custodiam, & sicut filium meum & hæredem in omnibus in
+quibus potero manutenebo & custodiam contra omnes quos potero.
+Willielmus autem filius meus ligium homagium & securitatem Duci Norm.
+fecit & Dux concessit ei ad tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui
+antequam regnum adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive
+in aliis locis; & quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia,
+sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de omnibus terris &
+villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico suo nunc habet &
+nominatim de illis quæ pertinent ad honorem Com. de Warenn. Willelmum
+filium meum & homines illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti &
+nominatim de Castello de _Bolencumber_ & _Mortui maris_: Ita scil. quod
+Regnum de _Warenn._ castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet si
+voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de ligeis
+hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter per salvos obsides
+& salvam custodiam. Alia vero Castra quæ pertinent ad Comitatum de
+_Warenn. Moretoniæ_ Dux ei reddet ad voluntatem meam cum poterit per
+salvam custodiam & per salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur
+filio meo quieti quando Dux habebit Regnum Angliæ.
+
+Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse Dux ei
+concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis terræ; ita
+quod redditus de Norwico infra illas septingentas libratas computentur,
+& totum Comitatum de Norwic. propter illas quæ pertinent ad Ecclesias &
+Episcopos & Abbates & Comites, & propter tertium denarium nominatim unde
+Hugo Bigotus Comes est: Salva & reservata in omnibus regali justitia.
+
+Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei Dux & concessit
+quicquid Richardus de Aquila habebat de honore de _Peneneselli_ & præter
+hæc castrum & villam _Peneneselli_ & servitium Faramosi propter villam &
+castrum _Dover_, & quod ad Honorem _Dovere_ pertinet Ecclesiam de
+_Feveresham_ cum pertinentiis Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a
+me data vel reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit.
+
+Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt pro honore quem
+Domino suo feci, homagium & Sacramentum mihi fecerunt, salvis
+conventionibus inter me & Ducem factis. Cæteri vero qui antea mihi
+homagium fecerant, fidelitatem mihi fecerunt sicut Domino.
+
+Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium homagium
+Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu vixero & regnum tenuero
+simili Lege, quod si a præmissis recederem omnino a servitio meo
+cessarent quousque errata corrigerent.
+
+Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico meo habeo, ex
+præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, salva fidelitate mea
+quamdiu vixero & regnum tenuero.
+
+Illi autem qui castrum de _Wallingeford_ custodiunt, homagium mihi
+fecerunt & dederunt mihi obsides de fidelitate servanda.
+
+Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem Duci de
+consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente per hoc dampnum &
+impedimentum regni incurrat.
+
+Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ
+_Ricardo_ de _Lucieo_ ad custodiendum tradita sunt. _Ricardus_ autem de
+_Lucy_ juravit & in manum Archiepiscopi & custodiam filium suum obsidem
+dedit quod post meum Decessum prædicta castra Duci reddat.
+
+Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de _Busseio_ motam de
+_Oxenford_ & _Jordanus_ de _Busseio_ firmitatem _Lincolniæ_ custodient &
+ligei homines Duci sunt, & juraverunt & inde obsides dederunt in manum
+Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci munitiones sine impedimento
+redderent.
+
+Episcopus _Winton._ in manum Archiepiscopi Cantuar. coram ipsis
+affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. & munitiones
+_Hamtoniæ_, Duci redderet.
+
+Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa fuerit
+moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio sanctæ
+Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet. Si vero
+aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt contumax vel rebellis
+fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent: communi consilio Ego
+& Dux nos inde continebimus donec ad voluntatem utriusque cogatur
+satisfacere.
+
+Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto meo
+fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui in regno Angliæ
+deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient.
+
+Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, quod si
+quis nostrum a prædictis conventionibus recederet; tam diu eum
+Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata corrigat, & ad
+prædictam pactionem pactione redeat.
+
+Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes quos applicare
+poterit, hæc assecurabunt.
+
+In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem in toto regno
+Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem justitiam exercebo.
+Testibus hiis _Theobalao Cantuar_. Archiepiscopo, Henrico _Winton_,
+Roberto _Exon_. Roberto _Bathon_. Jocelino _Sare_. Roberto _Lincoln_.
+Flavio _Cicestrens_. Willelmo _Norwic_. Richardo _London_. Nigello
+_Heliensi_, Gilberto _Hereford_. Walt. _Cestrensi_, Walt. _Roffensi_,
+Galfrido _de S. Assaf_. Episcopis: Roberto Priore de _Beremundeseie_,
+Otone milite templi, Willelmo Comite _Cicestrensi_, Roberto Com.
+_Legecester_, Willelmo Com. _Gloucestr_. Regium Com. _Cornwall_,
+Baldwino Com. _Devon_, Rogero Com. _Hereford_, Patricio Com. _Sare_,
+Willelmo _de Albeni_, _Alberico_ Comite, _Rogero_ Comite _de Clara_,
+Richardo Comite de _Pembroc_, Richardo de _Lucy_, Willelmo _Martel_,
+Richardo de _Humez_, Reginaldo de _Warenn_. Mansero _Biset_, Johanne de
+_Norwic_, Richardo de _Canvilla_, Henr. apud Westm. Anno ab
+incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº.
+
+Sequitur longa _Conventio_[270] facta & scripta apud Dover 14. Cal. Apr.
+inter Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem suum & _Theodoricum_
+Comitem _Flandriæ_ & Comitem Philippum filium & hæredem suum, de
+auxiliis, &c.
+
+ [Note 270: _Rub. Lib. fol. 164. b._]
+
+_Charta_ recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani facere
+debent Henrico Regi Angl.
+
+_Charta_ Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum fecit cum
+Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & de homagio suo facto
+de ter. Scotiæ, & super multis aliis.
+
+ [Marge: _Convent. Oxon.
+ 1154._]
+
+_Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19._
+
+Ad Octavas sequentis Epiphaniæ[271], Oxonium conciliantur Magnates
+Angliæ: jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem faciunt; salvis Regi
+dum viveret fide & honore debitis.
+
+ [Note 271: _Hunting. pag. 348._]
+
+Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. Queritur
+illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, Rege concedente vel
+connivente, prætermissa esse contra pactionem; sed remedium non adeptus
+ægre tulit. Postea tamen Rex Stephanus obsedit multa & prostravit,
+novissimeque omnium sub æstate castellum de Drake juxta Eboracum.
+
+ [Marge: _Concil. Lond.
+ 1154._]
+
+_Concilium Londini._
+
+ [Marge: _Venen. perit._]
+
+Reversus inde circa[272] festum B. Archangeli Michaelis, cum Episcopis &
+Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, tum pro regni negotiis,
+tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ Eboracensis, cui hic
+Archiepiscopus _Rogerius_ datur[273], qui non multo post a Monachis suis
+injecto sacro calici veneno, dum reliquias ebibit, extinctus est.
+
+ [Note 272: _Neubr. lib. 32._]
+
+ [Note 273: _Hov. ib. pag. 490._]
+
+Rex Cantuariam hinc profectus _moritur_ 25. Octobris, An. 1154. regni
+sui 19.
+
+Charta Regis Ricardi[274], per quam adquietavit Regi Scotiæ homagium
+suum & castra expressa contra priores Conventiones.
+
+ [Note 274: _Rub. Lib. fol. 166._]
+
+_Stephanus_ Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, edicto
+prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater _Roger Bacon._ & Jo. de
+_Salisbury_, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius in Not. ad Fortesc. p.
+43, 44, 45.
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+HENRICUS. II.
+
+_Anno Domini 1154._
+
+ [Marge: _Henricus II. regnum
+ iniit._]
+
+_Henricus_ filius _Matildis_ Imperatricis, Dux Normanniæ & Aquitaniæ,
+Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum iniit 25. die Octob. An. 1154. &
+coronatus fuit Westmonasterii die Dominica 17. Decemb. sequenti.
+
+ [Marge: _Ditionis ejus
+ limites._]
+
+Regnum Angliæ celebre fecit[275], adjectis Scotia, Hibernia, insulis
+Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, & aliis in Francia
+territoriis.
+
+ [Note 275: _Stow._]
+
+ [Marge: _Professio ejus in
+ coronatione._]
+
+Inter coronationis solennia[276], professionem de servanda Ecclesiæ Dei
+libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte Principe jurari
+solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius se astringeret, Deo
+obtulit.
+
+ [Note 276: _Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem.
+ Hov. pag. 497._]
+
+Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua omnia ab
+Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit & confirmat.
+
+ [Marge: _Charta Libertatum
+ Angliæ._]
+
+_Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II._
+
+_Henricus_ Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes
+Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis & Anglicis, salutem.
+
+ [Marge: _Concedit omnes
+ consuetudines quas Henricus
+ I. concessit._]
+
+Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi emendatione
+totius regni mei, concessisse & reddidisse, & præsenti Charta mea
+confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, & omnibus Comitibus & Baronibus, &
+omnibus hominibus meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus
+eis dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, quas
+ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, pro me & hæredibus
+meis.
+
+ [Marge: _Malas delet._]
+
+ [Marge: _Præcipit ut
+ Ecclesia & omnes homines
+ sui, eas teneant quiete._]
+
+Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & omnes Comites &
+Barones, & omnes mei homines, omnes illas consuetudines, & donationes, &
+libertates, & liberas consuetudines, habeant & teneant libere & quiete,
+bene & in pace & integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis,
+adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus avus
+meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. T. Richardo de
+_Luci_.
+
+ [Marge: _Charta Libertatum
+ Lond. concessarum._]
+
+_Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum._
+
+_Henricus_, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus
+suis, Francis & Anglis, salutem.
+
+Sciatis, me confirmasse civibus meis _London._ quod nullus eorum
+placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter placita de
+tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & Ministris meis.
+
+Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: & quod
+nullus faciet bellum: & quod de placitis ad coronam se possunt
+disrationare secundum antiquam consuetudinem civitatis: & quod infra
+muros nemo capiat hospitium per vim, vel per liberationem Mareschalli.
+
+Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives _Londoniarum_ sint quieti de
+thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum maris: & quod nullus
+de materia pecuniæ judicetur, nisi secundum legem civitatis, quam
+habuerunt tempore Henrici avi mei: & quod in civitate in nullo placito
+sit Miskenninga: & quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: &
+quod terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste habeant,
+quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, quæ infra urbem sunt,
+rectum eis teneatur secundum legem civitatis, & de omnibus debitis suis
+quæ accommodata fuerint apud London. & de vadimoniis ibidem factis,
+placita apud London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel
+consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit,
+Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.
+
+Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque eas habuerunt
+tempore Regis Henrici, avi mei.
+
+Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod sint quieti
+de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & de Scotale; ita quod
+Vicecomes meus London. vel aliquis alius Ballivus Scotale non faciat.
+
+Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates quas
+habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.
+
+Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum hæc prædicta
+omnia hæreditarie habeant & teneant de me & hæredibus meis. Hiis
+testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo London.
+
+ [Marge: _Alienigenas
+ expellit._]
+
+Anno 1155. Rex sub Natali Domini[277], consultis Baronibus, edicto
+cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes Flandrenses, &
+alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, constituto eis fatali
+die, ab Anglia discederent.
+
+ [Note 277: _Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte,
+ &c._]
+
+ [Marge: _Alienata per
+ Stephanum Regem resumit._]
+
+Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum patrimonium,
+id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano Rege alienata erant, revocat
+& resumit.
+
+ [Marge: _Pseudo-Comites
+ deponit._]
+
+Comites a Rege Stephano creatos[278] sine comitatibus, quos authores
+illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; prædiaque eis
+a Stephano collata, ad dignitatum suarum supportationem, fisco refert.
+
+ [Note 278: _Rob. de Monte. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Castra illegitima
+ diruit._]
+
+Castella adulterina & illegitima[279], quæ tempore Regis Stephani
+constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ non eversa,
+tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni beneficium reservatis.
+
+ [Note 279: _Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an.
+ 1156. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _W. Peverell ob
+ veneficium plectitur._]
+
+Guilielmum _Peverell_ castelli _Nottingham_ & maximarum possessionum
+Baronem exhæredavit[280], causa veneficii Comiti Cestriæ atque aliis
+propinati.
+
+ [Note 280: _Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West._]
+
+ [Marge: _Et Episcopus Wint.
+ pro transfretatione sine
+ licentia._]
+
+Tria castella Henrici _Wintoniensis_ Episcopi[281], quod sine licentia
+sua mare transiit; ad terram complanavit.
+
+Per idem tempus Rex _Henricus_[282] solennes nuncios Romam mittens,
+Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam insulam subjugare,
+& ad fidem Christi revocare; cui Papa hoc concessit Privilegium.
+
+ [Note 281: _Mat. Par._]
+
+ [Note 282: _Mat. Par. Mat. West._]
+
+ [Marge: _Bulla Adrian. Papæ
+ pro concessione Hiberniæ._]
+
+_Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi Angliæ
+conceditur[283]._
+
+ [Note 283: _Mat. Par. pag. 91._]
+
+_Adrianus_ Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio
+illustri Anglorum _Regi_, salutem & Apostolicam benedictionem.
+
+Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando in
+terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, tua
+Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, & ad
+declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ fidei veritatem, &
+vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, sicut Catholicus
+Princeps intendis, & ad id convenientius exequendum, consilium Sedis
+Apostolicæ exigis & favorem. In quo facto quanto altiori consilio &
+majori discretione procedis, tanto in eo feliciorem progressum, te,
+parante Domino, confidimus habiturum.
+
+Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ
+insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & vitiorum inde
+plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis domibus annuam unius
+denarii B. Petro velle solvere pensionem; ita & jura Ecclesiarum illius
+terræ illibata & integra conservare.
+
+Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo prosequentes,
+& petitioni tuæ benignum impendentes assensum, gratum & acceptum
+habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ terminis, vitiorum restringendo
+discursu, pro corrigendis moribus & virtutibus inserendis, pro
+Christianæ religionis augmento, insulam illam ingrediaris, & quæ ad
+honorem Dei & illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius
+terræ populus te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum
+illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis domibus
+annua unius denarii pensione.
+
+Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & quæ
+documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri &
+sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas recognoscit) non
+est dubium pertinere. Si ergo quod animo concepisti effectu duxeris
+prosequente complendum, stude gentem illam bonis moribus informare, &
+agas tam per te quam per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos
+esse perspexeris, ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei,
+Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent animarum,
+taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, mercedis cumulum consequi
+merearis, & in terris gloriosum nomen valeas in seculis obtinere.
+
+ [Marge: _Concil. Wallingf._]
+
+An. 1156. _Concilium_ habetur _Wallingfordiæ_, in quo, die Dominica post
+octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni fidelitatem jurant,
+primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo primogenito, ipsoque
+discedente Henrico fratri suo, nondum 6. hebdomadarum infantulo.
+
+ [Marge: _Nova moneta._]
+
+Novam facit monetam[284], quæ (abdicata jam Procerum illa) sola recepta
+erat, & accepta in regno.
+
+ [Marge: _Leges Hen. I.
+ excitat._]
+
+Stabilita in regno pace[285], publicæ disciplinæ in primis habuit
+sollicitudinem. Leges _Henrici_ Regis avi sui, quæ sub Stephano passæ
+sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum regnum
+inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros.
+
+ [Note 284: _Hoved._]
+
+ [Note 285: _Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved._]
+
+ [Marge: _Concil. Winton._]
+
+Ad festum S. Michaelis Archang. _Concilium Wintoniam_ vocat[286], in quo
+agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando fratri Regis Guilielmo.
+Sed quia matri ejus Imperatrici non placuit, intermissa est ad tempus
+expeditio.
+
+ [Note 286: _Rob. de Monte._]
+
+ [Marge: _Resumit Carliol.
+ civitatem._]
+
+Eripit _Malcolmo_, Regi Scotorum[287], civitatem _Carliol._ quam
+_Stephanus_ anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi dederat; novum
+Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, & totum Comitatum _Laudonensem_
+adjacentem; omnia nempe quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra
+Stephanum, Davidem etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur,
+concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, Davidis
+filio, Stephanus prius largitus erat.
+
+ [Note 287: _Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap.
+ 4._]
+
+ [Marge: _Resumit Pennenesel
+ & Norwic. civitatem._]
+
+Resumpsit, etiam[288] a Guilielmo, _Notho_ Regis Stephani, Comite
+_Moretonii_ & _Warennæ_, castrum Pennenesel, castrum & civitatem
+_Norwicum_, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones in Anglia &
+Normannia, quas ex dono Regis Stephani possidebat. Libentius tamen ut
+hæc redderet, dedit ei quicquid pater ejus Rex Stephanus habuit, die,
+qua Rex Henricus mortuus fuit & vivus.
+
+ [Note 288: _Mat. Par. Mat. West. N. Trivet._]
+
+ [Marge: _H. Bigod castella
+ Regi resignat._]
+
+Eo tempore _Hugo Bigod_ castella sua Regi resignavit; quod & multi alii
+qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt coacti.
+
+ [Marge: _Malcolmus R.
+ hominium præstat Regi
+ Henr._]
+
+Eodem anno _Malcolmus_ Rex Scottorum[289] venit ad Regem apud _Cestre_,
+& homo suus devenit, eo modo quo avus suus fuerat homo veteris Regis
+_Henrici_, salvis omnibus dignitatibus suis. _Hoved._
+
+ [Note 289: _Hoved. ann. 1157._]
+
+ [Marge: _Expeditio contra
+ Wallos._]
+
+Ad expeditionem contra _Wallos_[290] duo quique milites per totam
+Angliam inveniunt tertium.
+
+Cum vero inter loca aspera & nemorosa[291], pars istius exercitus
+anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem,
+Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus cæteris, fugit una
+_Henricus Essexiensis_ jure hæreditario Regis signifer; abjectoque
+vexillo regio, occurrentibus pariter Regem extinctum prædicat. Rex autem
+salvus fuit: At super hoc, _Henricus_ a _Roberto Montefort_ de
+proditione appellatur, & judicio Regis ad duellum cogitur, in quo a
+_Roberto_ victus est. Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in
+monasterium _Radingæ_; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit.
+
+ [Note 290: _Mat. Par._]
+
+ [Note 291: _Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh._]
+
+ [Marge: _Rex iterum
+ coronatus est Lincolniæ._]
+
+Rex _Lincolniæ_, juxta priscum morem[292], die Dominico natalis iterum
+coronatus est Lincolniæ[293], non intra moenia propter vetustam
+superstitionem, quam contempsit _Stephanus_; at in Wikeforde juxta, post
+divinorum celebrationem, coronam super altare posuit, nec hanc postea
+unquam induit; ut habet Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa
+fastus regii ceremonia. Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram
+conjugem suam in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse
+coronari; oblatisque jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam
+postea se coronandos.
+
+ [Note 292: _Neubr. lib. 2. cap. 9._]
+
+ [Note 293: _Mat. Par. ait Wigorniæ._]
+
+ [Marge: _Nova moneta._]
+
+A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit Parisius;) at
+forte eadem est de qua _Hovedenus_ supra in An. 1156.
+
+ [Marge: _Scutagium._]
+
+A. D. 1159. Rex sub _Scutagii_ nomine ab Anglis dicitur[294] hoc anno
+percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim pecuniæ ex aliis suis
+ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui de jure hæreditario uxoris suæ
+fuit, comparandum. Hoc igitur illud esse censeo, quod a quibusdam
+appellatur _Scutagium Tholosanum_, licet mihi non videtur fuisse
+Scutagium, sed Tallagii genus aliquod a subditis concessum. Scutagium
+enim non præcedit bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum:
+nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; & hoc
+infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio Normannico,
+Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum censeo non in Anglia
+levatum, sed in Normannia & Aquitania: vel si in Anglia, de his tantum
+qui terras eidem obnoxias, sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa
+Anglia (nam in donatione sic conveniretur) tenuere.
+
+ [Note 294: _Gervasius, Stow._]
+
+ [Marge: _Nuptiæ Henr.
+ septennis cum Margareta
+ trienni._]
+
+A. D. 1160. 4. _Novembr._ _Nonis_ Burgi celebratum est matrimonium inter
+_Henricum_ filium Regis Angliæ septennem, & _Margaretam_ filiam Regis
+Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; sed eisdem paulo antea
+desponsatis.
+
+ [Marge: _Papa Alexander in
+ Anglia recipitur._]
+
+A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ (ut etiam
+Franciæ) _Alexandrum_ recipit pro catholico[295].
+
+ [Note 295: _Hoved._]
+
+Hæretici quidam, in synodo _Oxoniensi_ dampnati[296], cauterio fronte
+inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis aut hospitium
+aut alimonium eis præbere.
+
+ [Note 296: _Mat. Par. in hoc ann. pag. 36._]
+
+ [Marge: _Concil. Clarendon.
+ de consuetud. regni._]
+
+_Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas avitas
+vocabant) sunt recognitæ[297]._
+
+ [Note 297: _Neubr. lib. 2. c. 13._]
+
+A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud _Clarendoniam_, 8. Cal.
+Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius Regis, præsentibus
+etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Comitibus,
+Baronibus & Proceribus regni; facta est recognitio, sive recordatio
+cujusdam partis consuetudinum & libertatum antecessorum suorum, Regis
+viz. Henrici avi sui, & aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab
+omnibus teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter
+Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum vero
+consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis subsequentibus
+continetur.
+
+1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia emerserit
+inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in curia
+Dom. Regis terminetur.
+
+2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum dari, absque
+concessione ipsius.
+
+3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario Regis, veniant
+in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiæ Regis,
+quod ibi sit respondendum; ita quod Regis Justiciarius mittet in curiam
+sanctæ Ecclesiæ, ad videndum quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus
+convictus vel confessus fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.
+
+ [Marge: _Nemo regno exeat
+ sine licentia._]
+
+4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire regnum
+absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi placuerit, securum
+eum facient, quod nec in eundo, nec in redeundo, nec in moram faciendo,
+perquirent malum sive damnum Domino Regi vel regno.
+
+5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, nec præstare
+juramentum; sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ, ubi
+absolvuntur.
+
+6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores &
+testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus
+suum, nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui
+culpantur, quod non velit vel non audeat aliquis accusare, eos Vicecomes
+requisitus ab Episcopo, faciat jurare duodecim legales de vicineto sive
+de villa, coram Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam
+manifestabunt.
+
+7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum
+Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum terræ sub
+interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in regno fuerit,
+conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra regimen, ut rectum
+de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat ad Regis curiam, ibi terminetur,
+& de eo quod spectat ad curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut
+ibidem terminetur.
+
+8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit procedi ad
+Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si Archiepiscopus defuerit
+in justitia exhibenda, ad Dominum Regem perveniendum est postremo, ut
+præcepto ipsius in curia Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod
+non debeat ultra procedi absque assensu Dom. Regis.
+
+9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e converso, de
+ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam trahere, vel Laicus ad
+laicum feudum; per recognitionem duodecim legalium hominum, juxta
+capitalis Justitiarii Regis considerationem terminabitur, utrum
+tenementum sit pertinens ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram
+Justitiario Regis. Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere,
+placitum erit in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi
+ambo tenementum de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de feudo illo
+eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod
+propter factam recognitionem saisinam non amittat, qui prius fuerit
+saisitus de Civitate, vel Castello, vel Burgo, vel Dominico Manerio
+Regis.
+
+10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus fuerit,
+unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum noluerit satisfacere,
+bene licet eis sub interdicto ponere eum, sed non licet excommunicare,
+priusquam capitalis Minister Regis villæ illius conveniatur, ut
+justitiet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde
+defecerit, erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcop. ips.
+accusatum Ecclesiastica justitia coercere.
+
+11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui de rege
+tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege sicut Baroniam, &
+inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, & sequantur & faciant
+omnes consuetudines regias, & sicut cæteri Barones debent interesse
+judiciis curiæ Regis, cum Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem
+membrorum, vel ad mortem.
+
+12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel Abbatia, vel
+Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu ipsius, & inde percipiet
+omnes reditus & exitus sicut dominicos reditus suos. Et cum ventum
+fuerit ad consulendum Ecclesiam, debet Dominus Rex mandare potiores
+personas Ecclesiæ, & in capella ipsius Regis debet fieri electio,
+assensu ipsius Regis, & consilio personarum regni quas ad hæc faciendum
+advocaverit, & ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi, sicut
+ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & de honore terreno, salvo
+ordine suo, priusquam consecretur.
+
+13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, vel
+Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam exhibere, Dominus Rex
+debet eos justitiare. Et si forte aliquis disfortiet Domino Regi
+rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi & Archidiaconi debent eum
+justitiare, ut Regi satisfaciat.
+
+14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat Ecclesia,
+vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius Regis sunt, sive
+in Ecclesiis sive extra fuerint inventa.
+
+15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque
+interpositione fidei, sint in justitia Regis.
+
+16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, de cujus
+terra nati dignoscuntur[298].
+
+ [Note 298: On voit toujours les Coutumes féodales
+ subsister.]
+
+Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & libertatibus
+(iniquis, inquit _Parisius_, & dignitatibus Deo detestabilibus)
+Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, cum Comitibus, &
+Baronibus, & Proceribus cunctis, juraverunt, & firmiter in verbo
+veritatis promiserunt, viva voce tenendas & observandas Domino Regi, &
+hæredibus suis, bona fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed
+resiluit statim Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens
+poenitentiam, & nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. Vide
+ibid. Epist. Papæ.
+
+ [Marge: _Clericos criminosos
+ degradandos ante punit._]
+
+Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio Episcopi
+invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, & post
+curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus in contrarium sentiebat,
+ut quos exauctorarent Episcopi, a manu laicali postmodum non punirentur,
+quia bis in idipsum punire viderentur.
+
+ [Marge: _Casus Phil. de
+ Broc._]
+
+Huic controversiæ occasionem præstitit _Philippus de Broc_, Canonicus
+Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, in Regis
+Justitiarium verbum protulit contumeliosum: quod cum negare coram
+Archiepiscopo non posset, Præbendæ suæ beneficio mulctatus est, & per
+biennium a regno pullus[299].
+
+ [Note 299: _Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant
+ in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd.
+ pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand.
+ III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit
+ authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an.
+ 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo
+ confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam._]
+
+ [Marge: _Aliud Exemplar
+ Concilii Clarendon._]
+
+_Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. Thomæ
+Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, An. 1495.
+desumptum._
+
+Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam quando &
+coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum[300].
+
+ [Note 300: _Quadrilog. lib. 5. in exordio._]
+
+Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto,
+Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum Henrici
+secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis facta recordatio &
+recognitio cujusdam partis consuetudinum & libertatum, & dignitatum
+antecessorum suorum videlicet Regis Henrici avi sui, & aliorum quæ
+observari & teneri debent in regno. Et propter dissensiones & discordias
+quæ emerserant inter Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de
+consuetudinibus & dignitatibus. Facta est ista recognitio coram
+Archiepiscopis & Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & Proceribus
+regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos &
+Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores & _Antiquiores_ regni, Thomas
+Cantuariensis Archiepiscopus, & Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, &
+Gilbertus Londoniensis Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus,
+Nigellus Eliensis Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, &
+Robertus Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus,
+Jocelinus Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, &
+Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis Episcopus, &
+David Menevensis Episcopus, & Rogerus Wirgorniensis electus
+concesserunt, & in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt
+tenendas & observandas Domino Regi & Hæredibus suis, bona fide & absque
+malo ingenio; præsentibus istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo
+Comite Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo,
+Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, Hugone Comite
+Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, Comite Patricio, Willermo Comite
+de Ferrariis, Richardo de Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio
+Bigot, Reginaldo de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa,
+Richardo de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello Campo,
+Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Maneter de
+Biseht _Dapifero_, Willermo Maleth, Willermo de Curti, Roberto de
+Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, Willermo Lanualis, Willermo de
+Laisneto, Gauffrido de Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla,
+Alano de Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario,
+Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis aliis
+Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. Consuetudinum
+vero & dignitatum regni recognitarum, cujus quædam pars præsenti Scripto
+continetur, cujus partis capitula hæc sunt.
+
+_Capitulum primum._
+
+De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia emerserit
+inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in Curia
+Domini Regis tractetur & terminetur.
+
+Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum dari absque
+assensu & concessione ipsius.
+
+Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti a justitia
+Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de hoc unde videbitur
+Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia Ecclesiastica unde videbitur
+quid sit ibi respondendum. Ita quod justitia Regis mittet in Curiam
+sanctæ Ecclesiæ, ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Et si
+Clericus convictus vel confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia
+tueri.
+
+Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire de
+regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi placuerit,
+assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo nec in redeundo
+perquirent malum vel damnum Regi vel regno.
+
+Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens nec præstare
+juramentum, sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ ut
+absolvantur.
+
+Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales
+accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non
+perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales
+fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec audeat aliquis eos accusare:
+Vicecomes requisitus ab Episcopo faciet jurare duodecim legales homines
+de vicineto seu de villa coram Episcopo quod inde veritatem secundum
+conscientiam suam manifestabunt.
+
+Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum
+Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus illorum sub
+interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si in terra fuerit
+conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit ut rectum est de
+ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad Curiam regiam ibidem
+terminetur, & de eo quod spectabit ad Ecclesiam ad eandem mittatur ut
+ibidem tractetur.
+
+Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent
+procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, & si
+Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem est
+perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia Archiepiscopi
+controversia terminetur ita quod non debet ulterius procedere absque
+assensu Regis.
+
+Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel inter Clericum
+& Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad Eleemosynam velit attrahere,
+Laicus vero ad Laicum feudum, recognitione duodecim hominum legalium per
+capitalis Regis justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum
+sit pertinens ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia
+Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere placitum erit in
+Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum (nisi ambo de eodem
+Episcopo vel Barone advocaverint) erit placitum in Curia Regis; sed si
+uterque advocaverit de feudo illo ante eundem Episcopum vel Baronem,
+erit placitum in Curia ipsius ita quod propter factam recognitionem
+saisinam non amittat qui prius saisitus fuerat.
+
+Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico manerio
+Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de aliquo delicto citatus
+fuerit unde debeat iis respondere, & ad citationem eorum noluit
+satisfacere, bene licet eum sub interdicto ponere. Sed non debet
+excommunicari priusquam capitalis minister villæ illius conveniatur, ut
+justificet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde
+defecerit, ipse erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcopus
+ipsum accusatum justitia Ecclesiastica coercere.
+
+Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege tenent in
+capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde
+respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & facient omnes
+rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba Barones cæteri debent
+judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse usque dum perveniatur in
+judicio ad diminutionem membrorum vel mortem.
+
+Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel Prioratus de
+dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde percipiat omnes reditus &
+exitus sicut dominicos, & cum venerit ad consulendam Ecclesiam debet
+Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet
+fieri electio assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc
+faciendum vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem
+Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & honore terreno,
+salvo ordine suo priusquam sit consecratus.
+
+Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, vel
+Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit Rex debet
+justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi rectitudinem suam
+Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum justificare ut Regi satisfaciat.
+
+Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat
+Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in Ecclesiis, sive
+extra fuerint inventa.
+
+Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel absque
+interpositione fidei sint in justitia Regis.
+
+Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini de
+cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur.
+
+ [Marge: _Concil. Clarend.
+ 1164._]
+
+_Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id est, 11.
+Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato ipsius Regis
+præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma Cant. & Rogero
+Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus Baronibus, &c.[301]_
+
+ [Note 301: _V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. &
+ Ger. Dor._]
+
+In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis,
+ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. Sexdecim Capitulis.
+
+Hunc _Johannem_ de Oxonia excommunicavit postea _Thomas_ Archiepiscopus
+_Cant._ (vulgo _Becket_) ut patet in Epistola ipsius ad suffraganeos
+suos apud Hoved. pa. 99.
+
+Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in Ecclesiam
+Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & lugubriter canunt
+istius sæculi authores, sed expressius habeas ex Epistolis ipsorum
+agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & ab Hovedeno magna ex partæ
+concinnatæ; sine obsecro ut te illi relegam, ne ab instituto nostro plus
+satis abripiar.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton. A. D. 1164._]
+
+_Concilium Northamptoniæ[302]._
+
+ [Note 302: _Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165._]
+
+Anno 1164. 3 Id. Octobr. _Concilium_ habetur _Northamptoniæ_, ubi Thomas
+Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. Inter alia Regi versus
+eum conquestus est _Joh. Marescallus_ Regis, quod Archiepiscopus
+manerium quoddam ei deforciabat, quod jure hæreditario idem _Johannes_
+de Archiepiscopo _teneret_. Et cum super hoc querelam suam in Curia
+Archiepiscopi exhibuisset, multasque moras & vexationes passus,
+justitiam non est assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum
+_consuetudinem_ regni Sacramento suo _falsificaverat_.
+
+Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit _Johanni_ in Curia
+mea[303]; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis motu)
+attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super illum, quod ipse pro
+defectu justitiæ, a Curia mea recessit: Et videbatur Justitiariis Curiæ
+meæ, quod ipse injuriam mihi fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum
+statutum sit in regno Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare
+voluerit, oportet eum jurare super sacrosancta Evangelia.
+
+ [Note 303: _Hoved. ib._]
+
+Exigente[304] super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis judicaverunt
+eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus niteretur
+judicium illud falsificare; tamen prece & Consilio Baronum posuit se in
+misericordia Regis de 500 libr. & invenit inde fidejussores.
+
+ [Note 304: _Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164._]
+
+Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, multifariam in
+regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: Ab eoque sub hoc
+nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra 500 alias quas Rex se mutuo, ille
+dono concessisse affirmabat. His accumulantur multa gravia: Et licet
+omnibus satis candide se respondisse arbitratus est Archiepiscopus,
+Magnatum tamen sententiæ malefidus, Romam provocat.
+
+Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans huc
+Legatos destinari (vel ut refert _Hovedenus_ Eboracensem Archiepiscopum
+hac donari potestate) qui in omnibus inter ipsum & Thomam Cantuariensem,
+remota appellatione, definirent. Veritus autem Papa Legatorum indolem,
+neutrum annuit: Concessit autem[305]; ut Rex ipse legatus esset totius
+Angliæ; ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi
+Archiepiscopo.
+
+ [Note 305: _Hoved. pag. 493._]
+
+Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus
+ita præcipit.
+
+ [Marge: _Constitutiones R.
+ Henr. II._]
+
+_Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de vita &
+passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis impresso. A. D.
+1495. & Quadrilogus nuncupato._
+
+Hæ sunt Constitutiones[306] quas constituit Rex _Henricus_ in Normannia;
+& mandavit justitiis suis _Richardo_ de _Luci_ & duobus Archidiaconis S.
+& R. & omnibus Principibus & populis Angliæ jurandas, & servandas:
+Latores earum fuerunt _Guimerus_ Presbyter & _Galterus de Grinesby_.
+
+ [Note 306: _Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2._]
+
+Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod mandatum
+Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum Christianitatis in
+Angliam, capiatur, & de eo sine delatione justitia fiat sicut de
+traditore Regis & Regni.
+
+Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, vel
+alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire in Angliam
+nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu suo literas
+Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, capiatur &
+incarceretur.
+
+3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.
+
+4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, vel
+aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, recipiatur. Si quis
+inventus fuerit aliter agens capiatur & incarceretur.
+
+5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod
+mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. Si talis
+inventus fuerit, capiatur & incarceretur.
+
+6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam
+interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur & tota
+eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum ferant.
+
+7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, & omnes
+Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque gradus, vel
+sexus, vel conditionis, capiantur & dominica manu Domini Regis
+confiscentur.
+
+8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti per
+omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam ad redditus
+suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non venerint ad terminum
+statutum: Redditus in manu Regis capiantur.
+
+9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, sed
+diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad ejus
+præceptum.
+
+10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia Regis; &
+summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint coram Justitiariis
+Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis ejus de eo quod contra
+Statuta de _Clarendon_ interdixerunt ex mandato Papæ terram Comitis
+Hugonis, & excommunicationem quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas
+Parochias divulgaverint sine licentia Justitiariorum Regis.
+
+ [Marge: _Epistola R. Henrici
+ II. Capiendos appellantes
+ Romam._]
+
+A. D. 1164. _Henricus_ Dei gratia Rex, &c. _Vicecomiti_ N. Salutem.
+Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva tua Romanam
+Curiam appellaverit, eum capias & firmiter teneas, donec voluntatem meam
+præcipiam.
+
+ [Marge: _Et res Clericorum
+ Archiepiscopi._]
+
+Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones saisias in
+manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo sunt.
+
+ [Marge: _Et Cognatos ejus
+ cum Catallis suis._]
+
+Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos plegios &
+catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, & hoc breve tecum
+afferas cum summonitus fueris.
+
+_Gileberto_ quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba.
+
+ [Marge: _Ne Clerici
+ adhærentes Archiepiscopo
+ reditibus gaudeant._]
+
+Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus est
+adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; & ideo mando tibi
+quod Clerici sui, qui detraxerunt honori meo & regni, qui circa ipsum
+fuerunt post fugam suam, non percipiant aliquid de reditibus suis, quos
+habuerunt in Episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium
+vel Consilium a te.
+
+_Item Justitiariis suis sub hac forma._
+
+ [Marge: _Tabellarios
+ capiendos._]
+
+Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, aut
+_Thomæ_ Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in Anglia,
+capiatur & retineatur, donec inde voluntatem meam præcipiam.
+
+ [Marge: _Ecclesiastici non
+ transeant mare._]
+
+Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, vel alicujus
+Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas de reditu suo,
+Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus fuerit, capiatur &
+retineatur.
+
+ [Marge: _Nullus appellet ad
+ Papam, &c._]
+
+Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod placitum
+ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum eorum in Anglia
+recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, vel tractaverit, capiatur
+& retineatur.
+
+ [Marge: _Interdictum
+ tenentes ejiciendos, cum
+ cognatione._]
+
+Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti[307]
+tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum cognatio, ita
+quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla eorum &
+possessiones in manu nostra saisiantur.
+
+ [Note 307: _Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo
+ adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum
+ referri debet._]
+
+ [Marge: _Clericis in Angliam
+ redeundum._]
+
+Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti per omnes
+Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus suos, sicut diligunt
+eos & amant, in Angliam redeant. Et si terminum præfixum non venerint,
+reditus eorum in manu nostra saisiantur.
+
+ [Marge: _Summonendos qui
+ Comitem H.
+ excommunicarunt._]
+
+Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod sint coram
+Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra statuta regni,
+interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum sententiam anathematis
+intulerunt.
+
+ [Marge: _Denarii B. Petri
+ retinentur._]
+
+Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus Rex
+voluntatem suam præceperit.
+
+ [Marge: _Ecclesia Cant.
+ confiscatur._]
+
+Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona Archiepiscopi, Rex &
+suorum confiscari præcepit.
+
+ [Marge: _Tota Cognatio
+ Archiepiscopi exulat._]
+
+Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam ejus
+cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, sexus,
+aut ætatis.
+
+ [Marge: _Non orandum pro T.
+ Archiep._]
+
+Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, & perfidis
+Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum orationum
+suffragiis adjuvaret.
+
+ [Marge: _XII Magnates ad
+ Papam missi non
+ exaudiuntur._]
+
+Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit qui Senensem
+civitatem venientes, ei omnia versus Thomam Archiepiscopum exponunt;
+petentesque aut remedium exibendum aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad
+cognoscendam controversiam, in neutro exauditi redeunt[308].
+
+ [Note 308: _Hoved. an. 1165. pag. 496._]
+
+ [Marge: _Papa damnat statuta
+ Clarendoniæ & anathematizat
+ observantes._]
+
+Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus & ad
+pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum supradictum, in quo
+Leges Angliæ, quas Rex avitas vocabat, erant scriptæ[309]. Quas cum
+Dominus Papa coram omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas
+audiret, damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, qui eas
+tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut Thomas omnes
+adversarios excommunicet, excepto Rege.
+
+ [Note 309: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _Edictum Regis
+ contra Alex. Papam & Thomam
+ Archiep._]
+
+_Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep._
+
+Si quis inventus fuerit[310] ferens literas vel mandatum Domini Papæ,
+vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis
+in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore & regni, sine
+dilatione justitia fiat.
+
+ [Note 310: _Hoved. ib._]
+
+Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus Religionis,
+permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi de transfretatione
+habeat literas justitiarum, & de reditu, literas Regis. Et si aliquis
+aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur.
+
+Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. Papæ, vel
+Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur & retineatur.
+
+Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum Papam
+vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de cætero aliquod eorum
+mandatum in Anglia recipiatur; neque aliquod placitum ex mandato eorum
+teneatur, & si quis contra hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur &
+retineatur.
+
+Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi vel Clerici
+vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine dilatione de terra
+ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod nihil de Catallis suis secum
+deferant; & Catalla & Possessiones eorum capiantur in manu Regis.
+
+Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti per
+omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post summonitionem in
+Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere ipsos redditus, & redire
+in Angliam. Et si non venerint ad terminum prædictum, Catalla, &
+possessiones eorum capiantur in manu Regis.
+
+Item _Londoniensis_ & _Norwicensis_ Episcopi summoneantur, ut sint coram
+Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod contra statuta regni
+interdixerunt terram Comitis Hugonis, & in ipsum sententiam tulerunt.
+
+Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur.
+
+ [Marge: _Archiepiscop.
+ damnat Clarendon &
+ excommunicat observantes._]
+
+ [Marge: _Absolvit qui
+ jurabant obedientiam eis._]
+
+ [Marge: _Authores earum
+ qui._]
+
+Anno 1166[311], in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia
+existente) _Thomas_ Archiepiscopus pulpitum ascendens _Niceliaci_,
+prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, damnat & cassas
+pronunciat; excommunicans accensis candelis earundem observatores,
+exactores, consiliatores, adjutores & defensores. Scribit etiam
+Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta referens & confirmans; ipsosque
+absolvit a professione (hoc est, a sacramento) quam fecerant de
+consuetudinibus istis observandis, quas in epistola recitat[312], &
+excommunicatorum plurium nomina, & inter alia _Richardi Luci_ &
+_Jocelini Bailol_, quos ait illarum consuetudinum authores fuisse &
+fabricatores. Proceres autem[313] absentes & non vocati nec convecti, ut
+dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & Ecclesiam
+intraverunt.
+
+ [Note 311: _Mat. Par. ib. Hoved._]
+
+ [Note 312: _Epist. Hoved. pag. 498 & 515._]
+
+ [Note 313: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Rex cognatos Thomæ
+ ejicit._]
+
+Rex[314] vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ
+dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire potuit, de
+cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros etiam in cunis vagientes, &
+adhuc ad ubera matrum pendentes, misit in exilium, ut visis illis,
+augmentaretur dolor Archiepiscopi.
+
+ [Note 314: _Hoved. an. 1166. pag. 500._]
+
+ [Marge: _Hidagium._]
+
+Hoc anno[315] ad subventionem terræ, de unaquaque carucata terræ totius
+Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti.
+
+ [Note 315: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Matildis obit._]
+
+Hoc anno obiit _Matildis_ Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta est
+Rothomagi.
+
+ [Marge: _Papa Legatos in
+ Galliam mittit._]
+
+An. 1169[316] _Alexander_ Papa ad petitionem Regis Legatos in Galliam
+mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, & excommunicatos
+absolverent, pacemque co hæc parum promoventes recesserunt.
+
+ [Note 316: _Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516._]
+
+ [Marge: _Rex Henr. II. omnes
+ Vice-comites deponit._]
+
+Rex post Pascham _Londinum_ veniens, deposuit fere omnes Vice-comites
+Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum regni, de _prisis_ 1.
+extortionibus eorum; adegitque omnes ad redemptiones.
+
+ [Marge: _Concil. Westm._]
+
+_Magnum Concilium Westmonast.[317]_
+
+ [Note 317: _Hoved. pag. 518._]
+
+ [Marge: _Coronat filium
+ Henricum, qui patris obit._]
+
+In festo S. _Barnabæ_ Apost. idem Rex (Henricus) magnum celebravit
+Concilium Londoniis, cum _Principibus & Magnatibus_ terræ suæ, de
+coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit 17. Kal.
+Julii, Clero & populo consentientibus, fecit prædictum filium suum
+coronari, &c.
+
+Anno eodem[318], in Idibus Julii, convocatis _Westmonasterii_
+Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in Regem fecit
+coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus III. alias Rex
+Henricus junior: sed in vita patris defunctus est.
+
+ [Note 318: _Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518._]
+
+ [Marge: _Rex Scotor. &
+ Proceres regni novo Regi
+ hominium praæstant._]
+
+In crastino coronationis illius[319], fecit Rex pater _Willielmum_ Regem
+Scottorum, & _David_ fratrem suum, & Comites & Barones regni, devenire
+homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem contra omnes homines, salva
+fidelitate sua.
+
+ [Note 319: _Hov. ib._]
+
+ [Marge: _Ludov. R. Franciæ
+ invadit Angliam._]
+
+_Ludovicus_ Rex _Franciæ_[320] exercitum cogit in Regem Angliæ, quod
+Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, cum marito non fecit
+coronari. Propere autem occurrens ei Rex pater, pacem fecit: pollicendo
+quod in proximis filius iterum, & una uxor ejus, coronarentur: & factum
+est Wintoniæ 6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172[321].
+
+ [Note 320: _Hov. ibid._]
+
+ [Note 321: _Hov. an. 1172. pag. 529._]
+
+ [Marge: _Pax restituta in
+ Anglia._]
+
+ [Marge: _Tho. Archiep.
+ trucidetur._]
+
+4. Idus Octob. cum Rex[322] & Magnates Franciæ a Papa impetrassent, ut,
+remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati subjiceretur, & regnum
+ejus interdicto, in Ecclesia redderet Archiepiscopum; pax eorundem
+mediatione post difficultates aliquot est composita, & _Archiepiscopus_
+ad sua omnia restitutus. Angliam igitur regreditur post sexenne fere
+exilium, & Calendis Decembris _Sandwicum_ applicans, litteras quibus
+Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi obsequentiores
+suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, jam ad ipsos (celatos
+hactenus) propere mittit. Intellecto hoc, excanduit supra modum Rex: &
+per nuntios Archiepiscopum rogat ut suspensos absolvat; sed respondet
+ille, se non posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo
+Rex in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent,
+_Willielmus de Traci_, _Reginaldus_ filius _Ursi_, _Hugo de Marvilla_, &
+_Richardus Brito_, de Normannia advolantes Canterburiam, 5. die
+Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime & plusquam
+barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt Archiepiscopum, incipiente
+A. D. 1171.
+
+ [Note 322: _Mat. Par. ib. pag. 117._]
+
+ [Marge: _R. Henr. II.
+ excommunicationi vicinus._]
+
+Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni more annuatim
+solet publice vel absolvere vel excommunicare) communi Cardinalium
+consilio jam decreverat, Regem Angliæ atque Angliam ipsam sub interdicto
+ponere. Interea Romam veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati,
+qui solennius ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur,
+Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum.
+
+ [Marge: _Pax inter Regem &
+ Papam._]
+
+Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, &
+post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, juravit mortem
+_Thomæ_ martyris gloriosi, nec voluntate sua nec conscientia perpetratam
+fuisse, nec ejus artificio perquisitam. Sed quoniam ex verbis, quæ
+succensus iracundia incaute protulerat, nequissimi clientes occasionem
+sumpserant Archiepiscopum perimendi; absolutionem supplex petiit &
+impetravit. Promittens insuper ad mandatum Legatorum:
+
+ [Marge: _Terræ sanctæ
+ subveniend._]
+
+Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem terræ
+sanctæ possent sustentari per annum.
+
+ [Marge: _Appellationes
+ permittend._]
+
+Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.
+
+ [Marge: _Novæ consuet.
+ revocandæ._]
+
+Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus contra
+libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret.
+
+ [Marge: _Possessiones
+ Cantuariæ restituendæ._]
+
+Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum
+Archiepiscopi ablatæ integre redderentur.
+
+ [Marge: _Exulantes
+ revocandi._]
+
+Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre de regno
+exierant, cum pace sua recipere bona omnia, & libere redire licebit.
+
+Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex Henricus filius;
+sigilloque regio confirmata Romam mittuntur[323].
+
+Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico accipiens)
+dedit[324].
+
+ [Note 323: _Char. absol._]
+
+ [Note 324: _Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529.
+ Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum
+ ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par.
+ pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat.
+ Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83.
+ b. multo fusius e Gervas. Dorob._]
+
+ [Marge: _De origine
+ Assisarum xii Juratorum._]
+
+_De origine Assisarum & recognitionum per XII Juratores[325]._
+
+ [Note 325: Henri II n'institua point la Jurée; elle
+ existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours
+ dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel.]
+
+_Assisas_ instituit Rex _Henricus_ II. ad duelli asperitatem (quam
+_triall by batttel_ vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia
+apud _Glanvillam_[326], quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem.
+Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & R. de
+una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia M. qui est
+Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit recognitionem fieri.
+
+ [Note 326: _Lib. 2. cap. 8 & 9._]
+
+Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem meam:
+nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc seculo Assisæ appellantur; ut
+hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ de Clarendon, & Assisa de
+habendis armis. Hinc & de legibus ab eodem editis _Radulphus Niger_:
+Singulis (inquit) annis novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De
+Assisarum autem (quibus duellum tollitur) origine, sic _Glanvilla_[327]:
+Est autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis de
+consilio _Procerum_ populis indultum, quo vitæ hominum, & status
+integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod quis in libero
+solo tenemento possidet retinendo, duelli casum declinare possunt
+homines ambiguum, &c.
+
+ [Note 327: _Lib. 2. cap. 7._]
+
+Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi elucebit,
+si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte posteriori,
+inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author celebris
+_Glanvilla_, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege Assisarum
+tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam Regis _Johannis
+Beverlacensi_ Ecclesiæ (ut in charta _Richardi_ II[328] per Inspeximus
+extat) concesso, prout sequitur.
+
+ [Note 328: _Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12._]
+
+ [Marge: _Poena perjurantium
+ in magna Assisa._]
+
+Poena in hac _Assisa_ (id est, magna Assisa domini Regis) temere
+jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter inserta.
+Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime
+convicti[329], vel in jure confessi; omnibus catallis & rebus mobilibus
+spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; de clementia autem
+Principis maxima, salvis eis tenementis solis liberis. Præterea in
+carcerem detrudentur, & ibi per annum ad minus in prisona detinebantur:
+insuper de cætero legem terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde
+merito incurrent.
+
+ [Note 329: _Glan. lib. 2. cap. 19._]
+
+Dominus _Ludovicus_ Duelli loco induxit _Preuves per Tesmoings &
+Charters_. Choppin. pag. 577.[330]
+
+ [Note 330: Choppin dit ceci, L. 3: _De domanio Franciæ_,
+ tit. 26, nº 18.
+
+ Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que
+ Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce
+ que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par
+ toute l'Angleterre.]
+
+ [Marge: _Charta Eccl.
+ Beverlacensi data._]
+
+_Rex_ omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam Dominus
+_Johannes_, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit præfatæ Ecclesiæ
+_Beverlac._ & _Simoni_ huic Præposito _Beverlacen._ ac Clericis Ecclesiæ
+ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux
+_Aquit._ Com. _Andag._ Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis
+& fidelibus suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem &
+defensionem nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum Beverlac. &
+omnes homines, res & possessiones, jura & libertates illius Ecclesiæ &
+Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam illam pertinentes. Præcipientes,
+quod non faciatis, vel ab aliquo fieri permittatis eis inde injuriam,
+vexationem, aut gravamen, vel aliquid quod sit in dampnum vel
+dispendium, juris vel libertatum præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim &
+firmiter præcipimus, quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon
+Præpositus, & Successores sui, habeant & teneant, toto tempore nostro &
+hæredum nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta
+Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt &
+tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum nostrorum.
+Volumus etiam quod libertates & dignitates datæ ab antecessoribus
+nostris, & ab aliis, Deo & beato Johanni de _Beverlaco_, & Præposito
+illius Ecclesiæ, in nullo depereant, vel minuantur vel lædantur, per
+_assisas_, vel recognitiones, vel constitutiones postea factas. Sed si
+recognitiones vel assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re
+aliqua, quæ pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in
+dominicis quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi
+placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. patris
+nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, _antequam recognitiones
+vel assisæ in regno nostro essent constitutæ_.[331] Volumus etiam, &c.
+Testibus, &c. Datum per manum nostram apud _Vernohun_ 8. die Octob. anno
+regni nostri quarto.
+
+ [Note 331: Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les
+ grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit,
+ & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II,
+ par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée
+ pour les autres Brefs au temps de la Conquête. _Voyez_ Polid.
+ Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.]
+
+ [Marge: _Concil. Lond. de
+ Henr. juniore._]
+
+_Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis habitum
+in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id est, 11 Junii, sed, ut ait
+Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, A. D. 1170. in quo Rex Henricus
+pater Henricum filium suum primogenitum consortem sibi regni facit
+coronatque[332]._
+
+ [Note 332: _Hoved. in Hen. II. pag. 518._]
+
+Deinde in festo S. _Barnabæ_ Apostoli idem Rex (Henricus pater) magnum
+celebravit Concilium _Londoniis_, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ
+de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit decimo
+septimo Calendarum Julii, Clero & Populo consentientibus &
+assentientibus, fecit ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in
+Regem consecrari apud Westmonasterium a _Rogero_ Archiepiscopo
+Eboracensi, ministrantibus ei in illo officio _Hugone Dunelmensi_
+Episcopo, & _Waltero Roffensi_ Episcopo, _Gilleberto Londinensi_
+Episcopo, & _Jocelino Salisbiriensi_ Episcopo: nulla mentione facta de
+beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio illa &
+consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in crastino coronationis
+illius fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum,
+& Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei
+fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.
+
+ [Marge: _Dividit terras
+ inter filios._]
+
+_Rex ægrotans dividit terras suas inter filios[333]._
+
+ [Note 333: _Hoved. pag. 518._]
+
+Deinde a _Colloquio_ illo (scil. _Ludovici_ Regis) venit Rex
+(_Henricus_) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit in gravem
+ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc modum.
+
+Dedit itaque _Richardo_ filio suo Ducatum Aquitaniæ, & omnes terras quas
+accepit cum matre illius Alienor Regina.
+
+Et _Gaudefrido_ filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, quas
+ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.
+
+Et _Henrico_ Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras quæ fuerunt
+patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et fecit illos tres filios
+suos devenire homines _Ludovici_ Regis Franciæ.
+
+Et _Johanni_ filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum _Moretanii_.
+Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit[334].
+
+ [Note 334: _Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis &
+ concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175.
+ pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an.
+ 1175._]
+
+ [Marge: _Institutis
+ Justitiariorum itinerantium
+ vulgo circuitus._]
+
+_Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, quæ
+circuitus vocant._
+
+_Concilium Notinghamiæ._
+
+ [Marge: _Concil. Notingham
+ de statutis regni._]
+
+Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo[335] Conversionis S.
+_Pauli_, venit Dominus Rex pater usque Notingham, & ibi celebravit
+_magnum concilium_, de statutis regni sui: & coram Rege filio suo, &
+coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, & Baronibus regni sui (& per
+concilium militum & hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi
+omnium concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas
+tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina.
+
+ [Note 335: _Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in
+ an. 1176. MS._]
+
+ { Norfolc.
+ { Suffolc.
+ { Cantebrigesire.
+ { _Hugo de Cressi_ { Huntedunesire.
+1. { _Walterus_ fil. _Roberti_ { Bedefordesire.
+ { _Robertus Mantel_ { Bukinhamsire.
+ { Estsex.
+ { Hertefordesire.
+
+ { Lincolnesire.
+ { Notingamsire.
+ { _Hugo de Gundevilla_ { Derebisire.
+2. { _Willielmus_ fil. _Radulfi_ { Staffordesire.
+ { _Willielmus Basset_ { Warwickesire.
+ { Norhantesire.
+ { Leicestresire.
+
+ { Kent.
+ { Surrie.
+ { _Robertus_ fil. _Bernardi_ { Suthantesire.
+3. { _Ricardus Giffard_ { Suthsexa.
+ { _Rogerus_ fil. _Reinfrai_ { Berkesire.
+ { Oxenefordsire.
+
+ { _Willielmus_ fil. _Stephani_ { Herefordesire.
+4. { _Bertram de Verdun_ { Gloucestersire.
+ { _Turstan_ fil. _Simonis_ { Wirecestersire.
+ { Salopesire.
+
+ { Wiltesire.
+ { _Radulphus_ fil. _Stephani_ { Dorsete.
+5. { _Willielmus Ruffus_ { Somersete.
+ { _Gilebertus Pipard_ { Devonia.
+ { Cornubia.
+
+ { Everwikesire.
+ { Richemundesire.
+ { _Robertus de Wals_ { Lancastre.
+6. { _Radulphus de Glaovil_ { Coplande.
+ { _Robertus Pikenot_ { Westmerlande.
+ { Northumberlande.
+ { Cumberlande.
+
+Et postea fecit Dom. Rex[336] omnes prædictos Justitiarios jurare supra
+sacrosancta Evangelia, _quod ipsi bona fide, & sine malo ingenio, has
+subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter ab hominibus regni
+facerent custodiri_[337].
+
+ [Note 336: _Hoved. pag. 548._]
+
+ [Note 337: En France, sous les deux premieres Races, il y
+ avoit eu des Justiciers ambulans, _Missi-Dominici_. En
+ Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces
+ Justiciers. _Voyez_ Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il
+ est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par
+ Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement
+ augmenté par ce Prince.]
+
+De hoc Concilio sic Benedict. Abbas[338]: Circa festum S. Pauli venit
+Dominus Rex usque ad _Northampton_, & magnum ibi celebravit Concilium de
+Statutis regni sui coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus terræ suæ, &
+per consilium militum & hominum suorum.
+
+ [Note 338: _In vita Hen. II._]
+
+ [Marge: _Assisæ._]
+
+_Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud
+Northamtune._
+
+Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, vel
+latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum tale facientium, vel
+de falsoneria, vel iniqua combustione, per sacramentum XII militum de
+hundredo; & si _milites non adfuerint_, per sacramentum XII liberorum &
+legalium hominum, & per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa
+hundredi, eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. Et
+apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod dextrum similiter
+pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, & infra 40 dies a regno
+exulet.
+
+2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat in regno,
+nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi _felonia_ per commune
+comitatus, & legalium militum patriæ: de quo, si prædicto modo retatus
+fuerit, quamvis ad aquam mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a
+regno exeat, & catalla sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum,
+& regnum abjuret in misericordia Domini Regis.
+
+3. Hæc autem _Assisa_ attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit apud
+_Clendune_, continue usque ad hoc tempus, & a modo quamdiu Domino Regi
+placuerit, in murdro, & proditione, & iniqua combustione, & in omnibus
+prædictis, nisi in minutis furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ
+guerræ; sicut de equis, & bobus, & minoribus rebus.
+
+4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem
+extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere noluerit,
+nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, quod hospes domus
+monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram vicinis recedat, & per
+diem.
+
+5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel roberia,
+vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua alia felonia, quam
+fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, vel coram legalibus
+hominibus, id postea coram Justiciis negare non poterit.
+
+6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in tali
+saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, de feodo
+suo, & catalla sua habeant, unde faciant & divisum, & Dominum suum
+postea requirant, & ei faciant de relevio, & aliis quæ eis facere debent
+de feodo suo.
+
+7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat homagium
+suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: alii Domini, si
+plures fuerint, homagium ejus recipiant, & ipse faciat eis quod facere
+debuerit.
+
+8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis ejus, quæ
+eam contingit.
+
+Et si Dominus feodi negat[339] hæredibus defuncti saisinam ejusdem feodi
+quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant inde fieri recognitionem
+per XII legales homines, qualem saisinam defunctus inde habuit, die qua
+fuit vivus & mortuus: & sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus
+restituant. Et si quis contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit,
+remaneat in misericordia Regis.
+
+ [Note 339: Les Coutumes féodales avoient prévalu; il
+ n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de
+ Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve
+ sans replique.]
+
+10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de dissaisinis
+factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit in Angliam proxime
+post pacem factam inter ipsum & Regem filium suum.
+
+11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, & ad
+ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, viz. Comitibus, Baronibus,
+Militibus, & libere tenentibus, & etiam rusticis, qui in regno manere
+voluerint: & qui facere noluerit fidelitatem, tanquam inimicus Domini
+Regis capiatur.
+
+12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum fecerunt
+homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad terminum quem eis nominabunt,
+veniant & faciant Regi homagium & ligiantiam, sicut ligio Domino.
+
+13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad
+Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, vel illorum qui
+loco ejus erunt, de feodo dimidii militis & infra; nisi tam grandis sit
+querela, quod non possit deduci sine Domino Rege, vel talis quam
+justitiæ ei reponent pro dubitatione sua, vel ad illos qui in loco ejus
+erunt. Intendant tamen pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum.
+
+14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus terræ,
+quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum suorum per quos
+ituri sunt comitatus.
+
+15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, &
+diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint Dominus Rex judicium
+Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut de contemptoribus præcepti sui.
+
+16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, de
+foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis.
+
+17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de assiso
+reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt in ballivis
+suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.
+
+18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & quantum, & ubi
+eas debeant, & postea mandent Dom. Regi.
+
+19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: Et si
+Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, & ipsum illum
+custodiat donec illiberet Vicecomiti.
+
+20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos qui a regno
+recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum nominatum, & stare
+ad rectum in Curia Domini Regis, postea uthlagentur; & nomina
+uthlagatorum afferantur ad Pascha, & ad festum S. Michaelis, ad
+scaccarium, & exinde mittantur Domino Regi[340].
+
+ [Note 340: _Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio
+ R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron._]
+
+ [Marge: _Legatus Romanus
+ Hugo Petro-Leonis. A. D.
+ 1176._]
+
+ [Marge: _Clerici
+ implacitantur de forestis._]
+
+Hoc etiam Anno[341] Angliam venit Legatus Romanus _Hugo Petro-Leonis_
+alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse dicitur Concilio
+_Northamptoniæ_. Synodum autem celebravit[342] suffragantibus Episcopis,
+Angliæ & Scotiæ; concessitque in eadem, & dedit Domino Regi licentiam
+implacitandi Clericos regni sui, de forestis suis, & de captione
+venationis, coram Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege
+constitutum fuit[343].
+
+ [Note 341: _Mat. Par. pag. 127._]
+
+ [Note 342: _Hollins._]
+
+ [Note 343: _Hoved. pag. 547._]
+
+Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ
+observanda[344].
+
+ [Note 344: _Mat. Par. pag. 127._]
+
+ [Marge: _Et de Laico feodo
+ non aliter._]
+
+Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem sæcularem
+personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, nisi pro foresta, &
+Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino sæculari, Laicum debetur
+servitium.
+
+ [Marge: _Rex non teneat
+ Ecclesiam ultra annum._]
+
+Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non teneantur in
+manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, vel necessitate
+urgente.
+
+ [Marge: _Interfectores
+ Clericorum._]
+
+Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel confessi,
+coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.
+
+ [Marge: _Clerici non facient
+ Duellum._]
+
+Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.
+
+ [Marge: _Supplicium
+ detegentis secreta Domini
+ sui._]
+
+Rex _Henricus_[345] filius _Pictaviæ_ existens, cepit Adam de
+_Chirchdune_, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet _Gaufridi_
+Præpositi _Beverlaci_, Cancellarii Regis filii, & fecit eum fustibus
+cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi patri suo; &
+flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis _Pictavis_
+fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet dehonestari, qui
+secreta Domini sui detegit.
+
+ [Note 345: _Hoved. pag. 551._]
+
+ [Marge: _Rex filiam Regi
+ Siciliæ in uxorem dat._]
+
+In Concilio _Londoniis_[346] Rex Henricus Pater consilio universorum
+_Episcoporum_, Comitum & Baronum regni, concessit Regi Siciliæ filiam
+suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis ejus apud Hoved. p. 551.
+
+ [Note 346: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _Rex Vivianum
+ Cardinalem terrefacit._]
+
+An. 1177.[347] _Viviano_ Cardinale, Legato Pontificis Romani, Angliam
+veniente, Rex misit ad eum Ric. _Wintoniensem_, & Gaufridum _Eliensem_
+Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate ausus erat intrare
+regnum suum sine ipsius licentia. Quibus plurimum territus Cardinalis;
+de satisfactione juravit Regi; quod ipse nihil ageret in legatione sua,
+contra voluntatem ipsius.
+
+ [Note 347: _Hoved. ib. pag. 553._]
+
+ [Marge: _Rex filio Johanni
+ Hibernium dat._]
+
+Habito _Oxonii_ Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo
+Hiberniam[348].
+
+ [Note 348: _Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra._]
+
+ [Marge: _Rex & Ludov. Rex
+ Fr. de itinere
+ Hierosolymitano agunt._]
+
+_Ludovicus_[349] Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. Octob. pactum
+ineunt de suscipiendo Crucem, & _Hierosolymas_ proficiscendo[350].
+
+ [Note 349: _Mat. Par._]
+
+ [Note 350: _Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128._]
+
+ [Marge: _Roberto Comiti
+ Leicestriæ terræ
+ redduntur._]
+
+Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato _Concilio
+generali_ apud _Northamtun_.[351] Post festum S. Hilarii reddidit
+Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra mare & ultra sicut eas
+habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis Castellis de Muntford & de
+Pasci: Similiter Hugoni Comiti Cestriæ, &c.
+
+ [Note 351: _Hoved. ib. pag. 560._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond. de
+ lite inter Regem Castellæ &
+ Navarræ._]
+
+Eodem Anno[352] Rex Concilium generale _Londini_ celebrat in causa litis
+inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem Navarræ, judicio ejus &
+Baronum suorum ab utroque Rege compromissæ.
+
+ [Note 352: _Hoved. ib. pag. 561._]
+
+ [Marge: _Frater Comitis de
+ Ferrariis interficitur._]
+
+Tempore dicti Concilii[353], noctu interfectus est Londini, _frater
+Comitis_ de _Ferrariis_ & in plateas clam projectus. Postulantur cædis
+multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam _Johannes_. Qui cum
+judicio aquæ (id est, _Ordalio_) deprehensus sit culpabilis; suspendio
+traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem vitæ, obtulisset.
+Intelligendum autem est, examen hoc factum fuisse aqua calida, non
+frigida, quod Johannes nobilis esset; nam aqua frigida rustici
+solummodo examinabantur[354].
+
+ [Note 353: _Hoved. pag. 566._]
+
+ [Note 354: On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce
+ qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle
+ plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins,
+ dans son Glossaire, des Ordales, _Ordalium_, &c.]
+
+ [Marge: _Johannes Rex
+ Hiberniæ constituitur._]
+
+ [Marge: _Hibernia Proceribus
+ regni divisa._]
+
+Eodem anno[355] celebratum est _generale Consilium Oxonii_; in quo Rex
+constituit Johannem filium suum _Regem in Hibernia_, Concessione &
+Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque munificentius
+terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, his Castella, urbes,
+dominia; illis provincias & regna integra, indictis servitiis & juratis
+ligantiis & fidelitatibus utrique Regi possidendum.
+
+ [Note 355: _Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo._]
+
+_Hugoni de Lasci_ Midiam totam pro servitio 100 Militum.
+
+_Roberto_ fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc (excepta
+Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum.
+
+_Hereberto_ fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis _Cornubiæ_, &
+_Jollano de la Primerai_ nepoti eorum, totum regnum de Limeric pro
+servitio--60 Militum & cæt.[356]
+
+ [Note 356: _Hoved. pag. 566._]
+
+In hoc etiam Concilio[357] supplices veniunt Reguli & Nobiles plerique
+_Walliæ_. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, pacem ei &
+regno suo conservandum juravere.
+
+ [Note 357: _Hoved. pag. 566._]
+
+ [Marge: _R. Henr. & Ludov.
+ R. Fr. de itinere Hierosol.
+ agunt._]
+
+XI. Cal. Octobr.[358] Rex Angliæ (in Normanniam transvectus)
+_colloquium_ tueri iniit cum _Ludovico_ Rege Franciæ: Pactumque inter
+eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, Crucem susciperent,
+& una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti Chartam breviter exhibet
+_Mat. Parisius_ p. 128. integre, _Rogerus Hoveden._ p. 570.
+
+ [Note 358: _Hoved. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Statutum de militia
+ pro terra sancta._]
+
+Henricus autem Rex _Vernolium_ inde veniens; coram Episcopis, Comitibus,
+& Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium militantium pro terra
+sancta statuit.
+
+Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, nisi homo ejusdem
+debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus quos homines reddere
+debent Dominis suis, reddantur Creditori Dominorum suorum, & non
+Dominis.
+
+Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas pro Dominorum
+debitis liceat cuique _naintire_.[A]
+
+ [Marge A: C'est _nantire_,
+ nantir.]
+
+Hoc _statutum_ sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes ditiones
+suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Lateranense: acta in eo._]
+
+_Concilium generale Lateranense[359]._
+
+ [Note 359: _Hoved. pag. 582._]
+
+Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ quæ 3. Nonas
+Martii evenit, coepit XI _Generale_ Concilium in _Lateranensi_ Ecclesia
+Romæ celebrari, Præsidente _Alexandro_ Papa 3. & suffragantibus 280. vel
+300. Episcopis[360] præter cæteram Cleri multitudinem. Exierant quippe
+præcedenti[361] anno per orbem Christianum Romæ subditum Legati
+Pontificis ad hoc indicendum. Quo dum undique conflueretur,
+Archiepiscopi & Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ[362]: per Angliam
+transeuntes, pro licentia transeundi juraverunt:
+
+Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.
+
+ [Note 360: _Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26._]
+
+ [Note 361: _Hoved. an. 1178. pag. 580._]
+
+ [Note 362: _Hoved. an. 1179. pag. 582._]
+
+Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi profecti sunt
+Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. Rob. Herefordensis, &
+Reginaldus Bathoniensis: Abbates autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ
+constanter asseruerunt:
+
+Quod ad generale _Concilium_ Domini Papæ quatuor Episcopi de Anglia
+tantum Romam mittendi sunt[363].
+
+ [Note 363: _Adde Canones de præsentando infra 6 menses.
+ Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584
+ & 588. & V. Concilia._]
+
+ [Marge: _A. D. 1179. Regi
+ 25. Richard. de Luci fit
+ Canonicus._]
+
+Post Pascha _Richardus de Luci_ Justitiarius Angliæ, relicta Justitiaria
+potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua de _Lewes_, quam
+ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, & paulo post ibidem
+obiit.
+
+ [Marge: _Anglia divisa._]
+
+Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato _Concilio_ apud _Windeshores_
+communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, Comitum & Baronum, coram
+Rege filio suo divisit Angliam in 4 partes; & unicuique partium præfecit
+viros sapientes ad faciendam justitiam in terra, in hunc modum.
+
+ { Suthantesire.
+ { Wiltesire.
+ { _Rich. Episcop. Wint._ { Gloucestresire.
+ { _Rich. Thesaur. Reg._ { Dorsete.
+1. { _Nicholaus fil. Toroldi._ { Somersete.
+ { _Thomas Basset._ { Devonia.
+ { _Robert. de Witefeld._ { Cornubia.
+ { Berkesire.
+ { Oxenefordsire.
+
+ { Cantebrigesire.
+ { Huntedunesire.
+ { _Gaufrid. Elien. Episc._ { Northamtesire.
+ { _Nichol. Capel. Regis._ { Leicestresire.
+2. { _Gilebertus Pipardus._ { Warewichsire.
+ { _Reginald. de Wisebec._ { Wirecestresire.
+ _Cler. Reg._ { Herefordsire in
+ { _Gaufridus Hosee._ Wallia.
+ { Staffordesire.
+ { Salopesire.
+
+ { Norfolchiæ.
+ { Suthfolchiæ.
+ { _Johan. Epis. Norwic._ { Essex.
+ { _Hugo Murdac. Cler._ { Hertefordsire.
+ _Regis._ { Midlesex.
+3. { _Michal Belet._ { Kent.
+ { _Richardus del Pei._ { Surreia.
+ { _Johannes Brito._ { Sudsexe.
+ { Bukinghamsire.
+ { Bedefordsire.
+
+ { Notinghamsire.
+ { Derebisire.
+ { _Godefridus de Luci._ { Euerwicsire.
+ { _Johannes Cumin._ { Northumberland.
+ { _Hugo de Caerst._ { Westmerland.
+4. { _Ranulf de Glanvilla._ { Cumberland inter
+ { _Williel. de Bendings._ Rible &
+ { _Alanus de Furnellis._ Mecese.
+ { Lancastre.
+
+Isti sex (inquit _Hovedenus_) sunt justitiæ in Curia Regis constituti,
+ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant subscriptæ
+Provinciæ.
+
+ [Marge: _Monetæ forma
+ corrupta est._]
+
+Ad festum S. _Martini_[364] (qui erat An. 27. Regis _Henrici_ II.) forma
+monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono reipub. pauperum
+vero & Colonorum damno. Monetarios Rex coegit ad se redimendos.
+
+ [Note 364: _Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag.
+ 197. Mat. Par. 1181._]
+
+ [Marge: _Ran. de Glanvilla
+ fit Justitiarius._]
+
+Eodem Anno 1180.[365] _Henricus_ Rex Angliæ Pater, constituit Ranulfum
+de _Glanvilla_ summum justitiarium totius Angliæ; cujus sapientia
+conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit _Hovedenus_) quas Anglicanas
+vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus I. Anno 4. regni sui
+concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus[366].
+
+ [Note 365: _Hoved. pag. 600._]
+
+ [Note 366: Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait
+ voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires
+ pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les
+ Loix du Conquérant sur les Fiefs.]
+
+ [Marge: _Lex de armis
+ exhibendis._]
+
+Rex _Cenomannæ_ existens[367] Legem tulit de armis exhibendis, per omnes
+terras suas transmarinas observandam; quam cum Philippus Rex Franciæ &
+Philippus Comes Flandriæ audivissent, præceperunt ut sui homines simili
+modo armarentur: Modum breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum
+Rege Scotiæ Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam
+de armis statuit.
+
+ [Note 367: _Hoved. ib. pag. 611._]
+
+ [Marge: _Assisa Regis Hen.
+ de armis._]
+
+_Assisa Regis Henrici II. de habendis[368] armis in Anglia._
+
+ [Note 368: _Hoved. ib. pag. 614._]
+
+Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & cassidem, &
+clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot loricas, & cassides &
+clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda militaria in dominio suo.
+
+Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad valentiam
+16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam: Quicunque
+liber laicus habuerit in Catallo ad valentiam 10 marcarum habeat
+hambergellum, & capelet ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota
+communia liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; &
+unusquisque _juret_ quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, &
+Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis fidem portabit, &
+hæc arma in suo servitio tenebit _secundum præceptum_ suum, & ad fidem
+Domini Regis & regni sui.
+
+Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec præstet,
+nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo modo ab
+homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, nec per donum, nec
+per vadium, nec aliquo alio modo.
+
+Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi suo; & si
+hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, si quis fuerit, ille
+eum qui habebit in custodia, habeat similiter custodiam armorum, &
+inveniet hominem qui armis uti possit in servitio Domini Regis, si opus
+fuerit donec hæres de tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc
+ea habeat.
+
+Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum habere oportuerit
+secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, vel sic a se alienet alicui
+homini, qui ea in servitio Domini Regis in Anglia retineat. Et nullus
+eorum plura arma retineat, quam eum secundum hanc assisam habere
+oportuerit.
+
+Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, sed ea
+vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; ita quod remaneant in
+servitio Domini Regis Angliæ.
+
+Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum Domini Regis:
+nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab Anglia, nec mercator
+nec alius ea ab Anglia portet.
+
+Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios liberos
+& legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, quod viderint
+expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, secundum quod eum
+habere oportuerit, loricam, & galeam, & lanceam, & clypeum, secundum
+quod dictum est; sc. quod separatim nominabunt eos omnes de hundredis
+suis, & visnetis, & burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel
+in redditu: Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios,
+faciant imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & qui
+secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, &
+postea coram eis in communi audientia illorum faciant legere hanc
+assisam de armis habendis, & eos jurare, quod ea arma habebunt secundum
+valentiam prædictam catallorum, vel reddituum, & ea tenebunt in servitio
+Domini Regis secundum hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom.
+Regis Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui.
+
+Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint hæc arma,
+non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ in Comitatu illo
+erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu coram eis.
+
+Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, & non
+fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster ad Octavas S.
+Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum sacramentum suum, sicut se &
+omnia sua diligit; & ei præcipiatur, quod infra prædictum festum S.
+Hilarii habeat arma secundum quod ad eum pertinet habendum.
+
+Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ sunt, quod
+qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum est; Dominus Rex
+capiet se ad eorum membra, & nullo modo capiet ab eis terram & catalla.
+
+Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non habeat
+sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo.
+
+Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ sunt, quod
+nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel vendat aliquam
+navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis deferat, vel deferri faciat,
+mairemam extra Angliam.
+
+Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum armorum, nisi
+liber homo.
+
+ [Marge: _Rogeri Arch. Ebor.
+ mortui bona sibi
+ appropriat._]
+
+_Rogerus_ Archiepiscopus _Eboracensis_ hoc in valetudine sua judicium
+tulerat[369].
+
+ [Note 369: _Hoved. ib. pag. 615._]
+
+Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam (i.
+testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.
+
+Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; Rex
+hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum ministris, ad fiscum
+redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus præ se ferens. Mandat insuper
+Justitiariis suis, quod diligentem inquisitionem facerent de pecuniis
+Archiepiscopi, inventam sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab
+_Hugone_ Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas
+erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo totidem
+recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, operibusque
+charitatis distribuisse: & qui eas habere voluerit, colligat (inquit)
+per me nunquam colligentur. Responsione Rex accensus, saisiari jubet
+castellum ejus Dunelmense, affligique ipsum modis omnibus.
+
+_Neubrigensis_[370] ait, eum non pauca millia marcarum argenti in
+thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa omnia
+diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: dicentem,
+thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, solius Principis in
+bonis esse.
+
+ [Note 370: _Neub. lib. 3. c. 5._]
+
+Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem Archiepiscopi,
+viro pecunioso[371].
+
+ [Note 371: _Neub. ibid._]
+
+ [Marge: _Henricus junior Rex
+ obit._]
+
+_Henricus_ Rex filius in festo S. _Barnabæ_ Torroinnæ obiit in Castello
+Martel, _A._ 1183.
+
+ [Marge: _Gilb. de Plumtum a
+ suspendio liberatur._]
+
+Anno 1184[372]. _Gilbertus_ de _Plumtun_, Miles nobilis, coram Rege &
+_Ranulfo_ de _Glanvilla_ Justitiario Angliæ, convictus est de raptu, &
+suspendio judicatus. Dum autem _Wigorniæ_ duceretur ad patibulum,
+clamante populo eum justum esse & innocentem; accurrit, in articulo
+_suspensionis_, Episcopus civitatis, ministrisque & carnifici prohibet
+sub anathemate, ne die illa (erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ
+Magdalenæ) eum morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex
+interea vitam cedit, non ignarus a _Glanvilla_ prosecutum ex invidia, ut
+suspensi uxorem, filiam Rogeri _Galewast_, cum hæreditate ejus,
+_Reinero_ Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. A morte tamen
+liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad Regis obitum.
+
+ [Note 372: _Hoved. ib. pag. 622._]
+
+ [Marge: _Thomas filius
+ Bernardi, Justitiarius
+ summus obit._]
+
+Eodem anno[373] obiit _Thomas_ filius Bernardi, qui, post decessum
+_Alani_ de _Neovilla_, constitutus erat summus Justitiarius omnium
+forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, divisit Dominus Rex
+forestas suas Angliæ in diversas partes, & unicuique partium præfecit 4
+Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 Milites; & 2 servientes de domo &
+familia ipsius, custodes venationis & viridis super omnes alios
+forestarios, tam Regis quam Militum & Baronum: Et misit eos placitare
+placita forestæ, secundum _suprascriptam Assisam forestæ_. Hæc
+_Hovedenus_; sed _Assisa_ de qua loquitur in libro edito non
+habetur[374].
+
+ [Note 373: _Hoved. ib. pag. 624._]
+
+ [Note 374: At _Clarkenwell, an. 1184. H. 23._ touching the
+ King's going to _Jerusalem_ War. _pag. 108. col. 2_. At
+ _Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111_.]
+
+ [Marge: _Concil. Lond. de
+ subsidio Terræ Sanctæ._]
+
+Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex _magnum Concilium Londini_
+tenuit[375]: Cui aderant ipse Rex & _Patriarcha_ Hierosolymorum;
+Episcopi, Abbates, _Comites_, & _Barones_ regni Angliæ, & _Guilielmus_
+Rex Scotiæ, & David frater ejus, cum Comitibus & Baronibus terræ suæ.
+Consulitur de subsidio ferendo _Terræ Sanctæ_, quod dictus Patriarcha, &
+per Epistolam ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans,
+vehementer flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, quod
+Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum Regem Franciæ: & sic
+soluto Concilio, Dominus Rex dedit universis hominibus suis, tam
+Clericis quam Laicis, licentiam capiendi crucem.
+
+ [Note 375: _Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137._]
+
+Unde factum est[376] quod _Baldewinus_ Cantuariensis Archiepiscopus, &
+Ranulfus _Glanvilla_ Justitiarius Angliæ, & Walterus Rothomagensis
+Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. & alii quamplures Episcopi
+transmarini & cismarini, & fere omnes Comites & Barones & Milites
+Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, &c. crucem ceperunt.
+
+ [Note 376: _Hoved. ib. pag. 629._]
+
+Rex recusat coronam Jerus. _Mat. Par._
+
+ [Marge: _Johannes filius
+ Henr. Rex Hiberniæ
+ constituitur._]
+
+Deinde Rex[377] in die Dominica quæ vocatur _Lætare_ Jerusalem, quæ illo
+anno pridie Cal. Aprilis evenit, _Windesoriæ_ fecit Johannem filium
+suum, Militem, & statim misit eum in _Hiberniam_, & inde eum Regem
+constituit.
+
+ [Note 377: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _Urbanus Papa Joh.
+ coronandi potestatem
+ concedit._]
+
+Misit etiam hoc anno[378] Rex nuntios suos ad _Urbanum_ Papam, & ab
+eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in _Regem_ coronaret
+Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, & coronam misit de penna
+pavonis auro contextam.
+
+ [Note 378: _Hoved. ib. pag. 631._]
+
+A. D. 1186[379]. _Matildis_ Imperatrix moritur.
+
+ [Note 379: _Mat. Par._]
+
+Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. 1187.
+_Octavianum_ Cardinalem & _Hugonem de Nunant_ ad Regem misit[380],
+commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum ibi _Johannem_
+filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.
+
+ [Note 380: _Hoved. ib. pag. 634._]
+
+ [Marge: _Conventio inter R.
+ Angliæ & Franciæ de cruce
+ Hieros. suscipiend._]
+
+12. Cal. Febr. die S. Agnetis[381], Reges Franciæ & Angliæ ex pacto
+conveniunt inter _Gisortium_ & _Trie_, cum Archiepiscopis, Episcopis,
+_Comitibus_ & _Baronibus_ regnorum suorum. Conventui aderat _Guilielmus_
+Archiepiscopus _Tyri_, qui insigni sua prædicatione, hostiles Regum
+animos commulsit invicem, eoque perduxit, ut amici facti, in illa die,
+de manu sua crucem receperint. Ut autem ipsi gentes suæ seorsum
+cognoscerentur, Rex _Franciæ_ & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex
+_Angliæ_, cum gente sua, cruces albas; & _Philippus_ Comes _Flandriæ_,
+cum gente sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum
+sibi & itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam.
+
+ [Note 381: _Hoved. ib. pag. 641._]
+
+ [Marge: _Statutum de itinere
+ Terræ Sanctæ._]
+
+_Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum in
+Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia[382]._
+
+ [Note 382: _Hoved. ut supra._]
+
+_Henricus_ Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur)
+_Cenomannum_ venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout sequitur.
+
+Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in eleemosynam
+dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc anno, exceptis armis, &
+equis, & vestibus militum, & exceptis equis, & libris, & vestibus, &
+vestimentis, & omnimoda capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam
+Clericorum quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab
+Archiepiscopis, Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis
+Parochiis, super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non
+dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse.
+
+Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente Presbytero
+parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, & uno Hospitalario, &
+serviente Domini Regis, & Clerico Regis, & serviente Baronis, & Clerico
+ejus, & Clerico Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus
+dederit quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui
+jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, & tum
+oportebit illum superaddere quod minus dedit.
+
+Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de decima illa
+dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines eorum debuerint ad
+opus illorum, colligetur per supradictos, & eis totum reddetur.
+
+Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum
+suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, & S. Johannis,
+ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem B. Virginis
+Mariæ, penes se colligat, & sequenti die deinceps, illis Præsentibus qui
+dicti sunt, ad locum quo vocatus fuerit, unusquisque legitime persolvat.
+
+Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus vel Laicus
+crucem susceperit, ab omnibus peccatis de quibus poenituerit, &
+confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli,
+liberatus est, & absolutus.
+
+Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus
+terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc iter non
+accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus anni, & omnium
+catallorum suorum, tam in auro quam in argento, & omnibus aliis, dabunt:
+Exceptis vestibus, & libris, & vestimentis Clericorum, Capellanorum, &
+lapidibus pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis &
+armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus.
+
+Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, qui hoc
+iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum suorum habebunt, &
+nihil pro se dabunt.
+
+Burgenses vero & rustici, qui sine _licentia_ Dominorum suorum crucem
+acceperint, nihilominus decimas dabunt.
+
+Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod nullus ludat
+ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum Pascha utatur vario,
+vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: & quod omnes contenti sint
+duobus ferculis. Et quod nullus aliquam mulierem secum ducat in
+peregrinatione, nisi forte aliquam lotricem peditem, de qua nulla
+habeatur suspicio: & quod nullus habeat pannos decisos, vel laceratos.
+
+Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus redditus suos
+ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus anni integre habeat;
+& transito anno creditor redditus rehabeat, ita quod fructus quos inde
+receperit, in solutione debiti computentur; & debitum post susceptionem
+crucis quamdiu debitor erit in peregrinatione non usuret.
+
+Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione
+proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, sive
+Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter arripuerint,
+usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid de creditoribus
+contingat, fructus omnium reddituum quos in vadio habebunt, a prædicto
+Pascha, usque ad tres annos integre percipiant.
+
+Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit,
+pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit ad sustentationem
+servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, & ad sustentationem
+pauperum dividet, juxta consilium discretorum virorum, qui ad hoc
+constituentur.
+
+Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico Rege Angliæ, in
+præsentia:
+
+_Rich._ fil. Regis Com. Pictaviæ.
+_Wil. Turon._ Archiep.
+_Baldewini_ Cant. Archiep.
+_Walteri Rothomag._ Archiep.
+_Johannis_ Ebroicens. Episc.
+_M._ Namnetens. Episc.
+_Hugonis_ de Nunant. Cestrensis Electi.
+_Lisardi_ Sagiensis Electi.
+_Radulfi_ Andegavens. Epis.
+_R._ Cenomanensis Episc.
+
+Et in præsentia Baronum _Andegaviæ_, _Cenomanniæ_ & _Turonorum_ apud
+Cenomannum.
+
+Vide hæc non tam integre apud _Neubrig._ lib. 3. cap. 22. p. 289.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Gaintingtoniæ cruce
+ suscipienda._]
+
+_Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188[383]._
+
+ [Note 383: _Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh._]
+
+Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim postea magnum
+celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum, & aliorum
+multorum tam Clericorum quam Laicorum, apud Gaintington[384]. Ubi in
+publica audientia recitari fecit omnia supradicta capitula quæ
+constituerat (in Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis,
+Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis
+Episcopus, ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege &
+Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; ad quorum
+prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem receperunt.
+
+ [Note 384: _Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt._]
+
+ [Marge: _Decimæ colligentur
+ pro itinere Hierosol._]
+
+Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos per singulos
+Comitatus Angliæ ad _decimas colligendas_ secundum prædictam
+præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. Sed de singulis
+urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, viz. de Londonia 200,
+& de Eboraco 100, & de aliis urbibus secundum quantitatem earum, & fecit
+omnes sibi præsentari diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam
+mobilium suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui noverant
+redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset rebelles, statim
+fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec ultimum quadrantem
+persolverent.
+
+Similiter fecit de _Judæis_ terræ suæ, unde inæstimabilem sibi
+acquisivit pecuniam.
+
+Deinde misit _Hugonem_ Dunelmensem Episcopum, & alios Clericos & Laicos
+ad _Willielmum_ Regem Scottorum pro _decimis colligendis_[385] in terra
+sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit eis inter _Wrec_ & _Brigeham_ in
+_Loenas_, & non permittens eos terram suam pro decimis colligendis
+intrare, obtulit se daturum Domino suo Regi Angliæ quinque millia
+marcarum argenti, pro supradictis decimis, & pro castellis suis
+rehabendis, sed Rex Angliæ facere noluit.
+
+ [Note 385: _Hoved. pag. 642._]
+
+ [Marge: _Gilbertus de
+ Ogerstan in latrocinio
+ deprehensus punitur._]
+
+Eodem anno[386] _Gilbertus_ de _Ogerstan_ frater _Templi_, a Domino Rege
+Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam Laicis ad
+decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, quem cum Dominus Rex
+ratione judicii damnare posset: tamen tradidit eum Magistro Templi
+Londoniarum, ut secundum ordinis sui statum tractaretur; quem Magister
+Templi suscipiens, vinculis mancipavit, & diversis poenis afflixit.
+
+ [Note 386: _Hoved. pag. 649._]
+
+ [Marge: _Variorum furtorum
+ poena in Suffliete._]
+
+Curia de _Suffliete_ dicit & parata est probare, quod tempore Domini Gi.
+Episcopi[387] venit quidam homo Parmentarius nomine, & furatus est
+bladum nocte de granario Monachorum in _Suffliete_, cum quo blado captus
+est & in eadem curia incarceratus, & habuit judicium suum in eadem curia
+de _Suffliete_, scil. quod ivit ad aquam apud _Suttune_, & fuit mundus.
+Et tunc fuit Coronarius Domini Regis _Osbernus_ Monachus, qui præsens
+fuit ad illud judicium faciendum.
+
+ [Note 387: _Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus
+ Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24.
+ Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud
+ Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II._]
+
+Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, _Jordanus_ nomine,
+furatus est pannos _Walderi_ fabri, cum quibus pannis captus est &
+ligatus in curia de _Suffliete_, sed quia negavit contra omnes, recessit
+quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: Et ibi fuit idem
+Osbernus Coronarius Domini Regis.
+
+Item duæ mulieres venerunt in villam de _Suffliete_, quæ furatæ fuerant
+multos pannos in villa de _Croindone_, & secuti sunt eas homines ejusdem
+villæ de _Croindone_, quorum pannos furtive apportaverant usque in
+villam de _Suffliete_, & ibi captæ fuerant & incarceratæ, & habuerunt
+judicium suum in curia de _Suffliete_, ad portandum calidum ferrum,
+quarum una fuit salva & altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole.
+Et hoc totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet
+judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et _Paulus de Stanes_ fuit tunc
+Cacherellus de hundredo de _Acstane_. Et per totum illud tempus Robertus
+de _Hecham_ Monachus fuit Custos de Manerio de _Suffliete_, & ad
+mulieres judicandas fuit Dominus Henricus de _Cobeham_, & alii plures
+homines discreti de patria. _Ex vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ._
+
+Cum prædones Danorum _Frekeham_ & _Iselham_, quod Rex _Alvredus_ dedit,
+spoliando vendidissent, S. _Dunstanus_ illud eripuit, & Ecclesiæ
+Roffensi restituit. Idem Sanctus _Ethelredum_ Regem, fratrem Sancti
+_Edwardi_ Martyris, a vastatione Ecclesiæ Roffensis (nescio qua causa
+furibundus Rex quam conceperat) C. lib. prohibuit[388].
+
+ [Note 388: _Ita MS. Spelmanni, sententia non completa._]
+
+ [Marge: _Lex contra ormannos
+ lata._]
+
+Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum cohibendam
+insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. _Petri de Dunstaple_[389].
+Henricus Rex II. dedit _Hugoni de Curnay_ manerium de Houcton cum
+omnibus pertinentiis, tenendum in forma qua ipse illud tenuit & habebat.
+Mox autem post hæc _Hugo de Curnay_, per legem contra Normannos in
+Anglia editam, ab Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro
+beneplacito suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem
+_Hugonis de Cornaco_ proditoris, Rex Johannes dedit Johanni
+Marescallo[390].
+
+ [Note 389: _Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1._]
+
+ [Note 390: _A Britanno, pag. 347._]
+
+ [Marge: _Vita Henrici a
+ Radulpho Nigro descripta._]
+
+Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. infra. Obiit
+Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus Angliæ regnum
+_Henricus_, servos, spurios, caligarios, cubiculi, mensæ, regno
+præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, Tribunos,
+Municipes, Forestarios, super provincias constituit. Illustres
+ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, patrimoniis omnino
+privavit, vel subdole portionibus detractis decrustando sensim
+adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus Episcopos, Abbates,
+factos authoritate propria, ad officium apparitorum revocavit: & quem
+præsulem crearat ex præside, in præsidatum recreavit ex præsule.
+Monasteriis vacantibus sollicite disposuit, non qualiter beatus
+Gregorius subarando, sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando
+coluit. Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones
+Ecclesiarum confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens
+revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed relicta Ecclesiæ
+callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.
+
+Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas
+colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem
+concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam dedit,
+qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, cum decessores nulla
+linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores ducere, filias nuptui
+dare præter Regis conscientiam inhibuit, & transgressores tanquam reos
+læsæ majestatis punivit. Hæredes omnium quos avus suus extulerat, & qui
+ei in subigenda Anglia constanter assistebant, cognatos quoque suos,
+tanquam aspides exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in
+flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras
+exercens, consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis se
+sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius stupris
+vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris inclusit.
+
+Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor
+Sacramenti præstiti præsente patris corpore.
+
+Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis novas
+leges quas _assisa_ vocant edidit[391]. _Danegeldum_ avitum innovavit.
+Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens usuras capiendo
+judaizabat.
+
+ [Note 391: Il faut toujours se défier des portraits que les
+ anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé
+ au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes
+ Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée
+ qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en
+ rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la
+ Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à
+ consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix
+ Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois
+ n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à
+ un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister
+ parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le
+ joug. _Voyez_ ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist.
+ d'Anglet. 2e vol.]
+
+Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: Clericos ad
+sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. Expulso beato
+Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, ipso in Ecclesia
+interfecto, persecutoribus ejus patrocinium præstitit. Laicos apostatare
+compulit. Juratus se tria Monasteria constructurum duos ordines
+transvertit, personas de loco ad locum transferens: Meretrices alias
+aliis Cenomanicas Anglis substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu
+in truncos convertit de XX solidis duos denarios extorquens, & in hoc
+facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus Christianum
+nomen profitentibus auctor mali & exemplar inauditi fuit flagitii.
+Consanguineos in tertio gradu connubere mos illi celeberrimus. Corruptus
+a _Ricardo_ Archiepiscopo monetam corrumpi permisit, corruptores tandem
+suspendio decedere compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis
+terræ carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. Causam
+fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi constituit.
+Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio nec unus ex
+millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum manibus & pedibus
+truncavit. Comites & Episcopos in servitutem fossandi; & cæterorum
+operum servilium coegit. Tributarius exteris, in domesticos prædo,
+Scutagiis, recognitionibus, & variis angarium alluvionibus, fere omnes
+depressit. Omne jus populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica
+omnium enervavit, libertatibus omnium insidians quasi e specula.
+
+Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis
+corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes mechanicos
+creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis fecit universos.
+Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam semper in exitu præter duos
+annos vitæ ultimos blandam expertus.
+
+Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum
+præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, & crescentem
+auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium ingressus picturæ aut susurrio
+vacabat, horas regulares quasi aconitum fugiebat. Presbyteros noxios
+compeditos habuit in vinculis, nullam distinctionem habens Clerici aut
+rustici, Abbatis vel cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis
+cavillacissimus, ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione
+suspendit; ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici &
+Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari vel
+benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, nunquam
+enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur inter eligentes serens
+discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, ut factionem
+propriam aliena malignitate obnubilaret & hæc ei causa excidii præcipua.
+
+_Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister Radulfus Niger, qui accusatus
+apud prædictum Principem, & in exilium pulsus; ob expulsionis injuriam
+atrociora quam decuit de tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo
+conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis ubique habebatur
+reticendo, atque prava ejus opera absque alicujus excusationis
+palliatione replicando cum pleraque de his quæ commemoravit in pluribus
+articulis aliquantulam admittant excusationem; si gestorum ejus intentio
+justo libramine ponderetur; si regiæ potestatis lubrica libertas
+pensetur, quæ cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum vitiis
+facile favent inferiores, prompti ad adulandum, cum & impunitas præstet
+audaciam, divitiæ vero acuant & accendant culpam._
+
+_Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus Abbas Cisterciensium qui ad
+Radulphi Nigri Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. annorum
+appendices fecit. V. Baleus._
+
+
+
+
+------------------------------------------------------------------------
+
+RICHARDUS. I.
+
+ [Marge: _Rex jurat._]
+
+Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo ducunt in
+Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis Evangeliis cum
+plurimorum sanctorum reliquiis: _Rex_ coram Clero & populo juravit.
+
+Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus vitæ suæ portabit Deo
+& sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit etiam; quod populo sibi
+commisso rectam justitiam exercebit, & quod malas Leges & iniquas
+consuetudines, si aliquæ fuerint in regno suo, delebit, et bonas
+observabit.
+
+Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus
+vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus est ex parte
+Dei, & prohibitus.
+
+ [Marge: _Coronatur._]
+
+Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta tenere,
+quæ fecit: Respondens vero se per auxilium Dei, bona fide observaturum
+omnia supradicta; coronatus est.
+
+ [Marge: _Conc. Pipewel. A.D.
+ 1189. Reg. 1._]
+
+_Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.[392]_
+
+ [Note 392: _Hoved. pag. 658._]
+
+Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) venit
+Rex ad Abbatiam de _Pipewel_, & congregatis ibi _Baldwino_ Cant.
+Archiep. & _Waltero_ Rothomagensi Archiepiscopo; & _Johanne_ Dublinensi
+Archiepiscopo, & _Formale_ Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque Angliæ
+Episcopis, & _Albino_ Fernensi Episcopo, & _Concerde_ Hegibonensi
+Episcopo, & Abbatibus & Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit
+Episcopales & Ecclesiasticas dignitates.
+
+ [Marge: _Ran. de Glanvilla
+ deponitur._]
+
+ [Marge: _Omnia vendit._]
+
+Deposuit[393] a _Ballivis_ (id est officiis) suis, _Ranulphum de
+Glanvilla_ Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, &
+ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. Exposuit autem
+omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri affluentius expediret)
+Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, prædia, immunitates
+privilegia; perceptisque ab _Hugone_ Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis
+argenti[394], eum & Guilielmum Comitem Albemarliæ constituit summos
+Angliæ Justitiarios, & associavit eis in regimine regni, Willielmum
+Marescallum, & Gaufridum filium Petri, & Willielmum _Bruera_ & Robertum
+de _Wihtefeld_, & Rogerum filium _Remfredi_.
+
+ [Note 393: _Mat. Par. pag. 148._]
+
+ [Note 394: _Hoved. pag 658._]
+
+ [Marge: _Concil. London.
+ A.D. 1189._]
+
+_Generale Concilium Londoniis[395] sub Novembri in auxilium Terræ
+sanctæ. An. Dom. 1189._
+
+ [Note 395: _Al. Westm._]
+
+ [Marge: _Rex & Proceres
+ nunciant se diem & locum
+ convenitus jurasse._]
+
+Mense Octobris[396] _Rothrodus_ Comes de _Pertico_ & alii Nuntii
+_Philippi_ Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad _Richardum_ Regem
+Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio Parisiis
+juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes regni sui
+qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente immutabiliter erunt apud
+_Vizeliacum_[397] ad Clausum Paschæ; inde Jerosolymam ituri; & in
+testimonium illius sacramenti Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam
+petens ab eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo
+securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum[398].
+
+ [Note 396: _Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149._]
+
+ [Note 397: _Al. Nize._]
+
+ [Note 398: _Al. Nize._]
+
+ [Marge: _Rex & Proceres
+ Angliæ obvios se daturos
+ jurant._]
+
+Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, & Barones sui qui
+crucem susceperant in _generali Concilio_ constituti apud Londonias[399]
+juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, quod per auxilium Dei
+immutabiliter venirent Vizeliacum in Clausum Paschæ, parati inde iter
+Jerosolymitanum arripere; & prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii
+Regis Franciæ hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege
+Angliæ in Concilio illo, & _Willielmus_ Marescallus, & quidam alii hoc
+idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis Regis Franciæ in
+eodem Concilio, & misit inde Chartam suam Regi Franciæ.
+
+ [Note 399: _Al. Westm._]
+
+ [Marge: _Legatus siscitur &
+ illusus remittitur._]
+
+Hoc Anno mense Nov.[400] _Johannes Anagninus_ Cardinalis Legatus a
+latere Clementis Papæ III. ad litem componendam inter _Baldewinum_
+Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis _Cantuariæ_: _Doveriam_
+applicans, a Rege prohibetur injussus progredi. Rex interea Cantuariam
+proficiscitur, & re composita, accersitus illuc Cardinalem fastu regio
+excepit. Sed illusum atque ægre hæc ferentem relegavit.
+
+ [Note 400: _Hoved. pag. 661._]
+
+_Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189._
+
+ [Marge: _Rex Scotiæ
+ excipitur._]
+
+ [Marge: _Homagium facit pro
+ dignitatibus in Anglia._]
+
+Eodem anno Mense Novemb.[401] _Gaufridus_ Eboracensis electus una cum
+Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, per mandatum Domini
+Regis perrexit usque ad aquam de Twede, & ibi recepit _Willielmum_ Regem
+Scottorum, & exhibuit ei honorem debitum, & securum conductum usque ad
+Regem Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense Decembris ad
+Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus suis habendis ia
+Anglia, sicut Malcolmus frater suus habuit. Et Richardus Rex[402] Angliæ
+reddidit ei Castellum de _Rokesburgh_ & Castellum de _Berwic_ libera, &
+quieta; & eum, & omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab
+ipso, & Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione de
+regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, & pro quieta
+clamantia fidelitatis, & ligantia de regno Scotiæ, & pro Charta Richardi
+Regis Angliæ inde habenda, _Willielmus_ Rex Scottorum dedit Richardo
+Regi Angliæ decem millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex
+Angliæ fecit Chartam suam hac forma.
+
+ [Note 401: _Hoved. pag. 662._]
+
+ [Note 402: _Mat. Par. pag. 149._]
+
+ [Marge: _Charta Rich. R. de
+ libertat. Wiliel. Regis
+ Scotor._]
+
+_Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum Regi
+concessis._
+
+ [Marge: _Castella ei
+ redduntur._]
+
+_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ Comes
+Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, & Baronibus;
+Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus ministris suis totius Angliæ;
+ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis Nos charissimo consanguineo
+nostro _Willielmo_, eadem gratia Regi _Scottorum_ reddidisse Castella
+sua _Rokesburk_ & _Berwic_ tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo
+& hæredibus suis in perpetuum possidenda.
+
+ [Marge: _Pacta fratris
+ relaxantur._]
+
+Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas bonæ memoriæ
+bonus pater noster _Henricus_ Rex Angliæ per novas Chartas, & per
+captionem suam extorsit; ita videlicet ut nobis faciet integre &
+plenarie quicquid Rex Scottorum _Malcolmus_ frater ejus antecessoribus
+nostris de jure fecit, & de jure facere debuit.
+
+ [Marge: _Jus hospitalitatis
+ confirmatur._]
+
+Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo de
+jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in conductu & de
+veniendo in Curiam, & in morando in Curia, & redeundo a Curia, & in
+procurationibus & in omnibus libertatibus & in dignitatibus & honoribus
+eidem jure debitis, secundum quod recognoscetur a quatuor Proceribus
+nostris ab ipso Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a
+nobis electis.
+
+ [Marge: _Marciæ usurpatæ
+ restituuntur._]
+
+Si autem _fines sive_ Marcias regni _Scotiæ_ aliquis nostrorum hominum
+postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro captus fuerit,
+usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, & ad eum statum
+reducantur quo erant ante ejus captionem.
+
+ [Marge: _Sua omniain Anglia
+ ex conceduntur._]
+
+Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, seu
+feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis in ea
+libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, qua
+præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere debuit, nisi jam
+prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid postea infeodaverint:
+Ita tamen quod si aliqua postea infeodata sunt, ipsorum infeodorum
+servitia, ad eum vel ejus hæredes pertineant.
+
+Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum donaverit,
+ratum, & firmum habere volumus.
+
+Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit in eadem
+libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes suos perpetuo jure
+possidere volumus.
+
+Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater noster receperat
+& omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit per captionem suam.
+
+ [Marge: _Cum ligantiis
+ hominum suorum & Chartis._]
+
+Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas quas Dom.
+Pater noster de eo habuit per captionem suam. Et si aliquæ aliæ forte
+per oblivionem retentæ, aut inventæ fuerint, eas penitus carere viribus
+præcipimus.
+
+ [Marge: _Homagium fecit &
+ fidelitatem._]
+
+_Ipse autem_ ligius homo noster devenit de omnibus terris, de quibus,
+antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines fuerunt, & nobis &
+hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus his _Baldewino_ Cantuar.
+Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi T. Dublin. Archiepisc. Hugone
+_Dunelmensi_, & Johanne _Northwicensi_, & Henrico _Saresbiriensi_, &
+Hugone _Lincolniensi_, & Godefrido _Wintoniensi_, & Gileberto
+_Roffensi_, & Reginaldo _Bathoniensi_, & Hugone _Coventrensi_, &
+Willielmo _Wigorniensi_ Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne
+Comite _Moretonis_ fratre Regis & multis aliis.
+
+Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti Charta & sigillo
+nostro id roboravimus: Testibus B. _Cantuar._ W. _Rothomag._ T.
+_Dublin._ Archiepis. H. _Dunelm._ H. _Linc._ C. _Winton._ H. _Sar._ Reg.
+_Bathon._ Episc. Domino J. fratre nostro. R. Com. _Leicestr._ H. Com.
+_Warenn._ H. _Bard._ _Steph. de longo_ campo dapifero nostro & aliis
+multis v. die Decembris. Datum per manum Willelmi Eliensis Clerici
+Cancellarii nostri apud Cantuar. regni nostri anno primo.
+
+Rex[403] plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia concedit,
+magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque Willielmo Eliensi Episcopo
+Cancellario suo & uni Justitiariorum Angliæ, unum de sigillis suis per
+quod fieri præcepit mandata sua in regno.
+
+ [Note 403: _Hoved. pag. 663._]
+
+Compositis domi negotiis XI die Decemb. feria secunda, transfretavit a
+Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam profecturus; magnum
+suum sigillum, quod Malo Catulo Vicecancellario suo credidit secum
+deferens.
+
+_Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas profecturos. An.
+Dom. 1190. Reg. 1._
+
+ [Marge: _Reges
+ paciscuntur._]
+
+_Philippus_[404] Rex Franciæ & _Richardus_ Angliæ Hierosolymas una
+profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium ineuntes,
+pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, & sacramentis suis
+confirmant; jurant pariter regni utriusque Proceres; sed Archiepiscopi,
+& Episcopi in verbo solummodo veritatis, ejusdem pollicentur
+observationem.
+
+ [Note 404: _Hoved. pag. 664._]
+
+ [Marge: _Fidem jurant &
+ mutuum auxilium._]
+
+Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & fidem ei
+portabit de vita, & membris & terreno honore suo, & quod neuter eorum
+alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex Franciæ juvabit Regem Angliæ,
+ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis
+defendere, & si esset obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem
+Franciæ ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam
+Rothomagi defendere, si obsessa esset.
+
+Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt:
+
+ [Marge: _Proceres fidem &
+ pacem._]
+
+Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt ullam in
+terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione sua.
+
+Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo veritatis;
+juraverunt, inquit Parisius.
+
+ [Marge: _Episcopi
+ excommunicabunt
+ transgressores._]
+
+Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam
+anathematis dabunt.
+
+Præterea prædicti Reges statuerunt:
+
+ [Marge: _Reges invicem
+ succedent._]
+
+Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana,
+alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, ad servitium Dei
+faciendum.
+
+ [Marge: _Alia forma
+ sacramenti eorum._]
+
+Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert.
+
+Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum bonam fidem servabo,
+ut fideli meo & amico, de vita, & membris, & honore terreno[405].
+
+ [Note 405: _Mat. Par. pag. 150._]
+
+Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum facere promitto de
+vita & membris, ut Domino meo & amico.
+
+ [Marge: _Equi capti ad
+ auxilium Regis._]
+
+Willielmus[406] Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius
+cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, duos Palefridos,
+& duos summarios (i. equos clitellarios) de auxilio; & de unaquaque
+Abbatia Angliæ, unum palefridum & unum summarium; & de unoquoque manerio
+Regis, unum Palefridum, & unum summarium.
+
+ [Note 406: _Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151._]
+
+ [Marge: _Justitiaria Angliæ
+ dividitur in 2._]
+
+Post Purificationem[407] accersitis plurimis Episcopis & Johanne Comite
+Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex consilio eorum divisit
+Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit nempe _Will._ Episcopum
+_Eliensem_ Cancellarium suum summum Justitiarium Angliæ; & concessit
+Hugoni Dunelmensi Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram
+Regis Scotiæ.
+
+ [Note 407: _Hoved. pag. 664._]
+
+ [Marge: _Fratres Regis
+ abjurant Angliam._]
+
+Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem Moretonii
+fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent infra tres annos proximo
+sequentes, nisi per licentiam illius. Sed relaxavit Johanni hoc
+sacramentum, novo præstito: Quod fideliter ei serviret.
+
+ [Marge: _Breve Regis pro
+ Guil. Episc. Eliensi._]
+
+_Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario,
+Cancellario, &c._
+
+_Richardus_ Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam
+constitutis salutem[408].
+
+ [Note 408: _Mat. Par. pag. 152._]
+
+Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum nostrum diligitis, &
+vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis omnino intendentes dilecto &
+fideli Cancellario nostro _Eliensi_ Episcopo, super omnibus quæ ad nos
+spectant, & pro ipso faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in
+regno, de omnibus quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud
+_Baionam_.
+
+ [Marge: _Bulla Papæ pro
+ Legat. Potestate data Episc.
+ Eliensi._]
+
+Adjungam si placeat Bullam _Clementis_ Papæ, qua Legationis donatus est
+Potestate[409].
+
+ [Note 409: _Mat. Par. pag. 151._]
+
+_Clemens_ Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam
+Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi in Domino filii
+nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati tuæ legationis
+officium in tota Anglia & Wallia tam per Cantuariensem quam per
+Eboracensem Archiepiscopatum, & in illis Hiberniæ partibus in quibus
+nobilis Vir Johannes Comes Moretonii, frater ipsius Regis potestatem
+habet & dominium authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis
+Julii, Pontificatus nostri anno tertio.
+
+Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. ubi _Hubertus_
+Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur.
+
+ [Marge: _Justitiarii &
+ ductores navigii Regis._]
+
+[410]Rex ad _Chinonem_ in _Andegavia_ constituit Girardum _Anxienensem_
+Episcopum, & Bernardum Episcopum _Baioniæ_[411], & Robertum de
+_Sabul_[412] & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.[413] de Ulerum,
+ductores & constabularios (Justitiarios inquit Parisius) totius navigii
+sui, quod in terram navigii Suliæ iturus erat; & tradidit eis Chartam
+suam in hac forma.
+
+ [Note 410: _Hoved. pag. 666._]
+
+ [Note 411: _Al. de. Baruia._]
+
+ [Note 412: _Al. Sabulis._]
+
+ [Note 413: _Al. Foret._]
+
+ [Marge: _Charta R. pro
+ itineratibus cum eo._]
+
+_Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare ituri
+erant[414]._
+
+ [Note 414: _Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151._]
+
+_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & Aquitaniæ & Comes
+Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam per mare ituris, salutem.
+Sciatis nos, de communi proborum virorum consilio, fecisse has justitias
+subscriptas.
+
+Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur in
+mare.
+
+Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in terra
+infodiatur.
+
+ [Marge: _Ferrum stringens
+ vel sanguinem._]
+
+Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum ad
+alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad sanguinem percusserit,
+pugnum perdat.
+
+ [Marge: _Palma feriens._]
+
+Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus vicibus
+mergatur in mari.
+
+ [Marge: _Convitiator._]
+
+Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei injecerit;
+quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei det.
+
+ [Marge: _Latro._]
+
+Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, & pix
+bulliens super caput ejus effundatur, & pluma pulvinaris super caput
+ejus excutiatur ad cognoscendum eum, & in prima terra qua naves
+applicuerint, projiciatur. Teste me ipso apud _Chinonem_.
+
+ [Marge: _Obedientia._]
+
+Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines sui, qui
+per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis prædictorum
+Justitiariorum navigii sui.
+
+ [Marge: _Sacramentum._]
+
+Et refert _Parisius_ ipsum fecisse constitutiones istas sacramento
+confirmari.
+
+_Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ Regum apud
+Messinam in Sicilia facta[415]._
+
+ [Note 415: _Hoved. pag. 675._]
+
+ [Marge: _Reges jurant mutuam
+ tutelam._]
+
+Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram Comitibus &
+Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super reliquias Sanctorum.
+
+Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, in eundo, &
+redeundo, bona fide custodiret.
+
+ [Marge: _Idem Proceres._]
+
+Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse
+servaturos.
+
+Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius exercitus
+peregrinorum statuerunt:
+
+Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; de
+omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus quibus usuri erant,
+pro voluntate sua disponant, & de medietate possessionum suarum, quas
+secum habent in via, similiter pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil
+in patriam suam remittant.
+
+ [Marge: _Relaxatio Wrecci._]
+
+_Relaxatio Wrecci Maris[416]._
+
+ [Note 416: _Hoved. pag. 678._]
+
+_Richardus_ Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro amore Dei, &
+salute animæ suæ & parentum suorum, quietum clamavit in perpetuum _Wrec_
+per totam terram suam citra mare & ultra, statuens:
+
+ [Marge: _Naufragorum bona
+ quis habere debeat._]
+
+Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes res suas
+liberas & quietas habeat.
+
+Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores
+ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt se esse
+propinquiores illius hæredes.
+
+Hanc autem quietam clamantiam de _Wrec_ fecit _Richardus_ Rex Angliæ; &
+Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense Octobris, apud Messinam,
+coram Waltero _Rothomagensi_, & Gerardo _Anxiensi_ Archiepiscopis, &
+Johanne _Ebroicense_, & Bernardo _Baoniensi_ Episcopis, & multis aliis
+tam Clericis quam Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita
+fuit per manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis.
+
+ [Marge: _Graves
+ exactiones._]
+
+Will. _Eliensis_ Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. Regis
+Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ sibi
+commissam, gravibus exactionibus premebat[417].
+
+ [Note 417: _Hoved. pag. 680._]
+
+_Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium &
+Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191._
+
+ [Marge: _Conventus
+ Procerum._]
+
+Tertia die[418] proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes Comes
+_Moretonii_ frater Regis, & Walterus Archiepiscopus _Rothomagensis_, &
+omnes _Episcopi_, & _Comites_ & _Barones_, & _Cives Londonienses_ cum
+illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ S. Pauli.
+
+ [Note 418: _Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens.
+ Episc. pag. 703._]
+
+ [Marge: _Querela de
+ injuriis._]
+
+Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario
+Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter alia.
+
+De injuriis quibus affecisset _Gaufridum_ Archiepiscopum _Eboracensem_
+fratrem Regis, & _Hugonem_ Episcopum _Dunelmensem_.
+
+ [Marge: _De administrando
+ regno sine aliorum
+ consilio._]
+
+Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in regimine
+regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria dispositione solus
+fecisset.
+
+ [Marge: _Literæ Regis de
+ cura regni._]
+
+ [Marge: _Eliens. Episc. ab
+ administr. regni
+ deponitur._]
+
+Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo _Rothomagensi_ & Guilielmo
+Marescallo Comite _Strogoil_, literæ Regis[419] _Messinæ_ datæ, quibus
+præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus in regimine regni
+Cancellario associarentur, & quod Cancellarius sine illorum consilio, &
+aliorum pariter assignatorum, nihil de negotio Regis vel regni
+tractaret: Aliter si in detrimentum regni quicquam faceret, deponeretur,
+& loco ejus Rothomagensis Archiepiscopus institueretur. Totius igitur
+Concilii judicio Cancellarius deponitur, & _Rothomagensis_ instituitur.
+
+ [Note 419: _Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 &
+ seq._]
+
+ [Marge: _Communa Londonarium
+ concessa. Et juramento
+ firmata._]
+
+Eodem die Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus _Rothomagensis_, & alii
+Regis Justitiarii, concesserunt civibus _Londoniarum_ habere communam
+suam[420]. Et eodem anno Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus
+_Rothomagensis_, & fere omnes Episcopi & Comites, & Barones regni
+juraverunt communam illam firmiter, & inconcusse se servaturos, quamdiu
+Dom. Regi placuerit.
+
+ [Note 420: _Hoved pag. 702._]
+
+ [Marge: _Cives fidelitatem
+ Regi jurant, & Joh.
+ recepturos successorem._]
+
+Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi Richardo, &
+hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent Comitem
+Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem & Dominum. Et juraverunt ei
+fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate Regis Richardi
+fratris sui. Cancellarius depositus juravit reddere Castella Angliæ.
+
+Vide Epistolam _Hugonis_ Coventrensis Episcopi, de dejectione Willielmi
+Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi causæ aliquot
+magis specialiter referuntur.
+
+Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & Epistolam
+Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. p. 706. & vide
+nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad Lincolniens. Episcop. p.
+707.
+
+ [Marge: _Fidelitas
+ juratur._]
+
+In tempore Quadragesimæ Regina _Alienora_, mater Regis, & omnes Magnates
+Angliæ in unum convenientes, juraverunt fidelitatem & fidele servitium
+_Richardo_ Regi Angliæ, & hæredi suo, contra omnes homines[421].
+
+ [Note 421: _Hoved. pag. 718._]
+
+ [Marge: _Rex perfide
+ capitur._]
+
+In mense _Novemb._ Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus clam per
+Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam perfide captus est a
+_Leopoldo_ Duce, & Imperatori postea venundatus[422].
+
+ [Note 422: _Hoved. pag. 717 & 720._]
+
+ [Marge: _Legatus prohibetur
+ ingredi._]
+
+Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium
+ejectum de Justitiaria potestate, & _Rothomagensem_ Archiepiscopum ejus
+obeuntem munus, in Normannia progredi inhibentur[423].
+
+ [Note 423: _Hoved. pag. 720._]
+
+ [Marge: _Rex Angliam
+ subjugat Imperatori,
+ recipitque; tenend. sub
+ tributo 5000 libr._]
+
+ [Marge: _Rex relaxatur._]
+
+_Richardus_ Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici Romanorum
+Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, consilio _Alienoræ_
+matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, & tradidit illud Imperatori,
+sicut universorum Domino; & investivit eum inde per pileum suum[424].
+Sed Imperator, sicut prolocutum fuit, statim reddidit ei in conspectu
+Magnatum Alemanniæ & Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de ipso
+pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis de tributo
+solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem crucem de auro.
+Sed idem Imperator in morte sua de omnibus his, & aliis conventionibus,
+quietum clamavit ipsum _Richardum_ Regem Angliæ & hæredes suos.
+
+ [Note 424: _Hoved. ib. pag. 724._]
+
+_Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. Reg. 4. &
+5._
+
+ [Marge: _Literæ Regis pro
+ colligenda pecunia
+ redemptionis._]
+
+Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, datas apud
+_Hagenou_ in _Germania_ 3. Cal. Maii[425], petit colligi in redemptionis
+suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique ad eum omni
+expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice & magnifice ei
+subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo alacre aliis exemplum
+præbentes. Universum autem (inquit) aurum & argentum Ecclesiarum
+diligenti observatione & scripti testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum
+Prælatis accipiatis: eisque per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum
+nostrorum, quos volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur.
+
+ [Note 425: _Hoved. pag. 726._]
+
+Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones quæ fiunt per
+sigillum matris suæ, ei significentur. Extant literæ integræ in
+Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, &c.
+
+Authoritate igitur literarum istarum, _Mater_ Regis, & Justitiarii
+Angliæ statuerunt:
+
+ [Marge: _4 Pars reddituum._]
+
+ [Marge: _Pars mobilium._]
+
+ [Marge: _20. s. de Feod. M.
+ l._]
+
+ [Marge: _Tota lana
+ Cistrensium, &c._]
+
+ [Marge: _Totus thesaurus
+ Ecclesiarum._]
+
+Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem redditus sui de
+hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: & tantum superadderent de
+mobilibus suis, unde Rex deberet eis gratias scire. Et de unoquoque
+Feodo Militis 20 s. Et de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus
+ordinis de Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum aurum
+& argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat.
+
+Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum argenti ad
+pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum præterea, inter Imperatorem & Ducem
+Austriæ dividendas, viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c.
+_Vide formam Conventionis in Hovedeno_, p. 728.
+
+ [Marge: _Colligitur taxatio,
+ sed non ubique; integre._]
+
+Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi quidam ceperunt
+a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, quidam vero nisi
+decimam. In omnibus terris Regis transmarinis similis est nummorum
+coacervatio[426].
+
+ [Note 426: _Hoved. pag. 732._]
+
+ [Marge: _Rex liberatur._]
+
+A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas _Februarii_, feria sexta, die
+Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur[427].
+
+ [Note 427: _Hoved. pag. 734._]
+
+ [Marge: _Summonet
+ Coventrensem Episcopum._]
+
+Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem _Coventrensem_
+Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret judicio Episcoporum,
+in eo quod ipse Episcopum erat: & judicio Laicorum, in eo quod ipse de
+eo tenuerat laicalem ballivam super his, quæ adversus eum
+loqueretur[428].
+
+ [Note 428: _Ibid._]
+
+ [Marge: _Concedit redditus
+ pro homagiis._]
+
+Deinde Rex[429] concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus,
+Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus annuos pro homagiis &
+fidelitatibus, & auxiliis eorum contra Regem Franciæ. Recepit itaque
+homagium de Archiepiscopis Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis,
+multisque Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot
+eorum nomina apud Hoveden. Ibid.
+
+ [Note 429: _Ibid._]
+
+ [Marge: _Concilium adversus
+ Joh. fratrem Regis._]
+
+_Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem Regis[430]._
+
+ [Note 430: _Hoved. pag. 735._]
+
+ [Marge: _Nuntius ejus
+ capitur._]
+
+Paulo ante adventum Regis, _Adam de S. Edmundo_ Clericus, a Johanne
+Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur cum literis ad
+castella ipsius Johannis contra Regem munienda. Jactans autem Johannis
+Domini sui potentiam, & familiaritatem cum Rege Franciæ inimico Regis
+Angliæ; a Majori Londoniensi captus est cum omnibus Brevibus in quibus
+mandata. Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum eisdem
+traditus.
+
+ [Marge: _Proceres
+ convocantur._]
+
+Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus & Baronibus
+regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque earundem tenore,
+per _commune Consilium_ regni definitum est[431]:
+
+ [Note 431: _Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Terræ ejus
+ saisantur._]
+
+Quod Comes _Johannes_ dissaisiretur de omnibus tenementis suis in
+Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita.
+
+Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam subito olim
+summonerentur.
+
+ [Marge: _Excommunicatur, &
+ fautores ejus._]
+
+Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem Johannem &
+omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem & regnum Regis Angliæ
+turbaverunt vel turbarent.
+
+ [Marge: _Rex rediti._]
+
+Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud Sandwicum
+applicuit[432].
+
+ [Note 432: _Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Nottingham._]
+
+_Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum A. D. 1194.
+Reg. 5._
+
+Tricesima die mensis _Martii_, feria 4. _Richardus_ Rex Angliæ
+celebravit primum _Concilii_ sui diem apud _Nottingham_[433], cui
+interfuerunt _Alienora Regina_, mater ejus, & _Hubertus Cantuariensis_
+Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio illo: &
+_Gaufridus Eboracensis_ Archiepiscopus, qui a sinistris ejus sedebat: &
+Hugo _Dunelmensis_, & Hugo _Lincolniensis_, & Willielmus _Eliensis_
+Regis Cancellarius, & Willielmus _Herefordensis_, & Henricus
+_Wigorniensis_, & Henricus _Exoniensis_, & Johannes _Candidæ Casæ_,
+Episcopi: & Comes _David_ frater Regis _Scotiæ_, & Hamelinus Comes de
+_Warenna_, & Ranulphus Comes _Cestriæ_, & Willielmus Comes de
+_Ferreres_, & Willielmus Comes de _Salisberia_, & Rogerus _Bigot_.
+
+ [Note 433: _Hoved. pag. 736._]
+
+ [Marge: _Fautores Comitis
+ Joh. dissaisantur._]
+
+1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo &
+Vicecomitatu _Lincolniensi_, & _Hugonem Bardolf_ de Vicecomitatu
+_Eboracensis_ sciræ, & de Castello _Eboraci_, & de _Scardeburc_, & de
+custodia de _Westmerland_, quod ipsi Comiti Johanni adhæserant contra
+Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, &c.
+
+ [Marge: _Accusationes in eum
+ & Episcopum Cov._]
+
+ [Marge: _Judicium._]
+
+2. Tricesima prima die mensis _Martii_, sc. pridie Calendarum Aprilis,
+Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in quo ipse petit sibi
+fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, qui contra fidelitatem quam
+ei juraverat, castella sua occupaverat, & terras suas transmarinas &
+cismarinas destruxerat, & foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum
+inierat. Similiter de _Hugone Nunant_, Coventrensi Episcopo, sibi fieri
+judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, & Regi
+Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne malum in
+perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, quod Comes _Johannes_,
+& Episcopus _Coventrensis_ peremptorie citarentur; & si infra 40 dies
+non venerint, nec juri steterint, judicaverunt Comitem _Johannem_
+demeruisse regnum, & Episcopum _Coventrensem_ subjacere judicio
+Episcoporum in eo quod ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo
+quod ipse Vicecomes Regis extiterit.
+
+ [Marge: _Tallagium 2.
+ solidorum._]
+
+3. Calendis _Aprilis_ prima die ejusdem mensis, prædictus Rex Angliæ
+celebravit tertium _colloquium_ suum, in quo constituit sibi dari de
+unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, quod ab antiquis
+nominatur, _Te Mantale_.
+
+ [Marge: _Tertiae partis se
+ milit. ad Norman._]
+
+Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem servitii
+militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum cum illo in
+Normanniam.
+
+ [Marge: _Lana Cistrensium,
+ quæ redimitur._]
+
+Deinde exigebat a Monachis Ordinis _Cistrensis_ totam lanam suam de hoc
+anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, fecerunt cum eo
+finem pecuniarum.
+
+ [Marge: _Queritur de
+ Archiep. Ebor. qui non
+ respondet._]
+
+4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit _diem quartum &
+ultimum_ Concilii sui[434], in quo omnes tam Clerici quam Laici, qui
+volebant sibi conqueri de Archiepiscopo _Eboracensi_, fecerunt
+querimonias multas de rapinis & injustis exactionibus: sed
+Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis responsum.
+
+ [Note 434: _Hoved. pag. 737._]
+
+ [Marge: _Ger. de Canvilla
+ accusatur de receptione
+ prædonum._]
+
+Deinde per _consilium_ & machinationem Cancellarii (ut dicitur) Gerardus
+de _Canvilla_ fuit _retatus_ de receptione prædonum, qui rapuerunt bona
+mercatorum euntium ad nundinas de _Stanford_; & ab eo recesserunt ad
+rapinam illam faciendam.
+
+ [Marge: _De læsa majestate,
+ in non stando juri Regis._]
+
+Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in eo quod ipse
+ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, nec juri stare de
+prædicta receptatione raptorum, neque eos ad justitiam Regis producere,
+sed respondit se esse _Hominem Comitis Johannis_, & velle in curia sua
+juri stare.
+
+ [Marge: _De adjuvando
+ inimicum Regis._]
+
+ [Marge: _Negat omnia, &
+ duellum vadiat._]
+
+Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio cum Comite
+Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis de _Nottingham_ & de
+_Tikehil_ capienda. Gerardus vero de Canvilla negavit omnia quæ
+objiciebantur ab illis, & illi dederunt vadium de prosequendo, &
+Gerardus dedit vadium de defendendo se per unum de liberis hominibus
+suis.
+
+ [Marge: _Concessiones
+ Willel. Regi Scotiæ._]
+
+Rex Angliæ[435], in præsentia _Alienoræ_ matris suæ, & _Huberti
+Cantuariensis_ Archiepiscopi, & _Hugonis Dunelmensis_ Episcopi, &
+_Gocelini Glascovensis_ Episcopi, & aliorum multorum tam Clericorum quam
+Laicorum utriusque regni:
+
+ [Note 435: _Hoved. pag. 737 & 738._]
+
+Concessit & charta sua confirmavit _Willielmo_ Regi Scottorum &
+hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per summonitionem
+Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus _Dunelmensis_ & Vicecomes
+_Northumbriæ_ recipient eum ad aquam de _Twede_, & in salvo conductu
+ducent eos usque ad aquam de _Taise_, & ibi recipient eos Archiepiscopus
+_Eboracensis_ & Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque
+ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites
+ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad curiam Regis
+Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram Regis Angliæ, habebit
+quotidie de bursa Regis Angliæ 100 solidos de liberatione.
+
+Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, quamdiu ipse in
+curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie de liberatione
+triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, & duodecim Simenellos
+Dominicos, & quatuor sextertia de Dominico vino Regis, & octo sextertia
+de vino expensabili, & 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2
+petras de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de Dominica
+candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: Et cum ipse in
+patriam suam redire voluerit, conducetur per Episcopos & Vice-comites de
+comitatu in comitatum, donec pervenerit ad aquam de _Twede_: & habebit
+similiter quotidie 100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem.
+
+Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ tradita
+fuit _Willielmo_ Regi Scotiæ in villa de Northamptun, feria secunda in
+hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Regis
+Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini nostri Jhesu Christi 1194. anno
+etiam regni Regis _Richardi_ V. 12. die mensis Aprilis, feria tertia in
+hebdomada Paschæ.
+
+ [Marge: _Winton. Episc. de
+ Castell. & Comit. Winton.
+ dissaisatur._]
+
+15. die mensis _Aprilis_ venit Rex Angliæ ad _Wintoniam_[436], & eodem
+die dissaisivit Godefridum _Wintoniensem_ Episcopum de Castello &
+Comitatu _Wintoniæ_, & de illis duobus Maneriis quæ Episcopus
+Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, & de magna
+parte patrimonii sui.
+
+ [Note 436: _Hoved. pag. 738._]
+
+24. die mensis _Aprilis_[437] Dominus Rex fecit pacem & finalem
+concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & Willielmum
+Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus ad summonitionem
+Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum centesima manu Sacerdotum, quod
+ipse nec præcepit, nec voluit, ut idem Eboracensis Archiepiscopus
+caperetur.
+
+ [Note 437: _Hoved. pag. 739._]
+
+ [Marge: _Charta de Libertat.
+ Lond._]
+
+_Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. 1194. Reg.
+5._
+
+_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes
+Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, Comitibus, Justic.
+Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus Francis & Angl. totius
+Angliæ, salutem.
+
+Sciatis, nos concessisse civibus nostris _London_, quod nullus eorum
+placitetur extra muros civitatis, &c. _Ut in charta quam Henricus Rex
+Pater ejus fecit eisdem civibus[438]._ T. Huberto _Cantuariæ_
+Archiepiscopo, Richardo _London_, Hugone de _Dunelmo_, Gilberto
+_Roffen_, Hugone _Lincolniensi_, Episcopis; Radulpho Comite _Cestriæ_,
+Richardo Comite de _Clare_, Willielmo _Marescallo_, Rogero _Bigot_,
+Galfrido filio Petri, Hugone _Bardolfe_, Willielmo _Brewere_, Willielmo
+de _Warenne_. Dat. per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii
+nostri apud Winton. 23. die Aprilis, anno regni nostri quinto[439].
+
+ [Note 438: _In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus
+ Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur._]
+
+ [Note 439: _In alio MS. hic sequitur. Concessit &
+ confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de
+ Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam
+ est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas
+ videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum
+ Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem
+ personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad
+ Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut
+ vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum
+ tangentes. Vid. Hoved. 678, 152._]
+
+In mense _Septembris_ missi sunt[440] ex parte Regis per singulos
+comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum formam
+capitulorum processerunt in justitiis exequendis.
+
+ [Note 440: _Hoved. pag. 743._]
+
+ [Marge: _Forma procedendi in
+ Placitis Coronæ Regis._]
+
+_Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis[441]._
+
+ [Note 441: _Hoved. pag. 744._.]
+
+In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per sacramentum
+suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo &
+wapentaccio,[442] & illi duo eligant super sacramentum suum 10 Milites
+de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si Milites defuerint,
+legales & liberos homines: ita quod illi duodecim in singulis
+respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo & wapentaccio.
+
+ [Note 442: C'est un canton composé d'un certain nombre de
+ villages.]
+
+ [Marge: _Capitula Placitorum
+ Coronæ Regis._]
+
+_Capitula Placitorum Coronæ Regis._
+
+De _Placitis Coronæ_ novis & veteribus, & omnibus quæ nondum sunt finita
+coram Justitiariis Dom. Regis.
+
+Item de omnibus _Recognitionibus_, & omnibus placitis quæ summonita sunt
+coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis Justitiæ, vel a
+capitali curia Regis coram eis missa.
+
+Item de _Eschaetis_ quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit iter
+versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu Regis, & iterum sunt
+modo in manu ejus vel non, & de omnibus _Eschaetis_ Domini Regis; si a
+manu sua sunt remotæ, quomodo, & per quem, & in cujus manus devenerunt,
+& qualiter, & quis exitus inde habuerit, & quos, & quid valuerint, &
+quid modo valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem
+pertineat, quæ in manu ejus non sit.
+
+Item de _Ecclesiis_ quæ sunt de donatione Domini Regis.
+
+Item de _Custodiis puerorum_, quæ ad Dominum Regem pertinent.
+
+Item de _Maritagiis_ puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum Regem
+pertinent.
+
+Item de _Malefactoribus_ & eorum receptoribus, & eis consentientibus.
+
+Item de _Falsonariis_.
+
+Item de _Interfectoribus Judæorum_, qui sunt: & de vadiis Judæorum
+interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & chartis, & quis ea
+habuerit, & quis quantum eis debuerit, & quæ vadia habuerint, & quis ea
+teneat, & quantum valeant, & quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia
+vadia, & debita Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui
+ad occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino Rege,
+vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, nisi per Dom.
+Regem vel Justitiarios suos.
+
+Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, quis
+quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum a retro sit[443].
+
+ [Note 443: _Hoved. pag. 744._]
+
+Item de _Fautoribus_ Comitis Johannis, qui finem cum Dom. Rege fecerunt,
+& qui non.
+
+Item de _Catallis_ Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad usum
+Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites receperunt, &
+Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas consuetudines regni dederit.
+
+Item de omnibus terris Comitis Johannis, de _Dominicis_, & _Wardis_, &
+_Eschaetis_, & de donis suis, & qua de causa data sunt ei illa dona, &
+omnia dona Comitis Johannis capiantur in manu Dom. Regis, præterquam
+illa quæ per Regem confirmata sunt.
+
+Item de _debitis_ & _finibus_ quæ debentur Comiti Johanni, & qua de
+causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis.
+
+Item de _foeneratoribus_, & eorum _Catallis_, qui mortui sunt.
+
+Item de vinis venditis contra _Assisam_, & de falsis mensuris tam vini
+quam aliarum rerum.
+
+Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, &
+quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta.
+
+Item de magnis _Assisis_, quæ sunt de centum solidatis terræ, & infra.
+
+Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres _Milites_ & unus
+_Clericus_, custodes Placitorum coronæ. Et nullus _Vicecomes_ sit
+Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit post
+primam coronationem Dom. Regis.
+
+Præterea _tailleantur_ omnes Civitates & Burgi, & dominica Dom. Regis.
+
+_Justitiarii_ vero nominati una cum _Baillivis Willielmi_ de S. Mariæ
+Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de _Chimelli_, & Willielmi
+Bruere, & Hugonis _Bardulfi_ & Vicecomitis locorum, summoniri faciant
+milites in Comitatu in rotulo nominatos; & ad diem & locum quem eis
+scire facient, veniant, & coram eis jurare faciant illos, quod legale
+posse suum ponent ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad
+appretiandas ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore vel
+gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super
+sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, & legales
+homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per diversas partes
+singulorum Comitatuum in itinere prædictorum Justitiariorum, sicut
+expedire viderint; qui similiter jurent, quod ad _Wardas_ & _Eschaetas_
+de partibus illis instaurandas, & appretiandas, & affirmandas, suum
+legale posse & consilium & auxilium apponent ad commodum Regis ut
+prædictum est; & prædicti jurati super sacramentum suum eligent de
+liberioribus hominibus _Eschaetarum_ & _Wardarum_, quot & quales
+noverint esse sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut
+melius fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda.
+
+Et secundum est quod prædictæ _Wardæ_ & _Eschaetæ_ instaurabantur de
+exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. Item de
+exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, supplebitur deficiens de
+_Telonio_ Dom. Regis ita quod illi qui tenebunt _Wardas_, & _Eschaetas_
+illas ad firmam respondebunt inde a festo S. Michaelis & deinceps
+tanquam de stauratis.
+
+Dominus autem Rex illis qui _Wardas_ illas & _Eschaetas_ ad firmam
+tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum warrantizabit; ita
+quod licet Dominus Rex aliquam illarum alicui dedisset, firmarius firmam
+suam tenebit, usque ad finem anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam
+dederit, quam Dominus Rex inde perceperit.
+
+Justitia vero _Eschaetæ_, quam dederit, remaneat Dom. Regi, nisi Dominus
+Rex illud nominatim dederit.
+
+_Firmarius_ vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum suum, &
+omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum Regis, libere &
+sine diminutione habebit, & inde habebunt literas Dom. Archiepiscopi
+patentes, continentes tenorem Chartæ Dom. Regis super hoc factæ.
+
+Inquiratur item diligentissime quantus sit _assisii_ redditus per
+singula manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis
+maneriis _assisa_; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ valeant, non
+æstimantes eas ad pretium XX solidorum tantum; sed secundum quod terra
+fuerit vel bona vel mala, crescat vel decrescat pretium.
+
+Illi vero qui _firmas_ suscipient, _firmas_ suas instaurabunt ut
+prædictum est, secundum pretium supradictum, de exitibus _Eschaetarum_ &
+_Wardarum_.
+
+Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant
+instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria possint
+sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum redigantur.
+
+ [Marge: _Pretium
+ animalium._]
+
+Erit autem pretium bovis IV solidi, & vaccæ similiter, & averi
+similiter; & ovis crispæ X denarii & ovis lanæ grossioris VI denarii, &
+suis XII denarii, & verris XII denarii. Et cum firmarii firmas suas
+dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, vel de animalibus
+pacabilibus in optione firmariorum; & cum omnia prædicta instaurata
+fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur aperte & distincte &
+deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur autem de hac assisa Episcopatus &
+Abbatiæ, & terræ Baronum qui proximi sunt ætati.
+
+Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus _Wardis_ &
+_Eschaetis_, quæ non sunt in manu Domini Regis; & capiantur in manu Dom.
+Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis & Wardis.
+
+ [Marge: _Capitula de
+ Judæis._]
+
+_Capitula de Judæis[444]._
+
+ [Note 444: _Hoved. pag. 745._]
+
+Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, redditus, &
+possessiones.
+
+_Judæus_ vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura Domini
+Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus possessionibus
+suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam concelamentum Judæo recuperare
+licebit.
+
+Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita sua; &
+provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, & 2 legales
+scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, &
+Willielmi de Chimilli fiant præstita, & Chartæ præstitorum fiant in
+modum Chirographi, & altera pars remaneat _Judæo_, sigillato sigillo
+illius cui pecunia traditur; & altera pars remaneat in arca communi, in
+qua sunt 3 ferruræ; unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 _Judæi_
+unam, & Clerici Willielmi de _S. Mariæ_ Ecclesia, & magistri Willielmi
+de _Chimilli_ habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui claves
+habuerint sigilla apponent.
+
+Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant rotulum de
+transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, mutetur &
+rotulus.
+
+De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a _Judæo_, & medietas ab
+eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant 2 denarios, & custos
+rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet præstitum, nulla Judæis fiet
+solutio, nulla fiet chartarum mutatio, nisi coram predictis vel majori
+parte, si omnes interesse nequiverint.
+
+Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta Judæorum
+solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, & Custos rotuli unum.
+
+Item quilibet _Judæus_ jurabit super rotulum suum quod omnia debita sua,
+& vadia & redditus, & omnes res, & possessiones suas imbreviari faciet,
+& quod nihil celabit ut prædictum est; & si scire poterit quod aliquis
+aliquid celaverit, istud justitiis ad eos missis secreto revelabit; &
+quod falsarios Chartarum, & retonsores denariorum, ubi eos scient,
+detegent, & monstrabunt, & de falsis Chartis similiter.
+
+Præterea _Inquisitio_ quæ quærenda erat de prisis & censeriis omnium
+Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum &
+Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, post coronationem
+Domini Regis Richardi primum, & quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per
+quem, & de omnibus Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ
+factæ de terris Comitis _Johannis_, & fautorum suorum; & quis ea
+receperit, & quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti
+Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii Regis.
+
+ [Marge: _Rex aliud sigillum
+ regni fieri jubet._]
+
+Sub hoc tempore[445] Rex ex _Andegavia_ & _Cenomannia_ veniens in
+Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de treugis factis inter
+ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario suo hoc per eum fuisse
+factum, abstulit ab eo sigillum suum, & fecit sibi novum sigillum fieri;
+& mandavit per singulas terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat
+per vetus sigillum suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde
+minus discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum
+erat quando _Rogerus Malus-Catulus_ Vicecancellarius suus submersus erat
+in mari ante insulam de _Cypro_.
+
+ [Note 445: _Hoved. pag. 746._]
+
+Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent ad novum
+sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.
+
+ [Marge: _Torniamenta
+ statuit._]
+
+Praeterea statuit Rex[446] _Torniamenta_[A] fieri in Anglia, & Charta
+sua confirmavit, ita quod quicunque _torniare_ vellet, daret ei pecuniam
+secundum formam subscriptam.
+
+ [Note 446: _Hoved. pag. 746._]
+
+ [Marge A: Tournois.]
+
+Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi XX marcas argenti; &
+Barones X marcas argenti; & miles terram habens, IV marcas argenti; &
+miles non habens terram, II marcas argenti. Et præcepit Rex ne aliquis
+accederet ad loca torniamentorum, nisi prius tradidisset ei memoratam
+pecuniam. Chartam autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo
+Comiti Salesburiensi custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved.
+pag. 755. lin. 11.
+
+ [Marge: _Hubertus Archiep.
+ juramentum mittit per totam
+ Angliam._]
+
+Eodem anno 1195. _Hubertus_ Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ Sedis
+Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam Angliam hujusmodi
+formam Juramenti, viz[447].
+
+ [Note 447: _Hoved. pag. 757._]
+
+Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro posse suo
+servabunt.
+
+Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores erunt, nec in
+aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi malefactores scirent,
+illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus liberabunt, qui nullo
+modo deliberentur nisi per Dom. Regem, vel capitalem justitiam suam: Et
+si illos capere non poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque
+fuerint, scire facient.
+
+Levato autem clamore insequendi _Utlagatos_, _Robatores_, _Latrones_,
+aut eorum _Receptatores_, omnes sectam illam plene facient pro toto
+posse suo; & si quem viderint, vel manifestum fuerit, sectam illam non
+fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, eos tanquam malefactores
+ipsos capient, & Vicecomiti liberabunt, non liberandos nisi per Regem,
+aut ejus capitalem justitiam.
+
+Milites[448] vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva sua
+coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient quod pacem Domini
+Regis, ut supradictum est, servabunt; & quod nec utlagati, nec
+robatores, nec latrones, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis
+consentient, & quod sectam, ut prædictum est, plenam facient; & quod si
+cum malefactione aliquem ceperint, militibus in balliva super se
+positis, & ad hoc assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt
+Vicecomiti custodiendum, ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per
+præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.
+
+ [Note 448: _V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1._]
+
+Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus Angliæ, viri
+electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum de visnetis,
+multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. At multi inde
+præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, relictis domibus &
+possessionibus suis[449].
+
+ [Note 449: _W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas
+ ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186._]
+
+ [Marge: _Assisa de mensuris
+ per Rich. R._]
+
+_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam
+Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis &
+Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8._
+
+Hæc est _Assisa_[450] facta per Regem Richardum per petitionem Consilii
+Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de mensuris per totum regnum
+Angliæ in festo S. Edmundi apud Westm. Anno regni sui 8.
+
+ [Note 450: _E vet. MS._]
+
+Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in bladis quam in
+leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, sc. una
+bona summa, &c.
+
+_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam
+Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii in die S.
+Edmundi Regis & Martyris apud Westm.[451]._
+
+ [Note 451: _Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184._]
+
+Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de bladis, quam de
+leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, scilicet
+una bona summa æqui, & hæc mensura sit rasa tam in Civitatibus & Burgis
+quam extra.
+
+Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit ejusdem
+quantitatis secundum diversitates liquorum.
+
+Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis in toto
+regno secundum diversitates mercaturarum.
+
+Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur ferreis
+clavis, ne per dolum possint falsari.
+
+Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, fiant de
+eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & ejusdem bonitatis
+in medio & in lateribus. Eademque sit mensura de ulnis in toto regno, &
+ulna sit ferrea.
+
+Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne quis prætendat
+seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, vel aliqua alia per quæ
+visus emptorum sæpe decipiuntur ad bonum pannum eligendum.
+
+Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo nigra
+fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus Burgis.
+
+Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, 4 & 6
+legales homines de eadem villa, secundum quantitatem villæ, simul cum
+Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut Burgi, si in manu
+Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc assisam custodiendam sub
+hac forma; ut ipsi videant & certi sint quod omnia vendantur & emantur
+per eandem mensuram, & omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum
+diversitatem mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel
+convictus fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram,
+corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla sua in
+manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi per Regem aut
+capitales ejus justitias.
+
+De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam ita
+negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes coram
+justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, vel de
+mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel latitudine pannorum, ipsi
+Custodes de Catallis suis in misericordia Dom. Regis remaneant.
+
+Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, nullus in
+aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam mensuram, quæ
+ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ quadragesimæ, quæ erit
+apud _Stanford_, vendat aliquem pannum minoris latitudinis quam duarum
+ulnarum inter listas.
+
+ [Marge: _Tallagium 5
+ solidorum._]
+
+_Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi &
+colligendi ejusdem. An. Dom. 1198[452]._
+
+ [Note 452: _Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188._]
+
+ [Marge: _Commissionarii
+ jurati._]
+
+ [Marge: _Inquisitores._]
+
+Eodem anno _Richardus_ Rex Angliæ accepit de unaquaque carucata terræ,
+sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: Ad quos colligendos
+misit idem Rex per singulos Comitatus Angliæ unum Clericum & etiam
+militem; qui cum Vicecomite Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus
+militibus ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur
+negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum illius
+Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum villæ &
+Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, sive liberis, sive
+rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo qui juraverunt.
+
+ [Marge: _Inquisitorum
+ Sacramentum._]
+
+Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia fuerint
+in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot in vilenagia, quot
+in eleemosynis viris religiosis collatis; quas ipsi donatores, vel eorum
+hæredes tenentur warrantizare, vel adquietare, vel unde viri religiosi
+debent servitium facere.
+
+ [Marge: _Taxatio._]
+
+ [Marge: _Collectores._]
+
+Et super singula carucarum _Wannagia_ ponebant ex præcepto Regis primo
+II solidos, postea III solidos, & hæc omnia in scriptum redigebantur, &
+habebat inde Clericus rotulum unum, & miles rotulum alterum, Vicecomes
+rotulum tertium; Senescallus Baronum rotulum quartum de terra Domini
+sui. Hæc pecunia recipiebatur per manus duorum legalium militum de
+singulis Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi inde
+respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat Vicecomes
+inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus & Baronibus ad hoc
+assignatis.
+
+ [Marge: _Poena celantium._]
+
+Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum suum celaverint
+in hoc negotio, statutum erat.
+
+Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret Domino
+meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet de pretio ad opus
+Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum fuisset declaratum per suum perjurium
+fuisse celatum: Si vero liber homo convictus fuisset, esset in
+misericordia Regis, & insuper refunderet de proprio ad opus Domini
+Regis, quantum fuerit per eum celatum, sicut & rusticus.
+
+ [Marge: _Gravis distringendi
+ modus._]
+
+ [Marge: _Excipiuntur feoda
+ Eccles. Eschaetæ._]
+
+_Statutum_ etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, faceret
+districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum
+districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico Baronum, quod
+super homines suos restaret reddendum, & ipsi Barones ad homines suos
+inde caperent; & libera _feoda Ecclesiarum parochialium_ de hoc tallagio
+excipiebantur, & omnes _Eschaetæ_ Baronum quæ fuerunt in manu Dom.
+Regis, communicaverunt.
+
+ [Marge: _Serganteriæ._]
+
+_Serganteriæ_ vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum,
+excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus carucatarum terræ, &
+valentiæ terrarum, & nomina servientium; & servientes illi summonebantur
+esse apud Londonias in Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi
+præceptum Dom. Regis.
+
+Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium Regis
+faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, ad
+uniuscujusque carucæ _Wannagium_ centum acras terræ.
+
+ [Marge: _Extensio terræ
+ Rich. I._]
+
+_Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno in Ric.
+I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus mare._
+
+Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in Hispaniam secus
+mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, est Domini Regis Angliæ;
+& protenditur usque ad portum qui dicitur _Huarz_[453], qui dividit
+terram Comitis de Baonia a terra Regis _Navarræ_. Et terra Regis
+_Navarræ_ incipit a portu de _Huviarz_, & protenditur usque ad aquam quæ
+dicitur _Castre_, &c.
+
+ [Note 453: _Al. Huviarz._]
+
+Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) _Hugo Bardulfi_, & magister
+Rogerus _Arundel_ & Gaufridus _Hachet_, quibus commissæ fuerant
+_Lincolnsire_, _Notinghamsire_, _Derebisire_, _Euerwicsire_,
+_Northumberland_, _Westmerland_, _Cumberland_, _Lancaster_, itinerantes
+placitaverunt placita coronæ Regis[454].
+
+ [Note 454: _Hoved. ib. pag. 783._]
+
+ [Marge: _Capitula Placitorum
+ Coronæ Regis._]
+
+_Capitula Placitorum Coronæ Regis._
+
+De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita coram justitiis
+Domini Regis. De morte antecessorum. De nova dissaisiva. De magnis
+Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. Et de advocationibus
+Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones magnæ _Assisæ_ per
+mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis justitiæ.
+
+De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de donatione
+Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat & per quem, &
+quantum valent.
+
+De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas habeat, & per
+quem.
+
+De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse debent in
+donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum & si quis eorum
+vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, per quem, & a quo tempore.
+
+Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, & finis
+capiatur ad opus Dom. Regis.
+
+De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, & quantum
+valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini Regis, & qui
+fecerunt, & finis capiatur.
+
+De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui.
+
+De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati.
+
+De præpresturis Domini Regis.
+
+De viis Dom. Regis _Estreciatis_.
+
+De Thesauris inventis.
+
+De malefactoribus & eorum receptoribus.
+
+De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.
+
+De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & si 4 homines qui
+sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque villa fecerint quod inde
+statutum est; & si attachiaverunt transgressores illius Assisæ, & si non
+attachiaverunt prout debent, puniantur sicut ipsi transgressores.
+
+Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad opus Domini
+Regis, & præterea Dominus vini & venditores sint in misericordia Regis.
+
+Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; & si
+Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; & si de
+omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt.
+
+De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; &
+si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; & si quis aliquid ceperit
+qui non fuit ad hoc attornatus.
+
+Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter
+nominatus fuerit.
+
+His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia a
+mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum finitis supervenit
+aliud genus tormenti ad confusionem hominum regni per Justitiarios
+forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla summum Justitiarium omnium
+forestarum Regis in Anglia, qui cognominatus est Enuellu; & per Hugonem
+War, & per Ernistum de Neville.
+
+Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum est ex
+parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri essent,
+convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. Episc. Comites &
+Barones, & omnes libere tenentes, & de unaquaque villa Præpositus, & 4
+homines ad audienda præcepta Regis.
+
+ [Marge: _Assisa Regis Rich.
+ I. de Forestis._]
+
+_Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis in
+Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. Abbatum,
+Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui[455]._
+
+ [Note 455: _Hoved. pag. 784._]
+
+Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat de venatione
+sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult quod confidant in hoc,
+quod habuit misericordiam de illis per eorum catalla hucusque qui ei
+forisfecerint de venatione sua, & de Forestis suis. Nam si qui amodo ei
+forisfecerint inde, & inde convicti fuerint, plenariam vult de illis
+Justitiam fieri, qualis facta fuit tempore Henrici avi patris Domini
+Regis, viz. ut amittant oculos & testiculos.
+
+Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel sagittas, neque
+canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi habeat ipsum Regem ad
+warrantum suum, vel aliquem alium qui eum possit inde _warantizare_.
+
+Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad destructionem
+bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; sed concedit bene
+quod capiant de boscis suis, quod necesse iis fuerit sine wasta, & hoc
+per visum Forestarii sui, & Viridariorum suorum.
+
+Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas Forestæ
+Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis suis: de quibus
+Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: vel tales inveniant
+plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii in aliquo
+forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.
+
+Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios Militum &
+aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini Regis, quod bosci
+non destruantur. Nam si super hoc bosci eorum destructi fuerint, sciant
+bene illi quorum bosci fuerint, quod de ipsismet vel eorum terris
+capietur emendatio, & non de alio.
+
+Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum omne posse
+suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit de Forestis suis, & quod
+non vexabunt milites neque probos homines de hoc, quod Dominus Rex iis
+concessit de boscis eorum.
+
+Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem habet,
+ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, & viride in
+Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos boscos suos, &
+ad recipiendum panagium suum, & custodiendum & defendendum.
+
+Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas Forestæ suæ,
+antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum quod incipit
+adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum S. _Michaelis_, & durat 15
+diebus post festum S. _Michaelis_.
+
+Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia sua
+Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & non possit,
+nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, nihil aliud
+capiatur de Forestario illo, nisi proprium corpus suum.
+
+Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione sua,
+neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, quod si
+invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus imponere, ad
+eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde warantizabit.
+
+Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet tertio anno,
+tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes perpræsturæ similiter, &
+omnia wasta boscorum, & quod quodlibet illorum per se imbrevietur.
+
+Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, &
+Milites, & libere tenentes, & omnes homines de terra sua, veniant ad
+summonitionem _Magistri Forestarii_ sui, & ad placitanda placita de
+Forestis suis.
+
+Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta exeat
+Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta Regis tempore de
+Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. _Johannis Baptistæ_, & 15
+diebus post idem festum.
+
+Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis de venatione
+sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis ad oculos &
+testiculos perdendos.
+
+Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per
+_culpaturam_, sive per _esbrancaturam_, sive per _foditionem turvarum_,
+sive per _escoriationem moræ_, sive per _culpationem_ de subnemore, sive
+per _essartum_, sive per novam _prepræsturam_, per _sepem_ vel
+_fossatum_, vel per _remotionem molendini_, vel _cursus aquæ_, vel
+_beccariæ_, vel aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes,
+vel extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet
+Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.
+
+Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit sine
+copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia
+Regis.
+
+Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus Forestæ; in
+reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. Et videnda sunt in
+reguardo nova essarta & vetera imbladata post ultimum reguardum, & quo
+blado vel legumine imbladata sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis:
+si vetera sarta imbladata sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra
+dabit Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de
+avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque
+acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.
+
+Et sciendum est, quod tempore _Henrici Regis_ filii _Matildis_
+Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco
+sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque
+forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de se ipso salvi
+plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter capiantur de ipso
+salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, pro tertio forisfacto
+nulli plegii capiantur, sed proprium corpus forisfactoris.
+
+Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de wannagio
+carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant.
+
+Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset Clerico,
+aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: sed si Clericus
+aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, statim
+compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, quod viri
+religiosi ad redemptionem coacti sunt.
+
+Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam Laici, qui
+chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, deferrent
+eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi fecerint, nihil quod actum
+fuit per sigillum suum vetus, ratum haberetur. Hov. p. 785[456].
+
+ [Note 456: _Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786._]
+
+ [Marge: _Truncatio membrorum
+ provenatione adimitur._]
+
+Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur oculi,
+abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, pius Rex &
+miscericors sustulit[457] _Richardus_ I inhumanum ducens, ut homines ad
+imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta legem naturalem generaliter
+omnibus sunt concessæ, de vita vel membris periclitarentur, & id
+faciendo feris & bestiis deterior videretur. Hoc enim solummodo
+sufficiebat ei, ut quilibet in tali culpa deprehensi, vel Angliam
+abjurarent, vel poenam carceralem subirent, vel poena punirentur
+pecuniali, salvis omnibus vita & membris. Hæc _Parisius_, qui casum
+refert nova hac lege judicatum.
+
+ [Note 457: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 360._]
+
+ [Marge: _Vicesimæ ad terræ
+ sanctæ subventionem datur._]
+
+Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni coram Rege
+congregati fuissent[458], ut partem vicesimam mobilium suorum ad
+subventionem Terræ Sanctæ concederent, & seorsum sederent super præfato
+negotio colloquentes; Rex ait Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre,
+qui apud pedes ejus sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui
+ibi sedent. Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent
+quomodo eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem illos,
+ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum vetus.
+
+ [Note 458: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 361._]
+
+ [Marge: _Moribundus Joh.
+ ratri regnum dividit._]
+
+A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex _Richardus_[459],
+divisit _Johanni_ fratri suo regnum Angliæ, & omnes alias terras suas, &
+fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis qui aderant, &
+præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres partes thesauri sui: &
+omnia baubella sua divisit Othoni nepoti suo Regi Alemannorum, & quartam
+partem thesauri sui præcepit servientibus suis & pauperibus distribui.
+
+ [Note 459: _Hoved. pag. 791._]
+
+ [Marge: _Moritur._]
+
+Decessit 8. Idus _Aprilis_ feria 3. ante Dominicam Palmarum, 12.[460]
+die postquam percussus fuerat.
+
+ [Note 460: _Al. 9._]
+
+
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+JOHANNES.
+
+_Anno Domini 1199._
+
+ [Marge: _Quo jure Regnum
+ obtinuit Johannes._]
+
+ [Marge: _Arthuro Rex
+ promisit Regnum._]
+
+Recte quæritur quonam titulo _Johannes_ cum tertius esset filius
+_Henrici_ II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus Dux Britanniæ
+filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, secundi filii
+ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis jam defuncti, dictorumque
+_Gaufridi_ & Johannis. Declaraverat etiam _Richardus_ Rex cum _Messinæ_
+esset _Arthurum_ sibi successurum, ut _Parisius_ refert. Sed id inprimis
+intelligendum est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus
+qui partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro more
+illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in successionem
+quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, seniorem familiæ, velut
+magis strenuum ad gubernandum (quod Hibernici Tanistriam vocant)
+cooptavit.
+
+ [Marge: _Londin. Johannem
+ suscipiunt in Regem._]
+
+_Londonienses_ profecto Regi _Richardo_ Hierosolymis juramento se
+obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine prole
+decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum jurabant.
+
+Mortuo _Richardo_[461], ejus servi, milites & stipendiarii _Johannem_
+suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens Hubertum
+Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum in Angliam
+protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri Justitiario Regni
+Magnates Northamptoniæ convocatos ad fidelitatem Johanni jurandum prout
+plebeios antea perducunt.
+
+ [Note 461: _Mat. Par. pag. 188. l. 50._]
+
+ [Marge: _Principes cæteri
+ adherent Arthuro._]
+
+_Arthuro_ adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ dicentes
+judicium esse & consuetudinem illarum regionum, ut _Arthurus_ filius
+fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, avunculo
+succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem _Arthuri_ esset habiturus si
+Regi Richardo defuncto supervixisset. Sed Johannes in octavis Paschæ ab
+Archiepiscopo Rothomagi accinctus est gladio ducatus Normanniæ[462].
+
+ [Note 462: _Mat. Par. pag. 189. l. 25._]
+
+ [Marge: _Modus eligendi R.
+ Johannem._]
+
+_Hubertus_ Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & inter
+columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente scil. in
+Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis Londoniis magnatibus
+regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem ejus; idem Archiepiscopus
+sic effatur. Nullum prævia ratione in Regnum successurum nisi ab
+universitate Regni unanimiter invocata Spiritus gratia electum &
+secundum morum suorum eminentiam præelectum, ad exemplum _Sauli_ primi
+Regis inuncti quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de
+regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc quia
+strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & humilem, ut sic
+qui in regno supereminet strenuitate, omnibus possit & potestate &
+regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis præpolleret, pronius &
+promptius ad electionem ejus est consentiendum. Et cum Ducem Johannem
+istiusmodi esse perhibuisset eum ratione tam meritorum quam regii
+sanguinis, unanimiter (inquit) eligimus universi.
+
+Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; nec
+inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni maxime interfuit, &
+perspicuis verbis recordatus est _Rogerus Hoveden_[463]. Richardum scil.
+de vita desperantem, Johanni fratri suo divisisse regnum Angliæ omnes
+alias terras suas, fecisseque fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant,
+& præcepisse ei tradi Castella sua & tres partes thesauri sui.
+
+ [Note 463: _Hov. pag. 791._]
+
+Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum tuebatur
+opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti juniorem
+potius quam nepotem ejus e seniori jam antea defuncto, ut inferius
+videris in argumentatione Romæ habita inter _Innocentium_ Papam III. &
+Legatos _Ludovici_ Franci.
+
+ [Marge: _R. Joh. coronatur.
+ An. 1199._]
+
+_Johannes_ coronatus est _Westmonasterii_ ab Archiep. Cantuar. die
+dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento
+sponsionis[464].
+
+ [Note 464: _Mat. Par. pag. 190._]
+
+ [Marge: _Sacramentum ejus._]
+
+Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam ab incursione
+malignantium indemnem conservaret.
+
+Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret.
+
+Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret.
+
+Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei & districte
+prohibitus.
+
+Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, opere, quod
+juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; se per auxilium
+Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. Die crastino Homagia &
+fidelitates accepit.
+
+ [Marge: _Carucagium
+ conceditur._]
+
+ [Marge: _Archiep. Ebor. id
+ prohibens spoliatur._]
+
+Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam Carucagium (i.
+e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod cum Gaufridus
+Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem in sua Diocesi
+colligere, sed & ipsum excommunicasset, & totam Eboracensem Provinciam
+interdicto Ecclesiastico supposuisset; mandato regio spoliatus est bonis
+omnibus sui Archiepiscopatus.
+
+ [Marge: _A. D. 1201. Edictum
+ ad servitium militare._]
+
+Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale proposuit
+Edictum. Anno Domini 1201.
+
+Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei debebant parati
+essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad transfretandum cum eo ad
+partes transmarinas in die Pentecostes jam instante[465].
+
+ [Note 465: _Mat. Par. pag. 198._]
+
+ [Marge: _Scutagium 2
+ marcarum._]
+
+Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, dantes
+Regi de quolibet scuto duas marcas argenti.
+
+ [Marge: _Constitutio R. Joh.
+ de feodis magni Sigilli._]
+
+_Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. Reg.
+1[466]._
+
+ [Note 466: _Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart.
+ Reg. Joh. 1._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, Præpositis & omnibus
+Ballivis & fidelibus suis salutem.
+
+2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit hæreditario
+divina misericordia vocaverit, & mediante tam Cleri quam Populi unanimi
+consensu & favore satis misericorditer nos in Regem sublimaverit; summo
+desideramus desiderio, sicut & debemus, libertati & indempnitati tam
+Cleri quam Populi propensius provideri, & pravas & iniquas
+consuetudines, quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio,
+vel alio motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ
+Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus extirpare.
+
+3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris
+quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum ut de
+quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam præter cursum
+solitum ab antiquis temporibus statuta, potius voluntate quam ratione
+mediante in præjudicium regiæ dignitatis & libertatis Regni
+recipiebantur, viz.
+
+4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur decem & octo
+solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur dari nisi duo solidi.
+
+5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est insertum,
+pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, pro quibus non
+debebantur dari nisi decem & octo solidi & quatuor denarii.
+
+6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici quondam Regis
+Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi fratris nostri, &
+omnium antecessorum & successorum nostrorum, volumus, concedimus, & ad
+instantiam venerabilis Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi
+Cancellarii nostri.
+
+7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus
+successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis
+temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; & quod de
+Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris nostri quondam Regis Angliæ
+recipiebatur, pro quibuscunque negotiis recipiatur, scil.
+
+8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, vel
+libertatum, capiatur una marca auri, vel decem marcæ argenti, ad opus
+Cancellarii, & una marca argenti ad opus Vicecancellarii, & una marca
+argenti, ad opus Prothonotarii; quinque solidi pro cera.
+
+9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, detur una
+marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad opus
+Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, & duodecim
+denarii pro cera.
+
+10. De simplici protectione dentur duo solidi.
+
+11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire
+præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram omnemque qua
+quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere potest, maledictionem
+incurrat.
+
+12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius noster,
+una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione nostra manus
+imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem venire
+præsumpserint, sententiam excommunicationis generaliter de assensu
+nostro promulgavit.
+
+13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus ipsum
+Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, in testimonium &
+perpetuam firmitatem.
+
+14. T. J. _Dublinens._ Archiep. W. _London._ _Rofen._ C. _Winton._ H.
+_Lincol._ E. _Eliens._ H. _Sarum._ S. _Bathon._ C. _Coventer._ H.
+_Landaven._ R. _Bangor._ Phil. _Dunelm._ S. _Meden._ Episcopis. Willelmo
+Com. de _Arundell._ Hamelino Com. de _Waren._ R. Com. de _Clare._ W.
+_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ C. fil. Petri Com. _Essex._ Rog. _le
+Bigot_ Com. _Nortfolchiæ._ W. Com. _Sarum._ R. Com. _Cestr._ Walter.
+Com. _Warwic._ W. Com. _de Ferrariis_, Will. de _Brahos_, Rob. fil.
+_Walteri_, Walt. de _Lasc._ W. de _Waren._ Rob. fil Rogeri, Will.
+_Briwer_, Hug. _Bardolf._
+
+15. Dat. per manum H. _Cant._ Archiepisc. Canc. nostri apud
+_Northampton_, septimo die Junii, anno regni nostri primo.
+
+(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.)
+
+Quod testamentum _Huberti_ Archiep. _Cant._ ratum fit.
+
+ [Marge: _De Testamento
+ Huberti. Arch. Cant._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquit. &
+Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis suis Angliæ, salutem[467].
+
+ [Note 467: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6._]
+
+Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum quod
+venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. Archiepiscopus secundum
+Deum condidit, firmum sit & stabile, & quod firmiter & inviolabiliter
+teneatur & observetur. Et ideo vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne
+aliquis vestrum aliquo modo contra testamentum suum veniat, vel illud
+aliquo modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi
+sustineat. T. Com. Will. _Marescallo_, Will. de _Breos_, apud _Rothom._
+XXX. die Augusti.
+
+_Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus cuneis in
+Civitate Cantuaria[468]._
+
+ [Note 468: _Ibidem, n. 7._]
+
+ [Marge: _Archiep. Cant. tres
+ Monetarios habeat in Civ.
+ Cant._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, & omnibus Ministris &
+fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.
+
+Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo &
+Ecclesiæ Christi _Cant._ & venerabili patri nostro _Huberto_ Cant.
+Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice substituend.
+tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam fabricandam in civitate
+Cantuariæ perpetuo habendos, quos Dominus Rex Ric. frater noster
+reddidit bonæ memoriæ Baldwino Cant. Archiepiscopo, & successoribus
+suis, & Carta sua confirmavit.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus H. &
+successores sui, habeant prædictos Monetarios cum prædictis cuneis, ita
+libere, honorifice & quiete, sicut aliquis prædecessorum suorum liberius
+& quietius Monetarios suos cum cuneis suis habuit.
+
+Hiis testibus: _Roffensi_ Episc. S. Andr. Com. _David_, Will. Com. de
+_Arundel_ Will. de _Humet_ Const. _Norm._ Hug. de _Gernaco_, Will. de
+_Rupibus_. Datum per manus Simonis Archid. _Wellen._ & Johannis de
+_Gray._ apud _Cenom._ xxix. die _Septemb._ anno primo regni nostri.
+
+Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. _Hoved._
+p. 815.
+
+_Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua in
+Gavel-kind ad feoda militaria._
+
+ [Marge: _Terræ Arch.
+ conversæ ad feoda
+ militaria._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis,
+Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem[469].
+
+ [Note 469: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14._]
+
+Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse venerabili
+patri nostro in Christo _Huberto_ Cant. Archiepiscopo, & successoribus
+suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, quas homines de feodo
+Ecclesiæ _Cant._ tenent in _Gavelkende_, convertere in feoda militaria;
+& quod idem Archiepiscopus & successores sui eandem in omnibus
+potestatem & libertatem habeant in perpetuum, in homines illos qui
+terras easdem ita in feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes
+eorum, quam ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum
+habebunt, in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum.
+Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem habeant in
+perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ _Cantuar._ & hæredes
+eorum habent. Ita tamen quod nihilominus consuetus redditus denariorum
+reddatur integre de terris suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia
+opera, quæ fiebant de terris eisdem, convertatur in _redditum
+denariorum_ æquivalentem, & redditus ille reddatur, sicut alius redditus
+denariorum.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus
+Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, in feoda
+militum secundum præscriptam formam convertendis, fecerint, ratum in
+perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, ne quis contra factum
+ipsius Archiepiscopi, vel Successorum suorum, in hac parte venire
+præsumat.
+
+T. E. _Eliens._ & S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex._
+Will _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Garmo fil.
+_Geraldi_, Petro de _Stolx_, Ric. de _Riveriis_, Roberto de _Tateshall_.
+Datum per manum Simonis _Archidiaconi Wellen._ apud _Rupem Aurivall._
+iv. die Maii, anno regni nostri tertio. Hæc est duplicata.
+
+ [Marge: _Arch. Cant.
+ Assisæ._]
+
+_Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris prædictis, A.
+D. 1201. Reg. 3._
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Norm. Aquit. Com.
+Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus,
+Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, & omnibus Ballivis & fidelibus
+suis, salutem[470].
+
+ [Note 470: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15._]
+
+Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili patri
+nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus suis in
+perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas Assisas de terris, quæ
+tenentur in _Gavelkend_, de feodo Ecclesiæ Cant. in Canc. Ita scilicet,
+quod idem Archiepiscopus rogabit nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum,
+& nos vel ille mittemus aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius
+Archiepiscopi, in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et
+quicunque de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in
+misericordiam per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt
+Archiepiscopi Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas
+illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ erunt.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, &
+successores sui, habeant & teneant Assisas illas in Curia sua, libere &
+quiete, & sine omni impedimento & contradictione, sicut prædictum est,
+cum misericordiis hominum de feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore
+nostro, & tempore hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis
+contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat.
+
+T. E. _Elien._ S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex_ Will.
+_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Gar. fil.
+_Geraldi_, Petro de _Stlox._ Ric. de _Riveriis_, Rob. de _Tateshall_.
+Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud _Rupem Aurivall._ iv die
+Maii, anno regni nostri tertio.
+
+ [Marge: _Capitula super
+ quibus facta se magna Charta
+ R. Joh._]
+
+_Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis._
+
+Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex concedit, _signata
+sigillo Johannis Regis_[471].
+
+ [Note 471: _Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30._]
+
+Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt hæreditatem
+suam per antiquum relevium exprimendum in Charta.
+
+Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum ad ætatem
+pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio & fine.
+
+Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines &
+servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum suarum. Et si
+Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat custodiam. Et
+custos sustentabit domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera
+ad terram illam pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes
+ita maritentur ne disparagentur, & per consilium propinquorum de
+consanguinitate sua.
+
+Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum mariti
+sui, sed maneat in domo sua per XL dies post mortem ipsius, & infra
+terminum illum assignetur ei dos, & maritagium statim habeat, &
+hæreditatem suam.
+
+Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla
+debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum capitalis
+debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor defecerit in
+solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, donec debitum
+illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor monstrare poterit, se
+esse inde quietum erga plegios.
+
+Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de liberis
+hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum
+primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel
+maritandam; & hoc faciet per rationabile auxilium.
+
+Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde debetur.
+
+Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed assignentur
+in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in eisdem
+comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per quatuor vices
+in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus electis per
+Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, morte antecessoris, &
+ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc sit summonitus, nisi Juratores
+& duæ partes.
+
+Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum delicti, & pro
+magno delicto secundum magnitudinem delicti; salvo contenemento suo.
+Villanus etiam amercietur, salvo vainagio suo. Et Mercator eodem modo,
+salva mercandisa per sacramentum proborum hominum de visneto.
+
+Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum aliorum
+prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum.
+
+Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum aliarum,
+emendetur, & ita de ponderibus.
+
+Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, nisi ubi
+de jure antiquitus esse solebat.
+
+Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, &
+similiter de aliis Assisis.
+
+Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam pertinentibus,
+sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda sint ad antiquas firmas,
+absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis Regis.
+
+Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel alii Ballivo
+Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum legalium hominum:
+Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec plenius sciatur, si debet
+aliquod liquidum debitum Domino Regi: & tunc debitum Domini Regis
+persolvatur; residuum vero relinquetur executoribus, ad faciendum
+testamentum defuncti. Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent
+defuncto.
+
+Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum
+proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum Ecclesiæ,
+distribuantur.
+
+Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine marito
+vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non maritabunt se sine
+assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum suorum de quibus
+tenent.
+
+Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia catalla,
+nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere possit de
+voluntate venditoris.
+
+Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum denarios
+pro custodia castri, si voluerit facere custodiam illam in propria
+persona, vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit per
+rationabilem causam. Et si Rex eum duxerit in exercitum, sit quietus de
+custodia secundum quantitatem temporis.
+
+Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat equos vel
+carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi ex
+voluntate ipsius.
+
+Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel ad alia
+agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.
+
+Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, nisi per
+unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino feodi.
+
+Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia & Medeweye, &
+per totam Angliam.
+
+Ne breve, quod vocatur _Præcipe_, de cætero fiat alicui de aliquo
+tenemento, unde liber homo amittat curiam suam.
+
+Si quis fuerit _dissaisitus_ vel prolongatus per Regem sine judicio de
+terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si contentio
+super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium XXV Baronum, &
+ut illi, qui fuerint _dissaisiti_ per patrem vel fratrem Regis, rectum
+habeant sine dilatione per judicia parium suorum in curia Regis. Et si
+Rex debeat habere terminum aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus &
+Episcopi faciant inde judicium ad certam diem, appellatione remota.
+
+Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, sed libere
+concedatur sine pretio, & non negetur.
+
+Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per _soccagium_, vel
+_burgagium_, & de alio per servitium militis, Dominus Rex non habebit
+custodiam militum de feodo alterius, occasione _burgagii_ vel
+_soccagii_; nec debet habere custodiam _burgagii_, _soccagii_, vel feodæ
+firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam suam occasione parvarum
+_sergantisarum_, sicuti de illis qui tenent aliquod tenementum, reddendo
+inde cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.
+
+Ne aliquis _Ballivus_ possit ponere aliquem ad legem simplici loquela
+sua, sine testibus fidelibus.
+
+Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur,
+nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, nec Rex eat vel
+mittat super eum vi, nisi per judicium parium suorum, vel per legem
+terræ.
+
+Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.
+
+Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum vel vendendum,
+sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas consuetudines.
+
+Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune consilium
+regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & primogenitum filium suum
+militem faciendum, & filiam suam primogenitam semel maritandam, & ad hoc
+fiat rationabile auxilium. Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de
+civitate London, & de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut
+civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines
+suas, tam per aquas quam per terras.
+
+Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini Regis,
+nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, propter communem
+utilitatem regni.
+
+Si quis mutuo aliquid acceperit a _Judæis_ plus vel minus, & moriatur
+antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit quamdiu hæres
+fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et si debitum illud inciderit
+in manum Regis, Rex non capiet, nisi catallum quod continetur in charta.
+
+Si quis moriatur, & debitum debeat _Judæis_, uxor ejus habeat dotem
+suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria secundum
+tenementum, & de residuo solvatur debitum, salvo servitio dominorum.
+Simili modo fiat de aliis debitis, & ut custos terræ reddat hæredi, cum
+ad plenam ætatem pervenerit, terram suam instauratam secundum quod
+rationabiliter poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis
+vel wainagiis.
+
+Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore _Wallingford_,
+_Nottingham_, _Banen_[472] & _Lancastr._ & de aliis eschaetis, quæ sunt
+in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, hæres ejus non dabit aliud
+relevium, vel faciet Regi aliud servitium quam faceret Baroni, & ut Rex
+eodem modo eam teneat, quo Baro eam tenuit.
+
+ [Note 472: _Al._ Bononiæ.]
+
+Ut fines qui facti sunt pro dotibus, _maritagiis_, hæreditatibus, &
+_amerciamentis_, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, vel
+fiat inde per judicium XXV Baronum, vel per judicium majoris partis
+eorundem, una cum Archiepiscopo, & aliis quos secum vocare voluerit; ita
+quod si aliquis vel aliqui de XXV fuerint in simili querela, amoveantur,
+& alii loco illorum per residuos de XXV substituantur.
+
+Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi in
+securitatem.
+
+Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. de
+foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii
+fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, &
+warennis, & vic. & rivariis, emendentur per _XV_[473] Milites de
+quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos homines ejusdem
+Comitatus.
+
+ [Note 473: _Al. xii._]
+
+Ut Rex amoveat penitus de _Wallia_ parentes & totam sequelam Gerardi de
+_Atyes_, quod de cætero balliam non habeant, scil. Engelardum _Andr._
+Petrum & Cyonem de _Cancell._ Cyonem de _Cygon_; Matheum de _Martino_, &
+fratres ejus, & Galfrid nepotem ejus, & Philippum de _Marbo_.
+
+Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, &
+ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & armis ad nocumentum
+regni.
+
+Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus qui sciant
+legem terræ, & eam bene velint observare.
+
+Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas Regum, vel
+antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum vacaverint.
+
+Si Rex _Wallenses_ dissaisierit vel elongaverit de terris vel
+libertatibus, vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim
+sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de
+tenementis suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio parium
+suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo modo, quo exhibet
+Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. secundum legem Angl. & de
+tenementis Wall. secundum legem Wall. & de tenementis Marchiæ secundum
+legem Marchiæ. Idem facient Wallenses Regi & suis.
+
+Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides de Wallia, &
+chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem pacis.
+
+Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus suis,
+& jure suo, secundum formam quam facit Baronibus Angl. nisi aliter esse
+debeat per chartas quas Rex habet, per judicium Archiepiscopi & aliorum
+quos secum vocare voluerit.
+
+Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore suo,
+desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem sunt in
+defenso.
+
+Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit regno
+tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes de regno, tam Clerici
+quam Laici observabunt, quantum ad se pertinent, erga suos.
+
+Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates inter Regem &
+regnum. Barones eligentur, XXV Barones de regno quos voluerint, qui
+debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari
+pacem & libertates, quas Dominus Rex eis concessit, & charta sua
+confirmavit. Ita videlicet quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis,
+vel aliquis de ministris suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel
+aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressus fuerit, &
+delictum ostensum fuerit IV Baronibus de prædictis XXV Baronibus, illi
+quatuor Barones accedent ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex
+fuerit extra regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum
+illum sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud
+non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile tempus
+determinandum in charta prædicta, IV referent causam illam ad residuos
+de illis XXV Baronibus; & illi XXV, cum communa totius terræ,
+distringent & gravabunt Regem modis omnibus quibus poterint, donec
+fuerit emendatum secundum arbitrium eorum; salva persona Domini Regis &
+Reginæ & liberorum suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi
+sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta
+exequenda, pariturum mandatis prædictorum XXV Baronum, & gravaturum
+Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & libere dabit licentiam
+jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebit.
+Omnes autem illos de terra, qui sponte sua & per se jurare noluerint XXV
+Baronibus de distringendo & gravando Regem cunctis, Rex faciet
+jurare[474] ejusdem de mandata suo, sicut prædictum est.
+
+ [Note 474: _Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29._]
+
+Item si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit vel a terra
+recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus ista
+prædicta possit exequi: qui residui fuerint de XXV eligent alium loco
+ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In
+omnibus autem quæ istis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte
+ipsi XXV præsentes fuerint & inter se super re aliqua discordaverint,
+vel aliqui ex eis vocati nolint vel nequeant interesse, ratum habebitur
+& firmum quod major pars ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes
+XXV in hoc concessissent, & prædicti XXV jurabunt quod omnia antedicta
+fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea
+Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum &
+magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per quod aliqua
+istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et si aliquid tale
+impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam eo utatur. Sine dato.
+
+ [Marge: _Leges Forestæ._]
+
+_Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. A. D. 1201 Reg.
+3._
+
+Rex Hugoni de _Neville_ Sal.[475] Mandamus vobis quod non omittatis
+propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin Forestas nostras
+Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint in Forestis nostris
+tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis terris quas
+disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas nostras parcos
+concessimus.
+
+ [Note 475: _Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29._]
+
+ [Marge: _Assisa panis
+ secundum divers. pretium
+ frumenti._]
+
+_Assisa panis secundum diversum pretium frumenti[476]._
+
+ [Note 476: _Mat. Par. pag. 200._]
+
+Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis
+inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata fuit
+per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem R. de
+_Turnam_; ita quod pistores poterint sic vendere, & in quolibet
+quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.
+
+ Brennio & 2 panibus ad Furnarium.
+ Et 4 servientibus--4 obolos.
+ Duobus Garcionibus--1 quadrant.
+ Et in sale----obol.
+ Et in gesta----obol.
+ Et in candela----quadrant.
+ Et in busca----3 denar.
+ Et in buletello----obol.
+
+Quando frumentum (intellige _quarterium_) venditur pro 6 solidis, tunc
+ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, 16 solidos de
+viginti lova; & panis de toto blado, debet esse bonus & bene coctus, ita
+quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis ponderabit
+20 solid. & de toto blado--28 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit 24 sol. &
+panis de toto blado--32 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 32.
+solid. de toto blado--42 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit 36 solid. de
+toto blado--46 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 42
+sol. de toto blado--54 sol.
+
+Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit 48 sol. de
+toto blado--64 sol.
+
+Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 54
+sol. de toto blado--72 sol.
+
+Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit 60 sol. de
+toto blado--4 libr.
+
+Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit 77 sol. de
+toto blado 4 libr. & 8 solid.
+
+Et hoc per totum Regnum est proclamatum.
+
+ [Marge: _Rex capit a
+ Baronibus 7ma partem bonorum
+ quod cum deseruere in
+ Normannia._]
+
+Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum inter hostes
+reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) unde Castella &
+terras suas pro eorum defectu amiserat; cepit ab eis septimam partem
+omnium mobilium suorum[477]; nec ab Ecclesiis conventualibus, nec
+parochialibus manus coercuit: Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos
+habuit executorem _Hubertum_ Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos,
+_Gaufridum_ filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.
+
+ [Note 477: _Mat. Par. pag. 201._]
+
+ [Marge: _2 Marcæ & dimid. de
+ auxilio._]
+
+In Crastino Circumcisionis convenerunt ad _colloquium_ apud _Oxoniam_
+Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia militaria, de
+quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. Nec etiam Episcopi & Abbates
+sive Ecclesiasticæ personæ, sine promissione recesserunt[478].
+
+ [Note 478: _Mat. Par. pag. 201._]
+
+ [Marge: _Proclamatio de
+ Moneta._]
+
+Proclamatio fiat[479] quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum
+omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus inveniatur post
+diem prædictam in manu Burgensis, denarium illud capiatur & perforetur,
+& quodam forulo ponatur, & ad opus Regis salvo custodiatur. Et qui
+illud habeat ponatur per salvos plegios, & omnia ejus Catalla
+attachientur.
+
+ [Note 479: _Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16._]
+
+Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & corpus &
+omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c.
+
+Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, capiatur &
+reddatur ei a quo captus fuit.
+
+ [Marge: _Patentes Regis de
+ moneta._]
+
+_Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de moneta._
+
+Rex Willelmo de _Wrotham_, &c. & Reginaldo de _Cornhill_, &c. Sciatis
+quod per commune consilium regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam
+de moneta custodiend. & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ
+destruendis. Et ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ
+custodiend. vos superiores custodes loco nostro constituimus vobis
+præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis &
+custodiri faciatis nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro
+deferentes. Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis
+mittimus in Warant.
+
+ [Marge: _Penny peice._]
+
+Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet libra sit
+lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ plus lactavit & denarii
+qui plus lactaverint perforentur & reddantur sicut alias provisum fuit.
+Judæi vero Aurifabri, & mercatores forinseci emant moneta ista victum &
+vestitum suum tantum sed non debent præstitum vel _merchandisas_ facere
+nisi de grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii
+_Sterlingæ_. Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat a
+monetaria nostra unum _penipeis_ & liberetur cui illud voluerit habere,
+habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri septimo de lacco octavæ
+partis denarii. Item denarios qui de cætero fiet scilicet post natale
+anno Regni nostri sexto inventa rentoss. in alicujus manu perforetur &
+ille cujus manu captus fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS.
+
+Rex, &c. W. de _Wrotham_, &c. & Reginald de _Cornhill_, &c.[480] Sciatis
+quod per commune consilium Regni nostri fecimus hanc Assisam
+subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus & falsonariis monetæ
+nostræ destruendis & ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ
+custodiendos, vos superiores custodes loco nostro constituimus, vobis
+præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis &
+custodiri faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure
+nostro deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus
+vobis mittimus in Warant. &c.
+
+ [Note 480: _Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso._]
+
+Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad Cambium
+nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam cambiens quam recipiens
+cum eo, quod cambiaverit, capiantur; & _assisum_ est quod nullus capiat
+ad Cambium pro libra de _fine_ & puro argento plus vel minus quam sex
+denarios de Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel
+Domini Cant. nisi sit legalis de _Vintenlor_.
+
+Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus Burgis &
+Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit & qui inventus
+fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur omnia catalla sua &
+corpus suum mittatur in prisonam nostram, & sit in voluntate nostra de
+justitia facienda.
+
+Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere inventi
+fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci vel servientium
+eorum pro merchandisa vel præstito faciendo assisum est quod illi in
+quorum manu fuerint inventi, nisi tamen ad victum & vestitum suum
+emendum, ut prædictum est, capiatur. Teste meipso apud _Winton._
+vicesimo sexto die Januar.
+
+Exam. per me _Geo. Robson_
+24 die Dec. 1619.
+
+_In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in ultimo
+rotulo in Dorso[481]._
+
+ [Note 481: _Rub. Lib. scacc. fol. 149. b._]
+
+Consideratum est per Justic. quod precium _osturci_ fori sit XX s.
+precium _Osturci_ mutati sit XL. s. Et si Austarcus fori non reddatur
+primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus.
+
+A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis[482] quod pro amore Dei & salute animæ
+matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones incarceratos pro
+quacunque causa detenti fuerint; sive pro murdro, sive pro felonia, sive
+latrocinio.
+
+ [Note 482: _Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1._]
+
+Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. Ita
+quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de Regno adjurando.
+
+Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ
+destruendis[483].
+
+ [Note 483: _Dors. ibid. in 3._]
+
+ [Marge: _Assisa de moneta
+ contra retonsores ejus._]
+
+Rex Vicecomiti _Roteland_ salutem[484]. Sciatis quod provisum est
+communi assensu Archiepiscoporum................... quod novem milites
+per totam Angliam invenient decimum militem bene paratum equis & armis
+ad defensionem Regni nostri, & 2 solidos per diem ad liberationem suam.
+Ideo tibi præcipimus sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites
+de Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & armis cum
+liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire in servitium quo
+præceperimus pro defensione Regni nostri. Provisum quod si alienigenæ in
+terram nostram venerint, omnes unanimiter eis occurrant cum forcia &
+armis sine dilatione auditis rumoribus de eorum adventu.
+
+ [Note 484: _In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n._]
+
+Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, ipse &
+hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum remanebit Domino
+fundi ad faciendum inde voluntatem suam: Et qui non habent terras, servi
+fient in perpetuum, reddendo annuatim 4 denar.
+
+Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. D. 1205. Reg.
+7.
+
+ [Marge: _Mulctantur qui Reg.
+ non secuti sunt ad bellum
+ transmarinum._]
+
+Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam apud Portesmuthe
+conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus _Julii_ naves ascendit velut
+trajecturus, sed mutato consilio, tertia die Juxta _Warrham_ applicuit.
+Reversus autem cepit de Comitibus, Baronibus, & militibus[485], & viris
+religiosis, pecuniam infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt
+ipsum sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret.
+
+ [Note 485: _Mat. Par. pag. 204._]
+
+ [Marge: _A.D. 1206. Reg. 8.
+ Appellatus de morte Hom. non
+ plegiandus._]
+
+Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de morte hominis
+replegietur vel in Custodia trahatur, vel _escagietur_, nisi per
+speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter teneatur, donec coram
+Justitiariis judicium suum habuerit T. Dom. Joh. Norwic. &c[486].
+
+ [Note 486: _Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27._]
+
+ [Marge: _13 Pars mobilium
+ exigitur._]
+
+ [Marge: _Archiep. Ebor.
+ contradicit._]
+
+Rex in Purificatione B. Mariæ[487] cepit per totam Angliam tertiam
+decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam de Laicis quam de
+viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, sed contradicere
+non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. Ebor. contradicens, clanculo
+recessit ab Anglia, sed rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu
+invasores, anathematis sententia innodavit.
+
+ [Note 487: _Mat. Par. pag. 212._]
+
+ [Marge: _Captura avium
+ prohibita._]
+
+Anno Domini 1209. Rex Anglorum _Johannes_ ad natale Domini fuit apud
+Bristollum, & ibi capturam avium per totam Angliam interdixit[488].
+
+ [Note 488: _Mat. Par. ibid. pag. 218._]
+
+ [Marge: _Innocentius Pap.
+ Angliam interdicit._]
+
+Cum Stephanum _Langtonum_ Cardinalem S. _Chrysogoni_ quem Innocentius
+Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, nec blanditiis
+suscipere duceretur Rex _Johannes_, nec comminationibus, Papa ad
+gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub generali interdicto totam
+Angliam inclusit, quod a _Londoniensi_, _Eliensi_, & _Wigornensi_
+Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, die Lunæ in Passione Domini (quæ
+tunc contigit decimo Cal. Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque
+in Anglia omnia Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum
+in ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum de
+civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis & fossatis
+sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur.
+
+ [Marge: _Rex frendens
+ invadit Ecclesiam._]
+
+Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus ubique præcipit
+ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, Abbatias, Prioratus,
+Laicorum deputat custodiis. Bona & redditus Ecclesiasticorum fisco
+rapit, parce eis victum ministrans & vestitum. Presbyterorum &
+Clericorum focariæ (sic uxores vocant) passim captæ, ad gravem
+compelluntur redemptionem; affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit
+sublevamen. Consanguinei insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam
+interdixere, ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem
+detruduntur.
+
+Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam
+excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. Magnates
+igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in hoc securus, obsides
+etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas redemptiones.
+
+ [Marge: _Papa Regem
+ excommunicat._]
+
+ [Marge: _Regnum Angliæ Phil.
+ Regi Fr. dat._]
+
+ [Marge: _Phil. Rex Fr.
+ Angliam invadit._]
+
+Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam _Alexander
+Cementarius_: Sed brevi hoc contrito, Papa non solum Regem excommunicat,
+sed ex consilio Cardinalium sententialiter pronuntiat deponendum. Regnum
+Angliæ _Philippo_ Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe
+capescere, nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub
+_Culvertagii_ stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ ad ingens
+adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, coepti diem statuens in
+Octavis Paschæ.
+
+_Johannes_ contra summam rerum jam in alea positam videns; nihil quod ad
+defensionem pertinet non exequitur. Primo naves in universis portubus
+lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi juxta Brevis formulam
+quod subsequitur singulorum portuum Ballivis directi.
+
+_Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. A. D.
+1213. Reg. 15._
+
+ [Marge: _Breve Regis Joh.
+ pro navibus congregand._]
+
+Johannes Rex Angliæ, &c.[489] Præcipimus tibi quatenus statim visis
+literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis portuum ad
+singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter imbreviare omnes
+naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos vel plures: Et præcipias
+ex parte nostra magistris omnium navium illarum, & illis quorum naves
+sunt; quod sicut se & naves suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad
+Portesmuthe in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis
+_Marinellis_, & bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad
+liberationes nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte
+imbreviatum quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum ipsæ
+sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis scire,
+quot & quæ naves in portubus suis _die dominica_ proxime post Cineres,
+sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. Teste me ipso apud _Nov.
+Templum_ 3 die Martis.
+
+ [Note 489: _Mat. Par. pag. 224._]
+
+ [Marge: _Literæ Regis pro
+ armis capiendis contra R.
+ Philip._]
+
+Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub hac forma.
+
+_Johannes_ Rex Angliæ, &c.[490] Summone per bonos summonitores, Comites,
+Barones, milites, & omnes _liberos_ homines & _servientes_, vel
+quicunque sint, & de quocunque teneant, qui arma habere debent, vel
+habere possint, & qui homagium nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut
+nos & seipsos & omnia sua diligunt, sint apud _Doveram_ ad instans
+clausum Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, ad
+defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. Et quod nullus
+remaneat qui arma portare possit, sub nomine _Culvertagii_ & perpetuæ
+servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum suum. Et qui terram non
+habent, & arma habere possint, illuc veniant ad capiendum _solidatas_
+nostras. Et tu omnem attractum victualium & omnia mercata Baillivarum
+tuarum venire facias, ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum
+mercatum de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum
+prædictis summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint
+de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas quod tu ita
+effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita exequaris, ne inde ad
+corpus tuum nos capere debeamus. Et tu inde habeas rotulum tuum, ad nos
+certificandum qui remanserint.
+
+ [Note 490: _Mat. Par. pag. 224._]
+
+ [Marge: _Legatus Papæ de
+ reconciliatione tractat._]
+
+ [Marge: _Rex Joh.
+ conditiones pacis accipit._]
+
+Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea Roma missus
+_Pandulfus_ Subdiaconus[491] familiaris & Legatus Innocentii Papæ, de
+reconciliatione tractaturus: Regis in adverso littore, licentiam opperit
+ingrediendi. Hac concessa, Francorum veniens formidabilem nuntiat
+apparatum. Anglorum metuendam defectionem, periculum imminens esse,
+certum, & inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni
+studere, resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem pene
+sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, & illud una
+quod a _Petro_ Heremita quodam vaticinatum esset, eum regno fore exutum
+ante festum instantis ascensionis; Legato acquievit, se & regnum suum in
+Papæ deferens Patrocinium. Jurat insuper coram Legato, tactis sacris
+Evangeliis, se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus
+Magnatibus, cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse suo ad
+satisfactionem compellerent.
+
+ [Note 491: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Rex Joh. Articulos
+ Pacis stipulatur._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas inspecturis,
+salutem[492]. Per has Patentes literas Sigillo nostro munitas, volumus
+esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor Barones nostri,
+Willielmus sc. Comes _Saresberiæ_, frater noster, & Reginaldus Comes
+_Bononiæ_, Willielmus Comes _Warennæ_ & Willielmus Comes de _Ferrariis_,
+juraverunt in animam nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide
+per omnia curabimus observare.
+
+ [Note 492: _Mat. Par. pag. 225._]
+
+Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis Domini
+Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus pro quibus
+excommunicati sumus ab ipso.
+
+Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus viris
+_Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo _Londoniensi_, Eliæ
+_Eliensi_, C. _Herefordensi_, J. _Batoniensi_, & _Huberto Lincolniensi_
+Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, & _Roberto_ filio
+Walteri, & _Eustachio_ de _Vesci_, nec non & cæteris Clericis & Laicis
+ad hoc negotium contingentibus; præastando simul coram eodem Legato vel
+Delegato publice juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi
+faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus
+omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem recipiemus & tenebimus
+bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum & Episcopos non impediemus,
+nec faciemus, nec permittemus aliquatenus impediri, quominus ipsi libere
+suum exequantur officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout
+debent, utantur.
+
+Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis
+Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab Episcopis, &
+Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati Archiepiscopus &
+Episcopi postulant juramenta & eorum patentes literas exhiberi, quod
+ipsi bona fide studebunt, ut hæc pax & securitas firmiter observetur.
+
+Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra
+venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis,
+mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium Ecclesiarum
+custodias amittamus.
+
+Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti eos
+inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios contra venerimus,
+ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & securitatis, mandatis
+Apostolicis inhærebunt.
+
+Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per nostras patentes
+literas obligavimus omne jus Patronatus quod habemus in Ecclesiis
+Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt pro securitate prædictorum
+sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo & Episcopis ante suum ingressum
+in Angliam transmittemus.
+
+Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, salvo
+honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & literatoriam quod ipsi nec
+per se nec per alium contra personam nostram, vel Coronam nostram
+aliquid attentabunt, nobis prædictam pacem & securitatem servantibus
+illibatam.
+
+De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem
+sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis quam Laicis ad hoc
+negotium pertingentibus, non solum rerum sed omnium libertatum &
+restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo quidem & Episcopo
+Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, aliis autem a tempore
+discordiæ inchoatæ. Nec obstabit aliqua pactio, vel promissio, vel
+concessio, quominus & damna recompensentur, & restituantur ablata tam
+vivorum, quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii
+quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio
+recompensatio tribuetur.
+
+Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos dimitti, ac
+restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione negotii
+detinentur.
+
+In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere,
+faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum Legalium
+Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis expensis nunciis
+prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & Monachorum Cantuariensium
+assignari sine impedimento quolibet per potestatem nostram ad eos libere
+deferendorum, ut expediti veniant in Angliam honorifice revocati: viz.
+Stephano Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi
+750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H.
+Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus 1000 libras.
+
+Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, assignari
+faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis & Ecclesiis
+universis in manibus nuntiorum & procuratorum ipsorum, mobilia omnia cum
+administratione libera eorundem & in pace dimitti.
+
+Interdictum vero _Utlagatio_ vulgariter nuncupatum, quod proponi fecimus
+contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, protestando per
+nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, id ad nos nullatenus
+pertinere, quodque istud de cætero contra Ecclesiasticas personas,
+nullatenus faciemus proponi: Revocantes præterea utlagationem laicorum
+ad hoc negotium pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum
+recepimus ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem &
+Ecclesiæ libertatem.
+
+Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione
+quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum Domini Papæ,
+receptis probationibus terminetur.
+
+Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.
+
+Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes subortæ, de
+quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel Delegatum Domini
+Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; ad ipsius referantur
+arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, Teste me ipso apud
+_Doveram_, 13 die _Maii_ Anno Regni nostri 14.
+
+ [Marge: _Rex Papæ resignat
+ coronam Angliæ._]
+
+His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates Angliæ ad
+domum militum Templi juxta _Doveram_ 15 die Maii in Vigilia Ascensionis;
+ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum est, resignavit coronam suam,
+cum Regnis Angliæ &c. Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc
+gerebat Pandulphus memoratus, factaque resignatione eadem Papæ &
+successoribus suis per Chartam dedit & confirmavit.
+
+ [Marge: _Charta Regis Joh.
+ resignationis Regni._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus hanc
+chartam inspecturis, salutem in Domino.
+
+Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, volumus
+esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam Ecclesiam
+offenderimus in multis, & proinde divina misericordia plurimum
+indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro satisfactione Deo &
+Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos humiliemus & regna nostra;
+volentes nos ipsos humiliare pro illo qui se pro nobis humiliavit usque
+ad mortem, gratia Sancti Spiritus inspirante, non vi interdicti nec
+timore coacti, sed nostra bona spontaneaque voluntate, ac communi
+consilio Baronum nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis
+Apostolis ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, ac
+Domino Papæ _Innocentio_, ejusque catholicis successoribus, totum regnum
+Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum omni jure & pertinentiis suis, pro
+remissione omnium peccatorum nostrorum, & totius generis nostri, tam pro
+vivis quam pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam
+secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis viri Domini
+Papæ Subdiaconi & familiaris.
+
+Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis
+successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam fecimus &
+juravimus homagium ligeum in præsentia _Pandulphi_: Si coram Domino Papa
+esse poterimus, eidem faciemus; successores nostros & hæredes de uxore
+nostra in perpetuum obligantes, ut simili modo summo Pontifici qui pro
+tempore fuerit, & Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant
+fidelitatem præstare, & homagium recognoscere.
+
+Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis
+volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus nostris
+prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, quæ pro ipsis
+facere debemus, salvis per omnia denariis beati Petri, Ecclesia Romana
+mille marcas Esterlingorum percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis
+500 marcas, & in Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300
+pro regno Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis,
+libertatibus, & regalibus nostris.
+
+Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque firma,
+obligamus nos & successores nostros contra non venire: & si nos vel
+aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare præsumpserit,
+quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, cadat a jure
+regni: Et hæc charta obligationis & concessionis nostræ semper firma
+permaneat.
+
+Teste meipso apud _Domum Militum Templi_ juxta _Doveram_ coram H.
+_Dublinensi_ Archiepiscopo, Joh. _Norwicensi_ Episcopo, Galfrido fil.
+_Petri_, W. Comite _Saresberiæ_, W. Comite _Penbroc_, R. Comite
+_Bononiæ_, W. Comite _Warennæ_, S. Comite _Winton_, W. Comite _Arundel_,
+W. Comite de _Ferrariis_, W. _Briwere_, Petro fil. _Hereberti_, Warino
+fil. _Geraldi_, 15 die Maii, anno regni nostri 14.
+
+Chartam Rex _Pandulpho_ tradidit _Innocentio_ deferendam[493].
+
+ [Note 493: _Mat. Par. pag. 227._]
+
+ [Marge: _Regis Johan. Charta
+ obedientiam promittens
+ Papæ._]
+
+Ego _Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, ab hac hora & in
+antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ Romanæ, & Domino meo Papæ
+Domino _Innocentio_ ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero
+in facto, in dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra,
+vel mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, &
+remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero intimabo,
+vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo dicturam. Concilium
+quod mihi crediderint per se, vel per nuntios suos, seu literas suas,
+secretum tenebo, & ad eorum damnum nulli pandam me sciente. Patrimonium
+beati Petri, & specialiter regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero
+ad tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. Sic me
+adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen.
+
+Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, quam
+Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo conculcavit.
+
+ [Marge: _Phil. Rex contra
+ Flandriam movet exercitum._]
+
+ [Marge: _Rex Joh. revocat
+ exulantes._]
+
+ [Marge: _Jurat._]
+
+His compositis, _Pandulphus_ Galliam repetit, ut _Philippum_ Regem ab
+incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum se in apparatu
+asserit expendisse; nec jam remorandus erat; nisi Comes _Flandriæ_, qui
+signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. In _Flandriam_ igitur
+furorem vertit: cui Johannes opem ferens, 300 Galliæ naves abduxit
+captas, & 100 vel eo amplius in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum
+ulterius adversus Gallum exercitum promoveret in _Pictaviam_, ad amissa
+recuperanda; Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab
+excommunicationis sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur &
+Episcopos exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis
+securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit _Wintoniæ_,
+provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. Mirantur Regis
+humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum ad Ecclesiam ducunt, &
+absolvunt protinus. In absolutione autem jurat Rex ad sacra Evangelia:
+
+Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, & in
+manu teneret, contra omnes adversarios suos pro posse suo.
+
+Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges Edwardi Regis,
+renovaret, & iniquas destrueret.
+
+Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret:
+quodque singulis redderet jura sua.
+
+Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum Pascha
+plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin autem, in pristinam
+excommunicationis sententiam revocaretur.
+
+Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus,
+fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur.
+
+ [Marge: _Concil. apud S.
+ Albanum._]
+
+_Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti[494]._
+
+ [Note 494: _Mat. Par. pag. 229._]
+
+ [Marge: _Inquiritur de
+ damnis Episcop._]
+
+In crastino S. _Margaretæ_ misit Rex brevia ad omnes Vice-comites regni,
+præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, IV legales homines
+cum Præposito, apud S. Albanum pridie nonas Augusti facerent convenire:
+ut per illos & alios ministros suos de damnis singulorum Episcoporum, &
+ablatis, certitudinem inquireret, & quid singulis deberetur.
+
+ [Marge: _Qui aderant huic
+ Concilio._]
+
+Conveniunt ad indictum diem & locum _Gaufridus_ fil. Petri Justitiarius
+Angliæ, & Episcopus _Wintoniensis_ (quos paulo ante Rex statuerat
+_Custodes regni_) _Archiep. Cantuariæ_, cæterique Episcopi & Magnates
+Angliæ.
+
+ [Marge: _Pax Regis & Leges
+ Hen. I. conceduntur._]
+
+Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter præceptum
+est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus in regno
+custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus enervarentur.
+
+ [Marge: _Extorsiones
+ prohibentur._]
+
+ [Marge: _Et Scotalla._]
+
+Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis Ministris
+Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam aliquid violenter
+extorqueant, vel alicui injuriam irrogare præsumant, aut scotalla
+alicubi in regno faciant, sicut facere consueverunt.
+
+ [Marge: _Leges Hen. I.
+ confirmantur._]
+
+8. Calendas Septembris[495] convenerunt ad S. _Paulum_ Londoniarum,
+_Stephanus_ Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, Abbates, Priores,
+Decani, & Barones regni: statutoque in re Ecclesiæ paxilli quidpiam,
+Proceres aliquot (ut fama refert) seorsum evocat in colloquium. Audistis
+(inquit) quomodo ipse apud _Winton_ Regem absolvi, & ipsum jurare
+compulerim, quod leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges
+Regis Edwardi Confessoris renovaret, & in regno faceret observari.
+Inventa est quoque nunc charta quædam _Henrici_ I Regis Angliæ, per quam
+si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum pristinum
+revocare. Et proferens chartam, in medium recitari fecit ad tenorem quem
+posuimus in anno 2. Henrici I.
+
+ [Note 495: _Ibid. pag. 230._]
+
+Perlecta _charta_, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce
+libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque pollicetur
+Archiepiscopus fidelissimum[496].
+
+ [Note 496: _Ibid. pag. 231._]
+
+ [Marge: _Dissensiones inter
+ Regnum & Sacerdotium
+ reformantur._]
+
+Circa festum S. _Michaelis_[497] Angliam venit _Nicolaus Tusculanensis_
+Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones inter regnum &
+sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. Indicta die, Londini
+comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus Cantuar. cum Episcopis &
+Magnatibus regni. Tractatum est triduo, de damnis Episcoporum, de
+ablatis restituendis, de interdicti relaxatione. Rex in plenariam
+satisfactionem, ultra omne quod anterius persolutum esset, centum millia
+librarum argenti continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem
+investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius
+abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria
+cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante Pascham sequentem
+soluturum. Legato placuit, non Episcopis, qui inquisitionem prius
+expetunt faciendam.
+
+ [Note 497: _Ibid. pag. 236._]
+
+ [Marge: _Inderdictum
+ relaxatur._]
+
+Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. _Pauli_ cathedrali:
+ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus altare, coram Clero
+& populo, exacta est a Rege & innovata famosa illa subjectio, qua
+diadema suum cum dominiis Angliæ & Hiberniæ Papæ subjugaverat.
+Subjectionis etiam charta, quæ prius cera obsignata erat, & Pandulpho
+tradita, ut supra constat, auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ
+& Romanæ Ecclesiæ resignata.
+
+Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas accepit
+dilationes, cum ad tempora tum ad loca.
+
+Die Apostolorum Petri & Pauli[498] Legatus in cathedrali Ecclesia
+solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat annis 6,
+mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile damnum Ecclesiæ.
+
+ [Note 498: _Ibid. 240._]
+
+ [Marge: _Archiep. Patronatum
+ obtinet Episcopatus Roff._]
+
+_Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus Roffens.[499]
+A. D. 1214. Reg. 16._
+
+ [Note 499: _Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis Roffens. & Militibus ac
+libere tenentibus de Episcopatu Roffens. salutem.
+
+Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino _Stephano_, Cant.
+Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus pertinentiis
+suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, quod ei tanquam Domino &
+Patrono ejusdem Episcopatus sitis intendentes in omnibus. In hujus autem
+rei testimonium has literas nostras patentes vobis mittimus. Teste
+meipso apud Novum Templum _London._ XXII. die _Novembr._ anno regni
+nostri XVI.
+
+_Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium folium,
+&c. in schedula, viz.[500]._
+
+ [Note 500: _Ibid. post tertium folium._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. Sciatis nos pro
+salute animæ nostræ & antecessorum & successorum nostrorum Regum Angl. &
+communi consilio Episcoporum, Comitum, Baronum & aliorum fidelium
+nostrorum reddidisse & concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. &
+venerabili patri nostro S. Cant. _Archiepiscopo_, totius Angliæ Primati,
+& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal.
+_Roffens._ cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, &
+liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali,
+custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus &
+successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, ut patroni.
+Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo & Episcopi
+electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, Regis inquiretur
+assensus; sed totum ad Archiepiscopum, quicunque fuerit, pertinebit.
+Episcopus autem, vel Electus, loci illius, temporalia, quæ prius
+vocabantur Regalia, de manu prædicti Archiepiscopi & successorum suorum
+plenarie recipiet, & fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad
+Ecclesiam illam Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus.
+Servitia autem, quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus
+qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo &
+successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et ipse
+Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus suas nobis &
+successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus Roffensis nobis &
+hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, sed non propter feodum.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus &
+successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus Roffens. cum custodia
+& ordinatione ejusdem, cum vacaverit, habeant & teneant, libere, quiete,
+pacifice, integre & plenarie, cum omnibus pertinentiis, dignitatibus,
+libertatibus, & liberis consuetudinibus suis in perpetuum, sicut
+prædictum est. Prohibemus autem ex parte Dei Patris omnipotentis, &
+beatæ Mariæ, & omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam &
+liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. Quod si
+quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ & omnium sanctorum, ac
+nostram incurrat.
+
+Testibus Dominis W. _London._ P. _Winton._ R. _Elien._ E. _Hereforden._
+P. _Bathon._ & _Glaston._ H. _Linc._ Episcopis R. Com. _Cestr._ W.
+_Marescallo_ Com. _Penbroc._ W. Com. _Arundel._ W. Com. _Waren._ W. Com.
+de _Ferrar._ S. Com. _Winton._ W. _Briwer._ Rob. fil. _Walteri_,
+Galfrido de _Mandevill_, Ric. de _Monfichet_, Thoma de _Erdinten_. Datum
+per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii nostri, apud Novum
+Templum London. XXII. die Novemb. anno regni nostri XVI. _Hæc non
+habetur sigillata, sed transcripta est de registro veteri inter Chartas
+Johannis Regis. Istud originale remanet penes Episcopum Roffensem._
+
+ [Marge: _Clerici incarcerati
+ traduntur Arch. Cant._]
+
+_Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant._
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, Constabulariis, &
+omnibus Ministris & Ballivis suis, salutem[501].
+
+ [Note 501: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29._]
+
+Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. _Cantuariæ_
+Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, pro quocunque
+forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis firmiter præcipimus,
+quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes Clericos, quos in custodia
+vestra habetis, si quos in custodia habetis, vel quos vos pro aliquo
+forisfacto, quodcunque sit, contigerit habere. Et prohibemus, ne quis
+aliquem Clericum pro quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam
+præfatus Archiepiscopus ipsum requisivit.
+
+Teste Will. _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ apud Argenton. VII. die
+Junii.
+
+ [Marge: _Charta pro Clero de
+ liberis Electionibus._]
+
+_Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus
+faciendis[502]._
+
+ [Note 502: _Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ &
+Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus,
+Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus has litteras visuris, salutem.
+
+Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem
+(Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ Ecclesiæ Romanæ Cardinalem,
+Willielmum Londoniensem, E. Eliensem, E. Herefordensem, Johannem
+Bathoniensem & Glastonensem, & Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super
+damnis & ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de mera &
+libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus non solum eis
+quantum secundum Deum possumus satisfacere, verum etiam toti Ecclesiæ
+Anglicanæ salubriter & utiliter in perpetuum providere.
+
+Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris &
+prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia _Anglicana_ fuerit
+observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: de cætero in
+universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus &
+conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in perpetuum electiones
+quorumcunque Prælatorum, majorum & minorum: salva nobis & hæredibus
+nostris custodia Ecclesiarum & Monasteriorum vacantium, quæ ad nos
+pertinent.
+
+Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus per
+nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis Monasteriis &
+Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, quemcunque voluerint, libere
+sibi præficient electores Pastorem, petita tamen a nobis & hæredibus
+nostris licentia eligendi, quam non denegabimus nec differemus. Et si
+forte accidat, quod denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant
+electores ad electionem canonicam faciendam.
+
+Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, quem
+non denegabimus, nisi adversus eandem rationale proposuerimus, &
+legitime probaverimus, propter quod non debemus consentire.
+
+Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis vel
+Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut constitutionem, in
+aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis vero contra hoc aliquo
+tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis & nostram incurrat. His
+testibus, P. _Wintoniensi_ Episcopo, W. _Mareschallo_ Comite _Penbrock_,
+Willielmo Comite _Warenniæ_, R. Comite _Cestriæ_, S. Comite
+_Wintoniensi_, G. de _Mandevilla_ Comite _Glouverniæ_ & _Essexiæ_, W.
+Comite de _Ferrariis_, G. _Briewere_, W. fil. _Geraldi_, W. de
+_Cantelupo_, G. de _Novilla_, Rob. de Ver. W. de _Guntingefeld_. Datum
+per manum magistri _Roberti de Marisco_ Cancellarii nostri XV. die
+Januarii apud _Novum Templum Londini_, anno regni nostri XVI.
+
+Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) confirmavit
+_Innocentius_ Papa verbis plurimis _Laterani_ datis III. Calend.
+Aprilis, Pontificatus sui XVIII. _Vide Bullam apud Mat. Par. in A. D.
+1215. p. 253._
+
+ [Marge: _Quomodo R. Johann.
+ adducitur ad concedend.
+ Magnam Chartam._]
+
+_Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum
+Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus._
+
+Circa 14. Cal. _Novembris_, A. D. 1213.[503] Comites & Barones Angliæ
+apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, de restaurandis
+tractant libertatibus, quæ in Charta Regis Henrici I. ab Archiepiscopo
+(ut prædiximus) prolata, continebantur. Continebat autem Charta (inquit
+Parisius) quasdam libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ
+Anglicanæ pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam
+libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, a
+majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod si Rex
+has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos,
+bellumque illaturos donec faceret.
+
+ [Note 503: _Mat. Par. pag. 243._]
+
+Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus Natalitiis
+sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & Legum petunt confirmationem,
+asseruntque eum juramento has spospondisse, cum Wintoniæ absolutus
+esset. Rex eorum metuens potentiam, rem causatur arduam esse &
+difficilem, utque igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet,
+inducias postulat in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores
+præstat, juste omnia peracturum.
+
+Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad fidelitatem
+iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, non devotionis, in
+festo Purificationis, crucem Domini in se suscepit.
+
+Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum Regis
+_Oxonii_ petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, prorupit in
+furorem, juratque nunquam se has concessurum. Magnates protinus Robertum
+filium Walteri, principem statuunt militiæ suæ, appellantes eum
+Mareschallum exercitus Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma
+omnes, castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem,
+sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus
+adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro regni libertate &
+avitis starent legibus, suorum omnium minantur alias direptionem.
+
+Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: resipiscens
+igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque diem pangit
+atque locum. Convenitur inter _Stanes_ & _Windleshores_, prato appellato
+_Runingemad_; deletisque utrinque arbitris, Rex pro eorum sententia has
+concessit libertates.
+
+ [Marge: _Magna Charta Regis
+ Joh. de libertat. Angl._]
+
+_Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D.
+1215. Reg. 17._
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c.[504] Sciatis nos intuitu Dei, &
+pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum meorum, & ad
+honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, & emendationem regni nostri,
+per consilium venerabilium patrum nostrorum, Stephani Cantuariensis
+Archiepiscopi, totius Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis,
+Henrici _Dubliniensis_ Archiepiscopi, Willielmi _Londinensis_ Episcopi,
+Petri _Wintoniensis_, Jocelini _Bathoniensis_ & _Glaston._ Hugonis
+_Lincolnens._ Walteri _Wigornens._ Willielmi _Coventrens._ Benedicti
+_Roffens._ Episcoporum; & Magistri _Pandulphi_ Domini Papæ Subdiaconi, &
+familiaris fratris _Emerin._ Magistri Militiæ Templi in Anglia, &
+nobilium virorum Willielmi _Marescalli_ Comitis _Penbroc_, Willielmi
+Comitis _Sarisberien._ Willielmi Comitis _Warrenniæ_, Willielmi Comitis
+_Arundel_, Alani de _Leveia_[505] Constabular. Scotiæ, Warini filii
+_Garaldi_, Petri filii _Hereberti de Burgo_, Senescalli _Pictaviæ_, Hugo
+de _Nevilla_, Math. fil. _Hereberti_, Thomæ _Basset_, Alani _Basset_,
+Philippi de _Albaniace_, Roberti de _Roppeleia_, Johannis _Marescalli_,
+& Johannis filii _Hugonis_, & aliorum fidelium nostrorum.
+
+ [Note 504: _Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag.
+ 246._]
+
+ [Note 505: _Al. Calweia._]
+
+In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, pro
+nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod Anglicana Ecclesia libera
+sit, & habeat jura sua integra, & libertates suas illæsas, & ita volumus
+observari: quod apparet ex eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima &
+magis necessaria reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea
+voluntate, ante discordiam inter nos & Barones nostros _manifeste_
+motam, concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam obtinuimus a
+Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam & nos observabimus, & ab
+hæredibus nostris in perpetuum bona fide volumus observari.
+
+Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni _Angliæ_, pro nobis
+& hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates subscriptas,
+habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris.
+
+Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium de nobis in
+capite per servitium militare, mortuus fuerit: & cum decesserit, hæres
+suus plenæ ætatis fuerit, & relevium debeat, habeat hæreditatem suam per
+antiquum relevium, sc. hæres vel hæredes Comitis de Baronia Comitis
+integra, centum marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis
+integro, per centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det,
+secundum antiquam consuetudinem feudorum.
+
+Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit in
+custodia, _& Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ suæ
+antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres fuerit in
+custodia_, & cum ad ætatem pervenerit, sc. _viginti & unius anni_,
+habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: _ita tamen quod si
+ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, nihilominus terra remaneat in
+custodia Dominorurn suorum usque ad terminum prædictum_.
+
+Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non capiat de
+terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles consuetudines, &
+rationabilia servitia, & hæc sine destructione & vasto, hominum vel
+rerum. Et si nos commiserimus custodiam alicui talis terræ, Vicecomiti
+vel alicui alii, qui de exitibus _terræ_ illius nobis respondere debent,
+& ille destructionem de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo
+capiemus emendam, vel terra committatur duobus legalibus & discretis
+hominibus de feudo illo, qui de exitibus _similiter_ nobis respondeant,
+sicut prædictum est.
+
+Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet domos, parcos,
+vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa terra pertinentia, de
+exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, cum ad plenam ætatem
+pervenerit, terram suam totam instauratam de carucis, _& omnibus aliis
+rebus, ad minus secundum quod illa recepit_. _Hæc omnia observentur de
+custodiis Archiepiscopatuum, Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, &
+Dignitatum vacantium, quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ
+hujusmodi vendi non debent._
+
+Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod antequam
+contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de consanguinitate ipsius
+hæredis.
+
+Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate _aliqua_
+habeat maritagium _suum_ & hæreditatem suam; nec aliquid det pro dote
+sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate sua, quam hæreditatem maritus
+suus & ipsa tenuerunt, die obitus ipsius mariti: & maneat in _capitali
+messuagio_ mariti sui per 40 dies post mortem ipsius _mariti_, infra
+quos assignetur ei dos sua, _nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus
+illa fuerit castrum: & si de castro recesserit, statim provideatur ei
+domus competens in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua
+assignetur secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium
+interim de communi_. _Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars
+totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata
+fuit ad ostium Ecclesiæ._ Nulla vidua distringatur ad se maritandum, dum
+voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem faciet, quod se
+non maritabit sine assensu nostro, si de nobis tenuerit, vel sine
+assensu Domini sui de quo tenuerit, si de alio tenuerit.
+
+Nos vero & Ballivi nostri non _seisiemus_ terram aliquam nec redditum
+pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris _præsentia_ sufficiunt ad
+debitum reddendum, _& ipse debitor paratus sit inde satisfacere_. Nec
+plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu ipse capitalis debitor
+sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis debitor defecerit in
+solutione debiti, non habens unde _reddat, aut reddere nolit cum
+possit_, plegii respondeant debito; & si voluerint, habeant terras &
+redditus debitoris, quousque sit eis satisfactum de debito, quod ante
+pro eo solvitur, nisi capitalis debitor monstraverit se esse quietum
+inde versus eosdem plegios.
+
+Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & moriatur
+antequam debitum illud persolverit, debitum illud non usuret quamdiu
+hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: & si debitum illud
+inciderit in manus nostras, nos non capiemus nisi catallum contentum in
+Charta. Et si quis moriatur, & debitum debet Judæis, uxor ejus habeat
+dotem suam & nil reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti,
+qui fuerunt infra ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria
+secundum tenementum quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum,
+salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ
+debentur aliis quam Judæis.
+
+Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi per commune
+consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, & ad
+primogenitum filium nostrum Militem faciendum, & ad filiam nostram
+primogenitam semel maritandam; & ad hoc non fiet nisi rationabile
+auxilium.
+
+Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas
+Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines
+suas, tam per terras quam per aquas.
+
+Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, & burgi, &
+villæ, _& Barones de quinque portubus_, & omnes portus habeant omnes
+libertates, & omnes liberas consuetudines suas, & ad habendum _commune
+consilium regni_ de auxiliis assidendis (aliter quam in tribus casibus
+prædictis.) Et de scutagiis assidendis summoneri facimus Archiepiscopos,
+Episcopos, Abbates, Comites, & _majores Barones regni_ sigillatim, per
+literas nostras. Et præterea faciemus summoneri in generali, per
+Vice-comites & Ballivos nostros, omnes illos qui in capite de nobis
+tenent, ad certum diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum
+locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam
+summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium ad
+diem assignatum procedat, secundum consilium eorum qui præsentes
+fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint.
+
+Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium de liberis
+hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum
+primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel
+maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile auxilium.
+
+Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, nec
+de alio libero tenemento quam quod inde debetur.
+
+Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur in aliquo
+loco certo.
+
+Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, & de ultima
+præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, & hoc modo: Nos,
+vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis Justiciarius noster, mittet
+duos Justiciarios nostros per unumquemque Comitatum semel in anno, _qui
+cum militibus Comitatuum capiant in Comitatibus assisas prædictas, & ea
+quæ in illo adventu suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad
+prædictas assisas capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem
+terminentur alibi in itinere suo_. _Et ea quæ per eosdem propter
+difficultatem articulorum aliquorum terminari non possunt, referantur ad
+Justiciarios de Banco._
+
+_Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram
+Justiciariis de Banco, & ibi terminentur._
+
+Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum modum ipsius
+delicti: & pro magno delicto amercietur secundum magnitudinem delicti,
+salvo contenemento suo: Et mercator eodem modo, salva merchandiza sua:
+Et villanus alterius quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio
+suo, si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum
+misericordiarum ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium
+hominum de vicineto Comitatus.
+
+Comites & Barones non _amercientur_, nisi per pares suos, & non nisi
+secundum modum delicti.
+
+_Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii
+sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum quantitatem
+delicti._
+
+ [Marge: _A. D. 1215._]
+
+Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, nisi qui ab
+antiquo & de jure facere debent.
+
+_Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso
+tempore Henrici Regis avi nostri._
+
+Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii Ballivi nostri,
+teneant placita Coronæ nostræ.
+
+Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, sint ad antiquas
+firmas absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis nostris.
+
+Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes vel
+Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione,
+nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat Vicecomiti vel
+Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla defuncti inventa in laico
+feodo, ad valentiam illius debiti, per visum legalium hominum: ita tamen
+quod nihil inde amoveatur, donec persolvatur nobis debitum, quod clarum
+fuerit, & residuum relinquatur executoribus ad faciendum testamentum
+defuncti. Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant
+defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus
+suis.
+
+Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus
+propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum Ecclesiæ
+distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei debebat.
+
+Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia catalla
+alicujus _qui non_ de villa ubi castrum situm sit, nisi statim inde
+reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate venditoris; _Si
+autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium reddat_.
+
+Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum denarios pro
+custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria persona sua,
+vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit propter
+rationabilem causam. Et si nos duxerimus eum vel miserimus in exercitum,
+erit quietus de custodia, secundum quantitatem temporis, quo per nos
+fuerit in exercitu, _de feudo pro quo fecit servitium in exercitu_.
+
+Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat equos,
+vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi de
+voluntate ipsius liberi hominis _reddat liberationem antiquitus
+statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per diem; & pro
+careta ad 3 equos, 14 denarios per diem_. _Nulla Careta dominica
+alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus Dominæ capiatur
+per Ballivos prædictos._
+
+Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum ad castra
+vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus boscus ille
+fuerit.
+
+Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint de felonia,
+nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur terræ Dominis
+feodorum.
+
+Omnes _Kidelli_ de cætero deponantur penitus per Thamisiam, & per
+Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam maris.
+
+Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo
+tenemento, unde liber homo perdat causam suam.
+
+Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; & una mensura
+bladi, sc. quarterium Londonense.
+
+Et una latitudo pannorum tinctorum & _russeccorum_, & _haubergetorum_,
+sc. duæ ulnæ infra listas.
+
+_De ponderibus vero sit ut de mensuris._
+
+Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab eo qui
+inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis concedatur, &
+non negetur.
+
+Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, vel per
+burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; nos non
+habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, quæ est de feodo alterius
+occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii; nec habebimus
+custodiam illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi
+firma debeat servitium militare.
+
+Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam tenet de
+alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ Serganteriæ, quam
+tenet de nobis per servitium reddendi nobis cultellos, vel sagittas, vel
+hujusmodi.
+
+Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad juramentum
+simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc inductis.
+
+Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, aut
+utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo libero
+tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus suis, nec
+super eum ibimus, nec super eum in carcerem mittemus, nisi per legale
+judicium parium suorum, vel per Legem terræ. Nulli vendemus, nulli
+negabimus, aut differemus rectum aut justitiam.
+
+Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum &
+securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & morari, & ire per
+Angliam, tam per terram, quam per aquam, ad emendum vel vendendum sine
+omnibus malis toltis per antiquas & rectas consuetudines, præterquam in
+tempore guerræ, & si sint de terra contra nos guerrina; & si tales
+inveniantur in terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno
+temporum vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro
+capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc
+invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint ibi,
+alii salvi sint in terra nostra.
+
+Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire salvo &
+secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi tempore guerræ
+per aliquod breve tempus propter communem utilitatem regni, exceptis
+imprisonatis & utlagatis, secundum Legem regni, & gente contra nos
+guerrina, & mercatoribus, de quibus fiat sicut supradictum est.
+
+Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore _Walingefordiæ_,
+_Nothinham Boloniæ_, _Lancastriæ_ vel de aliis Eschaetis quæ sunt in
+manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus non det aliud
+relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam faceret Baroni, si
+Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem modo eam tenebimus, quo
+Baro eam tenuit; _nec nos occasione talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus
+aliquam Eschaetam vel custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi
+tenuerit de nobis in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam_.
+
+Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero coram
+Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in
+placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati sunt propter
+forestam.
+
+Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem
+nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.
+
+Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat de terra sua,
+quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter fieri Dom. feudi
+servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum illud.
+
+Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ de advocatione,
+vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, habeant earum
+custodiam cum vacuerint, sicut habere debent, & sicut supra declaratum
+est.
+
+Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, de morte
+alterius quam viri sui.
+
+Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; & ubi
+major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes aliquis, vel
+Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum nisi bis in anno & non
+nisi in loco debito & consueto, _viz._ semel post Pascha, & iterum post
+festum S. Michaelis. Et visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad
+illum terminum S. Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat
+suas libertates, quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis
+avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco
+plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit sicut
+esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus
+sit de eo quod Vicecomes habere consuevit de visu suo faciendo tempore
+Henrici Regis avi nostri.
+
+Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, ita quod
+illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat alicui domui Religionis
+terram sic accipere, quod tradat eam illi a quo illam recepit tenendam.
+Si quis autem de cætero terram suam sic dederit domui religiosæ, & super
+hoc convincatur, donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo
+illius feudi incurratur.
+
+_Scutagium_ de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici avi
+nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod
+contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit.
+
+Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus in
+regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, erga omnes homines
+nostros de regno nostro tam Clerici quam Laici nostri observent quantum
+ad se pertinet erga homines suos; salvis Archiepiscopis, Episcopis,
+Abbatibus, Prioribus, Templariis, Hospitalariis, Comitibus, Baronibus,
+Militibus, & omnibus aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus,
+libertatibus & liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His
+Testibus, &c.
+
+ [Marge: _Leges Forestæ._]
+
+Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum libertatibus
+præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri nequiverant in
+hac alia charta subscripta complectebatur.
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu Dei, & pro
+salute animæ nostræ, & animarum antecessorum & successorum ad
+exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem regni nostri Angliæ in
+perpetuum, spontanei & bona voluntate nostra dedimus, concessimus pro
+nobis & hæredibus nostris has libertates subscriptas, habendas &
+tenendas in regno nostro Angliæ in perpetuum.
+
+Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit,
+videantur per probos & legales homines, & si boscum aliquem alium quam
+suum dominicum afforestaverit ad damnum illius cujus boscus fuerit,
+statim deafforestetur. Et si boscum suum proprium afforestaverit,
+remaneat Foresta, salva communia de herbagio, & rebus aliis in eadem
+Foresta, illis qui eam prius habere consueverunt.
+
+Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero coram
+Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in
+placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati sunt propter
+Forestam.
+
+Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem
+nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.
+
+Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, Milites &
+libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, habeant boscos suos sicut
+eos habuerunt tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi
+nostri; ita quod quieti sint in perpetuum de omnibus Purpresturis,
+vastis & assartis factis in illis boscis post illud tempus usque ad
+Principium secundi anni Coronationis nostræ. Et qui de cætero vastum,
+purpresturam, vel assartum facient sine licentia nostra in illis boscis
+de vastis, purpresturis & assartis respondeant.
+
+_Regardatores_ nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, sicut
+fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi
+nostri, & non aliter.
+
+_Inquisitio_ vel visus de expeditatione canum existentium in Foresta,
+de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio anno in
+tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium legalium hominum, &
+non aliter. Et ille cujus canis inventus fuerit tunc non expeditatus,
+pro misericordia det 3 solidos; & de cætero nullus bos capiatur pro
+expeditatione.
+
+Talis autem _expeditatio_ sit per assisam communiter, quod tres ortelli
+abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur canes de
+cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore primæ Coronationis
+prædicti Henrici Regis avi nostri.
+
+Nullus _Forestarius_ vel _Budellus_ faciat de cætero scotallum, vel
+colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel porcellos;
+nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum 12.
+Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii ponantur ad
+Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas rationabiliter
+viderint sufficere.
+
+Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi ter in anno
+viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, quando Agistatores
+veniunt ad agistandum dominicos boscos; & circa festum S. Martini,
+quando Agistatores nostri debent accipere panagium suum. Et ad ista duo
+Suanimota convenient Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus
+alius per districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum
+ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, &
+ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, & non alii per
+districtionem. Et præterea singulis 40 diebus per totum annum convenient
+Viridarii, & Forestarii ad videndum attachiamenta de Foresta, tam de
+viridi quam de venatione, per præsentationem ipsorum Forestariorum, &
+coram ipsis attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi
+in Comitatibus in quibus teneri consueverunt.
+
+Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro voluntate sua,
+& habeat panagium suum. Concedimus etiam quod unusquisque liber homo
+possit ducere porcos suos per dominicum boscum nostrum, libere & sine
+impedimento, & ad agistandum eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi
+voluerit. Et si porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint
+in foresta nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo
+perdat.
+
+Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione nostra; sed si
+aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis graviter
+redimatur, si habeat unde redimi possit; & si non unde redimi possit,
+jaceat in prisona nostra per annum unum, & unum diem; & si post annum
+unum & diem unum plegios invenire possit, exeat e prisona; sin autem,
+abjuret regnum nostrum Angliæ.
+
+Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens ad nos per
+mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, licet illi capere
+unam vel duas bestias per visum Forestarii si præsens fuerit: Sin autem,
+si facit coronari, ne videatur hoc furtive facere. Item licet in
+redeundo idem eis facere sicut prædictum est.
+
+Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco suo,
+vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, Stagnum,
+Marleram, fossatum vel terram arabilem extra coopertum in terra arabili,
+ita quod non sit ad nocumentum alicujus vicini.
+
+Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum,
+Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & habeat similiter mel
+quod inventum fuit in boscis suis.
+
+Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, reddens
+firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. pro careta per
+dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium annum duos denarios, &
+pro equo qui portat summagium per dimidium annum unum obolum, & non nisi
+de illis qui extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per
+licentiam suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel
+carbonem emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. Et de
+nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium & capiatur. Non
+capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus capi solebat &
+debuit. Illi autem qui portant super dorsum suum buscam, corticem, vel
+carbonem ad vendendum, quamvis inde vivant, nullum de cætero dent
+cheminagium. De boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis
+nostris, præterquam de dominicis boscis nostris.
+
+Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi nostri, usque ad
+primam Coronationem nostram, veniant ad pacem sine impedimento; & salvos
+plegios inveniant, quod de cætero non forisfacient nobis de foresta
+nostra.
+
+Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive de viridi,
+sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo attachiet placita
+de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & ea præsentet viridariis
+provinciarum; & cum rotulata fuerint, & sub Sigillis viridariorum
+inclusa præesententur capitali Forestario cum in partes illas venerit,
+ad terminandum placita forestæ, & coram eo terminentur.
+
+Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos concessimus
+in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga nostros; omnes de regno
+nostro tam Laici, quam Clerici observent, quantum ad se pertinent, erga
+suos.
+
+Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & ad melius sopiendam
+discordiam inter nos & Barones nostros, hæc omnia concessimus, volentes
+ea integra & firma stabilitate gaudere, facimus & concedimus eis
+securitatem subscriptam, viz.
+
+Quod Barones eligant XXV Barones de regno nostro quos voluerint, qui
+debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari
+pacem & libertates quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra
+confirmavimus, ita sc. quod si per nos vel Justitiarium nostrum erga
+aliquem in aliquo deliquiverimus, vel aliquem articulorum pacis vel
+securitatis transgressi, fuerimus, & delictum ostensum fuerit IV
+Baronibus de XXV Baronibus, illi IV Barones accedent ad nos & ad
+Justitiarium nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis
+excessum, petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum
+non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus extra regnum)
+inter tempus 40 dierum, computando a tempore quo monstratum fuerit
+nobis: prædicti _IV_ Barones referent causam illam ad residuos de illis
+XXV Baronibus; & illi Barones cum commune totius terræ, distringent &
+gravabunt in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum,
+terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec fuerit
+emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona nostra, & reginæ
+nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum intendent nobis
+sicut prius fecerunt.
+
+Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia exequenda
+parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse
+cum ipsis. Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui
+jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebimus.
+
+Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua voluerint
+jurare XXV Baronibus de distringendo nos, & gravando nos cum eis,
+faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est.
+
+In omnibus autem istis quæ XXV Baronibus committuntur exequenda, si
+forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui ex eis submoniti,
+voluerint vel nequiverint interresse, ratum habeatur & firmum quod major
+pars eorum providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc
+concessissent.
+
+Et XXV Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro
+toto posse suo, facient observari.
+
+Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod aliquid
+istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. Et si aliquid
+tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos
+vel per alium.
+
+Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores ortos inter nos &
+homines nostros Clericos & Laicos a tempore discordiæ, plene omnibus
+remisimus, & condonavimus.
+
+Et ad melius distringendum nos IV Castellani de _Northanton_ sc. de
+_Kenillewwiche_, de _Nothingham_, & de _Scardeburck_, erunt jurati XXV
+Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, vel
+mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper Castellani ponantur
+in illis castris, qui fideles sint, & nolunt transgredi juramentum suum.
+
+Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes Girardi de
+_Athies_, Engelardum scil. Andream, Petrum Gyonem de _Chanceles_, Gyonem
+de _Cigony_, uxorem prædicti, Girardi cum omnibus liberis suis,
+Gaufridum de Martenni, & fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus,
+& G. nepotem ejus, _Falconem_, & _Flandrenses_ omnes, & ruptarios, qui
+sunt ad nocumentum regni.
+
+Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a
+Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque ad hanc pacem
+reformatam; plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos
+pertinet, plene condonavimus. Et insuper faciemus illis fieri literas
+testimoniales & patentes Domini Stephani Cantuariensis Archiepiscopi,
+Domini Henrici Dublinensis Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi &
+Dom. Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate ista, &
+concessionibus præfatis.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia libera sit,
+& quod omnes homines de regno nostro habeant & teneant omnes libertates
+præfatas, jura, & consuetudines bene & in pace, libere & quiete, plene &
+integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus
+rebus & locis in perpetuum ut prædictum est.
+
+_Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis._
+
+ [Marge: _Steph. Arch. Cant.
+ confirmat magnam Chartam R.
+ Joh._]
+
+Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit
+_Stephanus_ Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius Angliæ primas
+& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, _Henricus_ eadem gratia.
+_Dublinensis_ Archiepiscopus, Willielmus _London._ Petrus _Winton._
+Joscelinus _Bathon._ & _Glascon._ Hugo _Linc._ Walterus _Wigorn._
+Wilielmus _Coventr._ & Benedictus _Roffen._ divina miseratione Episcopi
+& Magister _Pandulphus_ Dom. Papæ Subdiaconus & familiaris, salutem in
+Domino.
+
+Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster _Johannes_ illustris
+Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus suis Angliæ de
+libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus & liberis consuetudinibus suis
+eisdem ab eo concessis sub hac forma.
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ &
+Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, Vicecomitibus,
+Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem.
+Sciatis vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus
+licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit
+vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus &
+discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis respondeant sicut
+prædictum est.
+
+Custos autem quam carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii
+exigit, & exitus terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum
+quatuor militibus cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in
+Comitatu & in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die
+Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere
+tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die illo per quos
+possint judicia sufficienter fieri secundum quod negotium fuerit majus
+vel minus. Liber homo non amercietur.
+
+Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum modum
+aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii sui
+Ecclesiastici. Nec villa nec.
+
+Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites vel Ballivos
+nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene velint observare.
+
+Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas Regum Angliæ
+vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam cum vacaverint, sicut
+habere debent.
+
+Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim
+deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore nostro
+positæ sunt in defenso.
+
+Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de Forestariis &
+Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, Ripariis & eorum Custodibus
+statim inquirantur in quolibet Comitatu per XII Milites juratos de eodem
+Comitatu qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra
+40 dies post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur,
+deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel Justitiarius
+noster si in Anglia non fuerimus.
+
+Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt nobis ab
+Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.
+
+Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de _Atyes_ quod de
+cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum de _Cygony_, Andream
+Petrum & Gyonem de _Cairtell_, Gyonem de _Cygony_, Galfridum de
+_Martenni_ & fratres ejus, Philippum _Martenni_ & fratres ejus &
+Galfridum nepotem ejus, & totam sequelam eorundem; & statim post pacis
+reformationem amovebimus de regno omnes alienigenas, Milites,
+Balistarios, servientes, stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad
+nocumentum regni.
+
+Si quis fuerit _dissaisitus_ vel elongatus per nos sine legali judicio
+parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, statim ei
+restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia inde fiat
+per judicium viginti quinque Baronum de quibus fit mentio inferius in
+securitate pacis.
+
+De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel
+elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem
+nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, quæ in manu nostra
+habemus, vel quæ alii tenent quæ nos oporteat warantizare, respectum
+habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, exceptis illis de
+quibus placitum motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum
+ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione
+nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra statim inde
+plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum habebimus, & eodem
+modo de justitia exhibenda, de forestis de afforestandis, vel remansuris
+forestis quas Henricus pater noster vel Richardus frater noster
+afforestaverunt, & de custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo,
+cujusmodi custodias hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de
+nobis tenuerit per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint
+in feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se jus
+habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione nostra
+super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim exhibebimus.
+
+Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de morte
+alterius quam viri sui.
+
+Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, &
+omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ omnino
+condonentur, vel fiat inde per judicium XXV Baronum, de quibus fit
+mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium majoris partis
+eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. Archiepiscopo, si interesse
+poterit, & aliis quos secum ad hoc vocare voluerit, & si interesse non
+poterit, nihilominus procedat negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel
+aliqui de prædictis XXV Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur
+quantum ad hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem XXV
+tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant.
+
+Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel
+libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum in
+Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio super hoc
+orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium parium suorum, de
+tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, de tenementis Walliæ secundum
+legem Walliæ, de tenementis marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant
+Wallenses nobis & nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis
+Wallensium dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium
+suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum Regem fratrem
+nostrum, quæ nos in manu nostra habemus, vel alii tenent, quæ nos
+oportet warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum
+cruce signatorum, illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel
+inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ.
+Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione nostra
+statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum leges Wallensium &
+partes prædictas.
+
+Nos reddemus filium _Lewelim_ statim, & omnes obsides de Wall. & chartæ
+quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.
+
+Nos faciemus _Alexandro_ Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus
+reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam in qua faciemus
+aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas
+habemus de Willielmo patre ipsius, quondam Rege Scott. & hoc erit per
+judicium parium suorum in Curia nostra.
+
+Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas nos
+concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet erga
+nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam Laici observent, quantum
+ad se pertinent erga suos.
+
+Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad melius sopiendum
+discordiam inter nos & Barones nostros ortam, hæc omnia prædicta
+concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate in perpetuum
+gaudere; facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz. quod
+Barones eligant viginti quinque Barones de regno, quos voluerint, qui
+debeant pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari
+pacem & libertatem, quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra
+confirmavimus: Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel
+Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem
+deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressi
+fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus de prædictis XXV
+Baronibus, illi quatuor Barones accedant ad nos, vel ad Justiciarium
+nostrum, si fuerimus extra regnum, proponentes nobis excessum, petent ut
+excessum illum sine dilatione faciamus emendari: Et si excessum non
+emendaverimus, vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non
+emendaverit infra tempus XL. dierum, computand. a tempore quo monstratum
+fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; prædicti
+quatuor Barones referant causam illam ad residuos de illis XXV
+Baronibus, & illi XXV Barones, cum communia totius terræ, distringent &
+gravabunt nos modis omnibus quibus poterint, scil. per captionem
+terrarum, possessionum, & aliis modis quibus poterunt, donec fuerit
+emendatum secundum arbitrium eorum, salva persona nostra, & Reginæ
+nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis
+sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod ad
+prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, &
+quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos publice & libere damus
+licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli nunquam jurare
+prohibebimus. Omnes autem illos de terra, qui per se & sponte sua
+voluerint jurare XXV Baronibus de distringendo & gravando nos cum eis,
+faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si
+aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit, vel a terra recesserit,
+vel aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint
+exequi, qui residui fuerint de illis XXV Baronibus, eligant alium loco
+ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In
+omnibus autem quæ ipsis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte
+ipsi XXV præsentes fuerint, & inter se super re aliqua discordaverint,
+vel aliqui ex eis summoniti nolint vel nequeant interesse, ratum
+habeatur & firmum quod major pars eorum, qui præsentes fuerint,
+providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc consensissent. Et
+prædicti XXV jurent, quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro
+toto posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo per
+nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum vel libertatum
+revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum fuerit, irritum
+sit & inane, & nunquam eo utemur per nos nec per alium. Et omnes malas
+voluntates, indignationes & rancores ortos inter nos & homines nostros,
+Clericos & Laicos, a tempore discordiæ, plene omnibus remisimus &
+condonavimus. Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus
+discordiæ, a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem
+refirmatam, plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos
+pertinet plene condonavimus.
+
+Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini
+Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. Archiepiscopi, &
+Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super securitate ista, &
+concessionibus præfatis. Quare volumus & firmiter præcipimus, quod
+Anglicana Ecclesia libera sit, & quod homines in regno nostro habeant &
+teneant omnes præfatas libertates, jura, & concessiones, bene & in pace,
+libere & quiete, plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis &
+hæredibus nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut
+prædictum est.
+
+Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, quod hæc
+omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabuntur. Testibus
+supradictis & multis aliis. Dat. per manum nostram in prato quod
+vocatur _Runigmed_ inter _Windleshores_ & _Stanes_, quinto decimo die
+_Junii_, anno regni nostri septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ
+aliquid possit addi, vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui,
+huic scripto sigilla nostra apposuimus.
+
+Charta Regis _Henrici_ I quod cives _London._ non placitent extra muros
+civitatis, fol. 131. b. _Rubri_ (ut opinor) _Libri Scaccar._
+
+Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.
+
+Charta Regis _Henrici_ I quod Barones & qui cum eis affident, ex mandato
+Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, &c. S. D. ibid. fol.
+131. b.
+
+Mag. Char. _Hen._ III fol. 138.
+
+Charta W. _Conq._ de quibusdam statutis, fol. 161. b.
+
+Charta de Monet. _H._ I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR.
+
+Summa _XV._ Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. XX/IV. VI Mil.
+DCCLVIII Mr. IId. fol. CIV/XX.
+
+Summa XL anno Regis ejusdem 17. XXIV Mil. DCCXII Mr. VIIs. Vd. ib.
+
+Summa Carucagii III Mil. Mr. ib.
+
+Summa XXX Assisæ, an. Regis ejusdem 21. XX/IV Mil. DCCC-XX/IV XI Mr.
+IIs. Id. ib.
+
+A. D. 1259. 43º. Hen. fil. Regis Joh. convenientibus apud Westmonast. in
+quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus suis, de communi consilio
+& assensu dictorum Reg. & Magnatum factæ sunt provisiones subscriptæ, &
+per ipsos Reg. & Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad
+curias magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181.
+
+Charta Regis _Henr._ fil. _Joh._ pro die in anno bissext. computand. cum
+procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.
+
+ [Marge: _Auxilia concessa
+ Regi Joh._]
+
+Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. Joh. anno regni
+sui 19. ad maritandam _Isabellam_ sororem suam _Frederico_ Romanorum
+Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. sicut continetur in longis
+rotulis.
+
+Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. maritandam
+An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto 20 s. sicut continetur
+in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.
+
+Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. Militem
+faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso ad 40 s. sicut
+continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.
+
+Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. 18. concess.
+fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. maritandam, viz. de
+quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. Term. S. Trin. an. 18.
+fol. 217. b.
+
+Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, quod hæc
+omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabimus. Testibus
+supradictis & multis aliis. Data per manum nostram in prato quod vocatur
+_Riningemade_, inter _Stanes_ & _Windleshores_, 15. die _Junii_, anno
+regni nostri 17.
+
+ [Marge: _Rex Joh. queritur
+ de injuriis._]
+
+ [Marge: _Barones regni
+ Nuncio Papæ articulos Chartæ
+ R. Joh. porrigunt._]
+
+Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit.
+Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, & ludibrio
+exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus suasionibus, pacta &
+jurata detestatur. Castra præcipit munienda: Oratores ad vicinos mittit
+Principes: Queritur de injuriis, de audaciis, de insaniis Procerum; opem
+implorat atque militem, sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam
+expedit; ejus se profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso
+inconsulto, potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea
+insignitum, & ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. Nota
+hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil deesset impietati,
+appellationem ejus super istis ad Romanam sedem una pariter rejecerunt.
+His expositis, articulos chartæ, quos exosos magis noverant, Papæ Nuncii
+porrigunt. Ille omnia contemplatur; rugarisque supercillis indignationem
+præferens: Nunquid (ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub
+protectione sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur
+expellere, & dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per S. Petrum
+hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. Habito igitur cum
+Cardinalibus consilio, prædictam libertatum chartam definitiva sententiâ
+in perpetuum damnavit & cassavit.
+
+ [Marge: _Bulla Innoc. Papæ
+ contra Chartas Regis Joh._]
+
+_Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de libertatibus
+Angliæ irritas decernit[506]._
+
+ [Note 506: _Mat. Par. pag. 256._]
+
+_Innocentius_ Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi
+fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem.
+
+Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum
+illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde nos eum vinculo
+excommunicationis innodavimus, & regnum ejus Ecclesiastico subjecimus
+interdicto: ipse tamen (illo misericorditer inspirante) qui non vult
+mortem peccatoris, sed ut convertatur & vivat, tandem conversus est ad
+cor, Deo & Ecclesiæ humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum
+recompensationem pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum
+etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo utraque
+sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ quam Hiberniæ, beato Petro &
+Ecclesiæ Romanæ concessit, recipiens illud a nobis in feudum cum annuo
+censu mille marcarum, fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut
+per privilegium ejus apparet aurea bulla munitum.
+
+Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum vivificæ
+crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium Terræ Sanctæ, ad
+quod se magnifice præparabat. Sed humani generis inimicus, qui semper
+consuevit bonis actibus invidere, suis callide artibus, adversus eum
+Barones Angliæ concitavit, ita ut ordine perverso in illum insurgerent,
+postquam conversus Ecclesiæ satisfecit, qui assistebant eidem quando
+Ecclesiam offendebat.
+
+Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies statuti
+fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes nuncii ad
+nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito diligenti
+tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per eosdem Stephano
+Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, præcipiendo
+mandantes, ut ad reformandam inter utrosque veram & plenam concordiam
+diligens impenderent studium & operam efficacem. Omnes Conjurationes &
+Conspirationes, si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ
+discordiæ inter Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes
+authoritate, cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, ne
+talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles Angliæ monendo
+prudenter & efficaciter injungendo, ut per manifesta devotionis &
+humilitatis indicia, ipsum regem sibi placere studerent: ac deinde si
+quid ab eo ducerent postulandum, non insolenter, sed humiliter
+implorarent, regalem conservantes ei honorem, & exhibentes servitia
+consueta, quæ ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis
+impenderunt: cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, ut
+sic quod intenderent, possent facilius obtinere.
+
+Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & monuimus, & per
+præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari & moneri mandavimus, in
+remissionem sibi peccaminum injungentes, quatenus prædictos Magnates &
+Nobiles benigne tractaret, & justas eorum petitiones clementer
+admitteret, ut & ipsi congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum
+divina gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi &
+hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena eis in
+veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita quod si forte
+nequiret inter eos concordia provenire, in Curia sua per partes eorum
+secundum leges & consuetudines regni suborta dissensio sopiretur.
+
+Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato rediissent, illi
+juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi Rex eos injuste
+gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere contra eum, ut in causa
+sua iidem judices & executores existerent; vassalli contra dominum, &
+Milites contra Regem publice conjurantes, non solum cum aliis, sed cum
+ejus manifestissimis inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes &
+devastantes terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, quæ
+sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt.
+
+Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis secundum
+formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, quam ipsi omnino
+spernentes coeperunt manus extendere ad pejora. Unde Rex ipse ad
+audientiam nostram appellans, obtulit eis exhibere justitiam coram
+nobis, ad quem hujus causæ judicium ratione dominii pertinebat, quod
+ipsi sunt penitus aspernati. Deinde obtulit illis, ut tam ab ipso quam
+ab illis quatuor viri eligerentur prudentes, qui una nobiscum subortam
+inter eos discordiam terminarent, promittens quod ante omnia revocaret
+universos abusus, quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti.
+
+Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad Romanam Ecclesiam
+pertineret, ipse non poterat nec debebat absque nostro speciali mandato,
+quicquam de illo in nostrum præjudicium immutare. Unde rursus ad nostram
+audientiam appellavit, seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo,
+Apostolicæ protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret,
+postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur
+mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur eundem secundum
+formam privilegii cruce-signatis indulti.
+
+Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni auxilio &
+consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non est ausus ipse
+negare. Unde compulsus est per vim & metum, qui cadere poterat in virum
+etiam constantissimum, compositionem inire cum ipsis non solum vilem &
+turpem, verum etiam & iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui
+juris pariter & honoris.
+
+Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: _Constitui te super
+gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes_; itemque per
+alium Prophetam, _Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos
+deprimentes_: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in
+Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis
+opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique
+immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto
+Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex
+parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate
+quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum
+nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus &
+damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam
+observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant
+observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro
+ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo
+unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas
+Septembris, Pontificatus nostri XVIII.
+
+Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum
+igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum
+induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita &
+iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos,
+qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter
+providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta
+fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis
+compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis
+de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis &
+humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de
+jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus.
+Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse
+de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones
+iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum &
+stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur
+vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris
+salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis
+articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non
+possitis. Datæ ut superiores.
+
+ [Note 507: _Mat. Par. pag. 257._]
+
+His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde
+specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam
+eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium
+Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a
+direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos &
+Papam, sic de causa agitur.
+
+ [Marge: _Causa Reg. Johannis
+ Romæ acta inter Nuncios R.
+ Fr. Ludov. & Innocent.
+ Papam._]
+
+_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci,
+& Papam Innocentium._
+
+_Nuncii._ Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis
+Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem
+interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo
+facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per
+judicium Parium suorum.
+
+_Papa._ Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit
+Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non
+potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet
+minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem
+absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam
+jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo
+Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen
+tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed
+si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari
+ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius
+Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno
+perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex
+Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune
+posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut
+interfecerat Arthurum.
+
+Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes
+juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed
+violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum
+Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum
+Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei
+quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re
+pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et
+respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in
+pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si
+parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii
+Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum
+juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante
+judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per
+adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam
+vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex,
+quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc
+vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui
+respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod
+Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: &
+si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus
+Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter
+respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant,
+nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis
+Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima
+morte Arthuri objiceretur, juxta illud _Horatii_,
+
+ _----quia me vestigia terrent,
+ Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._
+
+Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite
+non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si
+posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos,
+non rite abjudicabatur.
+
+_Papa._ Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos
+in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum
+legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut
+innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium
+& ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam
+turpissima sine judicio condemnari.
+
+_Nuncii._ Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit,
+nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit.
+
+_Papa._ Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec
+misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec
+debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed
+saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur
+coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, &
+ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro
+convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad
+mortem, ac si præsens esset.
+
+_Papa._ Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel
+antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem
+Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit,
+nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit
+contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit
+occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere:
+Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos,
+pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est
+damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis
+succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed
+tamen super hoc nuncii litigare noluerunt.
+
+_Objectiones Papæ versus Lodovicum._
+
+_Papa._ interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam
+filii de carne sua geniti, non ideo _Blanca_[508] deberet ei succedere,
+sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita
+soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si
+ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus,
+non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si
+nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam
+primogenita.
+
+ [Note 508: _Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis._]
+
+_Nuncii._ Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ
+sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet
+succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris.
+Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non
+successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat
+quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles
+successit & succedere debuit.
+
+_Papa._ Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina
+Legionum tanquam primogenita.
+
+_Nuncii._ Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille
+qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet,
+hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure
+alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ
+ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus
+Ludovicus faciet inde quod debet.
+
+_Papa._ Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini,
+ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam
+ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo
+delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum
+spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet
+terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.
+
+_Nuncii._ Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam
+regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de
+longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna
+multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo
+Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.
+
+_Papa._ Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse
+tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori
+sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet
+guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei
+movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et
+si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram,
+ipse Dominus dicitur facere guerram.
+
+_Papa._ In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes
+debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ,
+& ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere.
+
+_Nuncii._ In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace
+vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam
+Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere.
+
+_Papa._ Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis
+Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ.
+
+_Nuncii._ Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino
+Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites
+suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra
+Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc
+etiam sæpe requisitus.
+
+_Papa_ dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii
+excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus
+Lodovicus sententiam incurrisse videtur.
+
+_Nuncii._ Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus
+suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod
+Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare.
+Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus
+haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom.
+Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre.
+
+_Papa._ Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a
+Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, &
+pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas
+statuerunt.
+
+_Nuncii._ Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro
+Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas
+depositus & quilibet alius dici solet.
+
+_Papa._ Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam
+veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem
+Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem.
+
+Rex _Johannes_ in castro _Neuwerc_ asperrimo contritus morbo, _Henricum_
+filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo
+suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent
+intendentes; nocteque 19 _Octobris_ vitam post tot discrimina exhalavit.
+
+
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+_HENRICUS III._
+
+ [Marge: _Initium Regis
+ Ætas._]
+
+ [Marge: _Juratur._]
+
+_Henricus_ III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis,
+natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis &
+Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur
+processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero
+& Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum
+reliquiis, dictante juramentum _Jocelino_ Bathoniensi Episcopo.
+
+ [Note 509: _Mat. Par. pag. 278._]
+
+ [Marge: _Ecclesiæ._]
+
+Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, &
+ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.
+
+ [Marge: _Justit._]
+
+Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.
+
+ [Marge: _Bonis Legibus._]
+
+Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno,
+delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.
+
+ [Marge: _Homag. Papæ
+ facit._]
+
+Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno
+Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.
+
+ [Marge: _Censum jurat._]
+
+Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter
+persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.
+
+ [Marge: _Coronatur._]
+
+His peractis a Petro _Wintoniensi_ & _Johanne Bathoniensi_ Episcopis
+(suspenso & exulante _Cantuariensi_ Archiepiscopo) in Regem, de more,
+unctus & coronatus est.
+
+ [Marge: _Homag. & fid.
+ capit._]
+
+Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium
+cepit.
+
+ [Marge: _Comes Penbroc._]
+
+Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes
+_Penbroc_, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus
+Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint
+intendentes[510].
+
+ [Note 510: _Mat. Par. ib._]
+
+Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex
+Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.
+
+ [Marge: _Pacis articuli
+ inter R. Henr. & Ludov. R.
+ Fr._]
+
+A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus
+_Lodovicus_ Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique
+in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum
+se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in
+partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ &
+Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ &
+aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus
+libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo.
+Regem Anglorum & Barones.
+
+ [Note 511: _Mat. Par. pag. 288._]
+
+ [Marge: _Winton. Episc. fit
+ custos Regis & regni._]
+
+A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos
+Regis & regni moritur; & Petrus _Wintoniensis_ Episcopus ad hoc munus
+eligitur.
+
+ [Note 512: _Mat. Par. pag. 292._]
+
+ [Marge: _Secunda Coronatio
+ Regis Hen._]
+
+A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. _Junii_ die sancta Pentecostes Rex apud
+Westmonasterium a _Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero &
+Populo totius regni (verba sunt _Parisii_)[513] coronatus. Sed hoc de
+more annuo.
+
+ [Note 513: _Mat. Par. pag. 398._]
+
+ [Marge: _Membrorum truncatio
+ adhuc in usu._]
+
+A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a
+_Londoniensibus_[514]. Constantinus author vir magnus in civitate &
+nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur,
+alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.
+
+ [Note 514: _Mat. Par. pag. 304._]
+
+_Patent. an. 3. H. III. memb. 5._
+
+ [Marge: _Literæ Regis pro
+ Justitiariis de modo
+ puniendi maleficos._]
+
+Rex dilectis & fidelibus suis _Philippo_ de _Ulecot_ & sociis suis
+Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. &
+Lancaster. _Salutem._
+
+Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri
+quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro,
+incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam
+Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in
+hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod
+illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis
+habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de
+quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod
+postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur,
+ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ
+nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus
+competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus
+si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio,
+regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint
+criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios
+inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in
+terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium
+nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem
+prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum,
+formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis,
+hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi
+procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P.
+_Wintoniensi_ apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri
+tertio.
+
+_Per eundem & P. de Burgo Justiciarium._
+
+Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis
+Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis
+itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu
+Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. &
+Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus
+in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis
+Justiciariis itinerantibus.
+
+Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3.
+H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. _Segrane_ in Bedf. Buck. Vid.
+_Hoved._ p. 549 & 743.
+
+ [Marge: _Magnates petunt
+ libertates Angl. juxta
+ sacramentum Regis._]
+
+ [Marge: _Rex annuit._]
+
+A. D. 1223. Regis 8. in Octavis _Epiphaniæ_[515] Archiepiscopus
+Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates
+Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes,
+quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, &
+tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, &
+omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio
+Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur
+observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si
+Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes
+(ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod
+juravimus observemus.
+
+ [Note 515: _Mat. Par. pag. 305._]
+
+ [Marge: _Rex inquirendas
+ præcipit libertates
+ Angliæ._]
+
+Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites
+regni, præcipiens:
+
+Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per
+sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore
+Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad _Londonias_ mitterent
+ad Regem in 15 diebus post Pascha.
+
+ [Marge: _Normannia detenta,
+ quod libertates Angliæ non
+ conceduntur._]
+
+A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], _Philippo_
+Rege Francorum, succedit _Ludovicus_, quem _Henricus_ Rex per solennes
+Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis,
+sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum
+Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit _Ludovicus_,
+asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii
+sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum
+autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat,
+(&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum
+est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ,
+sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter
+constitutæ.
+
+ [Note 516: _Ibid. pag. 306._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton._]
+
+A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium _Northamptoniæ_ celebrat[517],
+præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis
+multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis.
+
+ [Note 517: _Ibid. pag. 308._]
+
+ [Marge: _Falcasius
+ latrocinii, accusatus Regis
+ Justiciarios in carcerem
+ detrudit._]
+
+Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, _Mar. de
+Pateshull_, _Thode Multona_, _Hen. de Braibroc_, & alii, placita
+tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur _Falcasius_ quidam
+(vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat)
+multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis
+dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de _Bedford_
+assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur
+misericordiam. Iratus _Falcasius_, comprehendi jubet istos Justitiarios,
+vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui
+jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen _H. Braibroc_, &
+carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans
+nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem.
+Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo
+castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent
+Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe
+_Neustrii_) ideoque non tradituros castrum, _Falcasio_ (qui absens erat)
+non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero
+anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem
+mittit _Falcasium_ quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc
+machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra.
+
+ [Marge: _Falcasius in
+ exilium relegatur._]
+
+Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet.
+Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo
+sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis
+eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis,
+undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti
+fratres _Falcasii_ & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt.
+_Falcasio_ ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob
+insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis
+omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur.
+
+In hoc autem _Concilio_[518], Regi, pro maximis laboribus suis &
+impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam
+Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.
+
+ [Note 518: _Mat. Par. pag. 310._]
+
+Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas
+Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.
+
+ [Marge: _Rex 15am, petit ad
+ recuperanda amissa in
+ Francia._]
+
+_Concilium Westmonasterii. A. D. 1225._
+
+Rex _Henricus_[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium,
+præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur
+ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex
+parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis,
+Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi
+illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed &
+Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in
+causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus
+consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas
+ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi
+sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius
+regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.
+
+ [Note 519: _Mat. Par. verb. pag. 311._]
+
+ [Marge: _Barones libertatum
+ concessiones petunt a
+ Rege._]
+
+His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum,
+Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere
+responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis
+diu petitas libertates concedere voluisset.
+
+ [Marge: _Renovantur chartæ,
+ ut a Joh. concessæ._]
+
+Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque
+protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ
+Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in
+forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de
+libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ.
+
+Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia
+agitur de _Johanne_: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo
+inveniuntur dissimiles.
+
+ [Marge: _Visio forestarum._]
+
+ [Marge: _Chartæ singulæ in
+ singulos Comitatus._]
+
+Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis
+Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui,
+addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ
+quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi
+istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ
+sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato,
+literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur.
+_Richardo_ fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam
+forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne
+decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita
+redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.
+
+ [Marge: _Forestæ
+ deambulantur._]
+
+ [Marge: _Omnia ad totam
+ possidentur._]
+
+Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege _Hugo de
+Nevilla_ (capitalis Justitiarius Forestarum) & _Brienus de Insula_, cum
+aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum
+provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum
+metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut
+fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in
+brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione
+plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis
+propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de
+nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum
+homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has
+libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates,
+Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis
+Charta contentum, extitit prætermissum.
+
+ [Note 520: _Ibid. pag. 311._]
+
+Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium
+mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus _Regis_; concessis
+induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis.
+
+ [Marge: _Bulla Papæ qua
+ Henr. majorennem declarat._]
+
+_Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis
+permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes
+ejus supplent ætatem.[521]_
+
+ [Note 521: _Rub. lib. Scac. fol. 171._]
+
+_Gregorius_ Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus
+viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii
+nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem &
+Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos
+legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum
+tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores
+rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum
+cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat
+retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non
+permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus
+suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem
+vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent
+ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii
+nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis,
+compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque
+profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest
+in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo
+prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter.
+Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus
+quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus
+viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut
+amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem
+Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam
+& honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra
+ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas
+vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito
+astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos
+excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum
+Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.
+
+_Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D.
+1227, Reg. 11._
+
+ [Marge: _Libertatum irritus
+ denuntiat._]
+
+Rex in mense Februario apud _Oxoniam_ Concilio congregato, denuntiavit
+coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia,
+regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione
+Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio _Huberti de Burgo_
+Justitiarii Angliæ.[522]
+
+ [Note 522: _Mat. Par. pag. 324._]
+
+Jam in hoc ipso _concilio_ cancellari fecit & cassari omnes Chartas in
+Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam
+per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens,
+quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum
+ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit
+potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.
+
+Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes
+Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.
+
+Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant
+libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo:
+scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro
+quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est,
+sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti.
+
+Sub Idibus _Julii_ Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas
+quas nuper _Oxonii_ cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque
+dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed
+hoc infecto[523].
+
+ [Note 523: _Ibid. pag. 225._]
+
+Rex, celebratis _Domini Natalitiis_ Eboraci, Londinum regreditur, & in
+itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam
+confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora,
+panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena
+gravi pecuniaria mulctari præcepit.
+
+ [Note 524: _Mat. Par. pag. 332._]
+
+_Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de
+Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta
+sua) & Rectores etiam Ecclesiarum._
+
+ [Marge: _Concilium datur
+ Papæ Nuncio._]
+
+Cum magister _Stephanus_ Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum
+negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex
+convenire apud Westmonasterium, _Dominica_ qua cantatur misericordia
+Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios,
+Hospitalarios, Comites, Barones, _Ecclesiarum Rectores_, & qui de se
+_tenebant in capite_, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia
+memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.
+
+ [Note 525: _Ibid. pag. 349._]
+
+ [Marge: _Decimas petit ad
+ bellum contra Imperatorem._]
+
+Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis,
+Magister _Stephanus_ coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in
+quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia,
+& Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam,
+quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in
+literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro
+universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus &
+rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde
+divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum,
+necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium,
+per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam,
+perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa
+in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii
+naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter
+subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite
+succumbere videantur.
+
+ [Marge: _Rex tacet._]
+
+Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per
+procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo
+contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.
+
+ [Marge: _Laici negant._]
+
+Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias
+suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare.
+
+ [Marge: _Clerus invitus
+ concedit._]
+
+Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum
+murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici,
+consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem
+transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii
+Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad
+Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit.
+
+ [Marge: _Taxandi modus
+ pavis._]
+
+Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus
+fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in
+Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed
+secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia
+bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus,
+proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis
+animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel
+aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis
+vel expensis aliqua occasione deductis.
+
+ [Marge: _Contradicentes
+ excommunicantur._]
+
+Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores
+excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus
+suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa
+decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per
+alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam
+duxerint faciendam.
+
+ [Marge: _Præstatur ante
+ collectionem._]
+
+Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis
+poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo,
+pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ
+incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite
+taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus
+debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio
+murmurantibus cunctis, recessum est.
+
+ [Marge: _Decimantur ipsæ
+ segeces._]
+
+His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi
+Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium.
+
+ [Marge: _Ad celerem
+ Solutionem res Ecclesiæ
+ venduntur._]
+
+Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis
+pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram
+supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit
+ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam
+sub interdicto omnia periclitabantur.
+
+ [Marge: _A. D. 1229. Solus
+ Comitatus Cestriæ liber ab
+ his decimis._]
+
+Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit _Ranulphus_
+Comes _Cestrensis_, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non
+permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas
+conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper
+regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur.
+
+ [Note 526: _Mat. Par. pag. 350._]
+
+ [Marge: _A. D. 1230. Gravis
+ exactio a Clero Londinens. &
+ Judæis._]
+
+Sub mense _Aprili_, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi,
+Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt
+non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in
+partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad
+redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem
+suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt.
+
+ [Marge: _A. D. 1231. Reg.
+ 16. Hen. III. Scutagium 3.
+ marcarum._]
+
+ [Marge: _Archiep. negat a
+ Laicis censeri._]
+
+ [Marge: _Defertur ad 15.
+ Paschæ._]
+
+Rex ab expeditione _Britanniæ_, _Andegaviæ_, _Pictaviæ_, & _Gasconiæ_,
+sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. _Februarii_,
+A. D. 1231, colloquium init _Westmonasterii_ cum Prælatis & aliis regni
+Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de
+omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui
+_Richardus Cantuariensis_ Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo,
+audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici
+judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium
+in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde
+disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat,
+usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam
+Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.
+
+ [Note 527: _Ibid. pag. 354._]
+
+ [Marge: _A. D. 1232. Rex
+ petit auxilium ob Sumptus in
+ bello._]
+
+Convenerant Nonas _Martii_ ad colloquium apud _Westmonasterium_ ad
+vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex
+proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ
+expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde
+necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit.
+
+ [Note 528: _Ibid. 359._]
+
+ [Marge: _Laici ajunt se una
+ militasse, & sic
+ discedunt._]
+
+Quo audito Comes _Cestriæ Ranulphus_ pro Magnatibus regni loquens,
+respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in
+Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita
+inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de
+jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes
+recesserunt.
+
+ [Marge: _Clerus petit
+ inducias._]
+
+Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates
+qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias
+quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est
+itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret
+quod erat de jure faciendum.
+
+ [Marge: _Capitalis
+ Justitiarius deponitur._]
+
+_Hubertus_ de _Burgo_ Comes _Cantii_ & Capitalis Angliæ Justitiarius
+deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui
+habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad
+Regem justitiam illico recepturi.
+
+ [Marge: _A. D. 1232. Reg.
+ 16. 40ma pars bonorum Regi
+ data._]
+
+Convenerunt, A. D. 1232, apud _Lambejam_ ad _colloquium_ in exaltatione
+S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum
+Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti
+Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab
+Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt
+frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI.
+
+ [Note 529: _Mat. Par. pag. 364._]
+
+ [Marge: _Hub. de Burgo
+ declinat Concilium._]
+
+_Hubertus_ de _Burgo_ cui datus fuerat a Rege iste terminus ad
+respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis
+nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem
+Ecclesiæ confugiens, _Meritoniæ_ inter Canonicos delituit, mortem (ut
+rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud _Parisium_, pag.
+363, & in _Archæologo_ nostro.
+
+Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit
+literas in singulos Comitatus.
+
+ [Marge: _Modus colligendi
+ subsidium._]
+
+_Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod
+hodie subsidium dicimus._
+
+ [Marge: _Collectores &
+ Assessores._]
+
+_Henricus_ Dei gratia Rex Anglorum, Petro de _Thaneo_, Willielmo de
+_Culewurthe_, & Adæ filio _Willielmi_, Collectoribus Quadragesimæ,
+salutem[530].
+
+ [Note 530: _Ibid. pag. 367._]
+
+ [Marge: _Concessio 40mæ
+ partis._]
+
+Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras
+habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites,
+Liberi homines, & _Villani_ de regno nostro, concesserunt nobis in
+auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea
+habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de _Bladis_,
+carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, &
+deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti
+Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis
+Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad
+præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus.
+
+ [Marge: _Taxanda per 4 de
+ villa & præpositum
+ juratos._]
+
+ [Marge: _Ipsi per alios._]
+
+ [Marge: _Villæ imbreviandæ
+ in rotulo._]
+
+Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta
+40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa
+integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum
+Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium
+mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia
+militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum
+duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma
+omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte
+imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa
+fuerit in parte, vel in toto.
+
+ [Marge: _Rotulus tradendus
+ Senescallo Baronis, ut Baro
+ colligat, &c._]
+
+ [Marge: _Pecunia Militib.
+ Assessoribus._]
+
+ [Marge: _Summa irrotulanda
+ inter Senescal. &
+ Assessor._]
+
+Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus
+omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus,
+liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius
+Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc.
+quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam
+colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non
+possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde
+recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus
+liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de
+qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus
+Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.
+
+ [Marge: _Pecunia servanda in
+ majori villa sub sigillo &
+ clavib. Assess. & Vicecom._]
+
+Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus
+villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas
+super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras
+& claves suas.
+
+ [Marge: _Assessores mittent
+ rotulos taxationis & receptæ
+ ad Scaccarium._]
+
+ [Marge: _Pecunia at novum
+ Templum._]
+
+Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant
+rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo
+prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad
+Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi
+deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum
+Templum Londinense.
+
+ [Marge: _Non taxandus qui
+ non habet 40 den._]
+
+Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de
+hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus.
+
+Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu _Hertfordiæ_,
+assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de _Hertfordia_, quod
+singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire
+faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat.
+Valete.
+
+ [Marge: _A. D. 1233.
+ Magnates recusant venire ad
+ Parlamentum._]
+
+Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites &
+Barones ad _Colloquium_, ut venirent apud _Oxoniam_ ad festum S.
+_Johannis_[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter
+insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant
+adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum.
+
+ [Note 531: _Mat. Par. pag. 372. Verb._]
+
+ [Marge: _Nunc veniunt
+ stipari, sed nihil actum._]
+
+Edicit Rex aliud _Colloquium Westmonasterii_ ad Calendas Augusti, cui
+magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam
+absentiam, præsertim Comitis _Cestriæ_, qui de insidiis monitus, ocius
+refugerat, nihil actum est.
+
+
+_OBSERVATION._
+
+ Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre
+ Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce
+ Monarque avoient tenté de les priver des droits que la
+ grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient
+ sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des
+ Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés,
+ possession dont Henri III vouloit se rendre le maître
+ absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III,
+ les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en
+ Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque
+ nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les
+ Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent
+ maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit
+ les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours
+ de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été
+ introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien
+ ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont
+ les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu
+ de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant
+ d'Edouard que de ses Prédécesseurs.
+
+ [Marge A: Dans les Remarques
+ sur le premier Volume des
+ Actes de Rymer.]
+
+_FIN._
+
+
+
+=========================================================================
+
+_DICTIONNAIRE_
+DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES
+_DU TEXTE DE LITTLETON_.
+
+
+Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot _Couvrefeu_, dit que dans
+l'_Ouvrage_ de Littleton _il y a plus de paroles Normandes que
+d'Angloises_. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il
+falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce
+Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce
+préjugé.
+
+L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît
+Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en
+usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec
+les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions
+du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se
+rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps
+où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il
+seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été
+spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera
+jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre
+Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant.
+
+Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu
+pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus
+aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont
+puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui
+leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils
+n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode.
+
+Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible
+pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas
+cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que
+ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits
+à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles
+désignent.
+
+Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a
+été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce
+Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement
+usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du
+vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à
+l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai
+d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi
+borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte.
+Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront
+(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur
+l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second
+Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens
+Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel
+du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai
+précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette
+idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le
+plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne
+confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les
+Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur
+lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations.
+
+
+A
+
+_A_ de
+
+_Abarrer_, empêcher l'effet.
+
+_Abbatement_, destruction.
+
+_Abbatre_, anéantir, rejetter.
+
+_s'Abbatre en une terre_, s'en emparer.
+
+_Abeiance_,
+ droit en _abeiance_, droit qui est suspendu.
+
+_Able_, habile, propre, convenable.
+
+_Abridger_, abréger.
+
+_Accomplish_, accompli.
+
+_Accompt_, comptés.
+
+_Accordant_, qui a rapport, qui est conforme.
+
+_Achate_, achat.
+
+_Acquitance_, droit de se faire décharger par un autre
+ d'une demande
+
+_Adwouson_, Patronage.
+
+_Afferance_, rapport, produit.
+
+_Affiance_, Fiançailles, promesse réciproque faite
+ entre deux parties de s'épouser.
+
+_Affiert_, appartient, écheoit.
+
+_Agard_, observé; _il fut agard_, il fut observé.
+
+_Age_ de discrétion, 14 ans.
+
+_Age plein_, Voyez _Pleinage_.
+
+_Aiel_ ou _Ail_, Ayeul.
+
+_Ale_, aller.
+
+_Ale_, séparé, détaché, effacé.
+
+_Alien_, étranger.
+
+_Alien_, aliéner, vendre, donner, transporter.
+
+_Alienee_, Aquereur.
+
+_Alleger_, alléguer.
+
+_Allotment_, l'action de faire des Lots.
+
+_Almes_, ames.
+
+_Alotte_, tombé dans un Lot.
+
+_Allow_, approuvé.
+
+_Allowable_, digne d'approbation.
+
+_Allowance_, du Verbe allouer, accorder une chose
+ à quelqu'un.
+
+_Alterate_, altéré, préjudicié, endommagé.
+
+_Ambideux_, toutes les deux.
+
+_Amnuity_, rente, revenu.
+
+_Amount_, monte.
+
+_Ancestors_, Ancêtres.
+
+_Ancestrel_, d'Ancêtres.
+
+_Anienter_, anéantir.
+
+_Apiert_, il est prouvé, il paroît.
+
+_Appearence_, comparence.
+
+_Appel_, appellé, nommé.
+
+_Apportion_, à proportion.
+
+_Apprender_, s'instruire, apprendre.
+
+_Aquitement_, décharge qu'un Garant doit au Garanti.
+
+_Arer_, labourer.
+
+_Arere_ ou _Adere_, arréragé.
+
+_Arraigner_, impétrer, solliciter un Jugement,
+ assigner.
+
+_Array_, préparé.
+
+_As_, aux.
+
+_Ascention_, droit de succéder à un Ascendant.
+
+_Ascun_, aucun.
+
+_Assent_, consentement.
+
+_Assese_, réglé ou réglée.
+
+_Assesser_, fixer, déterminer, établir.
+
+_Assets_, assez.
+
+_Assouth_, exempt, absous.
+
+_Attainder_, Jugement de condamnation.
+
+_Attaint_, actionné, poursuivi en Jugement.
+
+_Attainte_, action pour se plaindre d'un Jugement ou
+ d'un Procès-verbal faux.
+
+_Attornement_, transport.
+
+_Attorner_, transporter à un autre un droit que l'on
+
+_Attorney_, Porteur de Procuration.
+
+_Available_, valable.
+
+_Averment_, Aveu d'une tenure.
+
+_Averrer_, prouver.
+
+_Avers_, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la
+ Campagne.
+
+_Aunt_, Tante.
+
+_Avowerie_, reconnoissance faite au Seigneur par le
+ Vassal, de ce qu'il a des terres
+ relevantes de son Fief.
+
+_Avoyde_, nul, compté pour rien.
+
+_Autels_, autant.
+
+_Auter_, autre.
+
+_Aweroust_, doute.
+
+_Auterment_, autrement.
+
+_Auxy_ ou _Axy_, aussi.
+
+B
+
+_Barbits_, brebis.
+
+_Baron_, Epoux.
+
+_Barre_, exception.
+
+_Barrer_, empêcher, priver.
+
+_Barretors_, Chicaneurs.
+
+_Baylement_, location.
+
+_Bayler_, donner, louer une maison.
+
+_Beale_, belle.
+
+_Blees_, bleds.
+
+_Bond_, borne.
+
+_Bondage_, tenure villaine.
+
+_Bont_, droit.
+
+_Boefes_, boeufs.
+
+_Bouch_, bouche.
+
+_Breve_, bref.
+
+_Burgesses_, Bourgeois.
+
+_Burgessours_, Incendiaires.
+
+_Burgh_, Bourg.
+
+_Bushels_, Boisseaux.
+
+C
+
+_Cancell_, cancelé, scellé.
+
+_Capons_, chapons.
+
+_Carier_, charrier.
+
+_Carue_, charue, autant de terre qu'il en faut
+ pour occuper une Charue.
+
+_Case_, cas.
+
+_Castle_, Château.
+
+_Ceo_, ce
+
+_Cest_, ce
+
+_Ceulx_, ces
+
+_Challenge_, moyens par lesquels on rejette le
+ témoignage des Jureurs.
+
+_Chapter_, Chapitre.
+
+_Chateux_ ou _Chatels_, effets mobiliers.
+
+_Chaunter_, parler, décider, prononcer.
+
+_Chescun_, chaque.
+
+_Claime_, clameur.
+
+_Claimer_, reconnoître, avouer, & aussi reclamer.
+
+_Clove_, clou.
+
+_Coadjutors_, concurrens.
+
+_Coheirs_, Cohéritiers.
+
+_Cohert_, forcer, obliger, contraindre.
+
+_Colour_, apparence, droit apparent.
+
+_Commeitter_, confier.
+
+_Common_, commun.
+
+_Compel_, forcé, obligé, contraint.
+
+_Compeller_, forcer, obliger, contraindre.
+
+_Compester_, disposer les terres à recevoir les
+ différentes semences avec succès.
+
+_Complaine_, plainte.
+
+_Comprehender_, comprendre.
+
+_Conclude_, non-recevable.
+
+_Congeable_, qui peut être expulsé.
+
+_Continual_, continué.
+
+_Contristiant_, Voyez _Nient_.
+
+_Conveyer_, conserver à un autre un droit qu'on a.
+
+_Conusans_, connoissance.
+
+_Conusier_ ou _Conuster_, reconnoître, avouer.
+
+_Conusor_, Prédécesseur, Auteur, celui au droit
+ duquel on jouit d'un fonds.
+
+_Cornage_, publication ou convocation faite avec
+ une corne percée.
+
+_Corrupt_, corrompu.
+
+_Consen_ ou _Cosin_, Parent & Parente.
+
+_Costage_, ou _Cost_, coût, débours.
+
+_Covenants_, conventions.
+
+_Covert_, couvert.
+
+_Coverture_ ou _Couverture_, Mariage subsistant.
+
+_Covin_, convention secrete, concert.
+
+_Counsailer_, Conseiller.
+
+_Counter_, conter, raconter.
+
+_Countie_, Comté.
+
+_Cresser_, accroissement.
+
+_Culpable_, coupable.
+
+_Cure_, soin.
+
+_Curge_ ou _Courge_, court, _currit_.
+
+_Curtesie_, droit de viduité dû au Mari qui a eu un
+ enfant vivant.
+
+_Cy_, oui.
+
+D
+
+_Dagger_, dague, poignard.
+
+_Damajouse_, dommageable.
+
+_Darrain_, dernier.
+
+_Deane_, Doyen.
+
+_Deanry_, Chapitre, Doyenné.
+
+_Decease_, décès.
+
+_Declaration_, Contrat.
+
+_Defeasible_, qui peut être anéanti.
+
+_Defeat_, déchu, anéanti.
+
+_Deforcer_, retenir injustement.
+
+_Deins_, dans.
+
+_Dementiers_, jours intermédiaires.
+
+_Demesne_, propre.
+
+_Demesnes_, propriétés, fonds.
+
+_Detinue_, retenue, détention.
+
+_Devates_, débat.
+
+_Deviat_, mourut.
+
+_Devider_, diviser, partager.
+
+_Devier_, mourir, _il devy_, il meurt.
+
+_Devise_, clause d'un Testament, Testament.
+
+_Devisor_, Testateur.
+
+_Disabilitie_, incapacité.
+
+_Disable_, inhabile, incapable.
+
+_Disabler_, prétendre que quelqu'un est inhabile,
+ incapable.
+
+_Disagreer_, refuser,
+
+_Discent_, Succession.
+
+_Discinet_, Homme qui n'a point de ceinture.
+
+_Disclaimer_, renoncer, méconnoître.
+
+_Discontinuance_, interruption du droit qu'on a sur un
+ fonds par la vente qu'un autre, chargé
+ de conserver ce droit, en a faite.
+
+_Discover_, découvrir.
+
+_Disease_, figure, aspect.
+
+_Disinheritance_, action par laquelle on deshérite
+ quelqu'un, on le dépouille d'un droit.
+
+_Disparagement_, faire épouser à un Mineur ou à une
+ Mineure une personne de condition
+ inférieure ou qui est difforme, &c.
+
+_Disseisissour_, celui qui dépossede.
+
+_Distrainer_, saisir, enlever d'un fonds quelque
+ meuble.
+
+_Distres_, _détresse_, saisie.
+
+_Distresse_, faculté de dépouiller quelqu'un de sa
+ possession.
+
+_Distributer_, distribuer.
+
+_Divester_, dénaturer.
+
+_Done_, _Donor_ ou _Donour_, Donateur.
+
+_Donées_, Donataires.
+
+_Dowment_, Dot.
+
+_Droiturel_, légitime, conforme au droite.
+
+_Duties_, redevances.
+
+E
+
+_Effectual_, exécuté, effectué.
+
+_Egaltie_, égalité.
+
+_Egresse_, sortie.
+
+_Eigne_, aîné _ou_ aînée.
+
+_Eigné_, aîné.
+
+_Eeins_, dans, dedans.
+
+_Eire_, Tribunal ambulant.
+
+_Election_, choix.
+
+_El ust ewe_, il _ou_ elle eût eu, _qu'il soit ewe_,
+ qu'il ait eu.
+
+_Embear_, embarrasser, charger, occuper une chose
+ par une autre.
+
+_Empleder_, appeller en Jugement.
+
+_Enclosure_, empêchement, obstacle, opposition.
+
+_Encounter_, envers, contre.
+
+_Endent_, autentique.
+
+_Endenture_, Acte autentique, double, & dont les deux
+ parties étant dentelées _s'endentent_
+ l'une avec l'autre.
+
+_Endict_, convaincu, jugé, condamné.
+
+_Endorce_, employé sur, endossé.
+
+être _Endow_, avoir douaire.
+
+_Endurer_, durer.
+
+_Enheritance_ ou _enheritage_, succession.
+
+_Enheritrix_, Héritiere.
+
+_Enlarger_, étendre, augmenter.
+
+_Ent_, cependant.
+
+_Entaile_, qui a la faculté de succéder à un
+ _Fief à tail_ ou conditionnel.
+
+_Entent_, point, a _cel entent_, en ce point.
+
+_Enter_, entrer; il signifie aussi enregistrer.
+
+_Entiertie_, totalité.
+
+_Entire_, entier & entiere.
+
+_Entrer_, se mettre en possession.
+
+_Entry_, entrée.
+
+_Equitie_, raison.
+
+_Escheate_, échéance.
+
+_Escrouet_, rouleau.
+
+_Eslier_, choisir, opter.
+
+_Especial_, spécial.
+
+_Esperver_, épervier.
+
+_Estate_, état.
+
+_Ester_, être.
+
+_Estope_, sans droit, non recevable, exclus.
+
+_Estoyer_, subsister.
+
+_Estoyera_, restera.
+
+_Evidence_, preuve.
+
+_Ewe_, eau.
+
+_Excommengement_, excommunication.
+
+_Executors_, Exécuteurs testamentaires.
+
+_Expences_, dépenses.
+
+_Expresser_, exprimer.
+
+_Expulsement_, expulsion.
+
+_Extinguishment_, amortissement, extinction.
+
+_Extortionners_, Concussionnaires.
+
+F
+
+_Face_, fait.
+
+_Failir_, faillir, manquer.
+
+_Fait_, Acte.
+
+_Fait polle_, Acte olographe, qui n'est point
+ autentique.
+
+_Fauxer_, faire déclarer faux un Acte.
+
+_Fealty_ ou _Fealtie_, fidélité.
+
+_Feasance_, réduction.
+
+_Feast_, Fête.
+
+_Fee simple_, Fief héreditaire.
+
+_Feigner_, feindre.
+
+_Feoffee_, Fieffataire, feudataire.
+
+_Feofment_, inféodation.
+
+_Ferromus_, nous ferons.
+
+_Fieffor_, celui qui donne un fonds en fief.
+
+_File_, fille.
+
+_Fime_, fumier.
+
+_Finali_, final.
+
+_Fine_, somme, amende, taxe, & aussi
+ transaction.
+
+_Fits_, fils.
+
+_Follie_, tort, faute.
+
+_Forbarre_, privé, dépouillé.
+
+_Forbarré_, empêché, non recevable.
+
+_Forcprise_ ou _Fortspris_, excepté.
+
+_Forsque_, sinon.
+
+_Forstaller_, frauder un droit.
+
+_Fort_, capable.
+
+_Foundu_, fondé.
+
+_Foundu_, copié, dressé sur un modele.
+
+_Foyal_, fidele.
+
+_Franckalmoigne_, franche-aumône.
+
+_Franc tenement_, usufruit, possession des fruits, bien
+ dont on n'a que la jouissance.
+
+_Friers_, freres.
+
+_Fuit_, fut.
+
+G
+
+_Gallines_, poules.
+
+_Gaunts_, gants.
+
+_Genuler_, fléchir le genouil, s'agenoullier.
+
+_Gilofer_, géroffle.
+
+_Gisant_, en _gisant_, en jettant.
+
+_Gisir_, consister en quelque chose, résider en
+ quelqu'un ou en quelque chose.
+
+_Grants_, dons, cessions de biens.
+
+_Grantor_, Donateur.
+
+_Greinder_ ou _griender_, grand, élevé, plus considérable.
+
+_Griever_, faire préjudice.
+
+H
+
+_Hanap_, coupe.
+
+_Happer_, arriver, il _happa_, il arriva que, &c.
+ il veut dire aussi se _procurer_,
+ obtenir.
+
+_Heires_, hoirs, successeurs, héritiers.
+
+_Hont_, honte.
+
+_Host_, armée.
+
+_Hotchpot_, rapport entre cohéritiers.
+
+I
+
+_Iammes_, jamais.
+
+_Impeachment_, empêchement.
+
+_In_, dans.
+
+_Incumbent_, pourvu d'un Bénéfice; celui qui
+ l'occupe.
+
+_Indenture_, voyez _Endenture_.
+
+_Indictment_, assignation.
+
+_Inheritable_, qui a droit de succéder.
+
+_Interrupt_, interrompt & interrompre.
+
+_Joine_, déposé en la main de Justice.
+
+_Mise joine_, gages que le demandeur & le défendeur
+ donnoient respectivement avant de
+ plaider.
+
+_Jointment_, conjointement.
+
+_Jointure_, tenure que l'on possede conjointement
+ avec quelqu'un.
+
+_Issint_, ainsi.
+
+_Issuant_, sorti.
+
+_Issue_, enfant.
+
+_Jurie_, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le
+ rapport des Jureurs.
+
+_Justices_, Juges.
+
+_Juventute_, jeunesse.
+
+L
+
+_Laches_, négligence.
+
+_Large_, _prender a large_, prendre une chose dans sa Généralité.
+
+_Lease_, _leas_, cession, abandon.
+
+_Lessee_, cessionnaire.
+
+_Lessor_, celui qui cede.
+
+_Letter_, Acte, Ecrit, Lettre.
+
+_Levie_, approuvé, _sine levie_, transaction
+ ratifiée par les Juges.
+
+_Ley_, Loi; ce mot se prend aussi pour
+ bataille,_Ley gager_, c'est gager la
+ bataille.
+
+_Liable_, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter
+ quelque convention.
+
+_Limit_, spécifié, désigné.
+
+_Lirroit_, il seroit permis.
+
+_Liver_, livre de poids.
+
+_Liverie de saisin_, investiture.
+
+_Lou_, quand.
+
+_Lour_, leur.
+
+M
+
+_Maihemer_, disloquer, estropier.
+
+_Maines_, mains.
+
+_Maintenance_, manutention, conservation.
+
+_Maner_, maniere.
+
+_Manor_, Manoir, Seigneurie.
+
+_Manumission_, affranchissement.
+
+_Marches_, frontiere.
+
+_Marry_, marié.
+
+_Master_, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur.
+
+_Matter_, matiere.
+
+_Meane_, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot
+ est quelquefois substantif, quelquefois
+ adjectif.
+
+_Mease_, masure; il veut dire aussi moyen.
+
+_Meason_, maison.
+
+_Meinder_, moindre.
+
+_Meins_, moins.
+
+_Melieux_, meilleur.
+
+_Mercie_, merci, _estre en le mercie_, être à la
+ merci.
+
+_Mere_, vrai, certain, _plus mere_, plus certain.
+
+_Mese_, métairie.
+
+_Mesmes_, moi-même.
+
+_Mesnaltie_, état du Seigneur moyen, intermédiaire.
+
+_Mesne_, moyen, qui tient le milieu.
+
+_Metes_, mesures.
+
+_Mi_, pas _ou_ point.
+
+_Mischief_, malheur.
+
+_Mise_, gages.
+
+_Mitter_, mettre, employer.
+
+_Moity_, moitié.
+
+_Money_, monnoie.
+
+_Monstrans_, exhibition.
+
+_Morant_, mort.
+
+_Morier_, finir, s'éteindre.
+
+_Mulier_, enfant né avant le mariage.
+
+_Mulnes_, moindre, plus petit, plus jeune.
+
+_Mults_, plusieurs.
+
+_Muster_, _montre_, revue de troupes.
+
+N
+
+_Nemy_, non pas.
+
+_Nief_, femme née en villenage.
+
+_Nient_, n'est pas _ou_ rien; il signifie
+ quelquefois _sans_ comme dans ce mot
+ _nient constritant_, sans faire injustice,
+ malgré, indépendamment.
+
+_Nonage_, minorité.
+
+_Nosme_, nom.
+
+_Noyer_, nuire.
+
+_Nulluy_, aucun.
+
+_Number_, nombre.
+
+O
+
+_Ordaine_, ordonné.
+
+_Order_, ordre.
+
+_Ordinance_, Réglement.
+
+_Ordinari_, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire.
+
+_Ores_, en ce cas.
+
+_Original_, Bref originaire, en vertu duquel on
+ intente Action.
+
+_Oter_, enlever, expulser, chasser.
+
+_Ove_, avec.
+
+_Ouster_, outre, au-delà, & encore.
+
+_Owelti_, égalité.
+
+P
+
+_Panel_, partie, un certain nombre.
+
+_Paramont_ ou _Paramount_, suzerain.
+
+_Parcener_, copartageant.
+
+_Parker_, garde-parc.
+
+_Parlance_, façon de parler.
+
+_Parol_, mot, expression.
+
+_Parson_, Curé.
+
+_Partition_, partage.
+
+_Passe_, pas _ou_ pas assez.
+
+_Pavor_, peur, crainte.
+
+_Pays_, campagne.
+
+_Pee_, pied.
+
+_Pepper_, poivre.
+
+_Perceiver_, percevoir.
+
+_Per enter_, entre.
+
+_Performer_, accomplir, exécuter.
+
+_Personaltie_, être _en
+ personaltie_, être personnelle.
+
+_Pier_, pere.
+
+_Pile_, boule.
+
+_Piller_, pilier.
+
+_Pischer_, pêcher.
+
+_Pleast_, il plaira.
+
+_Pleader_, faire valoir des raisons en Jugement,
+ plaider.
+
+_Plee_, Plaidoyer.
+
+_Pleinage_, majorité de 21 ans.
+
+_Plesors_, plusieurs.
+
+_Plist_ ou _Plyte_, état, droit, puissance.
+
+_Pluis_, plus.
+
+_Poigne_, poing.
+
+_Poit_, _Poyt_ ou _Poet_, peut.
+
+_Il port_, il intente, il présente.
+
+_Possesse_, possesseur.
+
+_Post_, pouvoir, droit sur un fonds.
+
+_Pours_, pauvres.
+
+_Power_, pouvoir.
+
+_Praiers_, prieres.
+
+_Prescriber_, se servir de prescription.
+
+_Presentement_, présentation.
+
+_Preyer_, prier.
+
+_Primer_, premier.
+
+_Prisel_, _prise_, acceptation, condition.
+
+_Prist_, prêt, _paratus_.
+
+_Privitie_, correspondance qu'il y a entre deux
+ personnes.
+
+_Privy_, qui est seul saisi.
+
+_Prompter_, promesse, engagement.
+
+_Proof_, preuve.
+
+_Protect_, protégé.
+
+_Puissoit_, pouvoit.
+
+_Pur_, pour.
+
+_Pur_, par.
+
+_Purchase_, acquisition.
+
+_Purparty_, lot, part.
+
+_Purport_, suppose _ou_ supplée.
+
+Q
+
+_Quart_, quatrieme.
+
+_Quarter_, quart, quartier.
+
+_Querer_, chercher.
+
+_Queulx_, quels.
+
+_Quiet_, paix.
+
+_Quietment_, sans trouble, paisiblement.
+
+R
+
+_Rate_, raison.
+
+_Realtie_, être en _realtie_, avoir rapport, être attaché à un fonds de
+ terre ou à tout autre immeuble.
+
+_Reantry_, reprise de possession.
+
+_Reason_, raison.
+
+_Reattachement_, nouvelle assignation.
+
+_Receiver_, recevoir.
+
+_Recognitors_, ceux qui étoient chargés par l'Assise
+ d'examiner un fait, & d'en faire le
+ rapport.
+
+_Recommons_, nouveau Bref.
+
+_Recoverer_, recouvrer.
+
+_Recoverie_, recouvrement.
+
+_Recousse_, reclamation.
+
+_Redisseisin_, deuxieme dépossession.
+
+_Reel_, qui provient d'un fonds.
+
+_Reeve_, Prevôt d'une Seigneurie.
+
+_Refusal_, refus.
+
+_Regardant_, dépendant.
+
+_Regresse_, sortie récidivée, réitérée.
+
+_Rehearsal_, dispositif, préambule.
+
+_Rehercer_, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on
+ a exprimé en un autre.
+
+_Releases_, abandon, délaissemens.
+
+_Relinquiser_, abandonner, laisser.
+
+_Remainder_, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont
+ réservés après la vente ou après le don.
+
+_Remembrance_, souvenir.
+
+_Remitter_, remettre, renvoyer ou restituer; il veut
+ dire aussi restitution.
+
+_Remnant_ ou _Remanant_, restant, le surplus.
+
+_Replegiare_, révendication.
+
+_Replevin_, main-levée.
+
+_Reprise_, reprise, révendication.
+
+_Requirer_, exiger, requerir.
+
+_Resceit_, recette.
+
+_Respect_, rapport, relation.
+
+_Respondu_, être _respondu_, être représenté en Jugement par un
+ Procureur.
+
+_Rette_, réputé, présumé.
+
+_Returner_, récuser, rejetter, exclure.
+
+_Reverser_, renverser, anéantir, détruire, effacer.
+
+_Ristrainer_, excepter.
+
+_Roberi_, vol.
+
+_Rol_, Rôle, Registre, Papier terrier.
+
+_Rule_, Rôle.
+
+S
+
+_Sa_, se prend aussi pour son.
+
+_Salvation_, conservation.
+
+_Sane_, sain & santé.
+
+_Satiffie_, content, satisfait.
+
+_Savant_, se réservant.
+
+_Sauns_, sans.
+
+_Scotes_, Ecossois.
+
+_Seale_, Sceau.
+
+_Secular_ ou _Seculer_, Séculier.
+
+_Seisin_, possession.
+
+_Semble_, semblable.
+
+_Serement_, serment.
+
+_Servant_, domestique.
+
+_Serue_, fonction.
+
+_Sete_, fleche.
+
+_Sever_, séparer, distinguer, diviser, & aussi
+ séparé, distinct, différent.
+
+_Several_, différent, divers.
+
+_Severaltie_ part en
+ _Severaltie_, à part, en particulier, séparément.
+
+_Sewer_, Ecuyer d'armes.
+
+_Soens_, siens.
+
+_Soër_, Soeur.
+
+_Soke_, charue.
+
+_Soint_, soient.
+
+_Sole_, seul.
+
+il _Soloit_, il étoit ordinaire, on avoit coutume de,
+ &c.
+
+_South_, sous.
+
+_Souveraingtie_, supériorité.
+
+_Space_, espace.
+
+_Spours_, éperons.
+
+_Staple_, Foire.
+
+_State_, état.
+
+_Statude_, Statut.
+
+_Subdver_, soumettre.
+
+_Substance_, moyen, soutien, appui d'une cause.
+
+_Suer_, suivre, poursuivre.
+
+_Suffer_, souffrir.
+
+_Sufficientment_, suffisamment.
+
+_Suit_, poursuite, procédure.
+
+_Suit_, suivi.
+
+_Summ_, somme.
+
+_Summoner_, avertir, sommer.
+
+_Surdant_, qui naît, qui part, qui sort d'une chose.
+
+_Surrender_, remettre.
+
+_Surrender_, délivrer, retrocéder, délivré ou
+ retrocédé.
+
+_Surviver_, survivant.
+
+_Sustemer_, entretenir, conserver.
+
+T
+
+_Tail_, restraint, modifié.
+
+_Teignir_, penser, opiner.
+
+_Teignomus_, nous tenons tel fonds de tel Seigneur.
+
+_Tenancie_, tenure.
+
+_Tender_, offrir, offre.
+
+_Termor_, celui qui tient à terme.
+
+_Test_, tête.
+
+_Tiel_, tel.
+
+_Tierce_, troisieme.
+
+_Title_, titre.
+
+_Traire_, attirer après soi.
+
+_Trenchast_, fut affectée, fut hypotéquée.
+
+_Trespasse_, excès.
+
+_Trie_, attesté.
+
+_Trier_, plaider.
+
+_Tollir_, priver.
+
+_Torcenouse_, violence.
+
+_Torcious_, violent.
+
+_Torciousement_, par force.
+
+V
+
+_Vacation_, vacance d'un Bénéfice.
+
+_Value_, prix, valeur.
+
+_Veier_, voir.
+
+_Veignir_, _venir_, parvenir, succéder.
+
+_Vendredie_, Vendredi.
+
+_Venter_, ventre.
+
+_Verdict_, procès-verbal, rapport des Jurés.
+
+_Verie_, vraie.
+
+_Veritie_, vérité.
+
+_Vetue_, chose vêtue, attachée, réunie à une autre.
+
+_View_, vu.
+
+_Vintisme_, vingtieme.
+
+_Uncore_, encore.
+
+_Voide_, nul.
+
+_Volunt_, volonté.
+
+_Vouchee_, appellé en jugement ou en garantie.
+
+_Voucher_, appeller.
+
+_Voy_, voie.
+
+_Vre_, voir, vue.
+
+_Urera_, servira, sera utile.
+
+_Use_, usage.
+
+_Ust_, eut.
+
+_Utlagarie_, contumace, bannissement.
+
+_Utlage_, contumacé, banni.
+
+W
+
+_Waive_, vagabond.
+
+_Wast_, dégradation d'héritages.
+
+
+[Illustration]
+
+
+
+
+======================================================================
+
+_ECLAIRCISSEMENS_
+
+ET CORRECTIONS.
+
+_PREMIER VOLUME._
+
+Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence par ces mots, _Un
+franc-tenement_, &c. doit être retranché.
+
+Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent du 9e aux
+10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres 30 & 33 du Livre 4
+de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer les chap. 29. & 33. En effet,
+1º. cet Auteur, dans le premier de ces Chapitres, s'exprime ainsi:
+
+_J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race la Couronne
+se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains égards
+héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en proche, &
+qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre Loi politique, on
+suivit pour la succession des Fiefs le même esprit qu'on avoit suivi
+pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs passerent aux enfans &
+par droit de succession & par droit d'élection, &c._
+
+Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre Magistrat renvoie
+par le passage que je viens de transcrire, il n'est question que
+d'exemples de prétendues[532] _élections_ à la Couronne, tirés du 9e
+siecle; & cependant M. de Montesquieu veut que ces exemples ayent influé
+sur un usage qui n'a constamment commencé, suivant l'unique autorité
+qu'il fait valoir, qu'avec le regne de l'_Empereur Conrad_, IIe du nom,
+c'est-à-dire, plus de cent soixante ans après. _Sic progressum est ut ad
+filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare._
+
+ [Note 532: Voyez sur l'équivoque de ce terme _élection_,
+ Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15;
+ & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient _qu'il ne se
+ trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans
+ máles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus
+ pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été_, dit-il, _pendant la
+ pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit
+ plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes
+ Rois_.]
+
+Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par la
+_progression_ des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit de
+choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. Ce
+droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere institution de
+l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la _Loi politique_ de cette
+hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec la _Loi politique_ par
+laquelle la succession au Trône s'étoit réglée au temps où les Fiefs
+étoient devenus héréditaires. Il ne faut d'ailleurs qu'un peu
+d'attention pour appercevoir l'illusion des relations que M. de
+Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la maniere de succéder aux
+Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est imaginé avoir été suivie
+dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. Car en supposant avec lui
+que l'élection à la Couronne eût servi de regle pour la succession aux
+Fiefs, cette regle auroit dû consister à donner aux vassaux le droit de
+choisir dans la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel
+ils auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs le
+choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en effet,
+dépendu de leurs Souverains.
+
+2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que _quand
+les Fiefs furent héréditaires_ (il faut remarquer qu'ils furent
+héréditaires en 877) _le droit d'aînesse s'établit dans la succession
+des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne qui étoit le
+grand Fief_. Il ajoûte..... _qu'on établit alors un droit de
+primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de la Loi
+politique & civile_.
+
+Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé que sous la
+seconde Race la _Couronne avoit été élective & héréditaire_, dans le 33e
+il assure que la _Couronne, qui étoit le grand Fief_, étoit dévolue,
+durant la même Race, à l'aîné.
+
+Dans le Chapitre 29 la _Loi politique_, qui avoit réglé dans le 9e
+siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. de
+Montesquieu, la _Loi politique_ qui autorisa dans la suite l'élection
+des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est la _Loi féodale_
+qui a fait plier sous elle la _Loi politique & civile_. Ces
+contradictions ne partent évidemment que de la confusion des époques, &
+elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se laisser emporter trop
+loin par la rapidité du style & la nouveauté ou l'éclat des pensées dans
+les Ouvrages qui ont principalement pour objet la discussion des faits.
+
+Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, _les suites qu'auroit eu leur
+infidélité_, lisez _qu'auroit eues, &c._
+
+_Idem_, lig. 22, _pessédoient_, lisez _possédoient_.
+
+Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en _présens_, en
+_honneurs ou biens fiscaux_, en _Bénéfices des particuliers ou des
+Eglises & en Aleux_. Les _présens_ étoient héréditaires, & devenoient
+aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. Tels étoient les
+biens désignés par le nom _de munificentiæ_ dans le _Traité d'Andely,
+entre Gontran & Sigebert_, dont je parle page 7. Ces présens étoient
+tirés des confiscations qui échéoient au Roi régnant, & qui, n'ayant pas
+été possédés par ses prédécesseurs, n'étoient point réputés incorporés
+au domaine ni inaliénables.
+
+Les _honneurs_ ou _biens fiscaux_ provenoient des confiscations; mais
+les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, étoient
+réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne pour n'en
+être jamais séparés.
+
+La _Jurisdiction_ que j'attribue en cet endroit à ces _honneurs_, doit
+s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez la Remarque sur
+la Charte de Guillaume le Conquérant, qui suit les Loix d'Edouard le
+Confesseur dans le 2e Volume, page 161.
+
+Page 6, ligne 24, au lieu de _distric_, il faut lire _district_.
+
+Page 8, après la Note 33, _absque ullius introitu judicum, Form. 17, L.
+1, Marculph._ on doit ajouter cette observation, _ces portions du fisc
+devenoient soumises directement au Roi_. Voyez _Capitul. de Villis 1,
+vol. Balus._
+
+Page 10, Note 43, au lieu de _défend de restituer_, lisez _défendent de
+restituer_.
+
+Page 13, 3e Note, on lit _Chap. de utili, &c._ lisez _Chopin, de utili,
+&c._
+
+Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, _départ. d'hérit._ ce qui
+ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire _Terrien, chap. 6, de
+parties d'héritage_.
+
+Page 15, j'ai dit que l'_ancien Coutumier rappella les Seigneurs & les
+vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que Saint Louis
+avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son aïeul avoient
+démembrés du Fisc_.
+
+Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles que
+suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre _ce Roi, les Clercs & les
+Barons_, lequel se trouve page 41 du premier Volume des Ordonnances de
+la troisieme Race. En effet, suivant cet article, ce n'étoit qu'en
+_Bourgage_ & en _Villenage_ que la terre donnée par les peres à leurs
+enfans échéoit, du temps de Philippe Auguste, à leurs plus proches
+parens, _ad proximiores parentes_; les peres succédoient donc alors à
+leurs enfans, quant aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces
+derniers, pourvu qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or,
+sous Saint Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car
+Beaumanoir ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le premier
+qui l'ait proposée comme digne d'être généralement adoptée.
+
+Page 17, à la 2e ligne, effacez _hoirs_, & mettez _heires_.
+
+Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 _contient le droit
+de représentation_, qu'elle prouve aussi qu'au temps de Littleton les
+_biens étoient faits propres en la personne de celui qui le premier les
+possédoit à droit successif_.
+
+Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient _les Avoués_
+des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie domestique des fonds
+des maisons Religieuses: observation que le Lecteur est prié de se
+rappeller toutes les fois qu'il trouvera que j'attribue une Jurisdiction
+sous les deux premieres Races aux simples Seigneurs de Fief.
+
+Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; au
+lieu de ces mots, _on ne peut l'aliéner, &c._ il faut ceux-ci, _on peut
+l'aliéner, &c._
+
+Page 42, Note (a), au lieu de _Seigneur au degré plus élevé_, il faut
+mettre _par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de
+feudataire; supérieur quant à la nature du fief_.
+
+Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette phrase,
+_mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la fille qu'il
+auroit, &c._ & substituez-y celle-ci, _mais après la mort de cet aîné le
+cadet exclueroit sa niece_.
+
+Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme ligne,
+_possibilité d'issue étiente_, lisez _éteinte_.
+
+Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 & 18, au lieu de
+_le pere ou la mere qui leur survit_, substituez _le pere ou la mere qui
+survit à cet enfant_.
+
+Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez _lorsque_
+en la place de _quand_; & dixieme ligne, _jouit_ au lieu de _jouira_.
+
+Page 52, 3e ligne, _& se l'ennie_, lisez _& se l'en nie_.
+
+Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur la Remarque
+de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une erreur commise par M.
+de Lauriere, page 38 de son Recueil des Ordonnances de la troisieme
+Race; cet Auteur y dit que l'_Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de
+Juillet 1219, est pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont
+tellement maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des
+conquêts faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article
+331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la femme
+est prédécédée_.
+
+Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée de
+Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en Bourgage; tous ceux
+faits hors Bourgage appartiennent propriétairement au mari, & la femme
+n'en a que moitié en usufruit durant sa viduité.
+
+Page 68, 3e ligne, après ces mots, _le douaire n'étoit point dû_,
+ajoutez ceux-ci, _sur ce fief_.
+
+Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, effacez
+_si_; troisieme ligne, au lieu de _s'il arrive_, lisez _il arrive_; &
+sixieme ligne, après le mot _intenter_, ajoutez ceux-ci, _en ce cas_.
+
+Page 77, 28 ligne, après ces mots, _ayent établi des Fiefs_ lisez
+_viagers_.
+
+Page 86, quand je dis dans la Remarque (_b_) que certains Brefs
+_s'accordoient par les Juges des Seigneurs_, je parle du temps où les
+Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, ce qui dut
+arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de Charles le Simple, nos
+Rois ne pouvant, à cause des troubles, suivre les anciennes regles pour
+l'administration de la Justice, les Commissions dont ils chargeoient
+leurs envoyés n'étant plus respectées, sur-tout par les possesseurs des
+Fiefs de dignité; ces Fiefs exercerent tous les droits de la
+souveraineté sur leurs Sous-feudataires, & la plupart de ceux-ci se
+trouverent nécessités par l'impossibilité de recourir au Roi, & par les
+absences fréquentes de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction
+purement provisoire & économique, à laquelle ils avoient jusques-là été
+restrains à l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs
+causes[A]. Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les
+propriétaires de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la
+subordination la plus complette, comme je l'observe ailleurs.
+
+Page 95, après la Note 1, où _je cite Sect. 78 & 79_, il faut citer _la
+Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la Charte ajoutée
+par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où il est traité des Justices
+Seigneuriales_.
+
+Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve _revendiqué_, c'est
+_révendique_.
+
+Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés au Clergé,
+_n'avoient de Jurisdiction que par privilége_, on doit restraindre cette
+_Jurisdiction_ à ce qui concernoit la Police domestique des Métairies
+Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même page, j'ajoute que le _privilége
+d'exemption de Jurisdiction s'accordoit à quelques Eglises_. Pour bien
+entendre ceci, il est essentiel d'observer que les Causes civiles des
+Colons, des biens du Domaine Royal donnés aux Eglises, ressortissoient
+nuement de la Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la
+compétence que sur les hommes domiciliés dans un _territoire_ donné aux
+Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes
+étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville,
+ [Marge A: C'est delà que
+ dans le ch. 24 du liv.
+ premier des Etablissemens de
+ S. Louis, _li Roy ne peut
+ mettre ban en la terre au
+ baron, ne libers ne peut
+ mettre ban en la terre au
+ vavassor_.]
+dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, ou
+pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les Avoués ou les
+Vidames, pouvoient en porter directement les causes en la Cour du Roi.
+
+Page 123, ligne 19, au lieu de _ce qu'en aliénant_, lisez _qu'en
+aliénant_.
+
+Page 121, ligne 22, effacez le mot _celui_.
+
+Page 124, ligne 13, après ces mots _aveu de la Jurisdiction_, ajoutez,
+_ou police domestique_.
+
+Page 136, Note 6, lisez _Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid._ premier Vol.
+col. 1052, & col. 409, ann. 803.
+
+Page 165, ligne 14, au lieu du mot _fruis_, lisez _fruits_.
+
+Même page, dernière ligne, _ou que sa naissance fût utile_, mettez _si
+sa naissance étoit utile_.
+
+Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au lieu de
+_étant_, mettez _est_.
+
+Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de _Bénéfice_, lisez
+_Bénéficiers_.
+
+Page 188, 10e ligne, au lieu de _ce mineur pourra agir_, mettez _ce
+mineur ne pourra agir_.
+
+Page 192, je dis _la conversion de ces fonds en aleux les rendoit
+indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient avoient
+Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue_. Ceci est
+juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction des Comtes, parce
+qu'en effet les biens fiscaux convertis en propriétés par le Roi, ne
+reconnoissoient que la justice de sa Cour; il faut encore entendre la
+Jurisdiction que les Propriétaires de biens fiscaux convertis en aleux
+exerçoient sur leurs Tenans d'une Jurisdiction de police & économique
+par les raisons ci-devant déduites, & que je ne répéterai plus.
+
+Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci.
+_Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell._
+
+Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée sous
+plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, étoit relative
+aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne tenu en 1080, &
+ces épreuves n'étoient point admises par les Loix Normandes. Voyez mes
+Remarques sur les Sections 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient
+surpris la religion des Princes pour accréditer cette Procédure dans la
+Normandie.
+
+Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez _gagée_ au lieu de _gagnée_.
+
+Page 240, 12e ligne de la Remarque. _Les principaux Officiers de Justice
+des Seigneurs_, dont il est parlé en cet endroit, étoient ceux qui
+veilloient à l'administration économique des Seigneuries, tels que les
+Avoués, les Prevôts, les Vidames, les Senéchaux; leurs fonctions sont
+spécifiées dans l'extrait que j'ai donné de Flete dans mon second
+Volume. Ce sont ces Officiers que je nomme page 241 _bas Justiciers_.
+
+Page 242, 8e ligne, au lieu de _Loix aussi opposées qu'étoient celles
+d'Edouard_, &c. lisez _Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles
+celles d'Edouard_, &c.
+
+Page 247, 5e ligne, après ces mots _des travaux de sa femme_, lisez, _&
+en même-temps des travaux de ses enfans_.
+
+Page 257, 17e ligne, avant ces mots, _ne se réserver_, il faut mettre
+_&_.
+
+Page 283, lisez, _Gavel-kind_, au lieu de _Gravel-kind_ dans l'annonce
+de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, lisez _une sorte
+de rente_, au lieu de _sorte de rente_.
+
+Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, _ce terme est ici
+pris_, il faut substituer à ces mots ceux-ci, _ce terme se prend
+ordinairement_.
+
+Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque 244,
+au lieu de _en ce cas_, on doit lire _alors_.
+
+Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, que les
+Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres Races qu'une
+Justice de correction provisoire sur les Colons qui étoient soumis à un
+Fief.
+
+Page 325, après ces mots, _Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux_, il
+faut ajouter, _& de Juges purement économiques, ils devinrent Juges des
+causes civiles_.
+
+Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, _que nos Rois de
+la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner leur Domaine_,
+on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable d'avec celui qui ne
+l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé à cet égard dans la
+Remarque de la page 5 du premier Volume de Littleton.
+
+Page 380, derniere ligne, au lieu de _rapport_, lisez _transport_.
+
+Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, lisez
+_concernantes_, au lieu de _concernant_.
+
+Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de _Rente_, lisez _Vente_.
+
+Même page, 9e ligne, au lieu de _rachetable_, lisez _irracquitable_.
+
+Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au lieu de ces
+mots, _& que le Fieffeur_, lisez, _& si le Fieffeur_.
+
+Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez _rentrer_ au lieu de
+_rentre_.
+
+Page 467, 15e ligne, lisez _materno latere_, & non _maternâ latere_.
+
+Page 469, 16e ligne, _il lavera_, lisez, _il l'avera_.
+
+Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu _de deux ages_, lisez _de
+deins age_.
+
+Page 507, 20e ligne, au lieu de _ces fonds_, lisez _ses fonds_.
+
+Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le mot
+_desseisines_, mettez _Britton, Chap. de_, &c.
+
+Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit _sous le titre de Droit en
+Fitzherbert_, il faut lire, _le titre de Droit dans le Livre de
+Fitzherbert_.
+
+
+_DEUXIEME VOLUME._
+
+
+Page 6, 4e ligne, avant _manum_, mettez _per_.
+
+Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre _observons
+encore_, &c. en caracteres qui auroient détaché cette Observation du
+texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser cette négligence.
+
+Page 74, derniere ligne, _n'ont suivi_, lisez _l'ont suivi_.
+
+Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de _corfait_,
+lisez _forfait_.
+
+Page 118, ligne 20, _ton lieux tol_, sont trois mots, ils ne doivent en
+former que deux; _tonlieux, tol_.
+
+Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, _& qui par cette_ _raison étoit
+obligé_, lisez _cet homme casé étoit donc par cette raison_, &c.
+
+Même page, ligne 24, au lieu de _Chef de la centaine_, lisez _Chef de la
+famille_.
+
+Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, _si l'on en excepte
+cependant celles de Henry I_, &c. & y substituer ce qui suit: _Henry I,
+pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard le
+Confesseur; mais cette feinte dura peu_, &c.
+
+Page 183, 13e ligne, au lieu de _ransiisset_, lisez _transiisset_.
+
+Page 201, 12e ligne, _Barocensem_, lisez _Barocensem_.
+
+Page 216, 25e ligne, au lieu de _nuntiis_, lisez _nuntii_.
+
+Page 235, première ligne, _unt_, doit être précédé d'une _s_.
+
+Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de _Hobert_, lisez
+_Robert_.
+
+Page 241, 10e ligne, _eas investiret_, lisez _eos_.
+
+Page 264, ces quatre mots _brud toll_, _ehil wyte_, _yares gyves_,
+_Scotales_, auroient dû être expliqués.
+
+Le premier designe les Droits de _Tonlieu_, dont j'ai déjà donné une
+idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second indique les
+_Amendes_; le troisieme un impôt sur les mesures, & particulierement sur
+l'_Aunage_; & le quatrieme les Capitations.
+
+Page 296, Note 7, on lit, _voici ce que dit Wilkins_, il falloit mettre,
+_voyez ce que dit_, &c.
+
+Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après
+Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus important,
+qu'il contient des cérémonies différentes de celles dont Pithou & Baluse
+nous ont donné le détail.
+
+_Ordalium Saxonice Ordæl: dictio ab OR & DAEL composita. OR, privativum
+est, quemadmodum apud Græcos A, apud Latinos IN, ut in dictione Græcâ
+[Greek: ablabês], Latinâ INNOXIUS, viderelicet: DÆL partem sonat atque
+hoc modo ORDÆL (ut verbum verbo reddam) expers est, id est, Criminis
+expers. Erat etenim ORDÆL criminis purgandi modus, cujus duo fuerant
+genera, alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum illud
+solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus incedens,
+ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens pede, super ignitos
+quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud_ _unius erat interdum Libræ,
+quod illi SIMPLEX ORDALIUM, pondo interdum tria, atque hoc illi TRIPLEX
+ORDALIUM appellabant. Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat)
+pronunciabant; sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis.
+AQUARII itidem duo fuerunt ORDALII genera: aquæ nimirum frigidæ, &
+ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus est totus, atque
+tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) criminis purus in fundo
+residebat, sceleris vero conscium aqua protinus à se rejiciebat: aut in
+aquam deniq; ebullientem manum cubito tenus immergebant, atque de reo &
+innocenti (quemadmodum à nobis superius dictum est) decernebant. Viris
+tantummodo nobilibus atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta
+est sese purgandi potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt
+Ordalium. Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum barbaram &
+plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) aliquam ejus
+rei formulam, quam vel ad tempora Joannis Regis Angliæ stetisse
+deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam scribere._
+
+_Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro candenti.
+Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis & oratione
+consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam indutus, ferrum ante
+altare positum forcipe accipiat, & Hymnum trium puerorum, videlicet
+Benedicite opera omnia, decantans, ad ignem deferat, & dicat hanc
+orationem super locum ubi fiet ignis ad faciendum judicium: Benedic,
+Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo sanitas, sanctitas,
+castitas, virtus, & victoria, & sanctimonia, humilitas, bonitas,
+lenitas, & plenitudo legis, & obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui
+Sancto, hæc Benedictio sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes
+in eo._
+
+Benedictio super ignem.
+
+_Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi nos, quia tu
+es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen quod ante
+sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo
+lumine accendamur igne claritatis tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem,
+ita nunc illumina corda_ _nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam
+mereamur pervenire, per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster,
+&c. Salvum fac servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum,
+&c. Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c._
+
+Oratio.
+
+_Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem
+Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque per donum
+Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum hoc genus
+metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum --- falsitate procul
+remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta --- fiat, per
+eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem --- mittatur, & aspergatur
+aqua Benedicta, & dum calescit Missam celebret. Cum vero Sacerdos
+Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum sicut infra scriptum est,
+adjuret atque communicare faciat._
+
+Officium Missæ.
+
+_Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c._
+
+Oratio.
+
+_Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum suorum
+nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur.
+Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, ad veritatis
+censuram pervenire mereatur, per Christum Dominum, &c. In illo tempore,
+cum egressus esset Jesus, in via præcurrens quidam genu flexo ante eum,
+rogabat eum dicens, Magister, boni quid faciam, ut vitam æternam
+percipiam? Jesus autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c._
+
+Deinde, Secreta, &c.
+
+_Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione
+sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum Sanctum, & per veram
+Christianitatem quam suscepisti, & per Sanctas reliquias quæ in ista
+Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo te Sacerdos regeneravit; ut non
+præsumas ullo modo communicare, neque accedere ad altare, si hoc fecisti
+aut consensisti, &c. Hic communicet Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc,
+& Sanguis Domini nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie.
+Oratio. Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus supplices
+deprecamur, ut hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus
+expediat, & in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie
+eleison, & Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem signa
+magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, quibusdam
+pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere ante conspectum Moysis, &
+minime comburi permisisti; Deus qui incendio fornacis, Chaldaicis
+plerisque succensis, tres pueros tuos illæsos eduxisti; Deus qui
+incendio ignis populum Sodomæ involvens, Loth famulum tuum cum suis
+salute donasti; Deus qui in adventu Sancti Spiritus tui illustratione
+ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc
+pravitatis nostræ examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis
+hujus fervorem discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus
+inquisitio agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur,
+innocens vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla
+unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & præsta
+ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel
+absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos super
+ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio Dei Patris & Filii,
+& Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, ad discernendum rectum
+judicium Dei. Et mox accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat.
+Hujus denique manus sub sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens
+in vestigio ferri reperiatur, culpabilis ducatur; sin autem mundus
+extiterit, laus Deo referatur._
+
+_Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo
+traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor._
+
+Page 323, ligne 16, _Richarhus_, lisez _Richardus_.
+
+Page 354, derniere ligne, _Rex non concedit aliqui Baroni, &c._
+
+Le nom de _Baron_ désigne en cet endroit un simple Seigneur de fief. En
+Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs n'exerçoient
+originairement sur leurs hommes qu'une Justice de simple police,
+c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement la paix
+entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit pas encore beaucoup
+au-delà en Normandie dans le quatorzieme siecle, comme on peut s'en
+convaincre par le Rôle suivant, où sont détaillées les Causes dont les
+Barons étoient compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger.
+
+_Justice aux Barons de Normandie._
+
+»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par Baronie & par
+membre de Hautbert, & qui n'ont le plet de l'espée ne Hautte-Justice,
+peuvent prendre tout homme saisi de larcin par eulx, par leur Sergent
+dedens leurs Baronies ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire
+juger se ils l'ont prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour
+qu'ils le prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le
+puissent rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le
+puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en saulve prison
+à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur doit rendre tout
+jugie, se ils le requierent en lieu & en temps qu'ils le doivent
+requerir pour faire justice; & se ils le retiennent plus que ils ne
+doivent par la Coustume, ils le doivent amender au Roy.
+
+»_Item_, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & Monniers, & leur
+faire rendre compte, & leur compte enteriner, & les mettre en leurs
+prisons.
+
+»_Item_, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient Haro, & sur
+qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, & leurs
+Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung jour sans les replevir, &
+aprés ils le doivent rendre à la Justice; & se ils ne le rendent, ils le
+doivent amender.
+
+»_Item_, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes congnues
+devant eulx pour faire payer & enteriner, sans ce qu'ils en puissent
+congnoistre par enqueste.
+
+»_Item_, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols ung
+denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à Justice, ils le
+doivent amender au Roy.
+
+»_Item_, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & en pevent
+lever du recreant quarante souls ung denier; & se paix en est faite des
+parties, ils pevent lever de chacun des parties quarante souls ung
+denier.
+
+»_Item_, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs fiefs; &
+se les hommes demandent amendement des divises, ils le doivent avoir par
+la Justice du Roy, & nulle autre Justice ils n'ont plus en Normandie,
+sicome dient les Clercs de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier,
+jasoit ce que ils dient que ils en ont plus.»
+
+_Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes entre
+simples personnes._
+
+Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers.
+D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls.
+D'ung coup de paulme, cinq souls.
+De prendre à la gorge d'une main, cinq souls.
+De prendre à deux, dix souls.
+De heurter du poing clos, cinq souls.
+De heurter des deux, dix souls.
+D'ung _barbouquet_[533], cinq souls.
+De crachier au visage, cinq souls.
+De esracher le chaperon, cinq souls.
+De tirer le nez sans sang, cinq souls.
+Et se il y a sang, dix souls.
+D'ung coup de pié, dix souls.
+De fouller aux genouls, dix souls.
+D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls.
+Et se il y a sang meurdry, dix souls.
+D'ung _cable_[534], dix-huit souls.
+De _train_[535], dix-huit souls.
+De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls.
+Et de playe au-dessus, soixante-douze souls.
+Et se le _test_[536] est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls.
+De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls.
+De dents de derrières rompues, pour chacune
+ dent, sept livres quatre souls.
+Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing.
+Et de chacune d'icelles semblablement.
+
+ [Note 533: Insulte faite en tirant la barbe.]
+
+ [Note 534: _Cable_ pour _accabler_, terrasser.]
+
+ [Note 535: Traîner.]
+
+ [Note 536: _Test_, tête.]
+
+
+
+
+======================================================================
+_CATALOGUE_
+DES AUTEURS ET DES OUVRAGES
+_CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES_.
+
+On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont
+distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu
+plusieurs éditions.
+
+----------------------------------------------------------------------
+
+
+A
+
+Agathias, _Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594_, in-fol.
+
+Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, 1703.
+Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, avoit
+voulu faire allusion, en le prenant, aux _côtes_ ou _falaises_ entre
+lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé.
+
+_Annal. Incerti Autoris. Paris._ 1588, in-8º.
+
+_Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris._ 1721, in-fol.
+
+Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.
+
+_Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X_, Basil. 1535, in-fol.
+
+B
+
+Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, 1709, in-fol.
+
+M. de Bure, dans sa _Bibliographie_, a omis l'édition de 1701. Et à
+l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres,
+ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il
+auroit dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est
+excellente.
+
+Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.
+
+Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.
+
+_Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne._
+
+Bossuet, _Defensio Declarationis Cleri Gallicani_, &c. Luxembourg, 1730.
+
+Bracton, _de Legibus Angl._ Londres, 1640, in-4º.
+
+Britton, Londres, 1640, in-4º.
+
+Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.
+
+Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.
+
+_Bibliotheca Patrum._
+
+C
+
+_Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot._ Elzevirs, 1627 & 1641.
+
+_Cangii Glossarium_, Francfort, 1710.
+
+_Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris._ 1677.
+
+Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743.
+
+_Chopin. Opera. Paris._ 1600, in-fol.
+
+_Coenalis Histor. Gallic. Paris._ 1581, in-fol.
+
+Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.
+
+_Commentar. Cæsar. Lugdun._ 1616, in-16.
+
+_Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag._ 1717, in-fol.
+
+_Concilia general. Collect. Binio._ L'exemplaire que j'ai de cette
+Collection est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat
+y a fait beaucoup d'Apostilles au crayon.
+
+Coquille ([OE]uvres de) 1703, in-fol.
+
+Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt pour les
+enfans des condamnés est à la fin.
+
+Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën,
+1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il
+n'est point Auteur de la Glose Françoise.
+
+D
+
+Dachery, _Spicileg. Paris._ 1659, in-4º.
+
+Daniel, Hist. de Fran. in-12.
+
+Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.
+
+De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.
+
+Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.
+
+Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.
+
+_Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. Histor.
+Normann._
+
+Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.
+
+Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.
+
+Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.
+
+Dutillet, 1592, in-4º.
+
+E
+
+Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances
+de la troisieme Race.
+
+_Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide
+Superius Anselmi Opera._
+
+F
+
+Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.
+
+Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.
+
+_Fleta, Londin._ 1685, in-4º.
+
+_Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris._ 1611, in-8º.
+
+_Frodoard. Chronic. Paris._ 1588, in-8º.
+
+_Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus._ Ce Traité est à la fin de
+Glanville.
+
+G
+
+_Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. Withe
+Churche_, in-16, sans date.
+
+_Gregorii Turonens. Histor. Paris._ 1610, in-12.
+
+Idem, _De Miracul._ 1640, in-12.
+
+Guyot, Institut. Féodales.
+
+Guénois, Conférences des Ordonnances.
+
+_Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann._
+
+H
+
+Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.
+
+_Hincmari Opera_, 1645, in-fol.
+
+I
+
+Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.
+
+L
+
+Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.
+
+Loyseau ([OE]uvres de) Paris, 1620, in-fol.
+
+Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.
+
+Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.
+
+M
+
+_Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict._
+
+_Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris._ 1663, in-fol.
+
+_Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats_, 1644, in-fol.
+
+Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.
+
+_Molinæi Opera_, Paris, 1612, in-fol.
+
+Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.
+
+Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.
+
+N
+
+_Nithardi, Histor._ Paris, 1588, in-8º.
+
+O
+
+_Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn._
+
+P
+
+Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.
+
+Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.
+
+Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes de M.
+Roupnel de Chenilly.
+
+_Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil._ 1534, in-fol.
+
+Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.
+
+Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.
+
+_Procopii Historia, edit. Basil._ 1594, in-fol.
+
+R
+
+Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.
+
+Rimer (Actes de) 1745, in-fol.
+
+Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, 1539,
+in-fol.
+
+Roupnel (M.) _Voyez_ ci-devant Pesnelle.
+
+S
+
+_Selden. Notæ in Eadmer. Histor._ Voyez Eadmer & Anselme.
+
+_Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam._ Voyez _Fleta_; c'est à la fin
+de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden.
+
+Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.
+
+Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613.
+La premiere fut faite à Edimbourg en 1609.
+
+Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai
+citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je
+donne ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées.
+
+_1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi._
+
+_2. Regiam Majestatem, Libri 4._
+
+_3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum._
+
+_4. Leges Burgorum._
+
+_5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick &
+Roxburg._
+
+_6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa
+corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c._
+
+_7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de
+ponderibus & mensuris._
+
+_8. Iter Camerarii Scotiæ._
+
+_9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii._
+
+_10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud Perth._
+
+_11. Leges Forestarum._
+
+_12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis._
+
+_13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi._
+
+_Statuta secunda ejusdem Regis._
+
+_14. Assisæ & Statuta Davidis secundi._
+
+_15. Acta Parliamenti Roberti tertii._
+
+_16. Index Verborum Barbarorum._
+
+_Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641._
+
+_Spelman. Glossar. Londin._ 1664, in-fol.
+
+Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.
+
+T
+
+_Taciti Annal. Antverp._ 1607.
+
+Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, Paris,
+1574, in-fol.
+
+Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690,
+in-fol.
+
+_Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris._ 1588, in-8º.
+
+_Tiraquelli Opera, Lugdun_, 1616, in-fol.
+
+V
+
+Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.
+
+Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.
+
+Voltaire (M. de) Hist. Univers.
+
+Z
+
+_Zazius de Feudis, Lugdun._ 1556, in-12.
+
+W
+
+_Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris._
+
+_Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini_ 1574, in-folio.
+
+_Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin._ 1721, in-fol.
+
+Fin du second Volume.
+
+
+
+
+======================================================================
+
+TABLE
+DES MATIERES
+DES PREMIER ET SECOND VOLUME.
+
+----------------------------------------------------------------------
+
+
+A
+
+ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a
+ l'égard des fonds, 1 volume, 539
+ Exemple d'un _Abbatement_, _ibid._
+
+ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en _Abeyance_, 1 vol. 676
+
+ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu
+ par défaut contre lui? 1 vol. 506
+
+ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. 273
+
+ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle
+ transférée, 1 vol. 484
+
+ACQUETS. _Voyez_ SUCCESSION AUX ACQUÊTS.
+
+ACQUITTEMENT, combien de sortes d'_acquittemens_, 1 vol. 217
+ _Voyez_ SEIGNEUR.
+
+ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes,
+ 1 vol. 395
+ Fraudes commises dans ces _Actes_, _ib._
+
+ACTION de dette, 1 vol. 90
+ _Action_ de trépasse, 1 vol. 97 & 105
+ Fausse _Action_, 1 vol. 710
+
+ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit
+ pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. 469
+
+AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. 283
+ Diverses manieres d'_affranchir_, 283, 284
+
+AGE, a quel _âge_ nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. 161 & 162
+ _Age_ parfait & _âge_ de discrétion pour les mâles & les
+ femelles, 1 vol. 163
+
+_Plein-âge. Voyez_ MAJORITÉ.
+
+AGRICULTURE. _Voyez_ LABOURAGE.
+
+AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. 18
+ _Aîné_ (le fils) succede seul à Clotaire II, 20
+ _Aînée_, ses priviléges & ses charges, 1 vol. 317
+ Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. 321
+
+AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. 18
+ Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue
+ ordinairement, _ib._
+ Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du
+ droit d'_Ainesse_, 1 vol. 18
+ Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la
+ premiere Race, 1 vol. 19
+ Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois,
+ 1 vol. 20
+ Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire,
+ 1 vol. 21
+ Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, _ib._
+
+ALEU, _Franc-aleu Normand_, comment s'est conservé, 1 vol.
+ 192 _& suivantes_.
+ Définition du _Franc-Aleu_, _ibid_, 235
+
+ALEUX, leur définition, 1 vol. 6
+ _Possesseurs d'Aleux_, formoient une classe considérable dans le
+ neuvieme siecle, 1 vol. 194
+ Expulsent les Normands à leurs frais, _ib._
+ Ne devoient que le service Militaire, _ib._
+ Pourquoi moins d'_Aleux_ en une Province, & plus d'_Aleux_
+ en d'autres, 1 vol. 196
+ Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes,
+ réfutées, 1 vol. 197
+ & 2 vol. 140
+ Le Domesday reconnoît le _Franc-Aleu_, _ib._ 198
+ On pouvoit donner les _Aleux_ aux Eglises, 1 vol. 205
+
+ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. 24
+
+AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté,
+ 1 vol. 215
+ Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, _ib._
+ Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, _ib._ 708
+
+AN _&_ JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé
+ en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, 489
+
+ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la
+ part de son Evêque, 1 vol. 10
+
+ANATHEMES. _Voyez_ IMPRÉCATIONS.
+
+ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. 10
+
+ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des
+ Evêchés, 2 vol. 218 & 223
+
+ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. 192
+
+APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. 467
+
+APPEL. _Voyez_ COMBAT.
+ Définition de l'_Appel_, sa forme, son effet, 1 vol. 565.
+ _Voyez_ COMBAT.
+ _Appel_ de Jugemens. _Voyez_ JUGEMENS.
+
+APPENDANCE. _Voyez_ DEPENDANCE.
+
+ARBITRE. _Voyez_ FEMME.
+
+ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. 194
+
+ARQUES, continence du boisseau d'_Arques_, 2 vol. 22 & 23
+
+ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que _Glanville s'est
+ servi des termes, du témoignage, & de l'autorité de
+ Justinien_, 2 vol. 4
+
+ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession
+ de leurs enfans, 1 vol. 14
+
+ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages
+ à ces _Assemblées_, 1 vol. 111
+ _Voyez_ PARLEMENT.
+
+ASSENTIR _ou_ CONSENTIR, différence de ces deux expressions,
+ 1 vol. 683
+
+ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. 237
+ Grande _Assise_, maniere dont on la tenoit, 1 vol. _ib._ 305
+ Sens différens de ce mot, _ib._ 306
+ Livres d'_Assises_, son autorité en Angleterre, _ib._ 386
+ N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, _ib._
+ _Assise_ de nouvelle dessaisine, 1 vol. 433
+ _Assise_ de _juris utrum_, _ib._ 676
+ Petite _Assise_, d'où lui vient ce nom, _ib._ 553
+ On ne tenoit point l'_Assise_ durant certain temps de l'année, 554
+ Où se tenoient les _Assises_ & leur compétence, _ib._
+ _Assise_ de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. 558
+ _Assise_ pour Réglemens de Police, 2 vol. 361
+
+ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. 585
+
+ATTOURNEMENT. _Voyez_ TRANSPORT.
+
+ATTOURNÉS, 1 vol. 85
+ Combien de sortes d'_Attournés_, _ib._
+ D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, 614
+ Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient
+ encore qu'_Attournés_ dans le quatorzieme siecle, 1 vol. 274
+
+AVERS, ce que c'est, 1 vol. 520
+ Formalités pour saisir les _Avers_ ou _Avoirs_, _ib._
+
+AUMOSNE, _Franche-Aumône_, obligations de ceux qui
+ jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. 206
+ Cette tenure est exempte de Féauté, _ib._ 211
+
+AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui,
+ 1 vol. 215
+ Ses dimensions, 1 vol. 236
+
+AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. 274
+ Pouvoit-il être désavoué par son Client, _ib._
+ Prérogatives des Avocats, 1 vol. 601
+ Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez
+ les Anglo-Normands, 1 vol. 602 _& suiv._
+
+AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. 30
+ Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. 310
+ _Voyez_ PATRONNAGE.
+
+AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. 4 & 5
+
+B
+
+BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il
+ jouissoit, 1 volume, 68
+
+BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. 41
+
+BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de
+ ces pouvoirs, 1 vol. 324
+
+BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu,
+ 2 vol. aux Notes, 12
+
+BAN & arriere-Ban, 1 vol. 132
+ Qui étoit sujet au _Ban_, _ib._
+
+BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la
+ Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. 4
+ Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs
+ conditionnels, 1 vol. 34
+ N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot
+ _Fée tail_, 1 volume, 5e Note, 34
+ N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité
+ des Lettres de Dénization, 1 vol. 276
+
+BANNI, BANNISSEMENT, contre qui la peine du _Bannissement_
+ avoit-elle lieu, 1 vol. 500
+ Moyens que le _Banni_ avoit pour se soustraire à la peine
+ prononcée contre lui, _ib._
+
+BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. 129
+ Quand les Comtes prirent ce Titre, _ibid_, 130
+ Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, _ibid_, 170
+ _Voyez_ COMTES.
+
+BARRES. _Voyez_ EXCEPTIONS.
+
+BATAILLE. _Voyez_ COMBAT.
+
+BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. 19
+ aux Notes, & pag. 467
+ On distingue deux sortes de _Bâtards_ chez les Anglois, 1 vol. 465
+ _Bâtard_, ne peut être villain, 1 vol. 263
+
+BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires,
+ 1 vol. 265
+ De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions.
+ _Voyez_ INVESTITURE _&_ COMBAT.
+
+BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. 450
+
+BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. 4
+ Premier des Bénéfices donné à Aurélien, _ibid_. 4 & 5
+ _Bénéfices_ amovibles, _ibid_. 5
+ Acquis à prix d'argent, _ib._
+ Distingués des Fiefs, 1 vol. _ib._ 35
+ _Bénéfices_ de dignité, _ib._
+ _Bénéfices_ des Eglises, _ibid_, 6
+ Quand le nom de _Bénéfice_ commença-t-il à être opposé
+ au nom de propriété, 1 vol. 9
+ Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder,
+ _ibid_, 11
+ En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder
+ aux _Bénéfices_, 1 vol. 26
+ _Bénéfices_, tous amovibles, tous viagers, ou tous
+ héréditaires dans le même-temps, 1 vol. 35
+
+BÉNÉFICIERS (grands) _Voyez_ COMTES.
+
+BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. 204
+ _Biens Ecclésiastiques_, leur destination, droits du
+ Roi sur ces _Biens_.
+ _Voyez_ EGLISE, DOMAINE, RÉGALE, _&_ GARDE-NOBLE.
+ _Biens fiscaux_, en quoi ils consistoient, 1 vol. 5
+
+BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité
+ du droit d'Amortissement, 1 vol. 215
+
+BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux,
+ 2 vol. 47 _& suiv._
+
+BOISSEAU. _Voyez_ MESURES.
+
+BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit
+ pas d'habitation, 2 vol. 120
+
+BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation,
+ 2 vol. 120
+
+BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication,
+ 1 vol. 280
+
+BOURGAGE, sa définition, 1 vol. 235
+ Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. 244
+ Antiquité du _Bourgage_ de Kent, _ib._
+ En _Bourgage_, le Douaire étoit quelquefois de la
+ totalité du Bien, 1 vol. 245
+ Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, _ib._
+ _Bourgage_ de la Province de Kent, 1 vol. 288
+ _Bourgage_ Anglois, en quoi différoit du _Bourgage_ Normand, _ib._
+ _Bourgage_, Fonds en _Bourgage_ disponibles comme les
+ meubles, 1 vol. 57
+
+BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage
+ dans les Assemblées générales du Royaume, 1 vol. 243
+ Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs
+ enfans & à leurs héritiers, 1 vol. 256
+
+BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. 235 _& suiv._
+ Quand ont-elles commencé, _ibid_, 236
+ Prérogatives des _Bourgeoisies_ Royales, _ib._
+ Comment s'élisoient les Magistrats de ces
+ _Bourgeoisies_, _ibid_, 237
+ De quels Biens pouvoit-on disposer dans les
+ _Bourgeoisies_, _ibid_, 238
+ Comment les _Bourgeoisies_ Seigneuriales s'établirent, _ibid_, 238
+ _Bourgeoisie de Ville_ en Normandie, imprime aux Héritages
+ qui y sont enclavés les caracteres du _Franc-Aleu_ & du
+ _Bourgage_, 1 vol. 239
+ Forme des ventes dans les _Bourgeoisies_ Royales, _ibid_, 245
+ Le Retrait est une Loi de ces _Bourgeoisies_, 1 vol. 256
+ Y disposoit-on des Biens par Testament, _ib._ 360
+ Leur influence sur le Commerce, _ib._ 426
+
+BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. 73
+ Ses principes sont-ils exacts, _ib._
+
+BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. 28
+ _Bref_ de Douaire, _ibid_, 66
+ _Bref_ de Wast, _ibid_, 5
+ Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux
+ _Brefs_ de Chancellerie, 1 vol. 96
+ _Bref_ de faux Jugement, ses effets, _ib._
+ _Bref_ de Confirmation, _ibid_, 133
+ _Bref de Mesne_ ou _de Medio_, son usage, 1 vol. 216
+ _Bref Præcipe quod reddat_, 1 vol. 220
+ Ce _Bref_ répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente,
+ 2 vol. 5
+ Forme des _Brefs_, 1 vol.
+ Procédure sur les _Brefs_, _ib._ 221, 250 & 290
+ _Bref_ nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement
+ sa propre cause sous les les deux premieres Races, 1 vol. 273
+ _Bref Præmunire facias_, pourquoi établi, _ib._
+ _Bref_ de _Rapt_ & de séduction contre le Supérieur d'un
+ Monastere qui y reçoit un Mineur, 1 vol. 283 & 284
+ _Bref_ d'_Annuité_, 1 vol. 295
+ _Bref_ de mort d'Ancêtres, _ibid_, 308
+ Quand avoit-il lieu, _ibid_, 540
+ _Bref_ de _Daraine_ presentement, _ibid_, 309
+ _Bref_ de _Participatione facienda_, _ib._ 316
+ _Bref_ de _Formedon_, _ib._ 336 & _ib._ 645
+ _Bref_ d'_Admittatur_, _ib._ 374
+ _Bref_ de _Fiefferme_, _ib._ 388
+ _Bref_ d'Entrée sur dessaisine, 435 & 456
+ _Bref_ de _Forcible entrée_, _ib._ 494
+ _Bref_ de Dette, _ib._ 501
+ _Bref Dum fuit infra ætatem_, _ib._ 542
+ _Bref_ de _Droit_, quand étoit-il accordé, _ib._ 544
+ Quand s'appelloit-il _Bref_ de cosinage, _ib._
+ Forme de procéder sur un _Bref_ de Droit, _ib._ 578
+ Tout est de rigueur dans la forme des _Brefs_, 1 vol. 459
+ _Bref_ d'Entrée _in casu proviso_, _ib._
+ _Bref_ de Trépas, _ibid_, 550
+ _Bref Quare impedit_, _ib._ 558
+ _Bref_ de _Détenue_, _ibid_, 561
+ _Bref_ d'_Erreur_, son origine, ses effets & forme des
+ poursuites sur ce _Bref_, 1 vol. 569
+ _Bref Copias ad satisfaciendum_, _ib._ 572
+ _Bref Per elegit_, 1 vol. 573
+ _Bref_ de _Recousse_, _ib._ 621
+ _Bref Cui in vita_, _ib._ 643
+ On n'avoit pas besoin de _Brefs_ quand l'objet ne valoit
+ pas 40 sols, 1 vol. 649
+ _Bref_ d'_Entrée en le poost_, _ib._ 711
+ _Bref Non ponatis in defaltam_, 2 vol. 5
+ Conformité de ce _Bref_ avec nos Lettres d'Etat, _ib._
+ _Bref Capias_, sa forme & son usage, _ib._
+ _Bref Quæras_, pourquoi établi, 2 vol. 6
+ _Bref Quare non habuerit Warantum_, _ib._ 6 & 7
+ _Bref Seisias_, _ib._
+ _Bref de Languore_, _ib._ 7
+ _Bref_, d'où se tiroit le nom des _Brefs_, _ib._ 8
+ _Bref ad Videndum_, _ib._ 8
+ _Bref Prohibere ne teneat_, _ib._
+ Procédures sur les _Brefs_ Anglois, conformes à celles
+ prescrites par les Capitulaires, 2 vol. 9
+ Antiquité & origine des _Brefs_, _ib._ 14
+ _Bref Quod posuit_, _ibid_, 15
+
+BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, 440
+ _Britton_, temps où il a écrit, rapports entre son Livre
+ & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. 703
+ Idée de son Livre, 2 vol. 16 & 31
+ Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile,
+ 2 vol. 23
+
+BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du
+ Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8
+ _Brussel_, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles
+ sur la succession aux Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 _&_ 25
+ Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond
+ les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. 77
+ Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, _ibid_, 88
+ Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. 93
+ Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. 119
+ A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. 262
+ Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la
+ meilleure source, _ibid_, 265
+
+C
+
+CANGE. _Voyez_ DUCANGE.
+
+CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des
+ dons que l'on peut faire aux Eglises, 1 volume, 203
+ Différent sur ce point de la Loi des Allemands,
+ _ibid_, aux Notes.
+ Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. 256
+ Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y
+ être autorisés, _ibid_, 551
+
+CASTLE GARDE, Garde des Châteaux, _Etage_, 1 vol. 183
+
+CAUSEUR, ses fonctions, _ibid_, 273
+ _Voyez_ PLAIDEUR.
+
+CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives
+ de Normandie que les Usages des autres parties de cette
+ Province, 1 vol. 741
+
+CÉDANT _&_ CESSIONNAIRE, définition de ces mots, 1 vol. 75
+
+CENS, différence du _Cens_ d'avec les Tributs, 1 vol. 115
+
+CENTAINES. Voyez HARO _ou_ HUNDRED.
+
+CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. 235
+
+CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition
+ au serment des Jureurs, 1 vol. 585
+ On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, _ib._
+
+CHAMP, appareil du _champ_ ou les combats judiciaires se
+ donnoient, 1 vol. 153
+
+CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. 109
+
+CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. 598
+
+CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités,
+ 1 vol. 9
+ Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers
+ la fin du huitieme siecle, 1 vol. 34
+ Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. 136
+ Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs
+ freres, _ibid_, 159
+ C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les
+ Pairs du Royaume ont été réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, 323
+ Cet Empereur favorise le Commerce, _ib._ 425
+ Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office
+ Divin, _ib._ 598
+
+CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877,
+ 1 vol. 34
+ Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites
+ Seigneuries, 1 vol. 35
+ Exerce le Droit de Régale. _Voyez_ RÉGALE.
+
+CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de
+ Paris sous ce Roi, 1 vol. 143
+ En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, _ib._ 156
+ Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, _ib._ 466
+
+CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités
+ Ecclésiastiques, 1 vol. 135
+
+CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. 361
+ Combien de sortes de _Chartes_, _ib._ 440
+ Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de
+ Sceau? _ib._ 441
+ Comment peut-on juger de la validité des _Chartes_, _ib._
+ En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant,
+ 1 vol. 514
+ _Grande Charte_, 1 vol. 382
+
+CHARUE _de terre_, continence de cette mesure, 1 vol. 599
+
+CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la _Chasse_ en France
+ & en Angleterre, 1 vol. 447
+ A qui appartenoit le Droit de _Chasse_ sous nos
+ premiers Rois, 1 vol. 447
+ Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, _ib._
+ Loix des Ducs Normands à l'égard de la _Chasse_, _ib._
+
+CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. 529
+ Personnels & réels, 1 vol. 353
+
+CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. 128
+ Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au
+ commencement de notre Monarchie, _ib._ 129
+ Réception du _Chevalier_, comment elle se faisoit, _ib._
+ Il n'y avoit point de _Chevaliers_ sans une portion de
+ Fief avant le regne de Louis le Begue, _ib._ 130
+ _Chevaliers Normands_, leur Service plus
+proportionné à la dignité de leurs Fiefs que ceux des autres
+ Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. 130
+ Différentes époques où la _Chevalerie_ d'armes & la
+ _Chevalerie_ glébée ont été successivement reçues en
+ France, _ibid_, 131 & 134
+ Il n'y a point eu de _Chevaliers_ en Normandie sous les
+ premiers Ducs de cette Province sans des portions de
+ Fief, _ibid_, 131
+ Différence entre le Fief de _Chevalier_ & le Fief d'Ecuyer, _ib._
+
+CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes,
+ 1 vol. _ib._
+ Dégradations des _Chevaliers_ sous la premiere Race,
+ aux Notes, _ibid_, 134
+ _Chevaliers d'Armes_, faisoient le service de simples Ecuyers,
+ 1 vol. 135
+ _Chevalier d'Arme_, n'avoit aucun rang militaire déterminé, _ib._
+ _Chevaliers_ créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. 137
+ _Chevalier_, tenure par service de _Chevalier_, ne doit
+ point l'Escuage, 1 vol. 169
+ Leur record ne pouvoit être reproché, _ib._ 223
+ _Chevaliers_, leur Office dans les combats judiciaires, _ib._ 265
+ Leur présence & leurs fonctions dans les assises, _ibid_, 585
+ _Voyez_ COMBAT.
+
+CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. 480
+
+CLERGÉ. _Voyez_ ECCLÉSIASTIQUES.
+ Le _Clergé_ ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant
+ le huitieme siecle, 1 vol. 112
+ Le _Clergé_ a toujours tenu le premier rang dans l'Etat,
+ 1 vol. 201
+ Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le
+ sixieme siecle, _ibid_, 210
+ Refuse de faire voeu de chasteté, _ibid._ 223
+
+CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile
+ de Paris, attentatoires à son autorité, par l'Edit
+ confirmatif de ce Concile, 1 vol. 152
+
+CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices
+ amovibles, 1 vol. 5
+ Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets
+ pacifiques, _ibid_, 150
+ Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux
+ Eglises, _ib._
+ A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les
+ conditions auxquelles il avoit donné aux Eglises, _ib._
+
+COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. 221
+ Quels crimes donnoient lieu au Combat, _ib._ 264 & 502
+ Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, _ib._
+ Excuses admises pour s'exempter du _Combat_, _ib._
+ Formalités qui s'observoient dans les _Combats_, _ibid_, 265
+ Par qui la Loi du _Combat_ fut faite, ib._ aux Notes.
+ Evénemens qui interrompoient & empêchoient le _Combat_,
+ 1 vol. 266
+ Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle,
+ _ibid_, 503
+ _Voyez_ PROCÉDURES _&_ DUELS.
+ Comment gageoit-on le _Combat_, 1 vol. 586
+ Loix du _Combat_ suivant Britton, le vieux Coutumier
+ Normand, & les Ordonnances de la troisieme Race de nos
+ Rois, 2 vol. 141
+ Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste
+ de l'ordre observé pour les _Combats_ judiciaires lors
+ de leur établissement, 2 vol. 147
+
+COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. 152
+ Forme de leurs sermens, _ibid_, 154
+
+COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle
+ peine étoit-il sujet, 1 vol. 139
+
+COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands
+ le faisoient anciennement en Angleterre, 1 vol. 427
+ Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers
+ Ducs de Normandie, _ib._
+ Fraudes commises dans le _Commerce_, espece de leur
+ punition, _ibid_, 426
+
+COMMISSAIRES, _Missi Regii_, pourquoi & quand nos Rois
+ ont-ils cessé de les envoyer dans les Cours des Seigneurs,
+ 1 vol. 25
+ Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois
+ & chez les anciens Normands, _ib._ 582
+ Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes,
+ 1 vol. 237, & 241
+ Régloient les affaires provisoires, _ib._
+ Clerc des _Commissaires_, leurs fonctions, _ib._
+ _Voyez_ SENÉCHAL.
+
+COMMUNAUTÉS des Marchands. _Voyez_ MARCHANDS.
+ _Communautés_ Religieuses, comment devenoient-elles
+ capables de posséder des biens, 1 vol. 205
+ _Communauté de Pâturages_, comment s'acquéroit
+ & s'exerçoit ce droit, 1 vol. 545
+
+COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques
+ à remplir leurs devoirs, quand ces devoirs sont déterminés,
+ 1 vol. 205
+
+COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. 193
+ Quand se sont-elles payées en argent, _ib._ 272
+ Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, _ib._
+
+COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme
+ siecle, 1 vol. 170
+ Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere
+ Race, _ibid_, 192
+ Défenses aux _Comtes_ de vexer les hommes libres, _ibid_, 194
+ Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses
+ significations, 2 vol. 121
+ Fonctions des _Comtes_, 1 vol. 6
+ Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. 8
+ Leurs vexations sur les hommes libres, _ib._ 10
+ Distribuoient les emplois militaires sous la premiere
+ Race, _ibid_, 134
+ Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des
+ Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. 139
+ Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers
+ militaires, 1 vol. 129
+ Quel étoit le taux de leur relief, _ibid_, 170
+
+CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du
+ Droit de Régale, 1 vol. 151
+ Tous les anciens _Conciles_ font mention de la Régale,
+ _ibid_, 154
+ D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les _Conciles_
+ sans y voir la reconnoissance de ce droit, _ibid_, 155
+
+CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises
+ par les Laïcs, 1 vol. 202
+ Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits
+ aux Eglises sans écrit, _ib._
+
+CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les
+ facultés du Condamné, 1 vol. 385
+
+CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. 587
+ Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. 588
+ Différence entre les délaissemens & les _confirmations_,
+ 1 vol. 589
+ On répétoit dans les Actes de _confirmation_ les clauses
+ des Actes qui y étoient ratifiés, _ibid_, 595
+
+CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de
+ deshérence, 1 vol. 416
+
+CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes
+ réformées de Normandie, 1 vol. 695
+
+CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. 143
+ Ce nom désigne aussi un Châtelain, 1 vol. 449
+
+CONQUETS, motifs du Droit de _conquêts_ accordé à la femme
+ sur les Biens Normands, tant en Bourgage que hors Bourgage,
+ 1 vol. 57
+
+CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. 683
+
+CONTEUR, 1 vol. 85
+ _Voyez_ ATTOURNÉ.
+
+COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée,
+ 1 vol. 22 & suiv.
+ _Cour du Roi._ _Voyez_ ROI.
+ _Cours Seigneuriales_, 1 vol. 95
+
+COURONNE. _Voyez_ MAJORITÉ, ELECTION, _&c._
+
+COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit,
+ 1 vol. 52
+
+COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. 275
+
+COUTUME _générale_, n'avoit aucune influence sur les
+ _Coutumes_ locales, 1 vol. 759
+ _Coutume réformée_ de Normandie, a confondu les Bourgeoisies,
+ le Bourgage & le Franc-Aleu, 1 vol. 239
+ Raports entre les _Coutumes_ Angloises & Normandes &
+ les anciennes Loix Françoises sur l'admission des Serfs
+ aux Ordres, 1 vol. 282
+ Mêmes rapports sur le Douaire, _ibid_, 703
+ _Coutumes bizarres_ au sujet des mariages des filles des
+ hommes de fief, _ibid_, 159
+ Causes de la diversité des _Coutumes_ à l'égard de la
+ majorité, _ibid_, 163
+ Motifs des articles 411 & 429 de la _Coutume réformée_ de
+ Normandie, 1 vol. 246
+ D'où étoit venue la _coutume_ qu'une femme, en épousant
+ son Ravisseur, lui sauvoit la vie, 2 vol. aux Notes, 158
+
+COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte &
+ corrigée par Rouillé, 1 vol. 12
+
+ Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous
+ Innocent III, fait durer le Parage jusqu'au septieme
+ degré, 1 vol. pag. 212
+ Comment il faut entendre ce qui est dit du _Mort-gage_
+ en ce Recueil, 1 vol. 401
+
+CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. 270
+
+CURÉS. _Voyez_ PARSON.
+ Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. 675
+
+D
+
+DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine
+ à _Regnatrude_, 1 vol. 466
+
+DÉFAUTS, combien falloit-il de _Défauts_ de la part d'un
+ Défendeur pour qu'un Demandeur gagnât sa cause, 1 vol. 373
+ _Défaut en Jugement_, le _Défaut_ emportoit la perte du
+ Droit en litige, 1 vol. 505
+
+DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. 440
+
+DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs,
+ Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. 236
+ _Voyez_ AVOCATS.
+
+DÉFORCEMENT. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. 654
+
+DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste,
+ 1 vol. 41
+
+DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. 578
+
+DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. 513
+ Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés
+ actuellement par celui qui le fait, 1 vol. 514
+ Pour faire valablement un délaissement, il faut être
+ Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. 515
+ Exception à la regle précédente, _ibid_, 516
+ En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations,
+ 1 vol. 588 & suiv.
+ Effet du délaissement, _ibid_, 559, 563 & 647
+
+DÉNIER. _Voyez_ DESSAISINE.
+
+DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand
+ a-t-il lieu, 1 volume, 165 & suiv.
+
+DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente
+ signification de ces deux expressions, 1 vol. 261
+
+DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. 501
+
+DÉSAVEU, suites du _désaveu_ du Vassal, 2 vol. 26
+
+DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. 415
+ Différence entre ce droit & celui de confiscation, _ibid_, 416
+
+DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. 243
+
+DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. 35
+ Trois sortes de _Dessaisines_ à l'égard des rentes, _ibid_, 312
+ Combien d'especes de _Dessaisines_ à l'égard des
+ immeubles, _ibid_, 377 & 535
+ Moyens pour remédier à la Dessaisine, _ib._ 378
+
+DÉTINUE. _Voyez_ BREF DE DÉTENUE.
+
+DETTES, poursuite des _Dettes_ en Justice, comment se
+ faisoit, 1 vol. 290 & 295
+ Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle
+ admise, _ibid_, 354
+ Quelles exceptions étoient admises contre l'action
+ intentée pour _dette_, _ib._
+ Comment dessaisissoit-on pour _dettes_, _ib._ 377
+ Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref,
+ _ibid_, 501
+ En combien de manieres contractoit-on une _dette_, _ib._
+
+DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. 532
+ _Voyez_ SEIGNEUR.
+
+DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. 455
+
+DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. 642
+
+DIVORCE, Coutumes Angloises sur le _Divorce_, 1 vol. 451
+ Après le _Divorce_ restoit-il des Droits au Mari sur les
+ biens de sa Femme, 1 vol. 594
+
+DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. 360
+ Quel inaliénable, 1 vol. 668, & aux Notes, _ibid_, 708
+ Précautions prises pour la conservation du _Domaine_ par
+ les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. 27
+ Il y avoit des portions du _Domaine_ qui étoient
+ inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, _ibid_, 29
+ Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à
+ Montpellier entre les Souverains, pour déclarer leur
+ _Domaine_ inaliénable, 2 vol. 30
+
+DOMMAGES, triples _dommages_; quand les obtenoit-on, 1 vol. 494
+
+DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. 200
+ Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. 198
+ Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, 198
+ En quel sens le mot de _Gavel_ y est-il employé, _ibid_, 288
+
+DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit,
+ & pourquoi, 1 vol. 524
+ Qu'est-ce qu'un _Donateur_ & un Donataire, 1 vol. 75
+
+DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. 202
+
+DOUAIRE. _Voyez_ BRITTON _&_ COUTUMES de Normandie.
+ En quoi consiste, 1 vol. 54
+ Différentes dénominations de ce droit, _ib._ 55
+ Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, _ib._
+ Quel étoit le motif de son établissement, _ib._
+ Etoit-il le prix de la Virginité, _ib._
+ Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, _ib._
+ Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du
+ _Douaire_, 1 vol. 56
+ Le Conquêt Normand est le _Douaire_ du Bourgage Anglois,
+ _ibid_, 57
+ _Douaire_ selon la commune Loi. _ib._
+ _Douaire ad ostium Ecclesiæ_, & Douaire _ex assensu
+ Patris_. Leur définition, 1 vol. 58
+ Quel _Douaire_ un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. 61
+ De quel temps est dû le _Douaire_, _ibid_, 62
+ Quel _Douaire_ avoit la Femme d'un _Jointenant_ ou d'un
+ Tenant en commun, 1 vol. 64
+ Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, _ib._
+ _Douaire_ de la plus Belle, 1 vol. 65
+ Combien de sortes de Douaires, _ibid_, 70
+ Les _Douaires_, quand ont cessé d'être sujets au droit
+ de viduité, 1 vol. 71
+ Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. 73
+
+DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. 675
+
+DROIT, _mere-droit_, ce que l'on entendoit par ces mots,
+ 1 vol. 544
+
+DROITS du _Souverain_, de leur exécution dépend la sûreté
+ des propriétés particulieres, 1 vol. 188
+
+DUC. _Voyez_ COMTE.
+
+DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot _Factum_, 1 vol. 428
+ Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume
+ qui donne l'_an & jour_ pour termes de certaines prescriptions
+ où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. 489
+ Auroit dû indiquer sur le mot _Déforce_ les anciennes Coutumes
+ Françoises, _ib._ 654
+ On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu
+ à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix,
+ 2 vol. 16
+
+DUEL; qui pouvoit appeller en _Duel_, 1 vol. 566
+ Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le _Duel_, _ib._
+ Rapports entre les formalités du _Duel_ prescrites par les
+ Loix Anglo-Normandes, & celles indiquées par les Capitulaires, _ib._
+ Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. 2
+ _Voyez_ COMBAT.
+
+DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. 577
+
+E
+
+ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel,
+ 1 vol. 116 & 135
+ Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, _ibid_, 116
+ Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, _ibid_, 135
+ Il leur est fait défense de porter les armes, _ibid_, 136
+ Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, _ib._
+ Leurs Gens de guerre conduits par les _Fideles_ du Roi, _ib._
+ Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire
+ personnel des _Ecclesiastiques_, 1 vol. 136
+ Priviléges des _Ecclésiastiques_, en quoi ils consistoient
+ relativement au Service militaire sous Guillaume le
+ Conquérant, _ib._ 136
+ Exemples d'_Ecclésiastiques_ qui ont servi dans les Armées, _ib._
+ _Ecclésiastiques_ créent des Chevaliers, 1 vol. 137
+ Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier,
+ 1 vol. 395
+ Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, _ibid_, 424
+ Impartialité avec laquelle il faut juger de
+ leurs priviléges & de leurs obligations, 1 vol. 201
+ Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, _ibid_, 203
+ Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en
+ deux cas, _ib._
+ Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices
+ auxquels ils s'étoient obligés, y étoient contraints; &
+ comment, 1 vol. 207
+ Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser
+ qu'ils sont sujets à la Jurisdiction Séculiere en certaines
+ circonstances, 1 vol. 210
+ Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône
+ à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent point en pure aumône,
+ 1 vol. 212 & 213
+ Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, _ib._ 308
+ Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, _ib._ 394
+ Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction
+ du Vicomte, _ib._ 572
+
+ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. 81
+ Quand doit-on dresser des Actes d'un _Echange_, _ibid_, 82
+ Pourquoi les _Echanges_ n'étoient-ils pas sujets au droit
+ de réversion en faveur des Seigneurs, 1 vol. 82
+ De quelle nature doivent être les fonds échangés,
+ _ibid_, 82 & 83
+ Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'_échange_
+ que les fonds échangés soient égaux en valeur numéraire, _ib._
+ L'égalité de l'_échange_ se regle sur la dignité des deux
+ fonds, _ibid_, 84
+
+ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. 235
+
+ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous
+ Guillaume le Conquérant, 1 vol. 137
+ On y faisoit les Loix, _ib._
+ _Voyez_ PARLEMENT.
+
+ECOLES. _Voyez_ LOIX.
+
+ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies,
+ 1 vol. 36
+ C'est dans les Loix d'_Ecosse_ qu'on découvre l'origine du
+ Retrait lignager, _ibid_, 256
+
+ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. 529
+
+ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier,
+ 1 vol. 130
+ Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'_Ecuyer_
+ & celles du Chevalier, _ib._ 131
+
+EDOUARD (le Confesseur.)
+ Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec
+ le Relief, 1 vol. 160
+ Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par
+ Guillaume le Conquérant, 2 vol. 76
+
+EGLISE.
+ Biens des _Eglises_ inaliénables, 1 vol. 115
+ Considérés comme faisant partie du Domaine, _ibid_, 512
+ Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des _Eglises_, _ib._
+ Hommes attachés aux _Eglises_, avoient-ils quelques
+ priviléges, _ib._
+ Les _Eglises_ payoient les impôts, aux Notes, _ib._
+ Exemple, d'une _Eglise_ exempte de toute Domination
+ temporelle, 1 vol. 117
+ L'_Eglise_ est dans l'Etat, _ibid_, 150
+ L'_Eglise_ n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes,
+ 1 vol. 282
+ Les _Eglises_ n'entrent point dans le commerce, 1 vol. 596
+ Elles avoient des défenseurs. _V._ AVOUÉS.
+
+EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. 581
+
+ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. 161
+
+EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. 334
+
+ENCLOSURE. _Voyez_ DESSAISINE.
+
+ENDENTURES (Formules des) 1 vol. 437 & 438
+ Combien d'especes d'_Endentures_, _ib._ 439
+ _Voyez_ FAIT.
+
+ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant
+ le mariage n'étoient pas réputés légitimes, 1 vol. 468
+ Les _Enfans_ mineurs ne peuvent ester en Jugement, _ib._ 472
+ _Enfans_ des Evêques leur succédoient, 1 vol. 368
+
+ENTRÉE, combien de cas où le droit d'_Entrée_ peut être
+ exercé, 1 vol. 455 & 539
+ Procédure relative à chacun de ces cas, _ib._ 456
+ Combien de sortes de Brefs d'_Entrée_, _ib._ 457
+ Quand avoit-on titre légitime d'_entrée_, _ib._ 537
+
+ÉPAVES. _Voyez_ VARECK.
+
+ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi
+les Normands avant Guillaume le Conquérant, 1 vol. 267
+ _Voyez_ ORDALIE.
+
+ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort,
+ 1 vol. aux Notes, 410
+
+ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c.
+ _Voyez_ le nom de ces Auteurs.
+
+ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. 415
+
+ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. 6
+
+ESCUAGE; quand l'_Escuage_ étoit-il dû, quel étoit le taux
+ auquel on le payoit, 1 vol. 133 & 138
+ Caracteres distinctifs de l'_Escuage_ & du _Socage_,
+ 1 vol. 181
+
+ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, 9
+
+ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas
+ adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. 35
+
+ÉTAGE. _Voyez_ CASTLE GARDE.
+
+ÉTATS _sous condition_; qu'entend-on par ces expressions,
+ 1 vol. 393
+ En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, _ib._ 394
+
+ETIMOLOGIES DES MOTS CI-DESSOUS.
+ _Abeiance_, 1 vol. 676
+ _Adwouson_, _ib._ 30
+ _Ale_, _ib._ aux Notes, 297
+ _Antrustion_, _ib._ aux Notes, 109
+ _Bedeau_, _ib._ 450
+ _Ber_, _ib._ 129
+ _Demesne_, _ib._ 403
+ _Desrene_, _ib._ 306
+ _Disparagement_, _ib._ 165
+ _Endent_ (fait) _ib._ 78
+ _Enitia pars_, _ib._ 321
+ _Escheat_, _ib._ 17
+ _Estope_, _ib._ 692
+ _Estray_, 2 vol. 17
+ _Exfusticare_, _ib._ 101
+ _Felonie_, _ib._ 73
+ _Feodum talliatum_, _ib._ 33 & 40
+ _Forfaire_, _ib._ 93
+ _Formedon_, _ib._ 366
+ _Forstaller_, _ib._ 314
+ _Gage Plege_, _ib._ 528
+ _Garciones_, _ib._ 395
+ _Graunts_, 2 vol. 432
+ _Grievous-fine_, 1 vol. 271
+ _Hotchpot_, _ib._ 341
+ _Leude_, _ib._ aux Notes, 109
+ _Lige_, _ib._ 119
+ _Loyal-tendre_, _ib._ 403
+ _Mainpast_, _ib._ 566
+ _Marshall_, _ib._ 143
+ _Meignie_, _ib._ aux Notes, 193
+ _Mise en vre_, _ib._ 166
+ _Mortuum vadium_, _ib._ 399
+ _Muster_, 1 vol. aux Notes, 13
+ _Nief_, _ib._ 263
+ _Oes_, 2 vol. 17
+ _Ordinarie_, _ib._ 596
+ _Ost_, 1. vol. aux Notes, 13
+ _Paramount_, _ib._ 42
+ _Parson_, _ib._ 674
+ _Pecia_, 2 vol. 34
+ _Rate_, 1 vol. 298
+ _Reeve_, _ib._ 102
+ _Remainder_, _ib._ 683
+ _Replevin_, _ib._ 521
+ _Rette_, _ib._ aux Notes, 184
+ _Scutagium_, 1 vol. 127
+ _Serjeantie_, _ib._ 227
+ _Socagium_, _ib._ 179
+ _Trespasse_, _ib._ 90
+ _Verdict_, _ib._ 435
+ _Voide_, _ib._ 429
+ _Voucher_, _ib._ 73
+ _Utlage_, _ib._ 274
+ _Waif_, _ib._ 263
+ _Wast_, 1 vol. 50 & 86
+ _Wefs_, 2 vol. 17
+ _Wrekes_, 2 vol. 17
+
+ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. 275
+
+EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens,
+ 1 vol. 368
+ Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture
+ du temporel de leur Eglise, 1 vol. 109
+ Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, _ib._ 111
+ En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux
+ Commissaires du Roi, _ib._
+ Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée,
+ 1 vol. 123
+ Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs
+ Eglises comme indépendans du Souverain, _ib._ 151
+ A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès,
+ 1 vol. 151
+ Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur
+ autorité sur les fideles ni sur les biens de leurs
+ Eglises, _ib._ 153
+ Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant
+ les Capitulaires & les Canons, 1 vol. 209
+ A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions
+ extérieures & corporelles, _ib._
+ _Evêques_ préposoient les Curés aux Paroisses; mais
+ les Patrons les présentoient, _ib._ 310
+ Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions
+ des Intestats, _ib._ 362
+ Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit
+ leurs acquisitions, _ib._ 368
+ _Evêque_ qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau,
+ parce que ce Prêtre refuse de lui livrer les titres de ses
+ biens, 2 vol. 10
+ Les _Evêques_ n'ont jamais eu droit de Justice proprement
+ dite sur leurs vassaux sous les deux premieres Races,
+ 2 vol. 170, 171 & suiv.
+ Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur
+ étoient dûs, _ib._ 173
+ _Evêques_ vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent
+ des Cures, les donnent en dot à leurs soeurs, 1 vol. 155
+
+EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. 354 & 501
+ Doivent être proposées avant toute instruction, _ib._ 437
+ Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs,
+ 2 vol. 70 & 72
+
+EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du
+ droit de se défendre en Jugement, 1 vol. 278
+ Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, _ib._
+ Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre
+ intérêt, pour causes légeres, _ib._ 280
+
+EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. 498
+ Maniere de les proposer, _ib._
+ Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, _ib._
+ Ceux qui proposoient les _Excuses_, comment appellés, 2 vol. 5
+
+EXOINES. _Voyez_ EXCUSES.
+
+F
+
+FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. 428
+ Combien distinguoit-on de _Faits_, _ib._
+ Observation sur le sens que Ducange a donné à cette
+ expression, _ib._
+ _Fait_ (endent) comment étoit dressé, 1 vol. 394 & 395
+ _Voyez_ NOTAIRES _&_ ENDENTURE.
+
+FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que
+ par _Féauté_, 1 vol. 191
+ Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, _ib._ 225
+ Comment rendoit-on ce devoir, _ib._ 123
+ A qui se prêtoit le serment de _Féauté_ avant l'hérédité
+ des Bénéfices, _ib._
+ Etoit-elle de l'essence du Fief, _ib._ 124
+ Caracteres spécifiques de la _Féauté_ & de l'hommage, _ib._ 125
+ Usufruitier doit la _Féauté_, _ib._
+
+FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle,
+ 1 vol. 565
+ Combien de sortes de _Félonies_, _ib._ 565 & 766
+
+FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par
+ abus, 1 vol. 26
+ Les _Femmes_ des premiers Bretons avoient le commandement
+ des Troupes, _ib._
+ Bravoure & prudence de celles des Germains, _ib._
+ Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. 37
+ Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni
+ après l'an 877, quoiqu'elles ayent succédé aux Bénéfices,
+ après cette époque, à défaut de mâles, _ib._
+ Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. 67
+ Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables
+ de félonie, 1 vol. 73
+ Forme de leur hommage, _ib._ 118
+ Fiefs créés spécialement pour les _Femmes_, _ib._ 119
+ Punition des _Femmes_ qui _méhaignent_ un homme, _ib._ 568
+ Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, _ib._ 703
+ Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne
+ se réconcilient point avec eux avant leur décès, _ib._ 704
+ Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris,
+ 1 vol. 331
+ _Femme_ qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de
+ son mari, _ib._ 333
+ Le _Climat_ a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui
+ permettoit au mari de châtier sa _Femme_, _ib._ 333
+ Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées
+ constant le mariage, _ib._ 501
+ Leur état dépendoit-il de leurs époux, _ib._ 695
+ Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les
+ épousant, 2 vol. 158
+ Quand elles étoient nées en villenage comment les
+ appelloit-on, 1 vol. 263
+ Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand
+ elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. 267
+ Pouvoient-elles être arbitres, _ib._ 321
+ Elles juroient en Jugement pour les _femmes_, 1 vol. 308
+ Moeurs douces des _Femmes_ Françoises, _ib._ 333
+ Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs
+ maris, quelles précautions prenoit-on pour constater
+ la paternité du défunt, _ib._ 468
+
+FERME. _Voyez_ BREF _&_ FIEF.
+
+FIEF. Définition du _Fief simple_, 1 vol. 1
+ Forme du Contrat par lequel on acquéroit un _Fief_ simple
+ ou héréditaire, _ib._ 2
+ A quel temps se rapportent les différences que Littleton
+ met entre les _Fiefs_, _ib._
+ Formalités pour les aliéner, _ib._
+ Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les _Fiefs_, 3
+ César & Tacite ont-ils parlé de _Fiefs_ & de Bénéfices, _ib._
+ Peut-on assimiler les _Fiefs_ aux _armes_, aux _chevaux_,
+ aux _repas_ dont les chefs Germains récompensoient la
+ jeunesse qui s'attachoit à eux, _ib._ 4
+ Quand le nom de _Fief_ a-t-il commencé d'être en usage, _ib._ 11
+ Distinction entre les _Fiefs_ simples & les _Fiefs_
+ conditionnels ou abregés, _ib._ 26 & 47
+ Pourquoi la perpétuité des _Fiefs_ s'est-elle plutôt
+ établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. 27
+ Prérogatives du _Fief_ simple, _ib._ 31
+ Définition du _Fief_ tail, conditionnel ou abregé, _ib._ 32
+ Origine de cette espece de _Fiefs_, _ib._
+ La nature de ces _Fiefs_ n'a pas été bien connue de Basnage,
+ 1 vol. 34
+ Les _Fiefs_ ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers
+ & amovibles, _ib._ 35
+ _Fiefs en tail général_, leur définition, _ib._ 36
+ _Fiefs en tail spécial_, ce que c'étoit, _ib._ 37
+ D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les _Fiefs_,
+ 1 vol. 47
+ _Fiefs en tail_ après tout espoir perdu d'avoir lignée,
+ 1 vol. 48
+ De quelle portion des _Fiefs_ formés d'un aleu le vassal
+ pouvoit-il disposer sans permission du Seigneur, 1 vol. 76
+ Quand a-t-on commencé de donner en _Fief_ des Rentes, des
+ Pensions, _ib._ 77
+ _Fiefs de reprise_, raison de leur établissement, 1 vol. 93
+ Ceux dont l'investiture se faisoit par la _verge_ ou _bâton_
+ n'étoient point des _Fiefs_ proprement dits, 1 vol. 106
+ _Fiefs de pur honneur_ inconnus en Angleterre avant la
+ grande Charte, 1 vol. 131
+ Il n'y avoit point de _Fiefs_ en Angleterre avant Guillaume
+ le Conquérant, _ib._ 160
+ Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour
+ posséder les _Fiefs_, _ib._ 162
+ Les _Fiefs_ se distinguent entr'eux par leurs redevances,
+ _ib._ 177
+ Ce qui regarde le _Fief_ n'en dépend pas toujours, _ib._ 262
+ Le mot de _Fief_ isolé s'entend toujours d'un _Fief_ simple
+ ou héréditaire, _ib._ 366
+ En quoi le _Fief à tail_ différe-t-il de l'état sous
+ condition, _ib._ 394
+ _Fief à tail_ ne pouvoit être confisqué, _ib._ 430
+
+FIEFFE; la distinction entre les Contrats de _Fieffe_
+ où il y a soulte de deniers, & ceux qui sont chargés de
+ rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. 413
+
+FIEFFERME, sa définition, 1 vol. 389 & 390
+
+FIEFFEUR _&_ FIEFFATAIRE, 1 vol. 75
+
+FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de
+ leurs autres freres, 1 vol. 23
+ Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands
+ Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24
+ Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder
+ aux Bénéfices, _ib._ 25
+ Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. 56
+ La _Fille_ mineure qui se prostituoit perdoit-elle son
+ Fief, _ib._ 416
+ Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere
+ lui a fait en la mariant, 1 vol. 342
+
+ FINE. _Voyez_ TRANSACTION.
+
+FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. 31 & suiv.
+
+FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. 426
+
+FORÊTS, antiquité des _Forêts_ royales, 1 vol. 447
+ Les particuliers avoient-ils des _Forêts_ sous la premiere Race,
+ _ib._
+ Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, _ib._
+ Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti
+ de sa terre dans les _Forêts_ du Roi, 1 vol. 49
+
+FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. 560
+
+FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. 644
+
+FORMULE de Délaissemens, 1 vol. 513
+ _Formule_ des Endentures, _ib._ 437 & 438
+
+FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. 587
+
+FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. 314
+
+FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race,
+ 1 vol. 26
+
+FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette
+ tenure envers le Suzerain, 1 vol. 606
+ _Voyez_ AUMOSNE _&_ TENURE.
+
+FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils
+ tenus envers le Donateur & les Successeurs jusqu'au quatrieme
+ degré, 1 vol. 211
+ Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, _ib._
+ Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. 212
+ Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. 38
+ Origine de ce droit, _ib._
+ Ses prérogatives, _ib._
+ Quand finissoit le franc-mariage, _ib._
+
+FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul,
+ premier Duc de Normandie, 1 vol. 117
+
+FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général,
+ 1 vol. 352
+ Exemple de _francs_-tenemens, _ibid_, 515
+
+FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. 318
+ Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de
+ leurs Freres.
+ _Voyez_ FILLES.
+
+FUMIER. _Voyez_ LABOURAGE.
+
+G
+
+GAGE, _mort-gage_ & _vif-gage_, leur définition, 1 vol. 400
+ _Voyez_ COMBAT _&_ LOI.
+
+GAIVES, _choses gaives_. _Voyez_ VARECK.
+
+GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. 340
+
+GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. 718
+ Quelle étoit admise par les Capitulaires, _ib._ 720
+ Différence entre la _garantie_ directe & la collatérale,
+ _ibid_, 731
+
+GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. 68
+ Combien de sortes de _Gardes_, 67
+ En quoi la _Garde_ Noble & la Baillie de nos Rois mineurs
+ différent-elles, _ibid_, 69
+ Quand la _Garde_ avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui
+ possédoient des Fiefs, _ib._ 69
+ Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs
+ possesseurs d'Aleux, _ib._
+ Quand la _Garde_ des Fiefs a-t-elle commencé, _ib._
+ Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. 132
+ Effets de la _Garde_ Noble, _ibid_, 145
+ A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour
+ les mâles ou pour les femelles, _ibid_, 146
+ Quel a été le modele de la _Garde_-Noble, _ib._ 149
+ La _Garde_ des Eglises a précédé la _Garde_ Noble, _ib._
+ Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la _Garde_
+ des Eglises, 1 vol. 151
+ Comparaison entre la _Garde_ des Fiefs & celle des
+ Eglises, _ibid_, 158
+ Les Filles tomboient en _Garde_ au temps de Charlemagne,
+ _ibid_, 159
+ Raisons de cet usage, _ib._
+ La _Garde_ Noble privoit-elle un Pere de la _Garde_ de
+ la personne de son fils mineur, héritier de son ayeul,
+ _ibid_, 171
+ On distinguoit la _Garde_ en _Garde en droit_, & _Garde
+ en fait_, _ibid_, 173
+ Quelle différence y avoit-il entre la _Garde_ Noble & la
+ _Garde Roturiere_, 1 vol. 188
+ La _Garde_ Noble étoit incessible, _ibid_, 387
+ _Voyez_ TUTELE.
+
+GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. 466
+ Comment procédoit-il contre les Délinquants, _ibid_, 449
+ _Voyez_ CHASSE.
+
+GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient
+ aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. 108
+ Effets divers de ce serment, _ib._ aux Notes, _ib._
+
+GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom,
+ 1 vol. aux Notes, 570
+ Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. 1 & 2
+ Peut être comparé au style de Gauret, _ib._ 3
+ A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de
+ Glanville, en Angleterre, _ibid_, 4
+ A fait rassembler les formules des procédures usitées
+ depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. 4
+ Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du _témoignage_,
+ ni de l'_autorité_ de Justinien, _ib._
+ Usage qu'on peut faire de sa Compilation, _ib._
+ Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, _ib._
+
+GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. 596
+
+GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. 704
+
+GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans
+ ses plaisirs, 1 vol. 447
+ Il se repent de cette rigueur, _ib._
+ Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes, _ibid_, 361
+ Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un
+ monument précieux sur la distinction des deux Puissances,
+ 1 vol. 210
+
+GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa
+ belle-mere, 1 vol. 467
+
+GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race,
+ 1 vol. 192
+
+GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. 432
+
+GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre,
+ 1 vol. 195
+ Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal
+ exercée sous ses Prédécesseurs, _ibid_, 209
+ Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses
+ Pairs, _ibid_, 236
+ Son Gouvernement fut-il despotique, _ib._ 242
+ Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une
+ capacité reconnue, _ib._ 243
+ Force de sa Marine, 1 vol. 425
+ On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse:
+ ce qu'il en faut croire, _ib._ 448
+ Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou
+ le latin, 1 vol. aux Notes, 514
+ Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro
+ sans lui donner ce nom, 2 vol. 126
+ Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. 158
+ Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce
+ Conquérant, 2 vol. 176
+ Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. 117
+ Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands,
+ 2 vol. 185
+ Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. 144
+ Il institue en Angleterre la féodalité, _ib._ 160 & 2 vol. 191
+ Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, _ib._
+ Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au
+ commencement de son regne, 2 vol. 76
+ Il donne les Comtés à titre héréditaire, _ib._ 186
+ Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, _ibid_, 187
+ Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, _ibid_, 190
+ Loix écrites en Normand par son ordre, _ib._
+ Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France
+ pour conférer la Chevalerie, 2 vol. 191
+ Forme des Chartes sous son regne, _ibid_, 193
+ Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, _ib._
+ Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque,
+ 2 vol. 194
+ Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms &
+ des armoiries, 2 vol. 194
+ En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands
+ de ses Etats à l'abri des excommunications, _ibid_, 195
+ Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? _ib._
+
+H
+
+HARO, son origine, 2 vol. 124
+ L'établissement du _Haro_ valut à Raoul, qui n'étoit pas
+ l'Inventeur de cette formalité, le titre de Législateur,
+ 2 vol. 126
+ D'où Raoul prit-il l'idée du _Haro_, 2 vol. 119
+ Le _Hue_ & _Cri_ des Anglois est le _Haro_ Normand, 2 vol. 127
+ Comparaison de ces deux usages, _ibid_, 128
+
+HAUTES-JUSTICES. _Voyez_ EVÊQUES, SEIGNEURS _&_ JUSTICE.
+
+HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime,
+ 1 vol. 161
+ Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques,
+ 1 vol. 243
+
+HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de
+ la Régale, 1 vol. 157
+
+HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires,
+ 2 vol. 151 & 156
+
+HERGEATE, _Heriet_, _Heriot_, ce que c'est, 1 vol. 160
+ Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief,
+ 2 vol. 120 & 121
+
+HÉRITAGE, _Enhéritance_, usage de ces termes dans les Actes
+ de vente, 1 vol. 28
+ Pourquoi la preuve par témoins des _Héritages_ n'est-elle
+ pas admise, 1 vol. 716
+
+HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement
+ de la Chevalerie d'Armes sous la seconde Race,
+ 1 vol. aux Notes, 130
+ Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de
+ l'Office de Maréchal, _ib._ 143
+ A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans,
+ _ibid_, aux Notes, 157
+
+HIDE, mesure de terre, 2 vol. 5
+
+HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. 156
+ A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, _ib._
+
+HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit
+ aucun rang distingué dans les armées dans le onzieme siecle,
+ 1 vol. 144
+
+HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. 101
+ Sa définition, _ibid_, 107
+ Forme de l'_Hommage_, _ibid_, 108
+ Distinction de l'_Hommage_ d'avec la Féaulté & l'Investiture,
+ _ibid_, 108
+ Antiquité de l'_Hommage_ & son effet, _ib._ 109
+ _Hommages_ des Ecclésiastiques, étoient rares sous la
+ premiere Race, pourquoi, _ib._ 112
+ Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, _ibid_, 114
+ Quel _Hommage_ doivent les Abbés, _ibid_, 114 & 115
+ Motifs de la différence que Littleton met entre la
+ formule d'_Hommage_ des Laïcs & la formule de celui des
+ Ecclésiastiques, _ibid_, 1 vol. 117
+ _Hommage_ des Femmes, en quelle forme, _ib._ 118
+ _Hommage-lige_, antérieur au douzieme siecle, _ibid_,
+ aux Notes, 119
+ _Hommage_ du Mari & de la Femme, _ib._ 120
+ Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, _ib._
+ L'_Hommage_ n'est dû que pour les tenures héréditaires,
+ 1 vol. 122 _&_ 125
+ Caracteres distinctifs de l'_Hommage_ & de la Féaulté, _ibid_, 125
+ L'_Hommage_ constitue le Fief sans en déterminer l'espece,
+ _ibid_, 177
+ Force du lien que l'_Hommage_ forme entre le Seigneur
+ & le Vassal, _ibid_, 519
+ _Voyez_ DÉSAVEU.
+ L'_Hommage_ n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. 224
+ _Hommage_ d'_Ancêtres_. _Voyez_ TENURE.
+ Quels Fiefs peut-on tenir par cet _Hommage_, 1 vol. 226
+
+HOMMES _libres_, leurs droits, 1 vol. 6
+ Soumis à la Jurisdiction des Comtes, _ib._ 10
+ Peine de l'_Homme_ libre qui ne se présente pas au Ban, _ib._
+ On accordoit le titre de Bénéficiers aux _Hommes_ libres
+ qui jouissoient d'un nombre de terres suffisantes pour
+ composer un Fief de Chevalier, _ibid_, 176
+ Priviléges de l'_Homme_ libre en Angleterre, avant la
+ Conquête, 1 vol. 118
+ L'_Homme_ libre s'appelloit _Barbare_, n'étoit pas noble,
+ mais étoit capable de le devenir, 1 vol. 193
+ _Hommes loyaux_, ou _légaux_. _Voyez_ JUREURS.
+
+HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. 5
+ Quand il y en a eu d'héréditaires, _ib._ 2
+HOTCHPOT. _Voyez_ ETIMOLOGIE.
+
+HUE & _Cri_. _Voyez_ HARO.
+
+HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. 143
+ Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince,
+ _ibid_, 144
+
+HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. 119
+ _Seigneurages_, ou Chefs des _Hundreds_, quel pouvoir
+ avoient-ils sur ceux qui faisoient partie de leur Famille,
+ 2 vol. 122 & 123
+ L'_Hundred_ étoit exempt de toute imposition
+ au moyen de certaines Redevances qu'ils payoient après
+ le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. 122 & 123
+ On ne pouvoit passer d'un _Hundred_ en un autre sans
+ Certificat de bonnes moeurs, _ibid_, 123
+
+I
+
+JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. 47
+
+JAUGE. _Voyez_ MESURES.
+
+IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. 354
+
+IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. 425
+ N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme
+ libre, _ib._
+
+IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins
+ anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. 361
+
+INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. 385
+
+INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. 215
+ Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a
+ jusqu'ici pensé, 2 vol. 26
+
+INDENTURE. _Voyez_ ENDENTURE _&_ FAIT.
+
+INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. 195
+
+INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. 499
+
+INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. 193
+
+INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. 493
+
+INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles
+ des intestats, étoit né d'une Loi très-équitable, 1 vol. 762
+
+INTRUSION. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+INVESTITURE, 1 vol. 108, 109 & 110
+
+INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. 326
+
+JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. 329 & 351
+ Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. 63
+
+JUGE, qualités & devoirs d'un bon _Juge_, 2 vol. 61
+ Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi, _ibid_, 62
+ Serment qu'ils prêtoient, _ib._
+
+JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere
+ spirituelle, 1 vol. 209
+
+JUGEMENT, différence entre l'_erreur_, le _faux Jugement_,
+ & la _défaute de droit_, 1 vol. 570
+ Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour
+ réformer les _Jugemens_, _ib._ 571
+
+JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. 425
+
+JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. 435 & suiv.
+ Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter
+ serment en Justice, _ib._ 529
+ _Jureurs_, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel
+ qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. 308
+ Forme de leur serment, _ib._
+ Comment s'opposoit-on à leur serment, 585
+ Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition,
+ _ibid_, & 2 vol. 71
+ Devoirs des _Jureurs_, 2 vol. 65, 66 & suiv.
+ _Voyez_ RECORD.
+
+JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. _Voyez_
+ EVÊQUES _&_ SEIGNEURS, JUSTICE, ECHIQUIER, COUR, _&c._
+
+JUSSIONS. _Voyez_ PRÉCEPTIONS.
+
+JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit
+ pour objet que les difficultés qui s'élevoient au sujet des
+ services qui leur étoient dûs, 1 vol. 104
+ _Justice_ des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle,
+ 2 vol. 460
+ _Justice_ (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du
+ Duc durant le regne de Raoul & de ses successeurs, 1 vol. 228
+ Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire,
+ 2 vol. 163
+ Ce mot _Justice_ signifie quelquefois redevance, condamnation,
+ amende, 2 vol. 172
+ Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une _Justice_
+ économique sur leurs hommes sous les deux premieres Races,
+ _ib. & suiv._
+
+K
+
+KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. 340
+
+L
+
+LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. 47
+ Précautions pour la conservation des bestiaux propres au
+ _Labourage_, _ib._ 48
+ Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes
+ destinées au labour des terres, 2 vol. 50
+ Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. 55
+ Moyens pour mettre à profit les pailles, _ib._ 56
+ Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, _ib._
+ _Voyez_ BOEUFS, MOUTONS, FUMIER, _&c._
+
+LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. 180 & suiv.
+
+LANGUEUR, ou _maladie_, étoit une excuse valable pour ne
+ pas se présenter en Jugement, 1 vol. 135
+ _Voyez_ INFIRMITÉ.
+ Deux sortes de _Langueurs_ ou maladies peuvent valoir
+ d'_exoine_, 2 vol. 7
+
+LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur
+ tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. 21
+
+LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle
+ formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. 89
+
+LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur
+ étoit exempt de la garde, 1 vol. aux Notes, 132
+
+LESSEUR. _Voyez_ CÉDANT.
+
+LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. 276
+ _Lettres_ de Clameur de Loi apparente; leur conformité
+ avec le Bref _Præcipe quod reddat_, 2 vol. 5
+ _Lettre_ d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le
+ modele. _Voyez_ BREF.
+
+LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir
+ de l'emploi dans les troupes, 1 vol. aux Notes, 134
+ Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, _ib._ 135
+ Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, _ib._ 162
+
+LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la
+ recouvroit, 1 vol. 271 & 283
+ _Liberté_; Procédure requise pour constater sa _Liberté_,
+ 2 vol. 9
+
+LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. 276
+
+LIGNE; les biens de la _Ligne_ paternelle ne passent point
+ à la _Ligne_ maternelle, _& vice versa_, 1 vol. 16
+ Au défaut de parens de l'une de ces _Lignes_, le Seigneur
+ succede au Fief, _ib._
+ La préférence de la _Ligne_ paternelle sur la maternelle,
+ quant aux acquêts, d'où tire-t-elle son origine? 1 vol. 17
+ Quand à commencé la distinction des _Lignes_ à l'égard des
+ successions, _ib._
+
+LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le
+ droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. 243
+ Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. 256
+ En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous
+ le nom de Glanville, 2 vol. 4
+ Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut
+ les bâtards des successions, _ib._ 467 & 468
+
+LIVERIE DE SEISIN. _Voyez_ PRISE DE POSSESSION.
+
+LIVRE, différence entre la _Livre_ Normande & Angloise au
+ temps des Croisades, 2 vol. 22
+
+LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que
+ cent _Livrées_ de terre, 1 vol. 236
+
+LOTS. _Voyez_ FRERES, SOEURS, PARTAGE, _&c._
+ _Lots_ faits par le sort, 1 vol. 322
+ Faits verbalement, _ib._ 326
+
+LOI _Salique_, en quoi elle differe de la _Loi_ Ripuaire,
+ en fait de successions, 1 vol. 17
+ Contient l'origine de la prescription d'an & jour, _ib._ 489
+ Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. 192
+ Comment gageoit-on la _Loi_, & quel étoit l'effet de
+ cette Procédure, _ib._ 586
+ Ecoles pour l'étude des _Loix_ sous les deux premieres
+ Races, _ib._ 601
+ _Loix Angloises_, difficulté de les rassembler du temps
+ de Glanville, 2 vol. 3
+ _Loi apparente._ _Voyez_ LETTRES.
+
+M
+
+MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de
+ Charlemagne, où il n'y a point d'imprécations, 1 vol. 361
+
+MAIN _de Justice_, quel est le premier de nos Rois qui
+ l'ait portée, 1 vol. aux Notes, 110
+ De quoi est-elle le symbole, _ib._
+
+MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois
+ acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161
+ _Majorité_ pour la Couronne, & celle requise pour les
+ Fiefs ont eu des motifs & des regles differentes, _ib._ 162
+
+MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. 334
+
+MAIRE _du Palais_; ses fonctions, 1 vol. 68
+
+MALADIE. _Voyez_ EXOINE _&_ LANGUEUR.
+
+MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. 252
+ On y faisoit les principales sommations au vassal, _ib._ 317
+ Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, _ib._ 318
+
+MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans
+ après la Conquête, _ib._ 586
+
+MARCHAND, _Statut Marchand_; ce que c'est, 1 vol. 364
+ _Marchand_, quand les associations entre _Marchands_ se
+ sont introduites en Normandie & en Angleterre, _ib._ 423
+ Combien ces associations ont contribué aux progrès du
+ Commerce, _ib._ 424
+ Réglemens pour les _Marchands_, _ib._
+
+MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les
+ deux premieres Races, 1 vol. 424
+
+MARCHÉ, violement du droit de _Marché_; comment appellé, 1 vol. 314
+ A quelle distance les _Marchés_ devoient-ils être éloignés
+ entr'eux, 2 vol. 140
+
+MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes
+ par lesquels nos Rois ayent confié à des Laïcs la garde des
+ Eglises, 1 vol. 153
+ Preuves tirées de _Marculphe_ en faveur de la Régale, _ib._
+ Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans
+ les deux Livres de cet Ecrivain, _ib._
+ Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules
+ du premier Livre, _ib._ 361
+ Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville,
+ 2 vol. 15
+
+MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. 142
+ La Jurisdiction, _ib._ 143
+ Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois, _ib._
+ Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur
+ au 11e siecle, 1 vol. 144
+
+MARÉCHAL _des Seigneurs_ (fonctions du) 1 vol. 144
+
+MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour
+ leur _Mariage_, 1 vol. 39
+ _Mariage_ ou dot des filles de Rois, _ib._ 158
+ _Mariages_ clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. 59
+ _Mariage_ fait par le Gardien Noble; s'il est cassé,
+ donne-t-il droit au vassal mineur de se marier sans le
+ consentement de son Seigneur, 1 vol. 164
+ Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en
+ se remariant, un nouveau droit de _Mariage_ à son Seigneur,
+ _ib._ 164
+ Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur
+ dont il a la garde, _ib._ 168
+ Le _Mariage_ secret est bien différent des _Mariages_
+ clandestins, _ib._ 466
+ _Mariage_ (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. 341
+ Dans quels degrés pouvoit-on contracter _Mariage_ en Angleterre,
+ _ib._ 345
+
+MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. 246
+ Peut-il faire lots pour sa femme, _ib._
+ Étoit obligé de châtier sa femme, _ib._ 333
+ Un _Mari_ fut exposé à être puni comme homicide, parce
+ que sa femme, à qui il avoit donné un soufflet, se laissa
+ mourir de faim, _ib._
+ Le _Mari_ pouvoit-il exercer quelques droits sur les
+ biens de sa femme après le divorce, 1 vol. 594
+ Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, _ib._ 695
+
+MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. 332
+
+MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. 568
+ Poursuite du _Mehaing_, _ib._
+
+MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une
+ seule _Mesure_ par-tout le Royaume, 2 vol. 20
+ Variété des _Mesures_ dans le 9e siecle, _ib._
+ Police pour les _Mesures_ chez les Anglo-Normands, _ib._
+ _Mesures_ particulieres des Seigneurs exemptes de la
+ vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. 21
+ Continence du _Boisseau_ Anglois dans le 13e siecle, _ib._ 22
+ Variations des _Mesures_ durant les Croisades, _ib._
+
+MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. page 5
+
+MINEUR, peut-il ester en Jugement, _ib._ 472
+ Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, _ib._ 544
+
+MISE, joindre _sa mise_; explication de ces expressions, 1 vol. 544
+
+MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. 6
+
+MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur
+ Fondation, 1 vol. 205
+ Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, _ib._ 206
+ Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la
+ décision de leurs Procès, _ib._ 267
+ Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, _ib._
+ Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. 277
+ Morts civilement, _ib._
+ Ne prêtoient jamais serment, _ib._ 308
+ Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, _ib._ 389
+ Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des
+ rigueurs au sujet de la chasse auxquelles ce Prince ne
+ s'est jamais porté, 1 vol. 448
+ Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, _ib._ 447
+
+MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. 3
+ Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires
+ du Roi, 1 vol. aux Notes, 6
+ Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely
+ entre Gontran & Childebert, _ib._ 7
+ Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du
+ L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8
+ Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté
+ de Toulouse, _ib._ 27
+ A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de
+ puberté étoit particuliere aux Anglois, 1 vol. 56
+ Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles &
+ les Baillies, _ib._ 68
+ Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait
+ M. de Montesquieu, le Livre des Fiefs est inintelligible,
+ _ib._ 77
+ A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par
+ le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. 101
+ Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu
+ dans la discussion des Fiefs, 1 vol. 113
+ M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois
+ auroient dérogé à leur magnanimité en marchant à la tête
+ des troupes du Clergé, _ib._ 136
+ Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de
+ Clodomir, Roi d'Orléans, à leur incapacité de se présenter
+ aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, _ib._ 162
+ Son opinion à l'égard d'une double administration pour
+ les mineurs tombés en garde, contredit la Jurisprudence
+ adoptée sous Saint Louis, _ib._ 186
+ A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race
+ les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. 195
+ Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, _ib._ 265
+ N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions,
+ 2 vol. 10
+ Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales
+ des Eglises & des Seigneurs Laïcs, _ib._ 161
+ Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, 12
+ En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit
+ de nos anciennes Loix, _ib._ 16
+
+_MORT D'ANCÊTRES._ _Voyez_ BREF.
+
+MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, 57
+ _Voyez_ PARAPHERNAL.
+
+MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. 399
+ Combien de sortes, _ib._ 401
+
+MOULINS, police des _Moulins_, 1 vol. 311
+
+MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. 51
+ Quand doit-on les tondre, _ib._ 52
+
+MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. 469
+
+N
+
+NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. 529
+ Où déposoit-on les _Namps_, _ib._ 295
+
+NIEF; ce que c'est, 1 vol. 263
+ Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, _ib._ 267
+
+NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. 193
+ Ne dépendoit que de la volonté du Roi, _ib._ 195
+
+NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de
+ cette Province, 1 vol. 81
+ Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication
+ des Contrats d'échange, _ib._ 82
+ Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se
+ sont-elles établies, 1 vol. 163
+ D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui
+ n'admet point la déception d'outre moitié dans les Baux
+ à fieffe, _ib._ 411
+ Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de
+ la rente peut en décharger son fonds quand elle passe
+ à un étranger, _ib._ 415
+
+NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les
+ Cours Ecclésiastiques & Civiles sous Charlemagne, 1 vol. 394
+ Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être _Notaires_, _ib._
+ Comment étoient-ils punis pour crime de faux, _ib._
+
+O
+
+OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. 502
+ _Obligations_ dont l'objet est impossible ou deshonnête,
+ sont nulles, _ib._
+
+OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes,
+ 1 vol. 151
+ Abus qu'ils font des revenus des Eglises, _ib._
+
+OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au
+ Droit d'Entrée, 1 vol. 494
+ Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens
+ rendus pendant son absence, 1 vol. 506
+
+ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. 456
+
+ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de
+ l'Angleterre à cette Province, 1 vol. 222 & 267
+
+ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction
+ des Evêques, 1 vol. 596
+
+OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. 132
+ La conduite de l'_Ost_ n'étoit point affectée à un Officier
+ particulier sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 144
+
+P
+
+PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. 326
+ _Voyez_ LABOURAGE.
+
+PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. 265
+
+PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en
+ Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. 236
+ _Voyez_ PARLEMENT.
+ Conjectures sur le nombre de 12 auquel les _Pairs_ du
+ Royaume ont été réduits, 1 vol. 323
+
+PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en
+ certains degrés a varié, 1 vol. 212
+ _Parage_ entre le pere & la fille par le franc-mariage,
+ 1 vol. 42
+
+PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. 57
+ Sa définition, 2 vol. 73
+ _Voyez_ MORGANGEBA.
+
+PARC, signification de ce mot, 1 vol. 446
+ Quand en usage en Angleterre, _ib._
+
+PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. 315
+ Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, _ib._
+ Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes,
+ que doivent-elles faire, _ib._ 323
+
+PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. 342
+
+PARJURE, sa définition, 2 vol. 64
+
+PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les
+ Ducs de Normandie, 1 vol. 240
+ Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls
+ entrée, _ibid_, 241
+ Pourquoi appellé Cour des Pairs, _ib._
+ Combien de fois tenoit-on de _Parlements_ chaque année,
+ 1 vol. 242
+ On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume
+ le Conquérant, _ibid_, 243
+ Les _Parlements_ différoient-ils des Assemblées
+ générales, _ibid_, 584
+
+PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. 674
+
+PARTAGE; le _partage_ du Royaume fut-il égal entre les
+ enfans de Clovis, 1 vol. 18
+ Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I.
+ 1 vol. 19
+ Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers
+ Rois, 1 vol. 320
+
+PATERNEL, (l'héritier) du côté _paternel_, préfere ceux du
+ côté maternel en la succession aux acquêts, 1 vol. 15
+
+PATRONAGE, Procédure sur le Bref de _Patronage_, 1 vol. 309
+ Causes du droit de _Patronage_, _ib._
+ Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. 310
+ Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se
+ maintenir au droit de _Patronage_, 1 vol. 558
+ _Patronages_, étoient-ils partables, 1 vol. 655
+
+PATRONS; avis des _Patrons_ requis pour tout ce qui concerne
+ les Eglises qu'ils ont fondées, 1 vol. 596
+
+PATURAGE. _Voyez_ COMMUNAUTÉ.
+
+PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. 236
+
+PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de
+ mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. 39
+ Consentement du _Pere_ requis pour valider le Douaire de
+ la femme de son fils mineur, 1 vol. 64
+
+PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit
+ en penser, 1 vol. 675
+
+PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. 98
+
+PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. 583
+ Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les
+ _Placités_ des hommes libres, 2 vol. 165
+ _Voyez_ PARLEMENS _&_ AIRE.
+
+PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les
+ deux premieres Races, 1 vol. 73
+
+PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y
+ soumettre; comment puni, 1 vol. 236
+ _Voyez_ DÉFENSEURS.
+ _Plaideur_, ses fonctions, _ibid_, 85
+
+PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514
+
+PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. 30
+
+POOTE (Gens de) 1 vol. 252
+
+POSSESSION, le _fait endent_, où les Actes dentelés
+ suffisoient pour reprendre une _possession_ perdue,
+ 1 vol. 79
+ La prise de _possession_ est-elle requise pour les tenures
+ à termes d'ans, 1 vol. 79
+ Comment se faisoit la prise de _possession_, _ib._ 79 _&_ 100
+ Prise de _possession_ d'un fonds en une Ville d'un Comté
+ suffit pour transmettre la jouissance des autres fonds
+ vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même
+ Comté, 1 vol. 80
+ _Possession_ requise pour avoir le droit de faire
+ délaissement, _ibid_, 514
+ A qui appartient le droit d'envoi en _possession_, 1 vol. 414
+
+POURPRESTURE. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans
+ nos anciennes Loix, 2 vol. 14
+
+PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours,
+ 2 vol. 10
+ Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. 11
+ Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. 13
+ Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance
+ qu'il y a entre les _Préceptions_ & les Lettres Royaux,
+ 2 vol. 14
+ Divers noms donnés aux _Préceptions_, _ib._
+ Les Rois donnent des _Préceptions_ pour l'élection des
+ Evêques, 2 vol. 10
+
+PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume,
+ 1 vol. 250
+ Il n'y a point de _prescription_ contre le Roi, _ibid_, 258
+ D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de
+ _prescription_ entre cohéritiers, _ibid_, 328
+ _Prescription_ d'an & jour, son origine, 1 vol. 489
+ Origine de la quadragénaire, _ibid_, 491
+
+PRESENTEMENT pour _Présentation_.
+ Formule du Bref de derniere _Présentation_, 1 vol. 309
+ _Voyez_ BREF _&_ PATRONAGE.
+
+PREVOSTÉ, origine du service de _Prevôté_, 1 vol. 5
+
+PREVOST _d'une Seigneurie_, en quoi consistoit son Office,
+ 2 vol. 45
+ Office du _Prévôt_, en quoi il consistoit dans les
+ Seigneuries particulieres, 2 vol. 46
+
+PREUVE. _Voyez_ COMBAT.
+ _Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage
+ par Témoins_, 1. vol. page 716
+ Danger de la _preuve_ par deux Témoins dans les Procédures
+ criminelles. _V._ QUESTION.
+
+PRISE de _possession_ essentielle pour la validité
+ des dons, 1 vol. 356
+ Comment se faisoit, _ib._ 378
+ Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre
+ une _possession_ perdue, _ibid_, 551
+
+PRISON, excuse ou exoine pour cause de _prison_, étoit
+ valable, 1 vol. 499
+ Quand un Accusé meurt en _prison_ par la négligence ou
+ la conduite trop dure du Concierge, celui-ci est
+ réputé homicide, 1 vol. 767
+
+PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux
+ personnes, 1 vol. 518 & 519
+ En combien de cas cette liaison, cette correspondance
+ a-t-elle lieu selon la Loi, _ib._ 526
+
+PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises
+ pour l'instruction des Crimes, 1 vol. 502
+ Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, _ibid_, 504
+ Anciennes manieres de procéder civilement dans les
+ affaires personnelles ou réelles en Normandie & en
+ Angleterre, _ibid_, 528
+ _Procédures_ que l'on faisoit en conséquence des Brefs
+ Anglo-Normands, semblables à celles prescrites par les
+ Capitulaires de nos Rois, 2 vol. 9
+ _Procédures_ sur un droit de Présentation litigieux,
+ 1 vol. 596 & suiv.
+ Où se portoit la contestation sur ce droit, _ib._
+
+PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. 185
+
+PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. 31
+
+Q
+
+QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. 8
+
+QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans
+ les Coutumes Anglo-Normandes, 1 vol. 576
+
+QUESTION, argumens contre l'usage de la _Question_ dans
+ les Procédures criminelles, 1 vol. 503
+ Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un
+ crime de lèze-Majesté pour abreger les douleurs de la
+ _Question_, _ibid_, 504
+ Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui
+ résulte de la _Question_, 1 vol. 504
+
+R
+
+RACE; sous la premiere _Race_ & au commencement de la
+ seconde, les Seigneurs ne donnoient des Fiefs qu'à des
+ personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires,
+ 1 vol. 37
+
+RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit
+ l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. 121
+ _Raoul_, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour
+ les Evêques, 1 vol. 117
+ Il rétablit en Normandie la subordination, _ibid_, 121
+ Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de
+ son Duché à venir reprendre leurs possessions, _ibib._, 177
+ Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, _ib._
+ Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119
+ A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur
+ les chemins, 2 vol. 125
+ Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. 197 & 198
+ Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. 425
+
+RAPIN _de Thoiras_ contredit par Polydore Vergile sur
+ l'antiquité du droit qu'ont les Anglois d'être jugés
+ par leurs Pairs, 1 vol. 236
+ Son erreur sur le sens de ces termes: _mort d'Ancêtre_.
+ _Voyez_ BREF de _mort d'Ancêtres_.
+
+RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. 244
+
+RAPT, peine de ce crime, 1 vol. 568
+
+RECORD du Douaire, 1 vol. 60
+ _Record._ _Voyez_ COUR.
+ Quand se pratiquoit le _Record_, 1 vol. 223
+ Différence entre le _Record_ fait en présence du Roi
+ & celui fait en présence des Juges seulement, _ib._
+ N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes
+ à discussion, _ib._ 16
+ Modele d'un _Record_, 1 vol. 230
+ On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les
+ faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. 574
+ _Record_ des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, & 2 vol. 67
+
+RECOUSSE. _Voyez_ DESSAISINE _&_ BREF.
+ Effets de la _Recousse_, 1 vol. 622
+
+REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. page 190
+
+RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. 194 & suiv.
+ Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le
+ Conquérant en faveur du droit de _Régale_, _ibid_, 157
+ Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la _Régale_ au
+ véritable esprit de son institution, _ibid_, 157
+ Henry I. abolit-il la _Régale_, _ib._ 227, _&_ 2 vol. 232 & 233
+
+RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. 68
+
+REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité,
+ 1 vol. 7
+
+RELÉAS. _Voyez_ DÉLAIS _ou_ DÉLAISSEMENT.
+
+RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre,
+ 1 vol. 161
+ Taux du _Relief_, _ibid_, 169 _& suiv._
+ _Relief_, quel _Relief_ paye le Socage, 1 vol. 189
+ Faute de payer le _Relief_, le Seigneur se saisit du Fief, _ib._
+ Différence qu'il y a entre le _Relief_ & l'_Hergeate_ ou
+ _Heriet_. _Voyez_ HERGEATE.
+
+REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. 683
+
+REMITTER. _Voyez_ RESTITUTION.
+
+RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. 342
+
+RENTE seche, répond à nos _Rentes_ purement hypotéques, 1 vol. 626
+ _Rente_-service, sa nature; 1 vol. 183
+ Combien de sortes de _Rentes_, _ibid_, 291
+ Pour quelles _Rentes_ pouvoit-on saisir les fonds,
+ 1 vol. 292 & suiv.
+ On étoit dessaisi des _Rentes_ par quatre moyens,
+ _ibid_, 312 & 313
+ Qui peut imposer des _Rentes_ sur des fonds, _ibid_, 413
+
+REPLEVINE. _Voyez_ DESSAISINE.
+
+RÉPONDANT. _Voyez_ CURATEUR.
+ Cas où on ne peut plaider que par un _Répondant_,
+ 1 vol. 273 & suiv.
+ Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas,
+ 1 vol. 277 & 278
+
+REPROCHES. _Voyez_ SAONS.
+
+RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle
+ son origine, 1 vol. 94, & aux Notes, même page.
+
+RESTITUTION, dans quel cas a lieu, 684 & suiv.
+ La Femme a-t-elle le bénéfice de la _Restitution_
+ contre une Transaction faite par son Mari, 1 vol. 693
+
+RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie
+ du temps de Guillaume le Conquérant, 1 vol. 256
+ Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, _ib._
+ Comment le _Retrait_ a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs,
+ _ibid_, 257
+ Formalités du _Retrait_, _ibid_, 257
+
+RÉVERSION & _Remainder_; différence de ces deux mots, 1 vol. 683
+
+ROBERIE. _Voyez_ VOL.
+
+ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat,
+ 1 vol. 192
+ _Romain possesseur_, avoit-il les priviléges des hommes
+ libres, 1 vol. 193
+
+ROUILLÉ.
+ Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient
+ dû prendre plutôt pour guide les Traités Anglo-Normands
+ que les Notes de cet Auteur, 2 vol. 18
+ _Voyez_ COUTUMIER.
+
+ROI. _Voyez_ DROITS DU ROI, DOMAINE.
+ Nos _Rois_ changeoient quelquefois les Terres fiscales
+ en Aleux, 1 vol. 192
+ Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon
+ que les nécessités publiques l'exigent, _ibid_, 206
+ Ont seuls droit de donner en franche-aumône, _ibid_, 207
+ Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, _ibid_, 205
+ Les fils de nos premiers _Rois_ jouissoient de leurs
+ Appanages à titre de Souveraineté, & ils portoient le
+ nom de _Roi_, _ibid_, 212
+ Nos _Rois_ modifioient à leur gré les possessions des
+ Evêques dont on leur demandoit la confirmation, 1 vol. 215
+ Cour du _Roi_, faisoit seule les Loix, 1 vol. 231
+ Le _Roi_ choisit les Commissaires qu'il députe en chaque
+ Province pour l'élection des Centeniers & des Echevins,
+ _ibid_, 241
+ Effet des Préceptions Royales. _Voyez_ PRÉCEPTIONS.
+ Précautions qu'un _Roi_ doit prendre en choisissant des
+ Juges, 2 vol. 61
+ Nos _Rois_ recevoient ordinairement le serment de fidélité
+ des Leudes, 1 vol. 111
+ Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir
+ le serment, _ib._
+ Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161
+ Cas où les Lettres d'abolition que les _Rois_ accordoient
+ n'empêchoient pas la confiscation des Biens du coupable,
+ _ibid_, 416
+ Sur quoi est fondé le droit que nos _Rois_ ont sur les
+ Fiefs des Mineurs qui en possedent un relevant de la
+ Couronne, _ibid_, 514
+ Ordre observé dans leurs Cours de Justice, _ibid_, 584
+ Nos _Rois_ n'ont jamais tiré _du fond de leur naturel_
+ des usages tyranniques, 2 vol. 13
+ _Voyez_ DOMAINES.
+
+S
+
+SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de
+ _Reproches_, 1 vol. aux Notes, 498
+
+SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de _Sceau_, 1 vol. 236
+ Punition de ceux qui les faussoient, _ibid_, 440
+ De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes,
+ _ibid_, 441
+
+SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, 110
+ Différence entre l'Investiture par le _Sceptre_, &
+ l'Investiture par la Verge, _ibid_, 111
+
+SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. 29
+ Ils copient en tout le Souverain, _ibid_, 114
+ Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, _ib._
+ Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux
+ qui se marient, 1 vol. 159
+ Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la
+ rareté ou l'abondance des hommes de leur ressort, 1 vol. 163
+ Quel est le vrai _Seigneur_, _ibid_, 532
+ Pouvoient-ils renoncer à la directité, _ibid_, 532
+ Le _Seigneur_ devoit-il _acquittement_ ou garantie à son
+ Vassal pour la Tenure en Franche-aumône, _ibid_, 606
+ Les _Seigneurs_ n'ont pu jouir du droit d'_Amortissement_
+ que par usurpation, 1 vol. 215
+ Peine qu'encourent les _Seigneurs_ qui refusent au Vassal
+ la protection qu'ils lui doivent, _ibid_, 217
+ Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, _ibid_, 219
+ En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite
+ pour que le _Seigneur_ soit délié de ses obligations
+ envers son Vassal, 1 vol. 222
+ _Seigneurs_ Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la
+ Seigneurie; pourquoi, _ib._
+ Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie
+ par droit & celui qui n'en jouit qu'en vertu d'un transport,
+ _ib._ 225
+ _Seigneur_ qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut
+ saisir le Fief, 1 vol. 226
+ Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, _ib._ 255
+ Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain
+ qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, _ib._ 263
+ _Seigneur_ qui vouloit combattre son vassal devoit lui
+ remettre son hommage, _ib._ 264
+ Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à
+ l'Action que ce dernier avoit intentée contre lui, _ib._ 269
+ Ne peut outrager son villain jusqu'à le _méhaigner_, 1 vol. 271
+ Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses
+ villains, 1 vol. 284
+ Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné
+ à une peine capitale, ou qui étoit décédé sans postérité, _ib._ 416
+ Que devoit-il prouver en reclamant son villain, _ib._ 608
+ Ne pouvoit transporter les services militaires de ses
+ vassaux à un autre Seigneur, _ib._ 614
+
+SEIGNEURAGES. _Voyez_ HUNDREDS.
+
+SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. 240
+ _Senéchal_ des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101,
+ 2 vol. 34 & suiv.
+ Les _Senéchaux_, tenoient les comptes des autres Officiers,
+ _ib._ 60
+
+SERF, ses obligations, 1 vol. 193
+ Les Laboureurs étoient-ils tous _Serfs_ à la fin de
+ la deuxieme Race, 1 vol. 195
+ _Voyez_ VILLAIN.
+
+SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges,
+ 1 vol. 227 & 228
+ Combien d'especes de _Sergenterie_, & diversité de
+ leurs fonctions, _ib._
+ Quel relief doit la _grande Sergenterie_, _ib._ 229
+ Où les tenans par _grande Sergenterie_ doivent-ils faire
+ leur service, _ib._
+ _Petite Sergenterie._ _Voyez_ TENURE.
+
+SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. 5
+ Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. 34
+
+SERMENS des combattans, 1 vol. 155 & 266
+ Trois sortes de _Sermens_, 2 vol. 64
+ Devoirs de ceux qui prêtent _Serment_. _Voyez_ JUREURS,
+ COMBATS _&_ TÉMOINS.
+ Les Moines prêtoient-ils _Serment_. _Voyez_ MOINES.
+
+SERVICE; tenure par Divin _Service_. _Voyez_ TENURE.
+ _Service_ Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. 317
+ Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur
+ les _Services_ militaires de son vassal, _ib._ 614
+ Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres
+ de leurs _Services_ militaires, 1 vol. 37
+
+SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. 8
+
+SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé _Marcheta_, 1 vol. 332
+
+SOCAGE, distinction entre le _Socage_ & l'_Escuage_, entre
+ les Fiefs de Chevalier & le _Socage_, 1 vol. 181 & 182
+ Garde en _Socage_. _Voyez_ TUTELE _&_ TENURE.
+
+SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. 317
+ _Voyez_ FILLES.
+
+SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. 322
+
+SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement
+ de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, 192
+
+STERLING, son poids, 1 vol. 310
+
+SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix
+ Anglo-Normandes, _ib._ 1 vol. 12
+ L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les
+ utérins pour succéder aux Acquêts est-il ancien, _ib._ 13
+ _Succession_ aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au
+ préjudice du pere, _ib._
+ _Succession_ aux Propres, 1 vol. 14
+ D'où sont venues les différentes regles établies pour
+ les _Successions_ dans chaque Province du Royaume, 1 vol. 17
+
+T
+
+TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. 271
+ _Voyez_ COMPOSITION.
+
+TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. 221
+ Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre
+ qu'en France; pourquoi, _ib._ 505
+ Danger de l'influence que deux _Témoins_ ont sur les
+ Jugemens criminels en France, 1 vol. 502
+ Maux que les faux _Témoins_ ont occasionnés, _ib._ 503
+ _Voyez_ JUREURS.
+
+TENURE par _Escuage_; ses priviléges, ses bornes & ses effets,
+ 1 vol. 139, 140 & suiv.
+ En Fief simple, en Fief tail, en Douaire.
+ _Voyez_ FIEFS SIMPLES, FIEFS TAIL, DOUAIRES, &c.
+ _Tenure_ en commun, 1 vol. 63
+ A terme de vie, _ib._ 75
+ A terme d'ans, _ib._ 78
+ A volonté, _ib._ 87
+ Est-on obligé de quitter la _Tenure_ à volonté incontinent
+ après l'ordre du Seigneur, 1 vol. 87
+ Quelle espece de _Tenure_ s'appelloit _Fief en l'air_, _ib._ 88
+ _Tenure_ par copie, 1 vol. 91
+ Cette _Tenure_ ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait
+ été auparavant restituée au Seigneur, _ib._ 92
+ Combien de sortes de _Tenures_ par copie, _ibid_.
+ Etoient-elles héréditaires, 1 vol. 97
+ Différence entre la _Tenure_ à volonté & la _Tenure_
+ par copie, _ib._ 98
+ _Tenure_ par la verge, _ib._ 100
+ _Tenure selon l'usage_ des Seigneurs, 1 vol. 104
+ Pourquoi les _Tenures_ de Garennes & autres droits de
+ cette espece sont-elles appellées _Tenures de Dignité_
+ dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, 119
+ _Tenure_ par service de Chevalier, 1 vol. 145
+ Quelles _Tenures_ doivent le Relief, _ib._ 170
+ _Tenure_ en Socage, sa définition, _ib._ 175
+ Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de
+ la nature des _Tenures_ en Socage, 1 vol. 185
+ _Tenure_ en Franche-aumône, _ib._ 200
+ _Tenure_ par Service Divin, en quoi differe-t-elle de
+ la _Tenure_ en Franche aumône, 1 vol. 208 & 210
+ _Tenure_ par Hommage d'Ancêtres, _ib._ 218
+ A quoi cette _Tenure_ oblige-t-elle les Seigneurs, _ib._ 219
+ _Tenure_ par grande Sergenterie. _Voyez_ SERGENTERIE.
+ _Tenure_ par Cornage, 1 vol. 230
+ _Tenure_ par petite Sergenterie, _ib._ 233
+ Cette _Tenure_ releve du Roi, _ib._
+ _Tenure_ en Bourgage, _ib._ 234
+ En Villenage, _ib._ 251
+ Par Elégit, _ib._ 364
+ En commun, _ib._ 365
+
+TERRES. _Voyez_ LABOURAGE.
+
+TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. 180
+
+TESTAMENT; exécuteurs des _Testamens_ ont-ils la garde des
+ mineurs, 1 vol. 186
+ Celui qui mouroit sans faire _Testament_ étoit réputé
+ mort excommunié, 1 vol. 280
+ Que pouvoit-on donner par _Testament_, _ib._ 203
+ Formalités des _Testamens_, _ib._ 360
+ Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions
+ de ceux qui n'avoient pas fait _Testament_, 1 vol. 362
+ Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit
+ de ses dernieres dispositions, _ib._ 588
+
+THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de
+ ces mots: _Commendatio & prestatio fidei_, 1 vol. aux Notes, 112
+ L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile
+ d'Epaone, est-elle juste, _ib._ 598
+ Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une
+ des Formules de Marculphe, 1 vol. 708
+ Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait
+ dire que les séculiers peuvent donner aux Eglises par
+ _Testament, sans bornes & sans mesure_, 1 vol. 203
+ Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché
+ d'en saisir l'esprit, _ib._ 204
+ Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée
+ dans les Actes, _sauf les immunités de l'Eglise_, 1 vol. _ib._
+ Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à
+ la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu cet Auteur,
+ 1 vol. aux Notes, 209
+ _Thomassin_ explique mal un Capitulaire relativement à
+ la disposition des biens appartenans aux Abbés, _ib._ 368
+
+TON LIEU, en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. 424
+ Quelles personnes en étoient exemptes, _ib._ 415
+ _Voyez_ IMPÔTS.
+
+TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. 493
+ _Voyez_ INTERRUPTION.
+
+TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture
+ des Contrats l'est maintenant en Normandie, 1 vol. 89
+
+TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre
+ leurs Aleux, au Roi & aux Seigneurs, 1 vol. 34
+ Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le
+ mariage de ses soeurs, _ib._ 159
+
+TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. 574
+ Formules des _Transactions_ passées en la Cour du Roi, _ib._ 656
+
+TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. 611
+_Voyez_ ATTOURNEMENT.
+ Quels services ne peuvent être transportés.
+ _Voyez_ SERVICE.
+
+TRÉPAS. _Voyez_ ACTION DE TRÉPASSE.
+
+TRIBUTS. _Voyez_ CENS.
+
+TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a
+ Vavassorie & le Socage, 1 vol. 178
+ Regles anciennes pour les _Tuteles_, _ib._ 183
+ Variation des regles des _Tuteles_ après l'hérédité des
+ Fiefs, & sous Saint Louis, _ib._ 185
+ _Voyez_ GARDE.
+
+V
+
+VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils
+ point du _Vareck_ en Normandie, 2 vol. 18
+ La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, _ib._
+
+VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne
+ peut être forcé de reconnoître son nouveau Seigneur que
+ par un Bref du Roi, 1 vol. 614
+
+VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en
+ reconnoissoit-on, _ib._ 1 vol. 178
+
+VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban
+ ait tenu à Thierry le discours que Grégoire de Tours a
+ attribué à ce Prince, 1 vol. 19
+ Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder
+ à la Couronne, _ib._ aux Notes, 21
+ Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au
+ sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol 151
+ Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, _ib._ 467
+ Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme,
+ 1 vol. aux Notes, 195
+ Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, &
+ l'établissement des Commissaires pour la correction des
+ Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à
+ cette époque, 1 vol. aux Notes, 236
+ A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des
+ Combats judiciaires, 2 vol. 264
+
+VENTE; formalités requises pour transmettre la possession
+ des fonds vendus, 1 vol. 484
+ _Vente_ faite par un chef de Monastere des biens qui en
+ dépendent est nulle, _ib._ 643
+ A quelles personnes les _Ventes_ de fonds étoient-elles
+ interdites, _ib._ 668
+
+VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. 425
+
+VERGE. _Voyez_ BATON.
+
+VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. 6
+ Progrès de leur autorité, _ib._ 324
+
+VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. 52
+ Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. 53
+
+VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure
+ étoit villaine à cause de sa personne, 1 vol. 181
+ _Villain regardant_ & _Villain en gros_, _ib._ 259
+ Enfans du _Villain_, dont la mere est libre, sont
+ _Villains_, 1 vol. 263
+ Il pouvoit être exécuteur testamentaire, _ib._ 268
+ Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur
+ qui s'emparoit des biens du testateur, _ib._ 269
+ Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour
+ violence, 1 vol. 272
+ S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de
+ son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le retenir à
+ son service? 1 vol. 281
+ Devoit le Droit de Chevage, _ib._ 608
+ Ne doit point de Relief, 2 vol. 122
+ Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. 253
+ Qu'est-ce qui constituoit le _Villain_, _ib._ 254
+ Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas,
+ 1 vol. 264
+ Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, _ib._
+ Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur,
+ 1 vol. 282
+ Comment l'affranchissoit-on, _ib._ 283
+ _Voyez_ NIEF _&_ BATARD.
+
+VILLE. Juges des _Villes_, par qui institués, 1 vol. 485
+ Toute _Ville_ n'a pas le privilége des Bourgs.
+ _Voyez_ BOURGEOISIE.
+
+VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. 176
+ Sa définition, _ibid_, 251
+ Les hommes libres peuvent tenir des terres en _Villenages_
+ sans être Villains, _ib._
+
+VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. 561
+ _Voyez_ COMBATS.
+
+VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles
+ avoient de succéder par la Loi Salique, 1 vol. 26
+ Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre,
+ a exempté les Eglises de la Régale, 1 vol. 157
+
+VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient
+ préjudice en son absence, 1 vol. 499
+
+USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. 424
+ L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. 400
+
+USURPATION. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. 274
+ Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. 275
+ Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur
+ l'_Utlage_, quoique le Roi lui eût accordé sa grace, _ib._
+ Diverses significations de ce mot. _Voyez_ BANNI.
+
+VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. 221 & 392
+ _Vue_ de Femme deshonorée, _ibid_, 268
+ _Vue_ de plaie, 1 vol. 392
+ Forme du Bref qui ordonne les _vues_, 2 vol. 8
+ _Voyez_ BREFS.
+
+W
+
+WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut
+ pas beaucoup servir aux Anglois pour l'interprétation de
+ leurs Coutumes, 2 vol. 177
+
+
+_Fin de la Table des Matières._
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées
+dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS ***
+
+***** This file should be named 32298-8.txt or 32298-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+ http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/
+
+Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque
+and the Online Distributed Proofreading Team at
+http://www.pgdp.net (This file was produced from images
+generously made available by The Internet Archive/Canadian
+Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties. Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research. They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States. If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed. Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work. You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change. If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges. If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form. However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+ the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+ you already use to calculate your applicable taxes. The fee is
+ owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+ has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+ Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments
+ must be paid within 60 days following each date on which you
+ prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+ returns. Royalty payments should be clearly marked as such and
+ sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+ address specified in Section 4, "Information about donations to
+ the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+ you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+ does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+ License. You must require such a user to return or
+ destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+ and discontinue all use of and all access to other copies of
+ Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+ money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+ electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+ of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+ distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation. The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund. If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations. Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+ Dr. Gregory B. Newby
+ Chief Executive and Director
+ gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+ http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/32298-8.zip b/32298-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..8a60fea
--- /dev/null
+++ b/32298-8.zip
Binary files differ
diff --git a/32298-h.zip b/32298-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..b4a9d1e
--- /dev/null
+++ b/32298-h.zip
Binary files differ
diff --git a/32298-h/32298-h.htm b/32298-h/32298-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..f056199
--- /dev/null
+++ b/32298-h/32298-h.htm
@@ -0,0 +1,29307 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+<html>
+<head>
+ <meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+ <title>The Project Gutenberg eBook of Ancienne loix des François, par -Littleton</title>
+
+
+<style type="text/css">
+<!--
+
+body {margin-left: 10%; margin-right: 10%}
+
+h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center;}
+p {text-align: justify}
+blockquote {text-align: justify}
+
+hr {width: 50%; text-align: center}
+hr.full {width: 100%}
+hr.short {width: 10%; text-align: center}
+
+.note {font-size: 0.8em; margin-left: 10%; margin-right: 10%}
+.footnote {font-size: 0.8em; margin-left: 10%; margin-right: 10%}
+.side {padding-left: 10px; font-weight: bold; font-size: 75%;
+ float: right; margin-left: 10px; border-left: thin dashed;
+ width: 3%; text-indent: 0px; font-style: italic; text-align: left}
+
+.sc {font-variant: small-caps}
+.lef {float: left}
+.mid {text-align: center}
+.rig {float: right}
+.sml {font-size: 10pt}
+.overl {font-size: 10pt; text-decoration: overline; text-align: center}
+
+
+span.linenum {font-size: 70%; left: 91%; right: 1%; position: absolute}
+span.pagenum {font-size: 70%; right: 91%; left: 1%; position: absolute}
+
+.poem {margin-bottom: 1em; margin-left: 10%; margin-right: 10%;
+ text-align: left}
+.poem .stanza {margin: 1em 0em}
+.poem .stanza.i {margin: 1em 0em; font-style: italic;}
+.poem p {padding-left: 3em; margin: 0px; text-indent: -3em}
+.poem p.i2 {margin-left: 1em}
+.poem p.i4 {margin-left: 2em}
+.poem p.i6 {margin-left: 3em}
+.poem p.i8 {margin-left: 4em}
+.poem p.i10 {margin-left: 5em}
+.poem p.i12 {margin-left: 6em}
+.poem p.i14 {margin-left: 7em}
+.poem p.i16 {margin-left: 8em}
+.poem p.i18 {margin-left: 9em}
+.poem p.i20 {margin-left: 10em}
+.poem p.i30 {margin-left: 15em}
+
+.w {width: 640px; margin-left: 5%; margin-right: 10%}
+
+
+-->
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans
+les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II
+
+Author: David Houard
+
+Editor: Thomas Littleton
+
+Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298]
+
+Language: French
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS ***
+
+
+
+
+Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque
+and the Online Distributed Proofreading Team at
+http://www.pgdp.net (This file was produced from images
+generously made available by The Internet Archive/Canadian
+Libraries)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+
+
+<br><br>
+
+
+
+<div class="w">
+
+
+
+<h3>ANCIENNES</h3>
+<h1><i>LOIX</i></h1>
+<h2>DES FRANÇOIS,</h2>
+<h5>OU</h5>
+<h2>ADDITIONS AUX REMARQUES</h2>
+<h4><i>SUR LES COUTUMES ANGLOISES</i></h4>.
+<h3>RECUEILLIES PAR LITTLETON;</h3>
+<br>
+<h5><i>Avec les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire<br>
+&amp; de Jurisprudence traités dans ces Remarques.</i></h5>
+
+<h5>Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie<br>
+des Inscriptions &amp; Belles-Lettres.</h5>
+
+
+<p class="rig"><span class="sml"><i>Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;</i><br>
+ <i>Et ducem sequar manibus pedibusque.</i><br>
+ Skénée.</span></p>
+
+<br><br><br><br><br>
+
+
+<h4>NOUVELLE ÉDITION.</h4>
+
+<h3><i>TOME SECOND.</i></h3>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/001.png"></p><br>
+
+<h4><i>A ROUEN,</i></h4>
+
+<h5>Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie.<br>
+
+<i>Et se trouve à Paris,</i><br>
+
+Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande.</h5>
+
+<hr>
+
+<p class="mid">M. DCC. LXXIX.<br>
+
+<i>AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI.</i></p>
+
+<br><br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p><br>
+
+<h2><i>TABLE</i></h2>
+
+<h5>DES</h5>
+
+<h2>DIFFERENTES PIECES</h2>
+
+<h5><i>CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME.</i></h5>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p><br>
+<br>
+
+<p><i><span class="sc">Notice</span> du Livre connu sous le nom de Glanville</i>,<span class="rig">page 1</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Usage</span> que l'on peut faire des Ouvrages de Flete &amp; de Britton,
+pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence
+&amp; de la Coutume de Normandie</i>,<span class="rig"> 16</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Pieces</span> justificatives des Remarques du premier Volume</i>, <span class="rig">75</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Loix</span> &amp; Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois
+après sa Conquête</i>, <span class="rig">76</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Observations</span> sur les Loix d'Edouard le Confesseur</i>, <span class="rig"> 118</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Réflexions</span> sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de
+Wilkins</i>, <span class="rig">176</span><br></p>
+
+<p>Domini <span class="sc">Henrici Spelmanni</span>. Codex Legum veterum Statutorum
+Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque
+ad annum nonum Henrici III, edita sunt, <span class="rig"> 180</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Dictionnaire</span> des mots les moins intelligibles du Texte de
+Littleton</i>, <span class="rig"> 429</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Eclaircissemens</span> &amp; Corrections</i>, <span class="rig"> 447</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Catalogue</span> des Auteurs &amp; des Ouvrages cités dans les deux
+Volumes</i>, <span class="rig">462</span><br></p>
+
+<p><i><span class="sc">Table</span> des Matieres des premier &amp; second Volumes</i>,<span class="rig">467</span><br></p>
+<span class="pagenum"><a name="p1" id="p1">1</a></span>
+<br><br><br>
+<p class="mid"><img alt="" src="images/002.png"></p><br>
+<br><br><br>
+
+
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/003.png"></p><br>
+
+
+<h3>ANCIENNES</h3>
+<h1><i>LOIX</i></h1>
+<h2>DES FRANÇOIS,</h2>
+<h5><i>OU</i></h5>
+<h3>ADDITIONS AUX REMARQUES</h3>
+<h4><i>SUR LES COUTUMES ANGLOISES</i></h4>
+<h4>RECUEILLIES PAR LITTLETON.</h4>
+
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"><br></p>
+
+<p class="mid"><i>NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM<br>
+<span class="sc">de Glanville.</span></i>
+</p>
+
+<p><i>Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé:
+Tractatus de Legibus &amp; Consuetudinibus regni Angliæ,
+tempore Regis Henrici secundi compositus, Justitiæ
+gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de Glanvilla
+Juris regni &amp; antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo,
+&amp; illas solum Leges continet &amp; consuetudines secundum quas
+placitatur in curia Regis ad scacarium &amp; coram Justitiis ubicumque
+fuerint.</i></p>
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p2" id="p2">2</a></span>
+
+<p>Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage,
+le premier regle la compétence de la Cour du Roi &amp; de celle
+du Vicomte. On y indique aussi la Procédure que l'on doit
+tenir en ces deux Tribunaux pour y faire admettre les <i>exoïnes</i>
+&amp; les autres exceptions, jusqu'au moment où le demandeur &amp;
+le défendeur comparoissent ensemble devant les Juges.</p>
+
+<p>Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement
+le Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la <i>vue</i>
+ou visite des fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de
+l'état des lieux. On y détermine encore les différens cas où la
+grande Assise, ou le Duel doivent décider la question. Les cérémonies
+du Combat judiciaire n'y sont point détaillées; on s'y
+borne à faire connoître les qualités requises pour être admis à
+combattre personnellement, ou à fournir un Champion, &amp; les
+peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces peines se
+réduisent, en matiere civile, à une amende &amp; à la perte de
+la Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En
+matiere criminelle, le vaincu est puni de mort.</p>
+
+<p>Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que
+des formules de Brefs, la fixation des délais pour comparoître
+&amp; pour appeller en Jugement, ceux sur lesquels on prétend
+exercer quelque recours.</p>
+
+<p>Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit
+faire pour se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour
+reclamer ce droit.</p>
+
+<p>Le cinquieme parle de l'état du <i>Serf</i> ou <i>Villain</i>; de l'espece
+des preuves requises pour établir sa qualité de libre.</p>
+
+<p>Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des <i>femmes</i>;
+les moyens d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve
+des aliénations faites au préjudice de cette derniere.</p>
+
+<p>On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans
+légitimes ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée
+&amp; les effets des Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles.</p>
+
+<p>Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions
+&amp; de Records passés en la Cour du Roi.</p>
+
+<p>Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite
+aussi de la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, &amp; des
+<span class="pagenum"><a name="p3" id="p3">3</a></span>
+confiscations auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant
+point de leurs services, soit en violant la foi qu'ils ont
+promise pour leurs tenures.</p>
+
+<p>Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se
+faire payer des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats
+de vente, de donation, de prêt &amp; de garantie.</p>
+
+<p>Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se
+défendre par Procureur dans les Tribunaux de Justice.</p>
+
+<p>La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis
+pour reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles
+indûement saisis; pour la mesure des terres; pour les partages
+des fonds, &amp;c. fait la matiere du douzieme.</p>
+
+<p>Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de
+<i>Dessaisine</i>, soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage
+d'Eglise.</p>
+
+<p>Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le
+Roi peut seul connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté,
+d'homicide, de faux, les incendies, le rapt.</p>
+
+<p>Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce
+que l'on doit pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les
+motifs ni sur le but des usages. C'est notre style de <i>Gauret</i> avec
+lequel on peut faire en France toutes les diligences prescrites
+par les Ordonnances de 1667 &amp; de 1670, sans les entendre, &amp;
+même sans les avoir lues.</p>
+
+<p>Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont
+point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: &amp;
+comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que
+l'ignorance des Scribes, &amp; la multiplicité des Loix rendoient de son
+temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible<a id="footnotetag1" name="footnotetag1"></a>
+<a href="#footnote1"><sup class="sml">1</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote1" name="footnote1"><b>Note 1: </b></a>
+<a href="#footnotetag1">
+(retour) </a> <i>Leges autem &amp; jura regni scripto universaliter
+ concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum
+ propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem
+ confusam. Glanvill. Prolog. in fin.</i></blockquote>
+
+<p>Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien
+entendre cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources,
+&amp; toute la science du Barreau se réduisoit, chez la
+plupart de ceux qui y remplissoient quelques fonctions du
+<span class="pagenum"><a name="p4" id="p4">4</a></span>
+temps de Glanville, à connoître le Bref qui convenoit à chaque
+espece d'action; à faire valoir contre les Brefs quelques
+exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à observer
+exactement les délais &amp; les expressions dans lesquels les témoignages
+ou les Sentences devoient être conçus.</p>
+
+<p>Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de
+Procédures usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc
+rendu à sa Patrie un service important. Les Procédures une
+fois constantes, il a été plus aisé d'appercevoir les principes
+dont elles étoient dérivées, &amp; de suivre la trace des changemens
+qu'elles avoient éprouvés depuis leur institution primitive.</p>
+
+<p>Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom,
+ne s'est pas servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, <i>des termes</i>,
+<i>du témoignage</i>, &amp; <i>de l'autorité de Justinien</i><a id="footnotetag2" name="footnotetag2"></a>
+<a href="#footnote2"><sup class="sml">2</sup></a>. Les Institutes
+de cet Empereur lui ont seulement fourni l'idée de la distribution
+des matieres.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote2" name="footnote2"><b>Note 2: </b></a>
+<a href="#footnotetag2"> (retour) </a> <i>Arth. Duck</i>, L. 2. c. 338.</blockquote>
+
+<p>Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il
+indique la méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; &amp; Littleton
+nous instruit des causes &amp; du but de cette méthode.
+Celui-ci propose toutes les maximes; &amp; la compilation de
+Glanville comprend toutes les Procédures propres à mettre ces
+maximes en action. Littleton suppose en ses Lecteurs la connoissance
+de ces Procédures; &amp; le Rédacteur du Traité,
+que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier
+Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi
+est déjà connue.</p>
+
+<p>Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des
+Coutumes &amp; de l'ordre judiciaire observés chez les anciens
+Normands. De-là je me suis souvent borné à traduire Glanville
+dans mes Remarques sur les Textes de Littleton. Tous les Brefs,
+dont Glanville nous a conservé des modeles, n'ont pu cependant
+entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces Brefs étrangers
+au plan du premier Volume, &amp; qui fournissent matiere
+à des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci.
+Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions
+<span class="pagenum"><a name="p5" id="p5">5</a></span>
+sur l'antiquité des Actes auxquels ce nom de <i>Bref</i> étoit anciennement
+attribué.</p>
+
+<h3><span class="sc">Bref premier.</span></h3>
+
+<h4><i><span class="sc">Præcipe quod reddat.</span></i></h4>
+
+<p>Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans:</p>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste &amp; sine dilatione
+reddat B. unam hidam<a id="footnotetag3" name="footnotetag3"></a>
+<a href="#footnote3"><sup class="sml">3</sup></a> terræ in villa illa, unde idem B.
+queritur quod predictus A. ei deforciat; &amp; nisi fecerit summone
+eum per bonos summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis
+meis in crastino post octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus
+quare non fecerit; &amp; habebis ibi summonitores &amp; hoc Breve.
+Teste Ranulpho de Glanvilla apud Clarindon.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote3" name="footnote3"><b>Note 3: </b></a>
+<a href="#footnotetag3"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 548.</i></blockquote>
+
+<p>On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur
+de Loi apparente usitées en Normandie.</p>
+
+<h3>II.</h3>
+
+<h4><i><span class="sc">Non ponatis in defaltam.</span></i></h4>
+
+<p>Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule.</p>
+
+<p><i>Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum
+locum per preceptum meum illo die in servitio meo, &amp; ideo coram
+vobis eo die Assisiis nostris interesse non potuit &amp;, vobis mando
+quod pro absentia sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec
+in aliquo sit perdens.</i></p>
+
+<h3>III.</h3>
+
+<h4><i><span class="sc">Capias.</span></i></h4>
+
+<p>Le Bref <i>Capias</i> s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit
+laissé passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit
+<span class="pagenum"><a name="p6" id="p6">6</a></span>
+fait proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas,
+étoit sequestrée en la main du Roi.</p>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias
+manum meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad
+dotem suam versus R. de qua placitum est inter eos in curia mea
+&amp; diem captionis Justiciis meis scire facias &amp; summone per bonos
+summonitores prædictum R. quod sit coram me vel Justiciis meis
+apud West-Monasterium à crastino octabis clausi pasche in quindecim
+dies auditurus inde judicium suum, &amp; habeas ibi summonitores
+&amp; hoc breve.</i></p>
+
+<h3>IV.</h3>
+
+<h4><i><span class="sc">Queras.</span></i></h4>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter
+queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus
+C. in curia mea &amp; salvo facias eum custodiri, donec aliud inde
+habueris preceptum meum T.</i></p>
+
+<p>Les <i>Exoïneurs</i><a id="footnotetag4" name="footnotetag4"></a>
+<a href="#footnote4"><sup class="sml">4</sup></a> étoient crus à leur serment sur la vérité
+de l'excuse qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence.
+Mais comme le serment avoit quelquefois été prêté en
+l'absence du demandeur<a id="footnotetag5" name="footnotetag5"></a>
+<a href="#footnote5"><sup class="sml">5</sup></a>, celui-ci obtenoit le Bref <i>Queras</i>
+pour être admis à prouver la fausseté du serment.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote4" name="footnote4"><b>Note 4: </b></a>
+<a href="#footnotetag4"> (retour) </a> C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne
+ à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur
+ avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote5" name="footnote5"><b>Note 5: </b></a>
+<a href="#footnotetag5"> (retour) </a> Anc. Coutum. ch. 39. &amp; Rouillé sur ledit Chap.</blockquote>
+
+<h3>V.</h3>
+
+<p>Celui qui avoit employé l'<i>Exoïneur</i> ne pouvoit le soustraire
+à la peine due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il
+feroit preuve du fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après
+avoir offert cette preuve il ne donnoit pas caution dans le terme
+fixé par le Juge, il étoit assigné en vertu du Bref suivant.</p>
+
+<h4><i><span class="sc">Quare non habuerit Warrantum.</span></i></h4>
+
+<p><i>Rex, &amp;c. summone, &amp;c. T. quod sit coram me, &amp;c. quare non</i>
+<span class="pagenum"><a name="p7" id="p7">7</a></span>
+<i>habuerit I. coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I.
+pro eo fecit in curia mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum
+eum, &amp; habeas ibi summonitores &amp; hoc breve, &amp;c.</i></p>
+
+<h3>VI.</h3>
+
+<p>Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement,
+son adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette
+forme.</p>
+
+<h4><span class="sc"><i>Seisias.</i></span></h4>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti, &amp;c. Precipio tibi quod, &amp;c. seisias M. de tanta
+terra in villa illa, &amp;c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem
+M. in curia mea pro defectu</i>.</p>
+
+<p>Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie,
+admet deux Exoïnes pour maladies.</p>
+
+<p><i>Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate
+de rescantisa</i>, c'est-à-dire, l'<i>Exoïne de voie de Cour</i>, &amp; celle
+de <i>mal resséant</i>. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit
+un plaideur dans le cours d'un voyage entrepris pour se
+présenter à la Cour, &amp; la seconde de toute maladie qui empêchoit
+un homme assigné de sortir de chez lui ou qui le retenoit
+au lit, <i>de malo lecti</i>. L'examen de la situation du malade
+étoit en ce dernier cas indispensable; &amp; pour constater si la
+maladie étoit réellement de nature à exempter cet assigné de se
+défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de <i>Languore</i>.</p>
+
+<h3>VII.</h3>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &amp;c. mittas quatuor milites
+legales de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde
+se essoniaverit in curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint
+quod sit languor, tunc ponant ei diem à die visonis in
+unum annum &amp; unum diem quod sit coram me vel Justiciis meis,
+vel sufficientem responsalem mittat inde responsurum. Et si viderint
+quod non sit languor, tunc ponant ei certum diem quo veniat, vel
+sufficientem responsalem mittat, inde responsurum. Et summone per
+bonos summonitores predictos quatuor milites, quod tunc sint ibi</i>
+<span class="pagenum"><a name="p8" id="p8">8</a></span>
+<i>ad testificandum visum suum, &amp; quem diem ei posuerint &amp; habeas
+ibi summonitores &amp; hoc breve, T. &amp;c.</i></p>
+
+<h3>VIII.</h3>
+
+<p>Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé
+à peu près de même; il s'appelloit <i>Breve ad Videndum</i>.</p>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti, &amp;c. Precipio, &amp;c. quod mittas liberos homines
+&amp; legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam
+terræ in villa illa quam M. clamat versus R. &amp; unde placitum est
+inter eos in curia mea, &amp; habeas quatuor ex illis coram me vel
+Justiciis meis, eo die ad testificandum visum suum &amp; quem diem
+ei posuerunt, T. &amp;c.</i></p>
+
+<h3>IX.</h3>
+
+<p>Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus
+précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par
+lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le
+nom de <i>prohibe ne teneat</i>, parce qu'il avoit sur-tout pour but
+d'empêcher le Vicomte de prononcer.</p>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti salutem, &amp;c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia
+sua, quod est inter M. &amp; R. de una hida terre in illa villa quam
+idem R. clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum
+inde vadiatum fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in
+Assisam meam, &amp; petit recognitionem fieri, quis eorum majus jus
+habeat in terra illa; teste, &amp;c.</i></p>
+
+<h3>X.</h3>
+
+<p>Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété
+d'un fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des
+Services ou des Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il
+étoit conçu en cette forme:</p>
+
+<p><i>Rex, &amp;c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter
+M. &amp; R. de servicio octo solidorum &amp; unius sextarii</i><a id="footnotetag6" name="footnotetag6"></a>
+<a href="#footnote6"><sup class="sml">6</sup></a>
+<span class="pagenum"><a name="p9" id="p9">9</a></span>
+<i>mellis, &amp; duabus Stikis</i><a id="footnotetag7" name="footnotetag7"></a>
+<a href="#footnote7"><sup class="sml">7</sup></a> <i>Anguillarum, que prefatus M. exigit
+à prefato R. de servitio annuo de libero tenemento suo quod de eo
+tenet in illa villa, de quo tenemento idem R. recognoscit se debere
+ei octo solidos per annum pro omni servitio, nisi duellum, &amp;c. &amp;
+petit recognitionem utrùm inde debeat per annum octo solidos pro
+anni servitio vel octo solidos &amp; insuper unum sextarium mellis &amp;
+duas Stikas Anguillarum, &amp;c.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote6" name="footnote6"><b>Note 6: </b></a>
+<a href="#footnotetag6"> (retour) </a> Le sextier contenoit douze livres d'eau, &amp; le
+ quartier, <i>quarterium</i>, n'en pesoit que huit. <i>Vide Assis. Reg.
+ David. super tynam Collect. Skenet.</i>
+</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote7" name="footnote7"><b>Note 7: </b></a>
+<a href="#footnotetag7"> (retour) </a> Esticke, <i>stica</i>, c'est le nom d'une mesure
+ contenant un certain nombre d'anguilles.
+</blockquote>
+
+<h3>XI.</h3>
+
+<p>Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur
+en impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte
+de nommer quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze
+Jureurs. Le choix de ces Jureurs étant fait, ils prêtoient serment
+en vertu d'un nouveau Bref, dont je ne donne point ici
+la formule, parce que j'ai parlé ailleurs assez au long de tous
+les Brefs nécessaires pour l'instruction des Causes d'Assises.</p>
+
+<h4><span class="sc"><i>Quare trahit.</i></span></h4>
+
+<p>Voici la Formule de ce Bref.</p>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit
+eum ad villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, &amp; ideo
+precipio tibi quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo
+prosequendo, tunc ponas loquelam illam coram me vel Justiciis
+meis eo die &amp; interim eum pacem inde habere facias. Et summone
+per bonos summonitores predictum N. quod tunc sit ibi ostensurus
+quare trahit eum ad villenagium injuste, &amp; habeas ibi, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait
+semblables à celles prescrites par les Capitulaires pour constater
+sa liberté<a id="footnotetag8" name="footnotetag8"></a>
+<a href="#footnote8"><sup class="sml">8</sup></a>, ou on représentoit une Chartre d'ingénuité,
+ou on prouvoit qu'on étoit né libre par le témoignage de ses
+parens &amp; de ses voisins. Les Brefs pour reclamer une dot, pour
+mesurer ou partager des terres, ont eu aussi évidemment pour
+<span class="pagenum"><a name="p10" id="p10">10</a></span>
+principes les maximes adoptées par les anciennes Loix Françoises
+sur les mêmes matieres: &amp; il n'y a peut-être pas un seul
+des autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver
+le modele dans les diverses préceptions recueillies par les
+Historiens ou les Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie<a id="footnotetag9" name="footnotetag9"></a>
+<a href="#footnote9"><sup class="sml">9</sup></a>.
+Avant de faire plus particulierement connoître cette
+identité des Brefs Anglo-Normands &amp; des anciennes Préceptions
+Françoises, il est essentiel de se bien convaincre que M. de Montesquieu
+n'a connu ni la nature ni les effets de ces préceptions.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote8" name="footnote8"><b>Note 8: </b></a>
+<a href="#footnotetag8"> (retour) </a> <i>Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul.
+ ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote9" name="footnote9"><b>Note 9: </b></a>
+<a href="#footnotetag9"> (retour) </a> <i>Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch.
+ 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z,
+ ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, &amp;
+ Glanvilla, L. 7.</i></blockquote>
+
+<p>Selon ce célebre Ecrivain<a id="footnotetag10" name="footnotetag10"></a>
+<a href="#footnote10"><sup class="sml">10</sup></a>, <i>les préceptions étoient des ordres
+que le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines
+choses contre la Loi</i>. Ce n'est certainement pas-là l'idée que
+nous en donne Grégoire de Tours dans les endroits cités par
+M. de Montesquieu. Le Prêtre Anastase refusoit de livrer à son
+Evêque les Chartres de plusieurs propriétés que la Reine Clotilde
+lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y contraindre, le
+fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de cette
+horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi
+Clotaire, &amp; il reçut de ce Prince des <i>préceptions</i> qui le mirent
+à l'abri des persécutions du cruel Prélat, &amp; le maintinrent &amp;
+sa postérité dans la libre jouissance de ses biens. <i>Presbiter autem
+acceptis à Rege præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque
+ac suis posteris dereliquivit</i><a id="footnotetag11" name="footnotetag11"></a>
+<a href="#footnote11"><sup class="sml">11</sup></a>. Peut-on dire que ces préceptions
+ayent été accordées pour autoriser l'infraction des regles
+de la Justice? Les Rois donnoient encore des <i>préceptions</i>
+pour l'élection des Evêques: assurément les personnes instruites
+ne trouveront rien d'illégal dans ces ordres. L'Auteur de l'Esprit
+des Loix a donc mal défini les préceptions; l'histoire d'<i>Andarchius</i>
+va de plus en plus nous le démontrer.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote10" name="footnote10"><b>Note 10: </b></a>
+<a href="#footnotetag10"> (retour) </a> Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote11" name="footnote11"><b>Note 11: </b></a>
+<a href="#footnotetag11"> (retour) </a> <i>Greg. Turon</i>, L. 4, c. 12.</blockquote>
+
+<p>Cet homme, né <i>serf</i> d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec
+lui, &amp; reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code
+Théodosien &amp; le Calcul. Enflé de ces connoissances, il
+<span class="pagenum"><a name="p11" id="p11">11</a></span>
+commença par mépriser ses maîtres, il se recommanda à un Duc,
+en obtint un emploi dans ses troupes. Au moyen de cette décoration
+s'étant insinué chez <i>Ursus</i>, Bourgeois de Clermont, il
+feignit de se lier d'amitié avec lui. <i>Ursus</i> avoit une fille; <i>Andarchius</i>
+se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y réussir il
+déposa dans un cabinet de la maison d'<i>Ursus</i> sa cuirasse, &amp; recommanda
+à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari,
+d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce
+que le dépôt qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces
+d'or, lui faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers
+le sacrifice, si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme,
+simple &amp; crédule, promit, sans consulter son mari, sa
+fille à <i>Andarchius</i>. Celui-ci sur le champ se pourvoit en la Cour
+du Roi, &amp; y obtient une <i>préception</i> qui enjoint au Juge du lieu
+de lui donner la fille d'<i>Ursus</i> pour femme <i>præceptionem ad judicem
+loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio sociaret</i>, par
+le motif qu'<i>Andarchius</i> avoit donné des arrhes pour l'épouser.
+<i>Ursus</i>, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien d'<i>Andarchius</i>
+qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux
+Parties se mettent en route; <i>Andarchius</i> arrivé à certain endroit
+où demeuroit un particulier qui portoit le nom d'<i>Ursus</i>, l'engage
+de venir jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints
+Martyrs, que s'il ne donnoit pas à <i>Andarchius</i>, sa fille en mariage,
+il lui restitueroit seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés
+dans cette Eglise de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais
+ne pouvoient voir celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre <i>Andarchius</i>
+vient trouver le véritable <i>Ursus</i>, &amp; lui persuade qu'il
+est inutile d'aller à la Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais
+à peine <i>Ursus</i> a-t-il suivi ce perfide conseil, que l'imposteur
+continue son voyage, &amp; présente au Roi le Bref du serment qui
+lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au Prince, un écrit que je
+tiens d'<i>Ursus</i>, daignez m'accorder un ordre pour que je force
+cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince aussi-tôt lui
+accorde des <i>préceptions</i> conformes à sa demande. <i>Andarchius</i> retourne
+à Clermont, &amp; les présente au Juge, <i>adeptis præceptionibus
+... ostendit judici jussionem Regis</i>; mais <i>Ursus</i> en prévint
+l'exécution en faisant périr <i>Andarchius</i>. Quelqu'effort que l'on
+<span class="pagenum"><a name="p12" id="p12">12</a></span>
+fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de
+M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de
+restitution, de grace ou de rémission sont délivrées au nom du
+Roi dans les Chancelleries sur les plus faux exposés, &amp; jamais
+qui que ce soit n'a regardé ces Lettres comme le renversement
+volontaire des Loix de la part du Souverain au nom duquel
+elles sont expédiées. Elles sont assujetties à la vérification des
+Juges inférieurs, &amp; les Préceptions étoient également sujettes à
+cette vérification.</p>
+
+<p>Lorsqu'<i>Andarchius</i> eut obtenu les premieres préceptions, il
+les présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence
+le Procès. <i>Ursus</i> comparut devant lui, fut écouté, se défendit,
+<i>negavit ille vir dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de
+rebus tuis habeo</i>. <i>Andarchius</i>, appréhendant un Jugement peu favorable,
+demande l'évocation de la Cause en la Cour du Roi,
+<i>expetiit Ursum Regis præsentia accersiri</i>; mais il ne paroît devant
+le Prince qu'après s'être muni d'un <i>Bref de Serment</i>, afin qu'on
+ne pût pas lui objecter que les faits de la Cause n'avoient point
+été suffisamment discutés devant le premier Juge. C'est donc en
+conséquence de ce Bref que le Roi lui fait délivrer de nouvelles
+préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge de décider
+la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit
+été prêté, &amp; que ce serment contenoit le fait avancé par <i>Andarchius</i>,
+rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer.</p>
+
+<p>C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer
+l'affaire d'<i>Andarchius</i>, que les Capitulaires de Clotaire I &amp; II,
+cités par M. de Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder
+étoit tel que je viens de le dire avant le regne de ces Princes.</p>
+
+<p>Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de
+Clotaire I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur
+être imputé. Clotaire I<a id="footnotetag12" name="footnotetag12"></a>
+<a href="#footnote12"><sup class="sml">12</sup></a>, touché du désordre, &amp; certain qu'il
+<span class="pagenum"><a name="p13" id="p13">13</a></span>
+prenoit sa source dans l'ignorance, la négligence des Juges &amp;
+la mauvaise foi des Parties, ordonne d'abord de garder dans
+<i>toutes les Causes la forme du droit ancien, &amp; que nulle Sentence
+n'ait son exécution, de quelque Juge qu'elle soit émanée, si elle
+excede les bornes de la Loi &amp; de l'équité. Secundum jura forensia
+qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint quæ impetraverunt
+&amp; ibi careant ipso scriptorum beneficio quo perducentur rescripta,
+&amp;c.</i><a id="footnotetag13" name="footnotetag13"></a>
+<a href="#footnote13"><sup class="sml">13</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote12" name="footnote12"><b>Note 12: </b></a>
+<a href="#footnotetag12"> (retour) </a> M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que
+ Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire
+ Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur
+ de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités
+ aux Eglises. Il s'exprime ainsi: <i>Quæcumque Ecclesiæ .... à
+ gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt.</i> Il est
+ visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere,
+ Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il
+ avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne
+ son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas
+ <i>éclairer les Loix par l'Histoire</i>, que de faire dire aux Loix
+ ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus
+ agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit
+ donné à Chramne le <i>Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y
+ étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes
+ plaintes contre lui</i>. La Constitution de 560 redressa tous les
+ griefs.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote13" name="footnote13"><b>Note 13: </b></a>
+<a href="#footnotetag13"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 870.</i> Balus. tom. 2, col. 236.</blockquote>
+
+<p>Ainsi ce n'étoit pas pour <i>suspendre la pratique des Loix</i> que
+le Prince accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner
+un coupable, sans l'avoir entendu, ni pour <i>intervertir l'ordre
+des successions, &amp;c.</i> Non, jamais nos Monarques <i>n'ont tiré
+du fonds de leur naturel des usages si odieux &amp; si tyranniques</i>; le
+but des Préceptions étoit uniquement de rendre le Juge certain
+que la demande qu'elles contenoient étoit approuvée du Souverain,
+en la supposant fondée sur le vrai, &amp; conforme au droit
+public. Dès que ces deux conditions manquoient, les Juges
+étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils avoient
+négligé de faire avant le regne de Clotaire, &amp; ce qu'il leur
+enjoignit d'observer, <i>quæ si quolibet ordine impetrata fuerit
+(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur &amp;
+vacua.</i></p>
+
+<p>Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands,
+divers objets. Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès,
+quelquefois elles dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération
+ou par quelqu'autre considération extraordinaire,
+mais légitime; plus souvent elles procuroient aux Actes judiciaires
+ou aux Sentences une prompte exécution. En tous ces
+cas l'examen des motifs des préceptions étoit un préalable sans
+lequel elles n'auroient été d'aucun secours.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p14" id="p14">14</a></span>
+
+<p>Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il
+y a entre les anciennes Préceptions &amp; les Brefs ou Lettres royaux
+des dix &amp; onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens
+de notre Histoire, ces Préceptions portent indifféremment
+les noms de <i>lettres</i>, de <i>préceptes</i>, de <i>préceptions</i>, de <i>jussions</i>,
+d'<i>autorités</i>, <i>&amp;c.</i><a id="footnotetag14" name="footnotetag14"></a>
+<a href="#footnote14"><sup class="sml">14</sup></a>. Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion,
+on trouve que le titre de <i>lettre</i> est plus souvent donné
+à des ordres qui n'ont rapport qu'à la sûreté des personnes auxquelles
+elles sont accordées. Le nom de <i>préceptes</i> désigne plus
+ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui est bien éloigné
+d'une infraction arbitraire. Le nom d'<i>autorités</i> étoit affecté
+spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des priviléges
+&amp; des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des libéralités
+des particuliers en faveur des Eglises. Et les <i>jussions</i> ou <i>préceptions</i>
+avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats
+ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi,
+un Jugement ou une Concession du Roi.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote14" name="footnote14"><b>Note 14: </b></a>
+<a href="#footnotetag14"> (retour) </a> <i>Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam
+ alicui concedit, &amp;c. Autoritas est Diploma Pragmaticum,
+ præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 &amp; 19. Marculph.</i>
+ Voyez aussi <i>Appendic. 2. vol. Annal. Benedict.</i> Une Préception
+ de Louis le Débonnaire, <i>de revocandis servis fugitivis
+ Monasterii Farfensis, hanc autoritatem</i>, y est-il dit, <i>eis
+ fieri jussimus</i>, &amp; plus bas <i>has litteras relectas. eis reddere
+ faciatis</i>, &amp; ensuite <i>hanc nostram jussionem sigillari
+ jussimus.</i></blockquote>
+
+<p>Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient
+les volontés du Roi sur les affaires particulieres, &amp;
+qui n'intéressoient point la Police générale de l'Etat, ceux qui
+étoient les plus usités furent rassemblés &amp; conservés dans des
+Mémoriaux ou Rôles qu'on appelloit <i>Brevia</i> ou <i>Breves</i><a id="footnotetag15" name="footnotetag15"></a>
+<a href="#footnote15"><sup class="sml">15</sup></a>, ces
+Actes prirent insensiblement ce nom. Or, c'est sur-tout dans ceux
+de cette derniere espece que l'on découvre le germe des Brefs dont
+<span class="pagenum"><a name="p15" id="p15">15</a></span>
+les Loix Anglo-Normandes nous ont conservé les Formules.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote15" name="footnote15"><b>Note 15: </b></a>
+<a href="#footnotetag15"> (retour) </a> On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que
+ les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260,
+ 1. vol. Balus. Les Commissaires du Roi, <i>Missi</i>, en tenoient
+ aussi de ce qui se passoit lors de la publication des
+ nouvelles Loix ou durant leurs Assises. <i>Capitul. 3, ann. 803
+ nº. 25, col. 394, ibid. &amp; Capitul. ann. 853. col. 55, Balus.
+ 2e vol.</i> Les formalités que l'on observoit en reçevant un
+ serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui
+ s'appelloit Bref. <i>Formul. Sirmond, c. 31 &amp; 41. Balus. col.
+ 486 &amp; 492.</i> En un mot, on tenoit registre de tout ce qui
+ émanoit du Souverain ou l'intéressoit. <i>Nitard. L. 4, pag.
+ 371.</i> Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser
+ quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les <i>Brefs</i> ou
+ Mémoriaux. <i>Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus.</i></blockquote>
+
+<p>De-là le Bref <i>Non ponatis in defaltam de Glanville</i><a id="footnotetag16" name="footnotetag16"></a>
+<a href="#footnote16"><sup class="sml">16</sup></a> se retrouve
+dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote16" name="footnote16"><b>Note 16: </b></a>
+<a href="#footnotetag16"> (retour) </a> Ce Bref a été ci-devant transcrit.</blockquote>
+
+<p><i>Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum &amp; nos ad præsens
+Apostolico viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare
+præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus,<span class="side">A: Premisso.</span>
+omnes causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque
+ipsi legitimo redibit mittio[A], in suspenso debeant residere.</i>
+</p>
+
+<p>La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre,
+n'a-t-elle pas évidemment servi de modele au Bref <i>Præcipe quod
+reddat</i>? Voici cette Formule.</p>
+
+<p><i>Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille
+ad præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo
+quod Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo
+per fortiam tulisset &amp; post se retineat injuste &amp; nullam justitiam ex
+hoc apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem
+ad vos direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter
+constringatis qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto
+illo legibus studeat emendare, certe si noluerit &amp; ante vos recte non
+finitur memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram
+eum omnimodis dirigere faciatis præsentiam.</i></p>
+
+<p>La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref <i>Quod
+posuit</i> du Chancelier Anglois<a id="footnotetag17" name="footnotetag17"></a>
+<a href="#footnote17"><sup class="sml">17</sup></a>, &amp; la Formule vingt-une du
+premier Livre de Marculphe. Le Bref est en cette forme:</p>
+
+<p><i>Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias
+quod N. posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum
+vel perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum
+&amp; R. de una carucata terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ.
+Et ideo precipio tibi quod predictum R. loco ipsius N.
+in placito illo recipias ad lucrandum vel perdendum pro eo.</i></p>
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote17" name="footnote17"><b>Note 17: </b></a>
+<a href="#footnotetag17"> (retour) </a> Glanville, L. 11, c. 2.</blockquote>
+
+<p>La Formule est ainsi conçue: <i>Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam
+nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem
+suam causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ
+regni nostri petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in</i>
+<span class="pagenum"><a name="p16" id="p16">16</a></span>
+<i>vice ipsius tam in pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum
+que recipere deberet, quod in præsenti per fistucam eas
+eidem visus est commendasse; propterea jubemus ut dum taliter
+utriusque decrevit voluntas, memoratus ille vir omnes causas sui,
+ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut unicuique pro ipso
+vel hominibus suis reputatis conditionibus, &amp; directum faciat &amp; ab
+aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen quamdiu amborum decrevit
+voluntas.</i></p>
+
+<p>Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le
+monde peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que
+du Cange l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier,
+Roi d'Angleterre, il disoit: <i>Quod hic contemptus Brevium dicitur,
+despectus litterarum Regiarum appellatur in Capitulis.</i> Du
+Cange n'avoit point, comme M. de Montesquieu, un systême
+à établir, &amp; par cette raison on parvient plus sûrement avec
+lui à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix.</p>
+<br>
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p><br>
+<br>
+<p><i><span class="sc">USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE</span>
+des Ouvrages de Flete &amp; de Britton pour la discussion des points
+les plus curieux de la Jurisprudence &amp; de la Coutume de Normandie.</i></p>
+
+<p>Littleton s'est principalement attaché à recueillir les
+maximes fondamentales &amp; originaires des Coutumes Angloises;
+&amp; Britton s'est borné à résoudre les difficultés qui de
+son temps faisoient l'objet le plus ordinaire des Jugemens, soit
+que ces difficultés prissent leur origine dans l'obscurité de la Loi,
+soit qu'elles résultassent de la forme de procéder. De-là ce dernier
+Auteur ne fait aucune distinction entre les Statuts postérieurs
+à la conquête &amp; ceux qui datent de cette époque; c'est
+même particulierement sur les Statuts les plus récens qu'il appuie
+ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés
+du premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires
+les plus anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement
+la Normandie, peuvent servir beaucoup à rectifier
+<span class="pagenum"><a name="p17" id="p17">17</a></span>
+les opinions que ces Commentaires ont adoptées, soit sur l'origine,
+soit sur le vrai sens de ces Coutumes.</p>
+
+<p>Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes
+de Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain.</p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 78%;">
+<p><i>Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'angleterre &amp; seigniour
+de Irlande, à tous ses feals &amp; ses Leauxs &amp; ses sujets pées &amp;
+grace de sauvacion.</i></p>
+
+<p>L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage,
+&amp;c. On peut faire quelques observations sur le Chapitre
+17 de Trouveures. Il est ainsi conçu:</p>
+
+<p><i>En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove;
+de Wefs[C] à nous appartenaunts, &amp; d'Esturgons &amp; de Balene &amp;
+autres choses trove que nous sount detenus que nos dussent estre;
+soit aussi ententivement enquis &amp; des nosmes des trovours, &amp; en
+quels meyns teles troveures sount devenues, &amp; combiens ils vaillent;
+car tresor musce en terre, &amp; trove, volons que soit nostre,
+&amp; si il soit trove en meer, a donques soit il al trovour. Et volons
+que home qui le trovera en terre en face hastivement à saver al
+Coroner del pays ou a Baillifs &amp; le Coroner sauns delaye voet en
+querre si rien en soit alloyne, &amp; pur que ceo que purra estre trove
+soit sauve à nostre oes[D] &amp; les alloynours soient mis par meyn
+prises jesques en eyre de Justices, &amp; a donques volons nous que
+si nos Justices pussent atteindre malice en les alloynours que les
+alloynours soyent punis par prison &amp; par fin[E]. Et si nule malice
+ne soit trove, a donques soient punis par simples amerciamentes.</i></p>
+
+<p><i>De chose perdu &amp; trove sur terre, volons nous que si le Seigniour
+de la chose la demaunde dedens l'an &amp; jour, &amp; la pusse
+pruer estre sue[F], a donques soit la chose delivre al demaundaunt.
+Et aussi soit à celuy que le avera perdu, si il pusse averer la
+perte, &amp; si nul eyt suy la chose dedens l'an &amp; jour, &amp; cely que
+l'avera trove le eyt fait crier &amp; publier as Marches &amp; as Eglises
+Parochyaines, a donques remeyne la chose al trovour. Et Weifs
+ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an &amp; jour, si soit au
+Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este saisi
+de droit, &amp; si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove, solemnelement
+si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en
+counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a<span class="pagenum"><a name="p18" id="p18">18</a></span>quel houre que il voudra; &amp; si le Seigniour le avowe pur sue, sieye
+le demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme
+de trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, &amp; lequel
+le Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par
+l'autre, si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit
+de Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce
+de nos Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit
+nostre, sauve al trovour ses mises &amp; costages renables, de Balenes
+troves en nostre poer, volons que la teste soit nostre, &amp; la cowe[B]
+a nostre compayne, solonc l'auncien usage.</i></p>
+
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 20%;">
+
+<p class="sml">
+A: C'est
+Edouard I.<br><br>
+
+<br><br><br><br><br><br>
+
+B: Wrekes <i>ex lingua
+Danorum
+à verro
+quod est traho</i>.
+Rouille.
+<i>Not. in cap.
+17.</i><br><br>
+
+C: Wefs <i>res
+viduetæ</i>,
+qui n'appartiennent
+à personne.
+La
+Coutume
+reformee
+de Normandie
+les appelle
+<i>choses
+gaives</i>.<br><br>
+
+D: <i>Oes
+usus.</i><br><br>
+
+E: Composition.<br><br>
+
+F: Suivie,
+poursuivie.<br><br>
+
+G: <i>Extra
+hura</i>, <i>extra
+eri</i>, <i>extra
+jurie</i>, choses
+etrangeres
+au
+fonds où on
+les trouve,
+<i>extra jectæ</i>,
+<i>extra vectæ</i>.<br><br>
+
+H: Non
+reclamee<br><br>
+<br><br><br><br><br><br>
+A: Dans la suite.<br><br>
+
+<i>B: Cauda.</i><br><br></p>
+
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+
+
+<p>J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du
+Douaire, &amp; que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi
+le Douaire pour objet. Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier
+contient, comme le 17e de la Compilation de Britton,
+toutes les maximes relatives au Vareck. Cette conformité ne
+peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle se remarque,
+non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond
+des choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant
+l'avouer, le Compilateur Normand n'a pas été si attentif que
+Britton à nous faire connoître la nature des droits des Seigneurs:
+ce que Britton dit du Vareck &amp; des choses gaives, le prouve.
+Selon cet Auteur, les Seigneurs ne jouissoient originairement
+que par <i>franchise</i> des choses gaives. Ils ne tenoient point ce
+droit de leurs fiefs, mais d'une concession particuliere du Souverain,
+&amp; encore falloit-il que celui qui avoit trouvé l'<i>estray</i>
+eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en profitassent:
+voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des
+Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie,
+&amp; de ce que ces droits y ont toujours été du ressort des
+Juges royaux.</p>
+
+
+
+<p>L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la
+<i>Baleine</i>. Cette décision est contredite par Britton &amp; par l'ancien
+Coutumier, qui comprennent expressément sous le nom de
+Vareck <i>tout Poisson qui par lui vient à terre, &amp; y aura été prins</i>.
+Ceci vient de ce que les Réformateurs du Coutumier ont consulté
+&amp; suivi Rouillé sur cette matiere. Il soutient, en effet,
+on ne sçait par quel motif, que <i>la Baleine n'est pas un Poisson</i>
+<span class="pagenum"><a name="p19" id="p19">19</a></span>
+<i>royal</i>. Pour bien connoître l'esprit de l'ancienne Législation Normande,
+il est étonnant qu'on n'ait pas eu plutôt recours, lors
+de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce Glossateur.
+Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton
+n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs,
+sur leurs droits, sur la continence &amp; l'espece des mesures anciennes
+usitées en Normandie, dont la Coutume réformée de
+Normandie ne dit rien!</p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 78%;">
+
+
+<p><i>Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul
+ne eyt mesure en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne
+ses mesures &amp; ses peys[A] de nos estendars[B], si come de
+Bussels, Galons, Lievres[C], Aunes, &amp; teles autres mesures ....</i></p>
+
+<p><i>Et come nous ayons les estendars &amp; les ensamples[D] de nos
+peys &amp; de nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres,
+volons que celuy Ministre eyt le poer[E] &amp; la conisaunce de faux
+peys &amp; fause mesures par-tout notre verge ou que nous seons en
+nostre tere dedens fraunchises &amp; dehors, &amp; de arder[F] quant
+que il trovera faux, de amercier[G] &amp; de autrement punir ceux
+que teles mesures ou ceux peys ount use &amp; luy avons assigne a deliverer
+les estendars a tous ceux que aver les vodront dount la livre
+peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes esprouves,
+&amp; le bussel conteigne deux cents livres de deniers &amp; le
+galon vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys
+quant aver desuent de peys solonc lour usages, &amp; quant le Ministre
+de mesures doit faire son office, si le face en cette maniere.</i></p>
+</td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 20%;">
+<p class="sml">A: Poids.<br><br>
+
+B: Etalons.<br><br>
+
+C: Livres.<br><br>
+
+D: Modeles.<br><br>
+
+E: Pouvoir.<br><br>
+
+F: Brûler.<br><br>
+
+G: Condamner à l'amende.<br><br>
+
+H: Boulanger.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<p><i>Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de
+quant que il trovera de marches dedens la verge, &amp; tauntost face
+vener les Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de
+par nous.</i></p>
+
+<p><i>Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent &amp; ne voillent a
+luy estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre
+meyn, si autre de nous la teigne, &amp; si ils soyent nos Baillifs
+soient punis par prisons &amp; par fyns. Et si les Baillifs veignent
+solonc ceo que faire deyvent, a donques leur soit enjoint que ils
+facent vener devaunt luy tous les bussels &amp; demi-bussels &amp; quartes
+&amp; galons &amp; demi-galons &amp; toutes les autres mesures dount l'en ad
+achate ou vendu en tele Ville &amp; de chescun pestour[H] un pain</i>
+<span class="pagenum"><a name="p20" id="p20">20</a></span>
+<i>de chaque manere, &amp; trestous les pestours &amp; toutes les Braceresses
+de la Ville &amp; les Taverners &amp; les autres bone gents de la Ville
+par queux il purront enquerre la vérité de son Office, &amp; ceux que
+seront somouns &amp; ne venent mye &amp; lour semounse soit tesmoine
+soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost
+face jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount
+des articles dount ils seront chargez de par nous, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage
+pourroit donner lieu, il y en a une qui me paroît mériter une
+attention particuliere. Nos premiers Rois avoient établi les mêmes
+mesures &amp; le même poids pour tous les lieux de leur domination;
+les matrices en étoient conservées dans leurs Palais<a id="footnotetag18" name="footnotetag18"></a>
+<a href="#footnote18"><sup class="sml">18</sup></a>.
+Cependant ces mesures &amp; ces poids éprouverent dans
+la suite beaucoup de variations<a id="footnotetag19" name="footnotetag19"></a>
+<a href="#footnote19"><sup class="sml">19</sup></a>. Le 6e Concile de Paris, en
+828, L. 3, c. 2<a id="footnotetag20" name="footnotetag20"></a>
+<a href="#footnote20"><sup class="sml">20</sup></a>, nous apprend que presque chaque Province
+avait alors sa mesure &amp; son poids particuliers, <i>in diversis
+Provinciis diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)</i>. Charles
+le Chauve, en 864, ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs
+mesures que de son Palais, selon l'ancien usage; mais en même-temps
+il leur défendit d'exiger de leurs vassaux le Cens ou autres
+Redevances à une mesure plus forte que celle sur laquelle
+ces vassaux avoient coutume de se régler<a id="footnotetag21" name="footnotetag21"></a>
+<a href="#footnote21"><sup class="sml">21</sup></a>. Des personnes
+furent préposées pour la vérification des poids &amp; des mesures,
+&amp; elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont
+on se servoit dans le domaine du Roi, &amp; non pas celles des
+Seigneuries particulieres. Or, nous trouvons la même police
+pour les poids &amp; mesures établis chez les Anglo-Normands.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote18" name="footnote18"><b>Note 18: </b></a>
+<a href="#footnotetag18"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol.
+ Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote19" name="footnote19"><b>Note 19: </b></a>
+<a href="#footnotetag19"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote20" name="footnote20"><b>Note 20: </b></a>
+<a href="#footnotetag20"> (retour) </a> <i>Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 &amp; 1143.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote21" name="footnote21"><b>Note 21: </b></a>
+<a href="#footnotetag21"> (retour) </a> <i>Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus.</i></blockquote>
+
+<p>Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie
+le 5 Juillet 1578, Antoine le Senéchal dit avoir un <i>quart
+de Fief-Noble en la Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé
+le Fief de l'Ardeniere.... à cause duquel Fief il a droit quand
+le Roi vient, pour sa premiere &amp; joyeuse venue audit lieu,
+<span class="pagenum"><a name="p21" id="p21">21</a></span>
+d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, &amp; le doit servir. Il déclare
+aussi avoir droit de prendre tous les grains qui sont mis en provision
+audit Château d'Arques; tous les vins, cidres &amp; cervoises
+qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas &amp; tous les
+lards à demi-pied de la penture, &amp; que s'ils chéent par défaut d'être
+bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de l'Ardeniere
+l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à cause
+dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit du
+gauge des poids, aulnes &amp; mesures tant de grains, de breuvages
+que de toutes autres liqueurs de gauge, même sceller &amp; adjuster
+lesdites mesures par-tout le Bailliage de Caux &amp; ressort, à raison
+de ce que la situation &amp; place dudit Château d'Arques est assise à
+l'estente &amp; dedans mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le
+Bailliage de Caux &amp; ressort d'icelui toutes les mesures deux fois
+l'an, &amp; si ay droit de gauger les barils des Brasseurs estans audit
+Bailliage &amp; ressort deux fois par chacun an, &amp; pour ce faire me
+doyvent un baril de Boisson de la Boisson qu'ils vendent ou brassent,
+ou la valeur qu'ils la vendent au travers ou autres gens. Item,
+à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les Gaugeurs de Normandie
+eux disans avoir le droit du Roi par tous les Bailliages du pays
+gauger, &amp; sceller leurs mesures &amp; poids, &amp; en prendre le droit
+comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations par-tout
+le pays une ou deux fois l'an, &amp; prendre les émolumens, profits,
+forfaitures &amp; amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur
+appartient.....&amp; si ai droit de visiter les mesures de toutes autres
+manieres de gens qui vendent audit Bailliage &amp; ressort qui vendent
+à peix &amp; mesures.</i></p>
+
+<p>De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief
+de l'Ardiniere avoient eu le <i>droit du gauge par-tout le Bailliage
+de Caux</i>, &amp; en outre ce <i>droit sur tous les Gaugeurs de Normandie
+qui disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages</i>.
+Ces Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection
+des mesures &amp; poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries
+étoient exemptes de leur vérification; &amp; de-là, d'un côté,
+cette grande diversité que l'on remarque encore entre les
+mesures auxquelles les Redevances Seigneuriales se payent, sur-tout
+en Normandie; &amp; d'un autre côté, la mesure royale, dont
+<span class="pagenum"><a name="p22" id="p22">22</a></span>
+les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les matrices, n'a pas
+dù varier: aussi est-il constant que la mesure ancienne d'Arques
+est encore la même que celle des Anglo-Normands.</p>
+
+<p>Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu
+du treizieme siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens
+livres, &amp; la livre pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point
+changé, jusqu'à lui, la livre connue sous les deux premieres
+Races de nos Rois, cette livre de vingt sols étoit de douze
+onces, <i>duodecim unciæ libram viginti solidos continentem efficiunt</i>
+<a id="footnotetag22" name="footnotetag22"></a>
+<a href="#footnote22"><sup class="sml">22</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote22" name="footnote22"><b>Note 22: </b></a>
+<a href="#footnotetag22"> (retour) </a> <i>Annal. Benedictin. ann. 1026.</i></blockquote>
+
+<p>Les variations que l'altération des métaux occasionna dans
+leur valeur durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement
+le changement des mesures. <i>Jusqu'à Saint Louis on
+peut évaluer</i>, selon la Remarque de M. de Villaret<a id="footnotetag23" name="footnotetag23"></a>
+<a href="#footnote23"><sup class="sml">23</sup></a>, <i>aux
+trois quarts la quantité de métal qui étoit sorti de France, &amp; le
+quart qui y resta devint le signe représentatif de la même valeur</i>.
+Si les François furent forcés de se contenter de ce <i>signe</i> pour
+le commerce intérieur du Royaume, les Etats voisins, qui
+étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux pertes
+de la France, durent nécessairement proportionner leurs
+poids &amp; leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur
+effective de la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers.
+A ce moyen le boisseau de bled Anglois, du poids de deux cens
+livres, la livre de douze onces, se trouva réduit au quart pour
+la France, c'est-à-dire, à cinquante livres de douze onces. Or,
+chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que quatre cens
+quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize onces
+étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En
+comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau
+actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze
+onces, on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept
+livres en bled, &amp; que chaque livre excede de six onces la livre
+du boisseau de Britton. Conséquemment la livre du boisseau de
+Britton n'étoit que de dix onces d'Arques; d'où il fuit que le
+<span class="pagenum"><a name="p23" id="p23">23</a></span>
+boisseau de Britton, composé de cinquante livres de dix onces,
+étoit équivalent à trente-une livres quatre onces, ou bien à dix
+pots chopine &amp; demiart mesure d'Arques: ce qui est conforme
+au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de
+demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence
+peu essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier
+selon les grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou
+moins sec est plus ou moins pesant. C'est cette considération,
+sans doute, qui a déterminé le Parlement de Normandie à ne
+suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal de 1634, ni celui de
+1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à dix pots demion
+&amp; demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par
+ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied
+à toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit
+pu faire naître.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote23" name="footnote23"><b>Note 23: </b></a>
+<a href="#footnotetag23"> (retour) </a> Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.</blockquote>
+
+<p>Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire
+connoître l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais
+en attendant que parmi les personnes consacrées au Barreau de
+Normandie il s'en trouve qui ayent assez de zèle &amp; de loisir
+pour se livrer non-seulement à cette entreprise, mais encore à
+celle de l'édition des Ouvrages de tous les autres Jurisconsultes
+Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand, le Lecteur,
+je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici l'extrait de
+quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment agitées,
+&amp; que nos Coutumes anciennes &amp; réformées ne paroissent
+pas avoir suffisamment éclaircies.</p>
+
+<p>La Coutume réformée, Art. 195, porte que les <i>terres d'alluvion
+accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la
+charge de les bailler par aveu aux Seigneurs du fief, &amp; d'en payer
+les droits Seigneuriaux</i>. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante
+à cet égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement
+ou injustement augmenté par l'alluvion; il établit le<span class="side">
+A: On
+l'acquiere.<br><br>
+
+B: Eau.<br><br>
+
+A: Sol.<br><br>
+
+B: Bornées.<br><br>
+
+C: Accroissement, hâtif, précipité.<br><br>
+
+D: Subtil, subit.<br><br>
+
+E: Chenal.<br><br>
+</span>
+droit des Seigneurs à l'égard de l'alluvion sur les principes les
+plus incontestables.</p>
+
+<p><i>De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases
+l'en[A] ausi en plusours maneres.</i></p>
+
+<p><i>Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun</i>
+<span class="pagenum"><a name="p24" id="p24">24</a></span>
+<i>soil[A] acrest par petit &amp; par petit, si les terres ne soient mie
+boundes[B] entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]:
+car si la force de ascun flot court à un veisin en partie de
+son soil, par quoy le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe,
+en tiel hastive encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne
+soit brace de la meer) que le soil ne soit a recoverer par Assise, si
+le verrey possessour soit deforce, si la négligence ne luy desturbe.
+Mes si lencres eyt este si soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver
+cel encres que luy eit estre encru par Proces de temps si
+come en plusiours ans, &amp; ne my en un jour, ne en un an, &amp; la
+chanels[E] &amp; le cours del ewe se remue devers le perdaunt, en tiel
+cas remeynt cel encres le purchas &amp; le fee &amp; le fraunktenement al
+purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et par le encres
+de mesme encressent les Seignorages &amp; les fees des Seigniours,
+&amp; purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi bien come
+aillours en son fee sauns tort faire<a id="footnotetag24" name="footnotetag24"></a>
+<a href="#footnote24"><sup class="sml">24</sup></a>.</i></p>
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote24" name="footnote24"><b>Note 24: </b></a>
+<a href="#footnotetag24"> (retour) </a> Britton, c. 33.</blockquote>
+
+<p>Que ce passage eût été connu de <i>Godefroy</i>, il ne se seroit
+pas fait cette objection: <i>Si les alluvions &amp; accroissemens ont lieu
+pour les terres des Propriétaires bornées &amp; limitées</i>, ou du moins
+il n'auroit eu garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant
+à la Coutume réformée de Normandie d'avoir en l'Art.
+195, <i>accordé les alluvions aux Propriétaires des terres contiguës
+sans distinction si elles sont limitées ou non</i>. L'antiquité du témoignage
+de Britton auroit probablement engagé ce Commentateur
+à rechercher si les Réformateurs de la Coutume Normande
+auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de l'opinion
+de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que l'opinion
+de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les principes
+sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet, l'alluvion
+n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il
+est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui
+partage deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces
+fonds la partie de terrein qui dans la suite des temps vient s'y
+rejoindre. A ce moyen l'alluvion est moins considérée comme
+<span class="pagenum"><a name="p25" id="p25">25</a></span>
+un accroissement pour ces fonds qu'une restitution qui leur est
+faite des portions dont le déplacement de l'eau les a dépouillés
+alternativement. Mais dès que l'un des fonds est borné, la présomption
+qu'il ait souffert quelque perte antérieurement à l'alluvion
+ne peut plus subsister, &amp; conséquemment on n'a pu avoir
+aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la maxime
+qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds
+dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a
+pas seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages
+Normands, à cause des appuis qu'elle fournit au droit des
+Riverains sur l'alluvion, elle l'a dû être encore relativement à
+la preuve qu'on en peut tirer de la légitimité des droits des Seigneurs
+sur les accroissemens qui se font aux terreins qu'ils ont
+inféodés: car la présomption qui a lieu en faveur du fonds
+donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds releve. Dans
+le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par la position
+&amp; la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre
+aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur
+doivent nécessairement revivre.</p>
+
+<p>Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets
+de la Foi &amp; Hommage<a id="footnotetag25" name="footnotetag25"></a>
+<a href="#footnote25"><sup class="sml">25</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote25" name="footnote25"><b>Note 25: </b></a>
+<a href="#footnotetag25"> (retour) </a> Ch. 68.</blockquote>
+
+<p><i>Volons</i>, nous dit-il, <i>que chescun Seigniour preigne homage de
+trestous les parceners masles &amp; femesles si il le voille aussi come de
+un heire; &amp; cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par
+la unite de droit</i>. Il établit la même doctrine à l'égard de la
+Féauté. <i>Nul parcener ne son issue ne jurge feaulté sinon à son
+eyne parcener, si le Seigniour ne voille eins soit en l'Election le
+Seigniour à prender tiels services parmy une meyn ou parmy les
+meyns de tous les parceners. Car autrement prendroit il les gardes
+&amp; les mariages des aultres parceners.</i></p>
+
+<p>Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée
+de Normandie met entre les puînés mâles &amp; les soeurs puînées
+parageres. Si la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement,
+comme aujourd'hui, les puînés de la garde du Seigneur;
+&amp; au contraire, si les filles mineures restoient en garde nonobstant
+<span class="pagenum"><a name="p26" id="p26">26</a></span>
+que leur soeur aînée en fût sortie, c'étoit parce que l'aîné
+des mâles étoit seul propriétaire du fief, au lieu que les parcenieres
+avoient chacune leur part du fief en propriété.</p>
+
+<p>Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur,
+s'explique ainsi: <i>Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le
+tenaunt; come son tenaunt avera fait homage a autre que a
+luy, lequel il duist aver fait a luy, &amp; issint fraude &amp; malyce soit
+attaint. Et aussi si il eyt fait homage a autre que a luy a tort,
+puisque il avera fait son homage a luy a droit. Mes si le tenaunt
+l'eyt fait par destresse de autre ou par foly &amp; nient par malice, en
+tiel cas volons nous que l'en face venir les Seigniours &amp; le tenaunt
+en notre Cour, &amp; la soit discus que avera meillour droit
+en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre, &amp; que tort avera
+soit puny.</i></p>
+
+<p>Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence
+actuellement suivie en Normandie sur les matieres des
+commises &amp; des débats de tenure. Quand le vassal, de propos
+délibéré, viole la foi promise à son Seigneur, ce dernier a contre
+son homme une action pour le faire punir de sa fraude. La
+tenure rentre en la main du Seigneur, &amp; est réunie à son domaine;
+lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre Seigneur
+que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet
+autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent
+discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure
+aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation.</p>
+
+<p>Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques,
+pour les fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment
+de féauté sans hommage, <i>ils faisoient ascune foits a lour
+Seigniour un paye a la double value de lours services de un an en
+remembrance de reliefe au chiefe de chescun trente ans</i>. <i>Si come</i>,
+ajoute-t-il, <i>est en Normandie l'en fait de commun usage</i>.</p>
+
+<p>Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques,
+n'est pas une invention nouvelle.</p>
+
+<p>Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate
+l'antiquité. <i>Roixs</i>, selon lui, <i>ne purrount rien aliener en droit
+de lour Corone ne de lour royalte que il ne soit repealable par lour</i>
+<span class="pagenum"><a name="p27" id="p27">27</a></span>
+<i>Successours. Suffrable chose nequedent est que Baronies &amp; aultres
+demeynes fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne,
+&amp; en autre cas pur aver Prelats &amp; autres sages gens du
+Realme de lour Counseil, issint que ils soient au Roy entendaunts
+respounables &amp; justiceables, &amp; en autre cas en fee ferme sicome cytes
+Burghes &amp; autres demeynes, &amp;c.</i></p>
+
+<p>L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé
+comme inaliénable remonte donc bien au-delà de celle
+qu'on lui a fixée jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le
+détail des droits domaniaux qui existoient de son temps; les
+précautions les plus scrupuleuses y sont prises pour la conservation
+de ces droits.</p>
+
+<p><i>Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises
+Cathedrales, Perochiales &amp; Religions &amp; de mesons de Religion &amp;
+de Hospitals en cel counte quex sount de nostre avouson, &amp; quex
+deyvent estre, &amp; ne sount mie; &amp; par quex ils ount este suffrets,
+&amp; coment &amp; quex demeynes nous tenons en nostre meyne en cel
+counte, &amp; quex autres demeynes nous &amp; autres tenons de auncienes
+demeynes de nostre Corone, &amp; quex de eschetes &amp; de purchas, &amp;
+qui teles terres tiendent autre que de nous, &amp; combien les terres
+vaillent severaument[A]<span class="side">A: Séparément.</span> a la very value, &amp; de demeynes que deyvent
+estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes &amp; par
+quex, &amp; qui les tient. Et auxy des fees &amp; des avousons des Eglises,
+&amp; de hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, &amp; ne
+sount mie coment ils ount este alloynes, &amp; qui les tient, &amp; puis
+quel temps, &amp; de lour verey value, &amp; del counte par an, &amp; combiene
+le Visconte nous rent par an de ferme, &amp; combien des hundreds
+sount en nostre meyn, &amp; combien chescun hundred vaut, &amp; combien
+les Baillifs rendent par an a nous, ou a autre. Et aussi de aumosnes
+&amp; de services dues a nous, si ils eyent este sustrets, &amp; par
+quex, &amp; combien de temps. Et aussi de sutes[B]<span class="side">
+B: Suites.</span> dues a notre
+counte &amp; a nos hundreds, &amp; a nos maners, &amp; a tours de nos
+Viscontes, &amp; a nos veues de fraunkplege, &amp; a nos molyns, si
+eles eyent este faites pleinement; &amp; si non, coment eux ount este
+sustretes, &amp; de quel temps, &amp; par quex, &amp; ausi de tous services
+dues a nous de droit. De eschetes que nous duissent eschier par la
+felonie des felons, ou par la mort de nos tenaunts sauns heire, ou</i></p>
+
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p28" id="p28">28</a></span>
+<p><i>par ascun manere de revercion, &amp; de terres de Normauns &amp; de
+felons que tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies
+faites, que dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les
+tient, &amp; de quel temps, &amp; combien ils vaillent par an en touts
+issues a la very value. Et aussi de terres &amp; tenements alienes
+par felons &amp; autres tenaunts puis lour felonie faite, dount
+notre gree nad mye este fait, del an &amp; del Wast, de Countes,
+Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, &amp; petites,
+desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, &amp;
+qui les tient, &amp; de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A],<span class="side">A: Moyen.</span> &amp; si
+rien nous soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst
+estre de droit, &amp; si pleynement come les gardes &amp; les mariages, &amp;
+homages, &amp; reliefs, &amp; heires par tout ou aver les duissons de droit,
+ou sinon par qui ils nous ount este sustrets &amp; de quel temps, &amp;
+combien ils vaillent par an. Des enfaunts masles, damoyseles &amp; vedves,
+qui mariages duissent estre nos, maries sauns conge de nous,
+&amp; quant de fees &amp; a queux, &amp; combien que cest que lour terres
+vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes maneres de purprestures
+faites sur nous de terres &amp; de fraunchises &amp; ceux que serrount
+presentes deforceours &amp; purprestures par fresche force puis le
+eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre de
+lour tort, &amp; soit le Proces tiel, come de play de terre par nos
+Brefe solon la nature del graund cape[B],<span class="side">B: Cape
+nom d'un
+Bref de prise-de-corps.</span> &amp; del petit, &amp; ceux
+deforceours, en les autres articles avaunt dits soient auxi somons.
+Et come ascun appara en Court, &amp; die que il trova son auncestre
+seisie, &amp; ceo puisse averrer, si cesse la aemaunde sauns Brefe, &amp;
+ceux que serrount assignes a pursuer nostre droit, hastivement maundent
+quere Briefe de Droit que en appele Precipe quod reddat
+nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit purchase sur ascune
+chose appendaunte a nostre Corone come sount auncienes demeynes,
+si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et si les tenaunts
+se voillent mettre en enqueste en fourme de graund Assise a
+ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous &amp; de nostre Conseil
+si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur
+nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone
+a torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception
+de non tunure. Mes list[C]<span class="side">C: Est libre, licet.</span> a chescun de soy eyder par
+<span class="pagenum"><a name="p29" id="p29">29</a></span>
+garaunt vocher &amp; par exceptions renables solonc ceo que dit serra entre
+les exceptions. Et si Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes
+ou terre purchaces alienes, ou de autres choses que ne sount mie
+appartenauntes a la Corone, en tiel cas ne volons nous mye que
+home counte de plus haut temps que de Brefe de Droit, &amp; prescription
+de ceux courge encontre nous come encontre autres del
+people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de Droit.
+Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt de
+prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad
+en Brefe de Customes &amp; de Services. Quant a nos fees desmembres
+tenues de nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que
+tiels fees soient pris en nostre meyn, &amp; que le Visconte nous respoigne
+des issues, &amp; que point lour soient rendus sauns nous. Et
+quant a gardes &amp; mariages a nous detenus, volons que tauntost
+soient pledes tout sauns Brefe &amp; courge[A]<span class="side">A: Et coure la peine.</span> la penaunce encontre
+les deforceours solonc la ordynaunce de nos Estatuts; &amp; volons
+que chescun sache que si home moerge que avera tenement de nous
+par fee de Chivaller &amp; de graunde Serjauntie lequel que il eyt tenu
+de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de purchas,
+qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un
+heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les
+foits que eux serrount a marier, &amp; aussi de toutes les vedves, qui
+Seigniours averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit
+que ascun soit marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele
+qui mariage a nous appent, tauntost soient seisies en nostre
+meyn toutes ses terres &amp; toutes les terres lours barons, &amp; le Visconte
+nous respoyne des issues &amp; sauns nous lour soient poient rendus.
+En droit de purprestures volons nous que les noysaunces soient
+oustes as costages de purprestours, &amp; les suffrables soient pris en
+nostre meyn, &amp; la value par an soit enroule, &amp; solonc la discretion
+de Tresorers &amp; des Barons de nos Eschekers soient a rentes
+a fee ferme a ceux que plus vodront doner.</i></p>
+
+
+
+<p>Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain,
+chez les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en
+certains cas les particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient
+être garantis dans leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette
+garantie n'avoit point lieu; &amp; c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil
+<span class="pagenum"><a name="p30" id="p30">30</a></span>
+connu sous le titre de <i>Fleta</i> nous enseigne: <i>De terris tenementis
+Regis</i>, dit-il, <i>secus erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ
+terræ Regis, ex antiquo Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito
+quia de antiquis maneriis per Prædecessores Regis alienatis
+currit tempus contra Regem sicut contra alium, terras vero suas de
+eschaeta vel perquisito dare poterit Rex &amp; licita alienare, &amp; de
+hujusmodi terris ad escambium, vel Warrantizare si per Prædecessores
+suas expresse fuerit obligatus alias vero terras alienatas non tenetur
+Warrantizare sed potius revocare</i><a id="footnotetag26" name="footnotetag26"></a>
+<a href="#footnote26"><sup class="sml">26</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote26" name="footnote26"><b>Note 26: </b></a>
+<a href="#footnotetag26"> (retour) </a> Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.</blockquote>
+
+<p>Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton
+&amp; de Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on
+trouve <i>l'inaliénabilité</i> du domaine déjà établie; tandis que, selon
+Flete, elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel
+ce dernier fixe une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les
+Souverains qui vivoient alors: <i>Res quidem</i>, je copie les termes
+de Flete, <i>Coronæ sunt antiqua maneria, Regia homagia, libertates
+&amp; hujusmodi quæ cum alienentur, tenetur Rex ea revocare secundum
+provisionem omnium Regum Christianorum apud montem
+Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici quarto
+habitum</i>. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à l'exception
+de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans
+le temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier
+a été tenu qui en ait fait mention; &amp; qu'au contraire nous
+avons plusieurs actes émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne,
+d'Espagne, &amp;c. postérieurement à cette prétendue Assemblée,
+qui contiennent ou l'aliénation ou la confirmation d'aliénations
+faites par eux de diverses portions de leur domaine;
+d'où il faut conclure que cette Assemblée est imaginaire, &amp;
+que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur du <i>Fleta</i>,
+qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la Prison
+que le titre de ce Livre désigne<a id="footnotetag27" name="footnotetag27"></a>
+<a href="#footnote27"><sup class="sml">27</sup></a>, a été trompé, comme
+Selden l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques
+personnes qui avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote27" name="footnote27"><b>Note 27: </b></a>
+<a href="#footnotetag27"> (retour) </a> <i>Imponi sibi passus est procul dubio carcerius
+ noster seu Fletæ autor, &amp;c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag.
+ 551.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p31" id="p31">31</a></span>
+
+<p>Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la
+fermeté avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu
+qu'il ne devoit pas payer au Pape le tribut que son père s'étoit
+engagé de donner tous les ans au Saint Siége, comme la suite
+d'un Concordat que tous les Souverains qui avoient assisté
+à ce Concile avoient fait pour la manutention de leur domaine,
+quoique dans le Concile il n'y eût eu aucune résolution prise à
+ce sujet.</p>
+
+<p>On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par
+l'importance des objets que Britton vient de nous offrir, &amp; que
+je n'ai fait qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture
+de cet Auteur pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation;
+il n'est cependant point comparable, à beaucoup près, au
+Compilateur du <i>Fleta</i> que je viens de citer. Celui-ci a rassemblé,
+comme sous un seul point de vue sur chaque matiere, les
+Statuts, les décisions qui étoient épars dans tous les Diplomes
+des Rois &amp; dans les Traités des Jurisconsultes qui avoient paru
+avant lui; &amp; quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain, il n'en
+a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les Coutumes
+Anglo-Normandes avoient omis de décider, &amp; encore ce
+n'a été qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient
+se concilier avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit
+rapporter avoient été primitivement institués.</p>
+
+<p>Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire;
+son style concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant
+de Traités complets du sujet que leur titre annonce. Après avoir
+dit quelque chose de cet Ecrivain, nous parcourerons quelques
+endroits de son Livre où il s'agit de matieres que ni Britton ni
+Littleton n'ont discutées, ou que ces Auteurs n'ont pas assez approfondies.</p>
+
+<p>Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges
+des Templiers &amp; des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort
+renommés sous Edouard Ier &amp; ils furent anéantis dès le commencement
+du regne d'Edouard II. On doit donc faire remonter
+au temps du premier de ces Princes l'existence du célebre
+Jurisconsulte, auquel, pour plus de facilité, je donnerai à l'avenir
+le nom de sa Collection. Cette preuve, que j'emprunte
+<span class="pagenum"><a name="p32" id="p32">32</a></span>
+de Selden<a id="footnotetag28" name="footnotetag28"></a>
+<a href="#footnote28"><sup class="sml">28</sup></a>, n'est pas la seule dont il appuie son opinion
+sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet Ouvrage,
+il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit
+pere du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de
+procéder. Il ne peut être assurément là question que de Henri
+III, dont Edouard Ier étoit le fils. Et en effet, dans le même
+Livre 2, c. 64, Flete avoit cité un Statut <i>de Mercatoribus</i>,
+lequel a été constamment dressé dans le Parlement de Westminster
+en la trente-troisieme année du regne d'Edouard Ier; enfin
+dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné comme aïeul
+du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est plus
+permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la
+Collection de <i>Flete</i> doit être placée. Il n'en est pas de même
+du nom &amp; de la profession de celui à qui nous sommes redevables
+de cette production.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote28" name="footnote28"><b>Note 28: </b></a>
+<a href="#footnotetag28"> (retour) </a> Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag.
+ 546.</blockquote>
+
+<p>Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou <i>Fleta</i>,
+Anglois de nation, &amp; qui professoit la Regle des Hermites de
+Saint Augustin, &amp; qui a publié quelques Ouvrages de Théologie;
+mais il est constant que ce Moine vivoit sous Richard II,
+vers la fin du quatorzieme siecle, date qui ne peut s'accorder
+avec celle que les passages de Flete forcent de donner à sa Compilation.
+D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on trouve: <i>Tractatus
+autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia in Fleta, de
+jure Anglicorum fuit compositus</i>; ce qui démontre que <i>Fleta</i> n'est
+pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, &amp; que l'Ouvrage
+n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé.
+Ce lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois <i>The
+Fleet</i>, <i>la Flotte</i>, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la
+riviere où elle est assise.</p>
+
+<p>Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes
+des plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat,
+que quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés,
+d'autres condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes
+Annales manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette
+<span class="pagenum"><a name="p33" id="p33">33</a></span>
+remarque: <i>Incarceratio Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ
+de Weylong, Johannis de Lovetot, Willelmi de Brampton &amp; Adæ
+de Stratton de quo Dominus Rex habuit quadraginta mille marcas
+&amp; amplius præter vasa argentea &amp; aurea.</i></p>
+
+<p>Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en
+Rimes françoises, composée par Pierre de Langtoft.</p>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<p class="i14">Quant le Roy Edvvard avoit demoré</p>
+<p class="i14">Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené,</p>
+<p class="i14">A son repoir trova par pleinte presenté</p>
+<p class="i14">Ses Justices &amp; ses Clerks atteints de fausseté.</p>
+<p class="i14">Les uns avoient par douns les Leys destourné,</p>
+<p class="i14">Les autres la Couroune avoiente violé.</p>
+<p class="i14">Thomas de Weylande en Banc primes nomé</p>
+<p class="i14">Par agard du Court le reigne ad forjuré,</p>
+<p class="i14">En la terre de France sans repoir est alé,</p>
+<p class="i14">Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris &amp; mené</p>
+<p class="i14">A la Toure de Londres, deliveres par mené.</p>
+<p class="i14">E sur ceo chescun de Ofice est privé.</p>
+<p class="i14">E <i>Lys</i> de <i>Begyngham</i> n'est pas entechelé,</p>
+<p class="i14">E <i>Johan de Metingham</i> le chef est demoré,</p>
+<p class="i14">Sire <i>Raufe de Heugham</i> ad taunt disputé</p>
+<p class="i14">Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé.</p>
+<p class="i14">Sire <i>Adam de Stratton</i> est dur de mené,</p>
+<p class="i14">Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé?</p>
+<p class="i14">Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné,</p>
+<p class="i14">Avoir chaunta pur luy, <i>placebo Domine</i>,</p>
+<p class="i14"><i>Dilexi quoniam</i> fraude &amp; fausseté.</p>
+</div></div>
+
+<p>Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du <i>Fleta</i>
+étoit un des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette
+dénomination; ce qui est d'autant plus vraisemblable, que de son
+temps on la regardoit encore comme particulierement destinée,
+par une espece de droit très-ancien, à renfermer les accusés qui
+méritoient quelque considération.</p>
+
+<p>Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom &amp;
+sur la vie de l'Auteur du <i>Fleta</i>, son Ouvrage nous fournit des
+preuves certaines de l'étendue de ses connoissances dans le droit
+commun de sa Nation.</p>
+
+<p>Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres
+<span class="pagenum"><a name="p34" id="p34">34</a></span>
+qui forment la division de son Recueil, caractériseront mieux
+cet Ecrivain que tout ce que je pourrois en dire.</p>
+
+<p>Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions
+des Officiers de la Couronne &amp; celles des Officiers des
+Seigneurs particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront
+faire aisément juger de l'importance &amp; de la multiplicité
+des obligations que contractoient les autres.</p>
+
+<p class="mid">Livre 2, ch. 71.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>Doctrina servientium.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare
+de iis, quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò
+de Ministris generaliter in maneriis necessariis, &amp; eorum Officiis,
+&amp; qualiter se habere debent in eisdem ad commodum Domini,
+exempli causa est dicendum, ut hujusmodi compotorum
+auditores majores &amp; minores secundum gradus Officiorum constitutos
+in suis ignorantiis, negligentiis &amp; iniquitatibus debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a <i>pecia</i>[A]<span class="side">A: <i>Pecia</i>, piece, <i>pecia compoti</i>, un compte sans suite,
+dépécé.</span> compoti sciant
+sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis
+excusari, nisi Dominus incautè sibi prospexerit, &amp; ideò in
+primis de qualitate Domini, &amp; qualiter expectari debet in præmissis
+videndum erit.</p>
+
+
+<p><i>Ss. 2.</i> In omnibus autem, &amp; super omnia decet quem libet
+Dominum verbis esse veracem, &amp; in operibus fidelem, Deum &amp;
+Justitiam amantem, fraudem &amp; peccatum odientem, voluntariosque
+malevolos &amp; injuriosos contemnentem, &amp; apud proximos
+pietatem, vultumque motibilem &amp; plenum. Ipsius enim
+interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non
+cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed
+jurisperitorum, virorum fidelium, &amp; honestorum, in pluribus
+expertorum, consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere,
+&amp; familiæ suæ scire veram executionem terrarum suarum,
+necessarium erit &amp; perinde sciat quantitatem suarum facultatum,
+&amp; finem annuarum expensarum. Et cum extentam illam
+possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per instaurationem
+bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare
+<span class="pagenum"><a name="p35" id="p35">35</a></span>
+&amp; excedere, illud incrementum in deposito custodiatur:
+nam terrarum cultura per temporum incongruitatem singulis annis
+æquivalenter minimè respondet; deficiente ergo blado, mortuisve
+bestiis, vel superveniente combustione, vel alio inopinato
+eventu sinistro, locum habebit depositum, quod quidem si devastetur,
+locus erit pecuniæ, &amp; qui alienum accommodat in
+casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si cum
+creditoribus finem faciat dampnum non evadet, &amp; sæpe contingit
+dampnum unum aliud sequi, juxta illud.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè
+congaudent qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur
+sibi quis ut de proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum
+suarum annuum valorem; quæ per tenentes Domini fideles
+&amp; juratos sic debent extendi. Inprimis inquirendum est de
+castris &amp; aliis ædificiis intrinsecis, &amp; fossatis circumdatis, videlicet,
+quantum muri, &amp; ædificia lapidea, &amp; lignea, plumbo,
+vel aliter cooperta, valeant per annum, &amp; pro quanto appreciari
+possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum &amp;
+ædificiorum, ac etiam pro quanto ædificia extra fossatum appreciari
+possunt, &amp; quantum valeant unà cum gardinis, <i>curtilagiis</i>[A],<span class="side">A: Petite cour. En Picardie, <i>courtis</i>.</span>
+columbariis, vivariis, &amp; omnibus aliis exitibus curiæ
+per annum: item quot campi, &amp; quot sint culturæ in Dominico,
+&amp; quot acræ arabiles in qualibet cultura, &amp; quantum quælibet
+acra per se valeat per annum.</p>
+
+
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Item, quot acræ prati sunt in Dominico<a id="footnotetag29" name="footnotetag29"></a>
+<a href="#footnote29"><sup class="sml">29</sup></a>, &amp; quantum
+valet quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam
+acræ sunt pasturæ, &amp; cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis
+necessaria, &amp; quot &amp; quales bestias sustinere poterit, &amp; quantum
+quælibet acra valeat per se, &amp; quantum valeat pastura cujuslibet
+bestiæ ad locandum per annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi,
+quot &amp; quales bestias Dominus habere possit in eadem, &amp;
+quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per annum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote29" name="footnote29"><b>Note 29: </b></a>
+<a href="#footnotetag29"> (retour) </a> <i>Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann.
+ Soc. Balus. tom. 1, col. 33.</i></blockquote>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> Item, de parcis &amp; dominicis boscis, quos Dominus
+pro voluntate sua excolere poterit &amp; assartare, quot acræ in se
+contineant, &amp; pro quacunque vesturâ &amp; pasturâ cujuslibet acræ
+<span class="pagenum"><a name="p36" id="p36">36</a></span>
+possit appreciari, &amp; quantùm acra fundi valeret per annum, &amp;
+boscus hujusmodi, si assartaretur.</p>
+
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 88%;">
+<p><i>Ss. 6.</i> Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant
+quantum Dominus se <i>appruare</i>[A].</p>
+
+<p><i>Ss. 7.</i> Item, de pannagio, herbagio, &amp; melle, &amp; omnibus
+aliis exitibus forestarum, boscorum, <i>morarum</i>[B], bruerarum,
+&amp; vastonem, quantum valeant per annum.</p>
+ </td>
+
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 10%;">
+<p class="sml">A: <i>Appropriare</i>, se reserver.<br><br>
+
+B: Joncs-Marins.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<p><i>Ss. 8.</i> Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus
+&amp; communibus, quantum valeant per annum.</p>
+
+<p><i>Ss. 9.</i> Item, de placitis &amp; perquisitionibus Comitatûs &amp; Curiæ,
+&amp; forestarum, cum finibus &amp; amerciamentis provenientibus
+de expeditatione canum quantum valeant Domino per annum.</p>
+
+<p><i>Ss. 10.</i> Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent,
+quot sunt, quæ, &amp; ubi, &amp; quantum quælibet Ecclesia
+valeat per annum, secundùm veram ipsius æstimationem, &amp;
+per marcas &amp; solidos extendatur; ut, si Ecclesia centum marcas
+valeat per annum, ad centum solidos extendatur advocatio
+per annum.</p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 88%;">
+<p><i>Ss. 11.</i> Item, de <i>herietis</i>[C], nundinis, mercatis, theoloniis,
+operationibus, serviciis, &amp; consuetudinibus forinsecis, &amp; exhenniis[D],
+quantum valeant per annum.</p>
+
+<p><i>Ss. 12.</i> Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis,
+custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per
+annum.</p>
+
+<p><i>Ss. 13.</i> Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, &amp;
+quot forinseci, &amp; qui, &amp; quas terras, &amp; quæ tenementa, &amp;
+quæ feoda teneant de Domino, &amp; quæ de aliis, &amp; per quod
+servicium; an per socagium aut per servicium militare, vel per
+liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm, vel in liberam &amp;
+puram eleemosynam, vel alio modo, &amp; qui tenent per chartam,
+&amp; qui non, &amp; quantùm reddunt Domino singulis annis,
+&amp; ad quos terminos de certo redditu.</p>
+ </td>
+
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 10%;">
+
+
+<p class="sml">C: Voyez ci-après ce que je dis de ce droit dans la Note 22 sur les
+Loix d'Edouard.<br><br>
+
+D: Dons-Gratuits.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<p><i>Ss. 14.</i> Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini,
+&amp; quot sectas per annum, &amp; quantum quælibet defalta,
+&amp; quid accidit Domino per mortem talium.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p37" id="p37">37</a></span>
+
+<p><i>Ss. 15.</i> Item, de custumariis quot sunt, &amp; quæ sit eorum
+secta, &amp; quantum quilibet habet, &amp; quantum terræ quilibet tenuerit,
+&amp; quantum valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico,
+quàm de novo perquisito. Tenuræ dico, ut mesuagio,
+curtilagiis, terra arabili, prato, pastura, redditu, bosco, &amp;
+hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine destructione
+&amp; exilio faciendo, &amp; quantum valeant suæ operationes &amp;
+consuetudines, &amp; quantum reddant in redditu singulis annis,
+&amp; qui possunt talliari ratione sanguinis nativi &amp; qui non; quæ
+omnia, prout extensa fuerint, imbrevientur.</p>
+
+<p><i>Ss. 16.</i> Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam
+ex quanto blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm
+terrarum diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ
+in seminis sparsione non poterunt æquiparari.</p>
+
+<p><i>Ss. 17.</i> Item, certificetur de qualitate, quantitate, &amp; numero
+bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in
+quolibet manerio, sufficienter, &amp; quantum liberè deductis expensis
+valere debeant per annum; quæ omnia distinctè scribantur
+in membranis, ut perinde sagaciùs vitam suam disponat &amp;
+faciliùs convincat mendacia compotariorum.</p>
+
+<p class="mid">Livre 2, c. 72.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio communis Senescalli.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto
+&amp; fideli, viro provido, discreto &amp; gratioso, humili &amp; pudico,
+&amp; pacifico, &amp; modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ,
+&amp; Officio Senescalciæ se cognoscat, &amp; jura Domini
+sui in omnibus tueri affectet, quique Subballivos Domini in suis
+erroribus &amp; ambiguis sciat instruere &amp; docere, quique egenis
+parcere, &amp; nec prece vel pretio velit à tramite Justitiæ deviare,
+&amp; perversè judicare, cujus Officium est curias tenere maneriorum;
+&amp; si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus
+tamen Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate,
+tunc saltem bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit,
+præsentialiter curiam tenere debebit, ut tunc de subtractionibus
+<span class="pagenum"><a name="p38" id="p38">38</a></span>
+consuetudinum, servitiorum, reddituum, sectatum ad curiam, mercata,
+&amp; molendina Domini, &amp; ad visus aliarumque libertatum
+Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon &amp; de alienatione
+terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum
+&amp; hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, &amp; à quo
+tempore, &amp; quo jure, tempore cujus Ballivi, vel servientis
+facta fuerit hujusmodi alienatio. Quæ quantùm cum Justitia valeat
+per districtiones, vel per auxilium Regis, si necesse fuerit,
+sine dilatione faciat revocare.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio
+per communem particam probare distinctè &amp; apertè sciat
+tam numerum acrarum arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis
+ad terram seminabilem sufficienter quantitatem, nè fallaces
+præpositi computantes quantitatem seminis excedant per numerum
+acrarum vel quarteriorum.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ;
+dicitur enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi
+voluptatem, &amp; salvæ seruræ famulos reddunt aptiores;
+quod Anglicè dicitur, <span class="sc">OFTE TRESTE LOKES MAKETH
+TREUVE HYUVEN</span>.</p>
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis
+carucarum in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc
+rationem, ut terræ sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt
+carucatam, eò quod lx in hyeme, lx in quadragesima,
+&amp; lx in æstate pro Warecto debent exarari.</p>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti
+acræ computari, ut medietas pro Warecto habeatur, &amp;
+medietas alia in hyeme, &amp; quadragesimâ seminetur, &amp; perinde
+de numero carucarum de facili poterit certiorari.</p>
+
+<p><i>Ss. 6.</i> Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, &amp; quoties
+debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, &amp; de omnibus
+auxiliis, &amp; operationibus quorumcunque veraciter scire
+debet.</p>
+
+<p><i>Ss. 7.</i> Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio
+existente, cujus inventorium inter ipsum &amp; servientem in scripto
+cirographato debet imbreviari.</p>
+
+<p><i>Ss. 8.</i> Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet
+<span class="pagenum"><a name="p39" id="p39">39</a></span>
+manerio habito &amp; invento, quem statim faciat, consentiente Domino,
+discretè supplere.</p>
+
+<p><i>Ss. 9.</i> Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque
+manerii &amp; subministris qualiter erga vicinos &amp; tenes Domini,
+&amp; alios se gesserint &amp; habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas
+se latitet ob timorem, &amp; si de aliquibus disseisinis, verberibus
+&amp; melletis, vel luctis se intromiserint; &amp; si ad tabernas vigiliasque
+quis, Officiis suis omissis, noctanter ierint, pro quorum
+aditu Dominus vel alius aliquod dampnum sustinuerit; &amp;
+quod dampnum, &amp; quoties, &amp; qui sint inde culpabiles, quæ
+quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò faciat
+emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi
+delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem
+per ipsum Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto
+non decebit Dominum commovere.</p>
+
+<p><i>Ss. 10.</i> Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum
+ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas
+Domini inde fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio,
+venditio, vel alienatio, nisi per sufficiens Warrantum
+Domini, vel Senescalli, cum laudabili testimonio fide dignorum.</p>
+
+<p><i>Ss. 11.</i> Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis,
+releviis, herietis, exennis, &amp; venditionibus quibuscumque
+summam &amp; quantitatem, &amp; de hiis qui receptione pecuniæ
+fuerint onerati.</p>
+
+<p><i>Ss. 12.</i> Item, scire debet de custodiis &amp; maritagiis, à quo
+tempore in manus Domini devenerint, &amp; quantum valeant per
+annum. Et qui inde expletia receperint, &amp; quantum.</p>
+
+<p><i>Ss. 13.</i> Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, &amp; Ministri
+sui per districtiones Domini appruaverint.</p>
+
+<p><i>Ss. 14.</i> Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens
+vel tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit
+in boscis, parcis, warrennis, cuniculariis, &amp; hujusmodi,
+&amp; quod dampnum, &amp; quis hoc fecerit, &amp; quoties.</p>
+
+<p><i>Ss. 15.</i> Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum
+in quocunque manerio servientium, tam majorum
+quàm minorum, &amp; de eorum plegiis, quorum omnia nomina
+imbreviata debet custodire, &amp; curiam ingredi, &amp; habere de
+<span class="pagenum"><a name="p40" id="p40">40</a></span>
+Advocatis; nec debet major vel minor, antequam plegium Domino
+per literas patentes invenerit, in obsequio Domini remanere,
+nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena
+curia, &amp; per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint
+convocati; nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes
+à servitio Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit
+talis potestas reservata: nec etiam custodias, maritagia, seu
+escaetas, vendendi, viduasve dotandi alicui, præter quam solo
+Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet de denariis Domini
+sui, sed ab omni compoto liber esse debet, &amp; quietus, præcepta
+tamen sua advocare tenetur.</p>
+
+<p><i>Ss. 16.</i> Item, inhibere debet generaliter &amp; specialiter, ne
+ovis, vel alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo
+&amp; præposito, aliisque fide dignis videatur, quâ morte fuerit
+mortua eò quod diversimodè mori potuit, ut per interfectionem
+voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ, furatæ, vel mahemiatæ,
+vel læsæ, &amp; hujusmodi, per malam custodiam, in quibus
+casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem
+mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem,
+mahemium, senectutem, &amp; hujusmodi, hoc suo
+custodi non debet imputari; ad vim autem majorem, vel ad casus
+fortuitos non tenetur quis, nisi sua culpa intervenerit. Si autem
+ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur, vel occidatur, vel
+per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem fugetur,
+&amp; hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro
+qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una
+bestia cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes
+fiant examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant.</p>
+
+<p><i>Ss. 17.</i> Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se,
+vel per substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum
+emptore, Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare,
+&amp; diei scire summam expensarum.</p>
+
+<p><i>Ss. 18.</i> Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse
+habuerit per talliam recipere unum quodque genus carnium
+&amp; piscium, &amp; quod in sua præsentia fercula scindi faciat, &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p41" id="p41">41</a></span>
+coquo per numerum deliberare, &amp; inde rationabilem compotum
+audire.</p>
+
+<p><i>Ss. 19.</i> Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes
+obolati de quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per
+numerum recipere tenetur. Item, quot panes, quotque fercula
+simplici familiæ diebus communibus conveniant.</p>
+
+<p><i>Ss. 20.</i> Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de
+blado &amp; braseo, pistori deliberato per præpositum.</p>
+
+<p><i>Ss. 21.</i> Omnes autem servientes Senescalo conjunctim &amp; divisim
+de Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur
+testimonium perhibere.</p>
+
+<p class="mid">Livre 2, chapitre 73.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio Ballivi.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo
+verax, &amp; in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore
+cognitus, plegiatus &amp; electus, qui de communioribus legibus
+pro tanto Officio sufficienter se cognoscat, &amp; quòd sit ita
+justus, quòd ob vindictam vel cupiditatem non quærat versus
+tenentes Domini, vel aliquos sibi subditos, occasiones injustas,
+per quas destrui debeant, seu graviter amerciari. Caveat autem
+sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo mane, nè tepidus
+videatur, vel remissus, &amp; carucas inprimis jungi faciat, deinde
+campos, boscos, prata, pasturasque ambiat &amp; aspiciat, ne indè
+dampna fiant in auroris.</p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 88%;">
+
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas
+adeat, custumarias, &amp; adjutrices, prospiciens quod antequam
+<i>dietam</i>[A] suam plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin
+cadit in compoto. In initio igitur temporis seminandi, &amp; <i>trebinandi</i>[B],
+conjunctim sint cum carucis Ballivus, præpositus, &amp;
+messor per totam dietam, donec arraras suas legitimè compleverint,
+quantum videlicet ad unum diem pertinebit, &amp; quòd
+omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter &amp; bene suas
+faciant operationes, &amp; qualiter eo die expediverint, statim
+disjunctis carucis videant per mensuram: &amp; nisi ipsi carucarii
+<span class="pagenum"><a name="p42" id="p42">42</a></span>
+rationabiles prætenderint excusationes de aruris suis, secundum
+aruram illius dietæ, tenentur reddere rationem. Et nihilominus
+facta eorum &amp; defectus sæpe ac sæpius expedit supervidere, &amp;
+videre per messorem, ne hujusmodi defectus remaneant non
+correcti &amp; impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum
+duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam
+in terra litorea &amp; petrosa, quæ pedibus boum gravis
+est &amp; impediosa, tum quia equus plus sumit &amp; expendit; tum
+quia carucarii &amp; fugatores extra passum ire consuetum, secundùm
+usum boum grave videtur, tum quia caruca boum in terra
+gravi præcedet, ubi equina remanebit.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 10%;">
+<p class="sml">A: Visite du
+jour, <i>hodiernum
+iter</i>.<br><br>
+
+B: <i>Trebinare</i>,
+donner le
+dernier labour.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus,
+videndum est &amp; sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem
+carucæ deputata, à festo Sancti Lucæ, usque ad Festum
+Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij septimanas, ex communi
+consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem si in statu
+laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de
+pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, &amp; ex
+xij denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, &amp;
+quolibet mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa
+est xj sol' vj den' præter estoveria foragii, &amp; eschaetarum
+bladi. Bos verò de tribus &amp; dimidia mensura avenæ, de quibus x
+faciunt bussel, sufficienter poterit quâlibet septimanâ sustentari,
+unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus etiam cum senectute
+vel labore convincatur, de pelle tantum correspondet, sed de
+bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii salvari poterit
+Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non sufficiat,
+interfici poterit, &amp; per venditionem carnis carnificibus,
+&amp; pellis, &amp; hujusmodi, per particulas poterunt primi custus,
+vel ferè Domino restitui, &amp; sic poterit Dominus indempnis vel
+quasi observari.</p>
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores,
+cariatores, operarios, &amp; Ministros manerii universos, quod
+quilibet quod suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius,
+subtiliusve ad commodum Domini, quàm per competentes
+minas, quotiescunque transgressi fuerint, poterunt castigari, monitionibus
+tractabilibus intervenientibus.
+<span class="pagenum"><a name="p43" id="p43">43</a></span></p>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari,
+compastari, de ovili faldari, appruari, &amp; emendari, ut sensuum
+suorum abundantia per effectum operis liquere valeat universis.</p>
+
+<p><i>Ss. 6.</i> Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum,
+ab aliquo majore vel minore, per crebras &amp; indebitas
+equitaturas impunè vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus
+bene custodiantur, nè per negligentiam vel pigritiem de
+debitis puturis &amp; præbendis suis quicquam amittant, vel subcontrahatur
+ab eisdem.</p>
+
+<p><i>Ss. 7.</i> Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus,
+aut aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere,
+vel placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum,
+feodum, vel libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat,
+vel braciandi in manerio, nisi Dominus præsens extiterit.</p>
+
+<p><i>Ss. 8.</i> Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub
+certis vadiis quotidianis victus sibi constituatur.</p>
+
+<p><i>Ss. 9.</i> Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si
+purè granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs
+faciat triturari, nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso
+germinent, in tegmineve domorum: foragium autem tassari
+faciat &amp; cooperiri, cujus eschaetæ, prout collectæ fuerint,
+in luto plateis, &amp; itineribus projiciantur ad fimum nutriendum,
+quod multo magis ad commodum Domini sic deveniet, quàm
+si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra requiescat,
+nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum curiæ
+fuerit necessarium, &amp; residuum per carucam subvertatur.</p>
+
+<p><i>Ss. 10.</i> Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur,
+warectandi erit tempus idoneum &amp; amoenum, cum terra
+fregerit post carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis
+Sancti Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam.</p>
+
+<p><i>Ss. 11.</i> Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, &amp; non
+concava: sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè
+poterit vicibus expectare.</p>
+
+<p><i>Ss. 12.</i> Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum
+per minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo
+durante exarando. Et cum bona terra arari debeat pro
+warecto caveant sibi carucarii, ne malam terram perversè arando
+<span class="pagenum"><a name="p44" id="p44">44</a></span>
+attingant; sed per radium quadratum terram bonam advertant,
+dùm tamen profundam, ita quòd terra recens cooperta
+vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit rebinandi,
+nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit carucæ
+cursus saltem ad herbarum &amp; radicum destructionem: nam
+si tempus pluviosum supervenerit, &amp; per profundam aruram fiat
+terra mollis &amp; aquatica, &amp; tempus venerit seminandi, caruca
+tunc ad aliquam terram certam attingere non valebit, sed erit
+caruca tanquam lutosa: faciant ergo radios suos leves in rebinando,
+ut profundiùs per duorum digitorum largitatem attingere
+valeant in seminando, per quod caruca à luto deliberari valeat,
+&amp; mundari, &amp; pulchram bonamque faciat aruram.</p>
+
+<p><i>Ss. 13.</i> Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat
+Ballivus largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos
+radios arari, per quod semen æquiùs cadere valeat in eisdem:
+nam radiis largè aratis, &amp; semine projecto, herciaque superveniente,
+statim sit discensus seminis inter duos radios per herciæ
+tractum, &amp; summitas terræ inter ipsos radios habita, detecta,
+&amp; tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum
+ab uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit.</p>
+
+<p><i>Ss. 14.</i> Si quid autem bladi remanserit post seminationem
+agrorum, id prudenter granario retornetur, vel granatarius in
+compoto de facili poterit titubare.</p>
+
+<p><i>Ss. 15.</i> Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari
+&amp; minimè arari oportebit &amp; terra per carucam aliquantulum
+elevata, sub pede carucarii sinistro ultimum radium arando
+subvertatur &amp; prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior
+habeatur.</p>
+
+<p><i>Ss. 16.</i> Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare,
+ut ante adventum magni algoris, magnique gelu, &amp; yemis gramina
+suas expanderint radices.</p>
+
+<p><i>Ss. 17.</i> Nam si tardè secare fecerit, &amp; effusio pluviæ infrà
+octo dies sequentes discenderit, &amp; illico supervenerit gelu durabile,
+quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa,
+gelu penetrabit, per cujus si perseveraverit per triduum
+vel ampliùs, possibile est hujusmodi grana tenera &amp; aquosa germinata
+&amp; pullulata omnino deperire.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p45" id="p45">45</a></span>
+
+<p><i>Ss. 18.</i> Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent
+seminari ad semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa,
+&amp; terra lapidea, nè fortè per fervidum marcium dampnum contingat,
+&amp; impedimentum per minimam duritiam, vel nimiam
+concavitatem; &amp; ideo tempestivè debent hujusmodi terræ seminari,
+ut per sappum &amp; virtutem yemis naturale recipiant nutrimentum:
+terras autem molles &amp; sabulonosas non est necesse
+maturè seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis
+ex consuetudine subvertuntur per aruras; sed terras aquosas,
+&amp; de marisco necessarium est optimè fodere &amp; radiare, &amp; radios
+aptè purgare, ne semen humi projectum, per impetum
+aquæ submergatur. Terras verò steriles, &amp; quasi derelictas semine
+genecti vehementer expedit seminare.</p>
+
+<p><i>Ss. 19.</i> Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ
+à qua venit projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis
+quæsitum nullatenus abundabit: faciat igitur quivis discretus
+semen sibi emi hyemale, ut copiosior eveniet ususfructus. De semine
+verò proprio quadragesimali seminentur terræ Domini,
+nisi propter fori facilitatem hoc fuerit omissum. Nulli Ballivo sit
+vile, si de rebus Domini Dominum possit appruare, ut de suis
+ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, &amp; hujusmodi
+fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure, fabisque
+educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini
+respiciant incrementum.</p>
+
+<p><i>Ss. 20.</i> Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, &amp; hujusmodi,
+piscarias suas quisque discretus bresmys &amp; perchiis faciat instaurari;
+sed non de lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui
+effusionem piscium nituntur devorare.</p>
+
+<p><i>Ss. 21.</i> Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter
+inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro
+equarum, emissariorum, cignorum, &amp; apium, quisque studeat
+instaurare.</p>
+
+<p><i>Ss. 22.</i> Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere
+se debet diligenter, ne per dissimulationem, &amp; negligentiam
+suam, &amp; impudentiam ministrorum in poenam compoti merite
+debeat condempnari.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p46" id="p46">46</a></span>
+
+<p class="mid">Livre 2, chapitre 74.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Marescallo.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum
+talliare, &amp; numerum equorum Senescallo hospitii in compoto
+diei qualibet nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum
+equorum possit inserere, specificando nomina supervenientium
+de eorum adventu, &amp; morâ.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum
+inde necesse habuerit, &amp; inde Senescalo compotum reddere, ut fiat
+de furfure, sicut de avena.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Item, contra præpositum de ferris &amp; clavis ab eo receptis
+talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum
+custubus, &amp; ubi ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec
+sine sua licentia alienos equos inde licebit ferrare. Item, fænum
+&amp; literam equis deliberare.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 75.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Coquo.</i></span></p>
+
+<p>Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere
+Senescalo singulis diebus.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 67.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Præposito.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Præpositus autem tanquam appruator &amp; cultor optimus per
+villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam
+debet præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non
+ergo sit piger vel somnolentus, sed efficaciter &amp; continuè commodum
+Domini adipisci nitatur, &amp; exarare, carucasque intrinsecas
+&amp; extrinsecas mane conjungi, terrasque conjunctim &amp; purè
+arari, putoque semine, nec minus sparsè dispergi faciat &amp; seminari,
+fimum etiam nutriri &amp; co-adunari, ad sterculinium cum terra
+fimumque mixtum faciat exaltari.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum
+<span class="pagenum"><a name="p47" id="p47">47</a></span>
+mundatione, vel saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari,
+desuperque straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non
+necessarii, &amp; plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante
+martii siccitatem colligi faciat, &amp; nutriri, qui cum cariari
+debeat ad rura, cum cariatoribus præsens existat præpositus totâ
+die, ut sine fictitia dietam finiant &amp; laborent, &amp; secundùm
+laborem illius dietæ debet futurus labor expediri, allocari, alioquin
+etiam in compoto cadent; &amp; quod de istis dicitur, dici
+poterit de cariatoribus universis.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed
+cum terra optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè
+quodammodo calida est, fimusque purus calidus, &amp; tempus æstivale
+fervidum: mixtis ergo caliditatibus, ordea per consequens
+possibile est marcisci: expedit igitur fimum hujusmodi terrâ
+misceri.</p>
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ
+mixtæ horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum;
+fimus verò purus in rure dispersus, ultra duos vel tres
+annos secundùm quod terra fuerit frigida vel calida, minimè durabit.
+Mixtus autem in duplo licet tantam non habeat substantiam,
+vel virtutem; marla autem durabilior est, eo quod fimi
+descendendo, &amp; marla ascendendo consumitur. Et hæc est causa
+quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta
+itaque terra fimo rariùs descendet, &amp; per consequens tardiùs
+consumetur; qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur,
+quia roris stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum
+debent mitti fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur;
+&amp; sic ante tempus seminis multùm consumerentur: sed ante
+tempus seminandi immediatè distribuantur, &amp; maximè, si fuerint
+de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit propinquior,
+tanto commodior &amp; utilior: tempore autem augusti bidentes
+alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum
+abundantiùs emittunt.</p>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> Item, præpositus per consensum &amp; visum Ballivi &amp;
+Senescalli, inter festa Pentecostes &amp; Paschæ instaurationem pecorum,
+videlicet à debilibus fortia, &amp; ægrotis sana eligi faciat,
+&amp; separari; debilia namque magis consumunt, eo quod sæpiùs
+<span class="pagenum"><a name="p48" id="p48">48</a></span>
+&amp; meliùs oportebit hujusmodi destinare tamen ad operationes,
+&amp; laborem constituta præbendare, &amp; eisdem debilioribus
+frequentiùs parcere &amp; deportare, &amp; quanto in laborando parcatum
+fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque conditio
+robustis.</p>
+
+<p><i>Ss. 6.</i> Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel
+per decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint,
+sic fuerint electa, ex mediocribus custubus poterint emendari,
+&amp; per venditionem, vel alio quovismodo poterunt per
+substituta de levi, quasi revivisci; dum tamen prudenter vendantur,
+&amp; de eis emantur fortiora, necessarium est igitur hujusmodi
+pecora sapienter abolire: &amp; post festum Sancti Johannis-Baptistæ
+expedit, quod boves debiles, &amp; malè intentati, veteresque
+vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia,
+singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues
+valeant devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter
+inde disponatur.</p>
+
+<p><i>Ss. 7.</i> Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus,
+ne per defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur
+duplicatum, eo quod sumptus erant graviores, rarioresque
+labores.</p>
+
+<p><i>Ss. 8.</i> De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel
+messoris affros &amp; equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda
+coram bobus conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti;
+arestæ enim straminis ordeacei rugitus eorum impediret.
+De die dico, nè præbenda noctanter per custodes furetur eisdem;
+cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ magis comedant
+foragium &amp; per consequens magis bibent, &amp; pinguescent,
+tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates
+eis liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque
+devastabunt. Præterea, si per magnam quantitatem eis
+fuerit liberatum ac ipsis postmodum rugientibus cum fuerint satiati,
+residuum straminis conculcabunt, naribusque inflabunt, &amp;
+per consequens odio habebunt, &amp; sic sordescent.</p>
+
+<p><i>Ss. 9.</i> Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare
+non est inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione,
+eò quod affectiùs se lambebunt.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p49" id="p49">49</a></span>
+
+<p><i>Ss. 10.</i> Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura,
+nè lactis patiantur detrimentum, &amp; cum vitulus taurinus
+vituletur, primo mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana
+in septimanam unicus lactis tractus debeatur, qui ultra
+duos menses minimè lactari permittatur; vitulus autem femellus
+integre suum lac obtineat per tres septimanas, à quâ postea veluti
+de masculo tractus uberum vicissim tollantur: &amp; tempore
+separationis aquam habeant abundanter infra domum videlicet
+&amp; extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex
+ægritudine pulmonis moriantur.</p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 68%;">
+<p><i>Ss. 11.</i> Cum autem calidum tempus accesserit &amp; serenum,
+multum expendit juvenculas &amp; vaccas, instaurumque bestiarum
+in falda bene straminata noctanter custodiri, ut perinde meliorentur
+Dominicæ culturæ.</p>
+
+<p><i>Ss. 12.</i> Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices
+ab aliis separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc
+debet lac duarum hujusmodi vacarum de una <i>waga</i>[A] casei in xxiiij
+septimanis ex communi consuetudine respondere, nec non &amp;
+qualibet hebdomada de dimidia <i>lagena</i>[B] butyri. Si autem de
+pastura bosci, vel prati post falcationem, seu stibulæ post tempus
+messium, sic erit tanta proficui responsio de tribus vaccis,
+quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi de tanto responderit,
+cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo
+quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus
+diebus respondebit, &amp; de denariato butyri per septimanam.
+Et quod dicitur de trium vaccarum responsione, dici poterit
+de viginiti bidentibus matricibus sanè custoditis.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 30%;">
+<p class="sml">A: Mesure qui pesoit huit livres, <i>Assis. Reg. David. Apud
+Sleneum</i>.<br><br>
+
+B: Cette mesure pesoit douze livres d'eau, <i>videlicet quatuor
+libras de aquâ marinâ, &amp; quatuor libras de lacu vel stagno &amp; 4 de aqua
+currente &amp; clara. Lagena debet esse in profunditate, sex polices cum dimidio
+pollicis, in latitudine inferiore debet esse octo pollicum cum dimidio
+policis &amp; cum spissitudine ligni utriusque partis. Et in rotunditate partis
+superioris debet esse viginti septem pollicum, &amp; in rotunditate, inferiore
+debet esse viginti trium pollicum, Ibid.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+
+<p><i>Ss. 13.</i> Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti
+Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer
+&amp; enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in
+anno futuro, vitulusque exilior erit atque minor.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 77.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Cultoribus.</i></span></p>
+
+<p>Cultores autem sint cogniti, &amp; tales qui tempora congrue
+discretè sciant expectare, culturasque, prout tempus &amp; terra
+<span class="pagenum"><a name="p50" id="p50">50</a></span>
+poposcerint, seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit;
+debitè reparare.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 78.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>DE FUGATORIBUS CARUCARUM.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos
+fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed
+gavisi, cantantes, &amp; lætabundi, ut per melodias &amp; cantica boves
+in suis laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium
+&amp; præbendam deferre, ipsosque debent amare, &amp; noctanter
+cubitare cum eisdem, ipsosque prurire, striliare, torcare, bene
+in omnibus custodire, prospiciendo nè foragium eorum furetur,
+vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel tribus fiat liberatio,
+fæni vel <i>literæ</i>[A],<span class="side">A: Litiere.</span> sed paulatim de die in diem, prout
+fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam habeant,
+prout dictum est, sustineatur.</p>
+
+
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa
+imparcare. Ipsi etiam &amp; cultores, cum tempus culturæ cessaverit,
+fossare, triturare, fodere, includere, cursus aquarum in
+agris emundare, ac alia hujusmodi minuta opera &amp; commoda
+facere tenentur.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 79.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Pastoribus.</i></span></p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 88%;">
+<p><i>Ss. 1.</i> Pastores autem expedit habere discretos, &amp; vigiles, &amp;
+benignos, ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in
+lætitia suas depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris,
+est quòd greges non diffugerit, sed pascentes suos <i>circina</i>[B]
+pastores.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ
+officium suum contingunt, laudabiliter se habebit.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili,
+singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia
+bonis glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque
+<span class="pagenum"><a name="p51" id="p51">51</a></span>
+muniri, &amp; talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur,
+vel mutentur, nec etiam locis aquosis, mariscis, <i>plassetis</i>[A],
+vel profunditatibus, &amp; pasturis insanis depasci non permittantur,
+ne ob defectum bonæ custodiæ putrefiant &amp; pereant,
+alioquin in poena compoti tenebitur.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 10%;">
+<p class="sml">B: Je crois qu'il faut <i>circinat</i>, il s'écarte des autres
+Pasteurs, &amp;c.<br><br><br><br><br><br><br><br>
+
+A: Brossailles.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Ad oves autem multones, &amp; eorum sequelas, tria
+fiant ovilia; unum videlicet pro multonibus &amp; castoribus, aliud
+pro matricibus bidentibus, tertium pro hogastris annatis &amp; juvenibus,
+si grex ad hoc sufficiat, quibus tres deputentur custodes.</p>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra
+festum Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu
+lactari non permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit,
+postquam inter festum Paschæ &amp; Pentecostæ fuerint electæ,
+maturiùs tondeantur, ab aliisque consignentur, &amp; statim bosco
+committentur, in quo claudantur, vel in alia pastura, in qua
+citiùs pinguesci poterunt, &amp; emendari, quæ quidem in festo
+Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur.</p>
+
+<p><i>Ss. 6.</i> Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium
+per signaque senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum
+pellibus, morinâ mortuarum, &amp; inde tot releventur cum sagacitate:
+quidam enim circumspectè agentes carnes ovium morinâ
+mortuarum per tantum tempus, ut inter horam novam &amp;
+vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque suspendi, donec
+aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ &amp; desicattâ, ipsam faciant
+appreciari, &amp; inter operarios, familiamque expendi, &amp;
+ne cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm
+pretium appositum faciunt in expensis quotidianis allocari.</p>
+
+<p><i>Ss. 7.</i> Inter festa autem Sancti Martini &amp; Paschæ, infra domum
+oves expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque
+bene reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones
+forte expedit in ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus
+foenum apponatur. Cum autem multones pro tempestate
+fortè domi commoraverint per se custodiantur, quibus grossius
+foenum cum stramine avenæ frumentive bene triturato distribuatur.
+Nam si de nocte per tempestatem gravati extiterint,
+similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel nihil,
+<span class="pagenum"><a name="p52" id="p52">52</a></span>
+posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum
+invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt,
+cumque eorum natura sit rugiendi, ac id quod non
+mandetur nullatenus venerit ad rugitum, possibile est hujusmodi
+m tonibus per putrefactionem illius foeni in stomachis
+remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen foeno
+adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum potiùs
+manducabunt.</p>
+
+<p><i>Ss. 8.</i> Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint,
+lanam deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi
+agni, per tractus uberum lanam annexam transglutinantes,
+pereant per hujusmodi lanam in stomachis suis morantem, quod
+valdè contingens est.</p>
+
+<p><i>Ss. 9.</i> Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram
+eo omnes pelles ovium occisarum, nec non &amp; morinâ mortuarum,
+ipsasque per probos &amp; fide dignos faciat apertè videri,
+an uno signo, vel diversis fuerint consignatæ. Præterea, quot
+sint de una &amp; eadem lana quâ vivæ, ne forte fuerint emptæ,
+malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in compoto Ballivo,
+si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ quidem
+pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel
+per vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum.</p>
+
+<p><i>Ss. 10.</i> Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel
+saltem xxviij si per rectam petram, quæ xij libras &amp; dimid.
+ponderat ex consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque
+ut Ballivus sit præsens singulis annis cum lanæ agni, agnorumque
+pelles, ne fortè decipiatur, consignari debeant &amp; decimari.</p>
+
+<p><i>Ss. 11.</i> In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur
+duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus
+quæ sinon sanæ inveniantur, alienentur per venditionem, vel
+alio modo, usque ad quidenam Paschæ quo tempore totidem
+releventur.</p>
+
+<p><i>Ss. 12.</i> Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus
+bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices
+autem, multones &amp; hogastri ter eligantur per annum, &amp;
+videantur, ne per parvam imperitiam, vel negligentiam sani
+<span class="pagenum"><a name="p53" id="p53">53</a></span>
+morbum capiant ab ægrotis; nec expedit quod pecora, videlicet
+oves, boves, vaccæ, &amp; hujusmodi, tempore pluviæ infra
+domum admittantur.</p>
+
+<p><i>Ss. 13.</i> Nam si calefactura venti inter cutem &amp; carnem ingrediatur,
+vel inter pellem &amp; lanam, citiùs poterint deperire:
+sed expedit singulis annis per discretos ter per annum videantur
+oves, &amp; calefactæ, ægrotæ, &amp; putrefactæ, quæ per lanam à
+pellibus recentem, per occulosque croceos, nec non &amp; per dentium
+debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana vendantur indilatè,
+simul cum veteribus &amp; debilibus: juvenes autem in bona
+mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in
+eadem.</p>
+
+<p><i>Ss. 14.</i> Et cum meliores emendentur, &amp; pinguedinem receperint,
+vicissim palamque vendantur carnificibus; hujusmodi
+verò carnes meliores sunt ante augustum, &amp; quod remanserit
+post festum Sancti Martini venditioni divolvatur. Et caveant sibi
+Ballivus &amp; Præpositus, nè aliquod instaurum extra manerium
+vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum
+valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde
+dare voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti,
+seu de parco Regis, vel præda.</p>
+
+<p><i>Ss. 15.</i> Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti
+Michaëlis: nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis
+Sancti Johannis, &amp; in principio mensis augusti sanæ permanserint;
+inter duo tamen festa beatæ Mariæ in augusti septembrisque
+mensibus, ob malam custodiam in pastura corruptibili, ac
+per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis cadere
+contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi
+poterunt &amp; infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à
+sanis separentur; de quibus commodum Domini protinus ordinetur.</p>
+
+<p><i>Ss. 16.</i> Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, &amp; visa
+fuerit quòd mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu
+inopinato, tunc refert utrum ante tempus tonsionis, vel post.</p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 78%;">
+<p><i>Ss. 17.</i> Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit;
+&amp; si post, bercarius de uno agno, uno vellere, uno <i>carcosio</i>[A]
+<span class="pagenum"><a name="p54" id="p54">54</a></span>
+bonæ carnis, &amp; unâ pelle debet respondere, alioquin poenam
+compoti non evadet Ballivus.</p>
+ </td>
+
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 20%;">
+<p class="sml">A: Terme qui désigne toutes les parties charnues de
+l'animal.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+<p class="mid">Chapitre 80.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De custodia porcorum.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos
+suos potentes à debilibus elegi faciat &amp; separari, insanique deleantur
+&amp; vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit
+occasione bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo
+castrari, ut steriles efficiantur; bacones namque talium
+baconibus masculorum æquivalebunt.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat
+quivis in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi
+anticipentur suorum tempora productionis porcellorum: ipse verò
+in tribus mensibus præcipuè auxilio indiget, februario videlicet,
+martio &amp; aprili, quæ ter in anno debent porcellare, nisi mala
+custodia eas excuset, quibus etiam ac porcis omnibus optimum
+est jacere in loco sicco longas matutinas. Si autem glande, nucibus
+aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum instaurum,
+dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta
+manerio pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum
+aliquo adjutorio grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco
+vel bosco, in qua, superveniente fortè gelu poterunt hospitari.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Debiliores tamen &amp; sues cum porcellaverint ad manerium
+fugantur, &amp; de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate,
+nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit,
+statim retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta,
+vel vastitas manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari
+poterunt, præterquam de exitibus grangiarum, tunc porcos non
+expediet custodire, nisi tot tantum quot ex stubula tempore autumnali
+cum aliquibus minutis grangiarum exitibus poterunt
+confoveri. Et quo casu nullus teneatur custos eorundem, sed
+quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto, discretè vendantur.
+<span class="pagenum"><a name="p55" id="p55">55</a></span></p>
+
+<p class="mid">Chapitre 81.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De tempore autumnali.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes
+cum diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus
+&amp; Præpositus, quòd ante tempus metendi mundentur segetes,
+quòdque cardines, parellæ, &amp; hujusmodi herbæ dampnosæ
+penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum Nativitatis
+Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc,
+de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, &amp; essent
+sic dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si
+tempus arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari,
+&amp; salvò custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ
+dediti, sed manè faciat messor suos congregari messores, quos
+falces messi immittere festinet, ac seriatim &amp; continuè absque
+cursus velocitate ipsas meti faciat, perspiciens nè subtus primum
+manipulum segetes prosternentur, ac per invidiosam expeditionem
+omittantur insecatæ; imo quia vel purè metientur, gavellæque
+seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur, ac commodè
+in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque
+garba habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, &amp;
+triturandum &amp; congruo tempore expectato in grangiis salvò cariantur
+&amp; reponantur.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 82.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De exitibus grangiarum.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni
+genere bladi in hostio grangiæ extrahatur, &amp; obtenta sic de toto
+usufructu manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto
+debet custos residui respondere. Nec sustineatur, quod
+præpositus sit granatarius &amp; grangiarius simul; sed sit grangiarius
+Ballivus, vel ejus Substitutus, qui bladum præposito liberet
+per mensuram rasam &amp; non cumulatam; nec sint diversæ
+mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene signata.
+<span class="pagenum"><a name="p56" id="p56">56</a></span>
+Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod
+quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis,
+si mensura lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur
+sex, ut si minus lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ
+ut pote prædictum est.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato
+responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per
+bladi charam venditionem: nam una acra pro frumento trinam
+exigit aruram præceptis terris singulis annis seminatis, &amp; valet
+arura xviij denarios. Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti
+pro semine xij denarios, mundatura segetum ob messura
+v denarios &amp; cariagium j denarium receptis si quidem sex bussellis,
+ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus inde provenientibus
+de pretio trium solidorum, sed magis inde non provenientibus,
+&amp; misis deductis, tres obolos erit Dominus sic
+amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in
+anno remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur &amp; vendetur,
+purumque puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac
+ventrices, ne quicquam bladi furentur in suis <i>sotularibus</i><span class="side">A: Souliers ou bottes.<br><br>B: Ceinture.</span>[A], cirotecis,
+<i>alloveriis</i>[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta
+grangiam occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat
+irremotus, nisi pro fideli ac optimo appruatore, sed
+cum in præpositura remanserit, diligenter defectus videat in curia
+subortos, ut pote de domibus detectis, muris fractis, fossatis
+obstructis, sepibus dirutis, carucis ruptis, carectis disjunctis
+&amp; fractis, ovilibus derelictis, &amp; hujusmodi, quibus cum celeritate
+manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus Domino sit
+dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi,
+in fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius
+est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum
+causæ remedium adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto
+inde habendo, alioquin voluntaria erit allocatio prædictorum,
+eo quod hujusmodi missas esse falsas supponunt auditores compotorum;
+nec fient sepes de pomariis, piris, cerisariis, vel prunariis,
+sed de salicibus &amp; alba spina construantur.</p>
+
+
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini
+familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto
+<span class="pagenum"><a name="p57" id="p57">57</a></span>
+vel mandato: nec etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem
+accedat, quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi
+importet quod cedere posset parvæ familiæ in commodum, seu
+casei, butyri, vel daeriæ in incrementum. Nec etiam sustineat,
+quòd aliquis alicui Officio deputatur, de nocte vel de die ferias,
+mercatos, disseisinas, vigilias, luctas adeat, vel tabernas,
+sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis; nec licentia
+hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam substitutum,
+pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare.
+Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret
+nullo sibi substituto, possibile, esset hujusmodi pecora
+per loca diversa deviare, &amp; dispergi, &amp; dampnum facere Domino,
+vel vicinis, pluràque alia inde possent dampna evenire.
+Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum Ballivo computare
+consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut de arreragiis
+operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis convertentur,
+poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur,
+quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ,
+nisi ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos
+homines portare sustineatur.</p>
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem
+cariagia sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium,
+boscum, fimum, marlam, &amp; hujusmodi, ut si cariatores
+de cæteris diebus secundùm illius diei laborem non responderint,
+poenam compoti se voluerint incursuros.</p>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se
+cariare, nec non &amp; de omnibus receptis, &amp; de omnibus emptionibus,
+&amp; venditionibus intrinsecis &amp; forinsecis, tam bladi quàm
+instauri. Item, bladum ad furnandum &amp; brasium ad braciandum
+per tallias pistori deliberari, &amp; exitum eorundem, videlicet,
+furfur à pistore recipere, ac draschiam per visum Ballivi custodi
+carucarum per talliam &amp; mensuram liberare, ac furfur etiam pistori
+vel Mariscallo ad panem garcionum &amp; familiæ, &amp; ad pastum
+canum similiter per talliam &amp; mensuram debet liberare.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p58" id="p58">58</a></span>
+
+<p class="mid">Chapitre 83.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio Pistoris.</i></span></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum
+quam braseum ad braciandum per talliam recipere de personis
+prænominatis, omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere.
+Nec licebit pistori aliquas expensas de furfure facere,
+ut ad pastum canum, vel ad panem garcionum, vel pauperum
+vel alicubi miscere, priusquam Præpositus illud receperit ab
+eodem, &amp; iterum per talliam liberarit eidem.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 84.</p>
+
+<p class="mid"><i><span class="sc">De Messore.</span></i></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis, fidelitatisque
+debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos,
+curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire
+debet &amp; insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare,
+ac in querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda,
+summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus
+ad proximam curiam præfigere, &amp; quod inde fecerit, palam
+in curia præsentare. Item semen recipere tenetur per mensuram,
+&amp; terris inde perseminatis de residuo tenetur granatario
+reddere rationem. Carucas quoque ac hercias in utroque seminis
+tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si qui fuerint)
+debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas
+suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato,
+ac restituto, operationibusque tam consuetudinariis,
+quàm inquisitis per totum annum debet Præpositus talliare: de
+arreragiis autem quæ fuerint Præposito vel granatorio respondeat,
+Præpositus autem Ballivo; qui si sufficienter responderit,
+ulterius non tenetur computare.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 85.</p>
+
+<p class="mid"><i><span class="sc">De Carectario.</span></i></p>
+
+<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 88%;">
+<p><i>Ss. 1.</i> Carectarius autem constans esse debet, atque peritus,
+<span class="pagenum"><a name="p59" id="p59">59</a></span>
+modestus, non iracundus, in arte summandi, carcandi, &amp; cariandi
+doctus &amp; expertus, equos diligat, &amp; non superoneret,
+sed in potestate teneat, ne pro nimietate depereant oneris seu
+laboris. Item, ejus est scire phalera, <i>attilamenta</i>[A], &amp; harnesa minuta
+carectis appendentia præparare &amp; emendare; quilibet autem
+carectarius simul cum <i>affris</i>[B] jaceat suæ carectæ. Et quod de
+carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus intelligatur, ne
+occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas, &amp; per
+malam custodiam extinctas, restituant.</p>
+ </td>
+
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 10%;">
+<p class="sml">A: On dit encore <i>attranquillement</i> en Normandie.<br><br>
+
+B: Chevaux propres au labour.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+<p class="mid">Chapitre 86.</p>
+
+<p class="mid"><i><span class="sc">De Vaccario.</span></i></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene
+custodire vitulosque, prout decet, producere &amp; nutrire, donec
+tempus sanum evenerit &amp; amoenum. Inspiciat itaque quòd
+sua averia brumali tempore magnæque frigiditatis, calidè benèque
+custodiantur &amp; foragentur, in faldisque bene straminatis
+noctanter imponantur temporibus opportunis, cum quibus sibi
+provideat cubitare.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 87.</p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>De Caseatrice.</i></span></p>
+
+
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Androchia autem pudica esse debet &amp; honesta, fidelis
+&amp; laboriosa in officio daeriæ, sapiens &amp; experta, <i>salvans</i>[C]<span class="side">C: Propre.</span>
+&amp; non sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua
+in androchiarium sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum
+suæ cedere posset responsioni: ejus autem officium
+est, vasa officio suo competentia per scriptum à Præposito
+recipere indentatum, &amp; ea restituere per eundem, cum fuerit
+recessura. In quo quidem scripto primus dies sui operis contineatur.
+Item, ejus est, lac per talliam recipere, &amp; per numerum
+lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque de poletria
+obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter Ballivo
+&amp; Præposito compotum reddere &amp; respondere; nec volunt
+<span class="pagenum"><a name="p60" id="p60">60</a></span>
+nonnulli auditores compotorum minorem responsionem quàm de
+anca xij denarios &amp; de gallina iv denarios per annum allocare.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare,
+ignem tegere &amp; hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc
+sanè poterit vacare.</p>
+
+<p class="mid">Chapitre 88.</p>
+
+<p class="mid"><i><span class="sc">De auditoribus compotorum.</span></i></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Auditores verò compotorum sint circumspecti artem
+allocandi, onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, &amp; non
+occasionantes.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito &amp;
+Ballivo, ut de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint
+certiorati; &amp; quod transcurrendo inceperint, in fine anni conentur
+perfinire. Et quod de uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus
+intelligatur id idem: ità quod singulis annis fiat semel
+visus compoti, &amp; ad annum revolutum ejusdem fiat compoti
+complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum debitores
+omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in
+manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus
+fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi
+Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur:
+Senescallus autem hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus
+fuerit ad warrantum, sua præcepta advocet vel dedicat.</p>
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Item, ut idem Ballivus &amp; Præpositus de finibus,
+amerciamentis, &amp; aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali
+onerentur; verùmque Ballivus, cui honores &amp; exennia
+facta extiterint, tanquàm capitali Ministro Domini compotis
+præpositi, aliorùmque ministrorum sibi subjectorum pluries jam
+ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo remaneat Ballivus
+in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de arreragiis,
+si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi Præpositus,
+vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p61" id="p61">61</a></span>
+
+<p>Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront
+gré de leur avoir offert ces Textes de Flete sans traduction;
+s'il est le seul Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux
+de l'attention particuliere que les anciens Normands avoient
+toujours eu pour le progrès de l'agriculture, il est aussi le seul
+Auteur de la basse Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails
+qui, rendus en notre Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui
+bas &amp; minutieux.</p>
+
+<p>Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails
+par l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre
+plus relevé. Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur
+le choix que les Rois doivent faire des Magistrats destinés à rendre
+en leur nom la Justice au peuple, &amp; sur les devoirs des Juges.
+Rien de plus exact que sa doctrine sur les sermens; rien
+d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles qu'il prescrit pour
+s'assurer de la vérité ou de la fausseté des témoignages.</p>
+
+<p class="mid">Livre 1, Chapitre 17.</p>
+
+<p class="mid"><i><span class="sc">De Justiciariis Substituendis.</span></i></p>
+
+<p><i>Ss. 14.</i> Ad hæc autem creatus est Rex &amp; Electus, ut Justitiam
+faciat universis, &amp; ut in ea Dominus sedeat, &amp; per ipsum
+sua judicia discernat, judicia enim non sunt hominis sed Dei,
+&amp; tenetur justa judicia defendere &amp; sustinere, ne pax per negligentiam
+suam possit exterminari: &amp; cum sit Dei Vicarius,
+jus ab injuria, &amp; æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui
+subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, &amp; quod unicuique
+quod suum fuerit debita contributione reddatur.</p>
+
+<p><i>Ss. 15.</i> Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus
+Dei, quemquam loco suo substituat insipientem &amp; indoctum,
+corruptibilem vel severum, ne pro luce ponat tenebras, &amp;
+manu indocta modo furioso gladio feriat innocentes, culpabilesque
+prece vel precio vitetur illegitimè reddere quietos ne per
+malitiam, vel ejusdem substituti imperitiam, simul cum ipso æterni
+luctus moestitiam sibi comparet.</p>
+
+<p><i>Ss. 16.</i> Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda
+sufficeret, per Justiciarios &amp; Comites &amp; alios Ministros, viros
+<span class="pagenum"><a name="p62" id="p62">62</a></span>
+sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum,
+ut partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat
+Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus
+quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ
+referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd
+fidele Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.</p>
+
+<p><i>Ss. 17.</i> Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt,
+cui non fuerit revelandum, &amp; praecipuè cum credant damnum
+posse evenire. Item, quod nihil consentient alienari de hiis
+quæ pertinent ad antiquum Dominicum coronæ Regis: item,
+quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam divitibus quam
+pauperibus, magnatibus pariter &amp; parvis secundùm rectas consuetudines
+&amp; leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant
+de seipsis consanguineis &amp; amicis suis justitiam fieri cuicunque
+petenti, nec per eos impediri justitiam prece vel precio,
+favore vel odio, sed bona fide procurabunt, &amp; quòd magnus
+judicetur sicut parvus secundùm regni consuetudinem, nec sustentabunt
+vel defendent injuriantes in injuriis suis opere vel servitio.</p>
+
+<p><i>Ss. 18.</i> Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod
+negotium in curia expediendum, aliquod donum vel servitium
+recipiant, per se vel per alium quocunque modo vel qualitercunque
+arte, occasione hujusmodi, exceptis esculentis &amp; poculentis
+pro uno die &amp; non ultra.</p>
+
+<p><i>Ss. 19.</i> Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno
+audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse
+illicitum, hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii:
+&amp; si quis inde convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis
+concludatur, terràsque, res, redditus, &amp; proventus bonorum
+suorum amittat per unum annum, qui si hujusmodi proventus
+non habuerit, puniatur per discretionem, decretum Regni &amp;
+conciliariorum Regis.</p>
+
+<p><i>Ss. 20.</i> Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt
+Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, &amp; omnes alii
+Ministri &amp; Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius
+dicetur.</p>
+
+<p><i>Ss. 21.</i> Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis &amp;
+ignotis, intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de
+<span class="pagenum"><a name="p63" id="p63">63</a></span>
+eisdem Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante.</p>
+
+<p><i>Ss. 22.</i> Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos
+in Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; &amp;
+si tales positi fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, &amp;
+alii boni &amp; fideles substituantur.</p>
+
+<p><i>Ss. 23.</i> Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione
+suspectam in familiam Regis admitti procurabunt.</p>
+
+<p><i>Ss. 24.</i> Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem
+procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod
+ipsi possunt sibi retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod
+si Rex ex propria concesserit lenitare, lenitatem sic receptam
+restituant, &amp; in centum libras nihilominus amercientur, à concilio
+vel hospitio Regis penitus excludantur, &amp; si delictum aliam
+poenam exigerit, graviùs puniantur.</p>
+
+<p><i>Ss. 25.</i> Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu
+quæcunque alia continens, per quæ injuria vel præjudicium
+oriri possit consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu
+Regio &amp; præsentia majorum de Concilio Regi.</p>
+
+<p><i>Ss. 26.</i> Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient
+munera ab aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo,
+vel pro jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo.</p>
+
+<p><i>Ss. 27.</i> Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas
+pro aliquo gravando.</p>
+
+<p><i>Ss. 28.</i> Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam
+cartæ libertatum.</p>
+
+<p><i>Ss. 29.</i> Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris
+Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios,
+nec aliquid dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino
+Regi, vel ad opus ipsius Regis, &amp; hoc palàm &amp; non in occulto.</p>
+
+<p><i>Ss. 30.</i> Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam
+pennas habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.</p>
+
+<p><i>Ss. 31.</i> Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem
+quam in manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio
+per mortem delegantis vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem
+revocaverit, vel lata Sententia aliter quam finem capit
+&amp; revocatur: nullus autem Subdelegatus alium potest sibi
+subdelegare ut recordum possit præsentare.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p64" id="p64">64</a></span>
+
+<p class="mid">Livre 5, Chapitre 22.</p>
+
+<p class="mid"><i><span class="sc">De convictionibus, videlicet juramentis.</span></i></p>
+
+<p><i>Ss. 1.</i> Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione
+sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet
+propter incredulitatem hominum, &amp; propter idolatriam vitandam.
+Juramentum autem meritorium est quia per illud subvenitur proximo
+&amp; magis licitum est per ipsum creatorem jurare quam per creaturas.
+Inhibetur tamen ne quis per membra Dei ipsum blasphemando
+juret. Ad rectum juramentum exiguntur tria, veritas &amp;
+conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi propter necessitatem,
+&amp; justitia ut juramentum sit licitum &amp; honestum.</p>
+
+<p><i>Ss. 2.</i> Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti,
+&amp; aliud promissorum ut de futuro.</p>
+
+<p><i>Ss. 3.</i> Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum;
+&amp; tribus modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat
+aliquid falsum esse falsum, &amp; illud jurat esse verum. Secundò,
+quum quis fallitur &amp; credit verum esse quod est falsum, &amp;
+temerè &amp; indiscretè jurat. Tertiò, cum quis credat falsum esse
+&amp; jurat verum quod verum est.</p>
+
+<p><i>Ss. 4.</i> Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis
+jurat se facturum &amp; dicturum aliquid illicitum vel inhonestum.
+Secundus cum licitum, &amp; hoc cum solemnitate sed indiscretè &amp;
+absque necessitate. Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum
+ex quadam levitate &amp; consuetudine mala, ut sic, per
+Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo vel comedam carnes,
+inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita; de juramento
+autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum juramentum
+vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non
+obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et
+alii dicunt quod juramento promissorio excusat metus, &amp; non
+assertorio; &amp; alii dicunt &amp; melius, quod quamvis fuerit metus
+semper obligatur si possit illud servare sine intentu salutis æternæ.</p>
+
+<p><i>Ss. 5.</i> Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque
+est perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit
+falsum jurare vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam;
+quia homicida solum corpus occidit, iste verò animam suam
+<span class="pagenum"><a name="p65" id="p65">65</a></span>
+&amp; alterius; &amp; peccat qui alium audit falsum jurare, scit, &amp; tacet,
+nec intelligitur perjurare qui ex licita causa deserit juramentum,
+ut si fidem juraverimus invicem si mihi fregisti non teneor tibi hosti
+cum servanda est fides promissa cum fidem servaverit hostis: sed
+furioso non est gladius reddendus propter juramentum donec sanetur
+nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis neque in inhonestis
+vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.</p>
+
+<p><i>Ss. 6.</i> Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione
+fallendi. Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina
+religionis vel fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel
+simile contra articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest &amp;
+obest alicui vel mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium,
+quod ita prodest alicui quod non obest alteri, ut mendacium testis
+in causa pecuniaria. Quartum, quod fit sola mentiendi fallendique
+libidine. Quintum, quod fit placendi cupiditate adulationis. Sextum,
+quod nulli obest, prodest tamen alicui ad evitandum periculum
+pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum periculum personæ
+scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum corporis &amp;
+animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive
+malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus
+autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde
+Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante
+mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint
+sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci
+poterunt de perjurio multis modis.</p>
+
+<p><i>Ss. 7.</i> Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum,
+quandoque ex ore proprio per examinationem judicis,
+&amp; quandoque ex propria voluntate &amp; poenitentia, in quibus cæsibus
+non est par poena infligenda.</p>
+
+<p><i>Ss. 8.</i> Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit
+quot juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos
+habeat convictores, &amp; si plures habeat, non nocet, ita quod omnes
+sunt ejusdem conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores.
+Et cum de convictione agatur potest esse in causa tam justiciarius
+quam juratores standum tamen non erit soli recordo justiciarii donec
+per convictionem mutetur; ante omnia igitur &amp; antequam juratores
+summoneantur videndum erit recordum &amp; examinandum ut
+<span class="pagenum"><a name="p66" id="p66">66</a></span>
+si justiciarius fuerit in culpa, hoc juratoribus non imputetur, nec
+è converso. Audito igitur recordo statim perpendi poterit &amp; non
+prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ processum fuerit,
+tunc procedatur ad convictionem, &amp; non aliter nisi in quadam
+inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est
+quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò
+talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam
+debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde
+si poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod
+ad inquisitiones &amp; juratas liberum tenementum jura, libertates,
+aut eorum pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque
+sibi videbitur expedire.</p>
+
+<p><i>Ss. 9.</i> Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum
+sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res
+in veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum.
+Præterea sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt
+tamen si corpora mentes gerint, &amp; quidam qui fatuum faciunt sacramentum
+&amp; falsum per negligentiam vel per ignorantiam examinationis;
+&amp; indè sequitur pronunciatio judicii, &amp; cum contra
+mentem judicaverint tunc falsum reddit judicium quamvis dealbatum,
+&amp; quo casu tenebitur ex malefacto male pronunciando &amp; justum
+judicium juratorum scienter pervertendo, verumtamen si per
+imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari, mitius agendum
+erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium
+remaneat impunitum.</p>
+
+<p><i>Ss. 10.</i> Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint
+vel ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore
+ducti veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato
+recordo locus erit potius certificationi quam convictioni ex
+tali causa ut juratores de incerto faciant certum &amp; de dubio verum,
+&amp; de errore revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum
+sufficiens fuerit &amp; planum, non erit locus certificationi cum juratores
+recordum mutare non valeant, quia sic præferretur eorum
+dictum recordo justiciarii, quod esse non debet nisi querimonia
+fiat de judice tantum, &amp; quo casu dictum juratorum præferendum
+erit nec poterit judex per proprium recordum de sua injuria subveniri;
+secùs vero esset si inter partes vocaretur recordum ubi judex
+<span class="pagenum"><a name="p67" id="p67">67</a></span>
+non fuerit pars in querela, &amp; quo casu præferri debet recordum. Juratores
+autem ante judicium dictum suum emendare poterunt, post
+judicium verò non sine poena.</p>
+
+<p><i>Ss. 11.</i> Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni
+&amp; quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit
+in modum Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio
+capta fuerit in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit
+ibi exceptio proposita, aut est peremptoria Brevis tantum &amp; non
+actionis propter errorem provenientem ex nomine vel loco, &amp; non
+tangit Assisam, vel peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem
+primo modo, non erit locus convictioni licet juratores falsum
+dixerint vel erraverint, quia actio &amp; Assisa integrè manent quia
+non cadit nisi Breve tantum durante actione &amp; Assisa in suo statu,
+quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum Sacramento
+&amp; quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat
+per Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet
+redditum; si juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter
+errorem rei, si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim
+si in modum juratæ. Si autem Breve competens fuerit &amp; cum querens
+vel petens intentionem suam proposuerit &amp; tenens excipiat
+contra articulos Brevis &amp; contra intentionem &amp; illos in toto vel
+in parte negaverit, tunc oportebit querentem vel tenentem
+intentionem suam probare per Assisam vel per inquisitionem.</p>
+
+<p><i>Ss. 12.</i> Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit convictioni
+quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ
+si sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem
+articulum Brevis &amp; ex toto concedatur intentio querentis, &amp; querela
+justa videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si
+incidat alia actio opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat
+se esse in possessione &amp; justè per conventionem vel conditionem, &amp;
+hoc probare paratus sit per Assisam, sed eliditur actio &amp; Assisa
+præcedens cum denegari non poterit; oportet igitur probare conventionem
+quæ est alia actio &amp; extra Assisam, quæ &amp; multas
+habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum
+&amp; per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam
+in modum juratæ de consensu partium, &amp; si proponens probare
+voluerit quod dicit exceptio nulla erit &amp; querens obtinebit.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p68" id="p68">68</a></span>
+
+<p><i>Ss. 13.</i> Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur
+ei actio, &amp; quo casu non erit locus convictioni propter consensum.
+Et illud idem erit si status opponatur in modum exceptionis
+&amp; fiat Assisa si querens personam habeat standi in judicio, &amp;
+quod petere possit per Assisam, oportet quod tenens probet illum
+esse talem quia intentio querentis in toto conceditur si personam habeat
+stanti in judicio, quo probato vel non probato terminabitur
+actio, sed per parentes non debet probatio admitti cum præjudicaretur
+Domino si talem excipientem petere vellet in servitutem si
+probatio faceret pro servo, sed de servo existente sub potestate Domini
+admitti poterit probatio per parentes, &amp; quo casu terminabitur
+quæstio status unico judicio &amp; Assisa. Si autem servus clamaverit
+in libertatem &amp; contra Dominum objicientem super virtutem petierit
+judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante restitutionem
+terræ &amp; bonorum, cessabit judicium &amp; alia actione opus erit
+Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet
+dum tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare
+enim poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut
+per parentes petentis si eos ad manum habuerit, &amp; sinon, alium diem
+ipsos habere sufficiet, &amp; si nullos habuerit per instrumentum exceptionis
+vel in fine per Assisam si aliam non habet probationem: contra
+quam petens replicare poterit multipliciter. Dicere enim poterit
+quod liber sit &amp; paratus se liberum probare per parentes, vel per
+instrumentum manumissionis, vel per privilegium. Si autem nihil
+replicando proposuerit petens, tunc in fine per Assisam in modum
+juratæ captam judicabitur, nec ei præjudicabitur imposterum quoad
+statum quamvis jurator contra eum fecerit, nec erit locus convictioni
+cum non capiatur in modum Assisæ. Servitus enim opposita
+nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed semper manet Assisa
+integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si autem capta
+fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit non exceperit
+sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant pro
+uno sive pro alio in articulis Brevis &amp; falso cum dicant fortè
+conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus
+cum non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur
+à tenente, locus erit convictioni quia Assisa capta est in
+modum Assisæ licet quasi de consensu partium. Si autem cum tenens
+<span class="pagenum"><a name="p69" id="p69">69</a></span>
+absens fuerit nil dicatur contra Assisam ex providentia discreti
+Justiciarii tenentur juratores reddere rationem de veredicto suo, &amp;
+si postmodum de convictione agatur per justam ignorantiam &amp; per
+justum errorem poterunt juratores excusari. In magna autem Assisa
+non jacet convictio eo quod tenens gratis &amp; non de necessitate
+ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel duellum.</p>
+
+<p><i>Ss. 14.</i> Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur
+in judicio in quo nulla sequitur convictio, &amp; similiter à judice
+parti, sufficiat enim Dominum ultorem expectare.</p>
+
+<p><i>Ss. 15.</i> Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius
+certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in dampnis.</p>
+
+<p><i>Ss. 16.</i> Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem
+contra sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter
+locum habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ
+quandoque convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per
+constitutionem.</p>
+
+<p><i>Ss. 17.</i> Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum
+videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur
+poena.</p>
+
+<p><i>Ss. 18.</i> Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri
+non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus
+aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis
+error excusabilis est. Si autem in publico &amp; palam, ita quod
+omnes de patria vel quasi hoc sciverint &amp; soli juratores hoc ignoraverint
+vel dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum
+narraverint sicut veritas se habuit &amp; Justiciarii secundùm narrationem
+suam judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum,
+cum credant tale judicium tale sequi factum, falsum tamen
+erit judicium: necessaria est igitur diligens examinatio Judicis in
+omni Assisa &amp; errorem redigant in veritatem, &amp; cum obscurum sit
+judicium recurrendum erit ad majus Consilium; de singulis enim
+dubitare non est inutile, &amp; velox Consilium sequitur p[oen]itentia.</p>
+
+<p><i>Ss. 19.</i> Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi
+tantum cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine
+proprio &amp; non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit
+captio convictionis, certificationis &amp; Assisæ nisi recenter convictio
+petatur, in quo casu capi poterit sine Brevi ex Officio judicis
+<span class="pagenum"><a name="p70" id="p70">70</a></span>
+ex virtute sui waranti, quia cum cui aliqua causa delegetur
+omnia videntur ei concessa sine quo causa explicari non possit. Cum
+igitur convictio &amp; certificatio ex Assisa dependeant nec sine convictione
+vel certificatione plenè terminari possit Assisa ad ipsum merito
+pertinebit capere convictionem &amp; certificationem cui competit
+plena jurisdictio capiendi Assisam. Post tempus autem transibit judicium
+Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi deinceps capi non
+poterunt, &amp; quamvis hujusmodi exceptiones, convictiones vel certificationes
+extra comitatum capiantur, non tamen præjudicabitur
+carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet Assisa &amp; aliud
+jurata.</p>
+
+<p><i>Ss. 20.</i> Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri
+debet in Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum
+locum habet de articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur
+exceptio, sed capitur in modum Assisæ &amp; quod ubi excipitur
+de conventione vel opponitur causa status vel hujusmodi locum
+non habet convictio, quia vertitur Assisa in juratam ad inquirendum
+de exceptione si dedicatur, vel si non fiat secundum conventionem
+eo quod necessitas juris partes ad hoc compellit.</p>
+
+<p><i>Ss. 21.</i> Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit
+summonitus diem ad suum essoniari, &amp; cum alio die præsentes
+fuerint parte, &amp; 24 non venerint, detur alius dies &amp; 24 attachientur
+quod sint ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus
+&amp; querente, si summonitus non venerit, attachietur. Et si querens
+non venerit præsente illo de quo queritur recedat jurata sine
+die, expectato tamen quarto die summonitionis &amp; plegii pro
+querente de prosequendo in misericordia.</p>
+
+<p><i>Ss. 22.</i> Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia
+12. &amp; 24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo
+quare convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum,
+tunc imprimis audiatur recordum Assisæ secundum quod capta
+fuerit, &amp; inquiratur à querente in quo vel in quibus 12 juratores
+falsum fecerint sacramentum in articulis brevis vel etiam in
+quæstionibus vel exceptionibus si Assisa capta fuerit in modum Assisæ,
+&amp; ubi nulla fuerit proposita exceptio à tenente, sed dicta post
+sacramentum à juratoribus, &amp; quo casu locus erit convictioni si
+juratores male juraverint in exceptionibus sicut in articulis principalibus
+in brevi comprehensis, &amp; secundum quod ita fuerint
+<span class="pagenum"><a name="p71" id="p71">71</a></span>
+sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum 24.</p>
+
+<p><i>Ss. 22.</i> Jurare debent in modum juratæ, &amp; non in modum assisæ,
+&amp; cum juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ &amp;
+super quibus dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur
+justè fuerit disseisitus, vel non &amp; rationem dicti querentis eis
+exprimat, &amp; secundum quod dixerint pro una parte vel pro alia
+sequitur absolutio vel condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum
+suum sint parati, diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario
+examinandi, ut dictum suum rationibus probabilibus vel
+saltem manifestis præsumptionibus affirment.</p>
+
+<p><i>Ss. 24.</i> Decipi enim poterunt 24 sicut &amp; decepti fuerunt primi
+juratores, &amp; quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem
+discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro
+afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus
+interrogationibus &amp; examinationibus, remanebit suo loco possessio,
+eo quod querens nihil probat, &amp; idem erit si dubitaverint.
+Si autem concordes veredictum pronuntiaverint &amp; idem dixerint
+quod &amp; 12 vel plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12
+verum fecerint sacramentum, &amp; querens custodiatur in gravi prisona
+pecuniaria poena redimendus. Si autem veredictum ultimum
+contrarium sit primo, per hoc remanebunt primi de perjurio &amp;
+falsitate convicti &amp; considerandum erit quod prædicti 12 malè &amp;
+falsò pronuntiaverint, &amp; quod querens recuperet seisinam &amp; tenens
+in misericordia, &amp; quod juratores si præsentes fuerint custodiantur,
+&amp; si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non fuerint in
+assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24 varia
+dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod
+pro una parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum.</p>
+
+<p><i>Ss. 25.</i> Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur
+&amp; in gaolam detrudantur &amp; omnes terræ &amp; omnia catalla in manu
+Regis capiantur, &amp; extra manum suam redimantur cum perpetua infamia,
+per quam lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum
+sacramentis vel dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda.
+Excusantur tamen quoad infamiam quamvis non ad poenam
+redemptionis illi qui sponte sine querela læsas habentes conscientias
+de sacramento cum justo ducti fuerint errore dictum suum corrigere
+petierint, &amp; quo casu suspenditur sacramentum 24 dum tamen omnes
+<span class="pagenum"><a name="p72" id="p72">72</a></span>
+primi juratores sic poenituerint &amp; finem fecerint pro redemptione,
+&amp; tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti secundum
+formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam
+partium, &amp; quo casu fiat seisina, &amp; præcipiatur Vice-Comiti
+secundum formam concordiæ.</p>
+
+<p><i>Ss. 26.</i> Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem,
+ut si justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias rationabiles
+causas allocare, &amp; quo casu erit convictio omnino revocanda;
+&amp; eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam
+in juratoribus subveniendum est convictis &amp; errorem suum corrigant,
+&amp; etiam sub specie certificationis adhiberi poterit remedium
+post convictionem, cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.</p>
+
+<p><i>Ss. 27.</i> Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra
+juratores quandoque tamen judicium primum non exequatur in
+toto vel in parte, ut si querens nondum habuerit seisinam rei
+judicatæ ejus dampna in toto vel in parte, &amp; quandoque cum ille
+qui de falso sacramento queritur auctoritate propria &amp; sine judicio
+se intruderit in rem in qua sit contentio vel aliquam ejus partem.</p>
+
+<p><i>Ss. 28.</i> Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut
+si ille qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem
+in toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit
+&amp; ante convictionem, quare querelam suam de conveniendo
+merito ammittit.</p>
+
+<p><i>Ss. 29</i> Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio
+super convictionem dum tamen inter easdem personas &amp; de
+eadem re cum diversitas facti non intervenerit exceptione tamen
+unius assisæ quandoque sequitur una convictio &amp; quandoque dum,
+ut si juratores totum dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt
+vel abstulerunt nisi partem &amp; quo casu per eosdem debent capi juratores
+ne una aliæ sit contraria quamvis diversis temporibus capi debeant.</p>
+
+<p>
+Observons encore que dans les chapitres où Flete semble
+n'avoir fait que copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé
+&amp; particuliérement Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne
+s'occupe du même objet qui les a fixés, que dans le dessein
+de réparer l'omission qu'ils ont faite de maximes avec lesquelles
+ces objets étoient essentiellement liés. C'est ainsi que sous le
+<span class="pagenum"><a name="p73" id="p73">73</a></span>
+titre <i>de constitutione dotis</i> où l'on retrouve tout ce que Bracton
+&amp; Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition
+du parafernal dont ils n'avoient point parlé: <i>est etiam quædam
+dos quæ dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per
+dotem undecunque &amp; ante matrimonium &amp; constante matrimonio,
+&amp;c.</i> p. 341. Il décide aussi, dans ce même chapitre, cette
+question fameuse en Normandie, si les biens donnés à la femme
+en dot par son mari sont sujets au relief: <i>Vir vero uxorem
+dotare de tenementis suis... quamvis in prejudicium domini feodi...
+... &amp; sic facit domino damnum &amp; non injuriam &amp; quo casu sufficiat
+domino solum relevium &amp;c.</i> p. 341. En un mot, si l'on ne
+peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, &amp; sans
+le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le
+11e &amp; 12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes
+les autres matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e &amp; 14e
+siecles, ne peut être bien connue que par Britton &amp; par
+Flete.</p>
+
+<p>Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs &amp; avoit publié
+un traité fort étendu, <i>de Legibus &amp; Consuetudinibus Angliæ</i>,
+sous Henri III, leur a été, il est vrai, d'un grand secours;
+ils en ont copié des chapitres entiers que lui-même avoit tirés,
+ou du droit Romain ou des commentateurs de ce droit, &amp; sur-tout
+d'Azon qu'il cite souvent; mais ils se sont moins écartés
+que lui des principes qui étoient particuliers aux Coutumes
+de leur nation.</p>
+
+<p>Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés
+dans les définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte
+du Code Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer
+les dispositions du Code que pour éclaircir les usages de son
+pays, il paroît au contraire uniquement occupé, à n'approuver ces
+usages qu'autant que le droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs
+il écrivoit peu après que Jean Sans-terre effrayé de
+l'injuste excommunication lancée contre ses états par Innocent
+III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape, &amp; sa
+doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de
+l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange
+<span class="pagenum"><a name="p74" id="p74">74</a></span>
+événement. Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller
+par préférence la lecture des deux Jurisconsultes qui
+l'ont suivi.</p>
+
+<br><br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/004.png"></p>
+
+<br><br><br>
+
+<span class="pagenum"><a name="p75" id="p75">75</a></span>
+
+
+
+
+
+<h1>PIECES</h1>
+
+<h4>JUSTIFICATIVES</h4>
+
+<h2>DES REMARQUES</h2>
+
+<h3>DU PREMIER VOLUME.</h3>
+
+<span class="pagenum"><a name="p76" id="p76">76</a></span>
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 50%;">
+<p>CE SONT LES LEIS &amp; les Coustumes
+que li Reis Villiam grantut a tut
+le Peuple de Engleterre, aprés le
+Conquest de la Terre. Ice les
+meismesque les Reis Edward sun
+Cosin tint devant lui.<a id="footnotetag30" name="footnotetag30"></a>
+<a href="#footnote30"><sup class="sml">30</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote30" name="footnote30"><b>Note 30: </b></a>
+<a href="#footnotetag30">
+(retour) </a> Ici commencent les Pieces justificatives de ce
+ que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire.
+</blockquote>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+
+</td>
+
+ <td style="vertical-align: top; width: 50%;">
+<p><i>HÆ SUNT LEGES &amp; consuetudines
+quas Willelmus Rex concessit
+universo Populo Angliæ post
+subactam Terram. Eædem sunt quas
+Edwardus Rex, cognatus ejus
+observavit ante eum.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 48%;">
+<p class="mid"> I.</p>
+<br><br>
+
+<p><i>Co est a saveir, Pais a Saint
+Yglise. De quel forfait que home
+out fait en fel tens; &amp; il pout
+venir a Saint Yglise; out pais de
+vie &amp; de membre. E se alquons
+meist main en celui qui la Mere
+Yglise requirit, se ceo fust v
+Abbeie, v Yglise de Religion,
+rendist ce que il i avereit pris,
+e cent sols de forfait: &amp; de Mer
+Yglise de Paroisse xx. sols: &amp; de
+Chappele x. sols. E que enfraint
+la pais le Rei en Merchenelae cent
+sols les amendes, altrefi de
+Heinfare &amp; de avveit purpensed.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">I.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Asylorum Jure &amp; Immunitate
+Ecclesiastica.</i></p>
+
+<p>Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ
+cujuscunque forisfacturæ quis reus
+sit hoc tempore, &amp; venire potest
+ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat
+vitæ &amp; Membri. Et si quis
+injecerit manum in id quod Mater
+Ecclesia postulaverit, sive sit
+Abbatia, sive Ecclesia Religionis,
+reddat id quod abstulerit, &amp;
+centum solidos nomine
+Forisfacturæ. Et de Matrice
+Ecclesia Parochiali xx. solidos.
+Et de Capella x. solidos. Et
+secundùm pacem Regis in Legibus
+<i>Merciorum</i> centum solidis
+emendet: similiter de Heinfare,
+&amp; de insidiis præcogitatis.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">II.</p>
+<br>
+
+<p><i>Icee plaiz afierent a la
+Coroune le Rei. Et se alquens,
+v quens, uxvost, meffeist
+as homes de sa baillie, e de
+ço fuist atint de la Justice li
+Roi, forfait fuist a double
+de ce comme altrè fuist forfait.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">II.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Hominum Regis privilegio.</i></p>
+
+<p>Haec placita spectant ad Coronam
+Regis. Et si qui malè fecerint
+hominibus illius Ballivæ &amp; de hoc
+sit attinctus per Justitiam Regis,
+Forisfactura sit dupla illius quàm
+alius quispiam Forisfecerit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p77" id="p77">77</a></span>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p><i>HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè
+sic reddidit vir Clar. Carolus du
+Frêne Dom. du Cange Quæstor
+Regius.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p>LOIX ET COUTUMES que le Roi
+Guillaume donna aux Anglois après
+sa conquête. Ces Loix sont les
+mêmes que celles qui étoient
+suivies en Angleterre sous le Roi
+Edouard son prédécesseur.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">I.</p>
+
+<p>Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ,
+quodcunque forisfactum quis
+fecerit hactenus, &amp; venire potest
+ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat
+vitæ &amp; membri. Et si quis
+injecerit manum in eum qui Matrem
+Ecclesiam requisierit, si ea sit
+vel Abbatia, vel Ecclesia
+religionis, reddat eum quem
+ceperit, &amp; centumsolidos pro
+forisfactura: &amp; de Matre Ecclesia
+Parochiali xx. solidos: &amp; de
+Capella x. solidos. Et qui
+infringit pacem Regis in Lege
+Merciorum, centum solidorum sint
+emendæ, similiter de <i>Heinfare</i>,
+&amp; de insidiis præcogitatis.</p>
+
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>En ce qui touche la paix de
+l'Eglise, il faut observer que
+tout malfaiteur qui pourra se
+réfugier en une Eglise ne sera
+puni d'aucune peine capitale ni
+même corporelle; &amp; si quelqu'un
+est assez hardi pour se saisir de
+celui qu'une Eglise reclamera, il
+sera condamné à le restituer, &amp; à
+l'Eglise, si c'est une Abbaye ou
+une Communauté Religieuse, vingt
+sols, si c'est une Eglise
+Paroissiale, &amp; dix sols si c'est
+une Chapelle. L'amende dans la Loi
+des Merciens, pour toute paix
+enfreinte, est de cent sols; la
+peine est la même pour toute
+espece d'infraction ou de crime
+commis de dessein prémédité.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">II.</p>
+
+<p>Hæc placita spectant ad Coronam
+Regis. Et si quis sive Comes, sive
+Præpositus malefecerit hominibus
+suæ Ballivæ, &amp; de hoc sit
+attinctus sive convictus, per
+justitiam Regis, forisfactura sit
+dupla illius quàm alius quispiam
+forisfecerit.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si quelqu'un, soit Comte, soit
+Prevôt, fait quelque dommage aux
+hommes de son Bailliage, il sera
+condamné au double de l'amende à
+laquelle tout autre auroit été
+condamné pour le même délit; mais
+la Cour du Roi peut seule lui
+faire son Procès.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p78" id="p78">78</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">III.</p>
+<br>
+<p><i>E que en Danelae fruissela pais
+le Roi, vij. vinz livrerez e iv.
+les amendes: e les forfais le Roi
+qui afierent al Vescunte xl. sols
+en Merchenelae, e l. sols en
+West-Sexenelae. E al frans home
+qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e
+Tem, e Infangenetheof, se il est
+emplaidé, &amp; seit mis en forfait en
+le Countè afiere il forfait a oes
+le Vescunte xl ores en Denelae, e
+de altre home, qui cest franchise
+non ad, xxxij. ores. De ces xxxij.
+ores arat li Vescuntea oes le Roi
+x. ores: e cil qui li plait aurat
+de remied vers lui xij. ores: e le
+Seignur en ki fin il maindra, x.
+ores: ço est en Denelae.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">III.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Pacis publicæ violatoribus.</i></p>
+
+<p>Et qui in <i>Danorum</i> Lege
+violaverit pacem Regis, cxliv.
+libris emendet; &amp; Forisfacturæ
+Regis quæ spectant ad Vicecomitem
+xl. solidi in <i>Merciorum</i> lege, &amp;
+l. solidi in Lege <i>West-Saxonum</i>.
+Et de Libero homine qui habet
+<i>Sac</i> &amp; <i>Soc</i> &amp; <i>Tol</i> &amp; <i>Tem</i> &amp;
+<i>Infangentheof</i> &amp; implacitatus
+fuerit &amp; ad Forisfacturam positus
+in Comitatu, pertinet Forisfactura
+ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in
+Danorum Lege, &amp; de alio homine qui
+ejusmodi libertatem non habet, Oræ
+xxxij. De his xxxij oris habebit
+Vicecomes ad usum Regis oras
+decem, &amp; is qui eum implacitaverit
+habebit in remedium versus eum
+oras xij. &amp; Dominus cujus finibus
+manserit x oras. Hæc est Danorum
+Lex.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%; text-align: left;">
+<p class="mid">IV.</p>
+<br><br>
+<p><i>Co est la custume en Merchenelae:
+se alquens estapeled v de roberie,
+è seit plevi devenir à justice, e
+il seit fuie dedenz, son plege si
+avera de iv. meis e i. jour de
+quer le: e se il le put truver, si
+jurad seidodzime de main, que al
+ure que il le plevi, Laren nel
+sot, ne per lui ne seut est fui,
+ne aveir nel pot, dunc rendra le
+chatel, e xx. sols pur la test, e
+iv. den. al ceper, e une maille
+pur la besche, e xl. sols al Rei.
+En Vest-Sexenelae cent solz al
+clamur pur la test e iv livreres
+al Rei. E en Denelae le forfait
+viij. Livreres, les xx. solz pur
+la test, &amp; les vij. livres al Rei.
+E s'il pot dedens un an iv. jurs
+trover le larun, e amener a la
+justice, si li rendra les xx.
+sols, k'is aurad ont, e smert
+fainte la justice de larun.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%; text-align: left;">
+<p class="mid">IV.</p>
+
+<p class="mid"><i>De latrocinii reo, &amp; fidejussore
+qui morum ejus periculum in se
+susceperat.</i></p>
+
+<p>Hæc est consuetudo in <i>Merciorum</i>
+lege; si quis appellatus fuerit de
+larcim, de latrocinio, seu de
+furto &amp; plegiatus fuerit venire ad
+Justitiam, &amp; fugerit, Plegius ejus
+habebit iv menses &amp; unum diem ad
+eum quærendum, &amp; si possit eum
+invenire, Juret se duodecima manu,
+quod tempore quo eum plegiavit
+Latro non fuerat, neque per eum
+esset quòd fugerit, nec eum
+prehendere possit. Tunc reddat
+catallum, &amp; xx. solidos pro
+capite, &amp; iv. denarios <i>al ceper</i>,
+&amp; unum obolum <i>pur la besche</i>, &amp;
+xl. solidos Regi. In
+<i>West-Saxonum</i> Lege c. solidos ad
+clamorem pro capite &amp; iv. libras
+Regi. In Lege Danorum,
+Forisfactura est viij. libræ, xx.
+solidi pro capite, &amp; vij. libræ
+Regi. Et si is potest intra annum
+&amp; iv. dies invenire Latronem &amp;
+aminare ad Justitiam, redhibebunt
+ei viginti solidos quos
+acceperint, &amp; fiat justitia de
+Latrone.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p79" id="p79">79</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">III.</p>
+
+<p>Et qui in Danorum Lege pacem Regis
+fregerit, cxliv. libris emendet: &amp;
+forisfactur e Regis quaæ spectant
+ad Vice-Comitem, xl. solidi in
+Merciorum Lege, &amp; l. solidi in
+Lege West Saxonum. Et de libero
+homine qui habet <i>Sac &amp; Soc</i>, <i>Tol
+&amp; Tem</i>, &amp; <i>Infangentheof</i>, si
+implacitatus fuerit, &amp; in
+forisfactura positus in Comitatu,
+pertinet forisfactura ad usum
+Vice-Comitis xl. oræ in Danorum
+Lege; &amp; de alio homine qui
+hujusmodi libertatem non habet,
+xxxij. oræ. De his xxxij. oris
+habebit Vice-Comes ad usum Regis
+x. oras: &amp; is qui placitum contra
+eum dirationatus fuerit, xij oras:
+&amp; Dominus in cujus finibus
+manserit, x. oras. Hoc in Danorum
+Lege obtinet.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Celui qui viole la paix du Roi
+paye, suivant la Loi des Danois,
+144 liv. d'amende. Tous les délits
+qui intéressent le Roi, &amp; dont le
+Vicomte a la compétence, selon la
+Loi des Merciens, emporte après
+eux une amende de 40 s. Par la Loi
+des West-Saxons cette amende est
+de 50 s. Quant à l'homme libre qui
+a le droit de Sac &amp; Sol, de Tol &amp;
+Tem, d'Infangentheof, s'il est
+appellé en la Jurisdiction du
+Comté, &amp; s'il y est condamné, aux
+termes de la Loi des Danois, il
+payera 40 s. d'amende au profit du
+Vicomte; tout autre qui, quoique
+libre, n'a pas le susdit droit, ne
+paye que 32 s. dont 10 pour le
+Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour
+le Seigneur dans la Jurisdiction
+duquel il demeure.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p80" id="p80">80</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p81" id="p81">81</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">IV.</p>
+
+<p>Hoc est consuetudo in Merciorum
+Lege, si quis appellatus fuerit de
+Latrocinio, seu de Robaria (furto)
+&amp; plegiatus fuerit (seu plegium
+dederit) de stando juri, &amp; fugerit
+exinde, plegius ejus habebit iv.
+menses &amp; unum diem ad eum
+quærendum: &amp; si possit eum
+invenire, jurabit duodecima manu
+quod ea hora qua illum plegiavit,
+Latronem esse non scivit, neque
+per eum fuit quod fugerit, neque
+eum prehendere potuit: tunc reddet
+catallum, &amp; xx. solidos pro
+capitali, &amp; iv. denarios cippario
+(<i>seu custodi carceris</i>) &amp;
+Malliam, <i>seu medaliam</i>, pro <i>la
+besche</i>, &amp; xl. solidos Regi: in
+West-Saxonum Lege c. solidos ad
+clamorem pro capite, &amp; iv. libras
+Regi. Et in Danorum Lege
+forisfactura est viij. libræ xx.
+solidi pro Capitali, &amp; vij. libræ
+Regi: &amp; si is potest intra annum &amp;
+iv. dies invenire Latronem, &amp; eum
+ad justitiam adducere reddentur ei
+xx. solidi quos exsolverat, &amp; fiat
+justitia de Latrone.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>C'est une Coutume des Merciens
+que lorsqu'un accusé de larcin ou
+de roberie a donné un garant de ce
+qu'il se présentera en Cour, si
+cet accusé prend la fuite, son
+garant a quatre mois &amp; un jour
+pour le chercher. Quand ce dernier
+ne peut le trouver, il doit
+affirmer par le serment de douze
+hommes qu'au temps où il a plégé
+le coupable, il ignoroit qu'il le
+fût; qu'il n'a point facilité son
+évasion, &amp; qu'il l'a inutilement
+cherché. A ce moyen le garant
+ne sera tenu qu'à restituer le meuble
+volé, à payer 20 s. pour la
+proscription du fugitif, 4 deniers
+au Geolier, une maille à l'Hundred
+pour l'indemnité du travail de
+l'absent, &amp; 40 s. au Roi. Selon le
+Loi des West-Saxons on paye 100 s.
+pour la proscription de la tête du
+coupable, &amp; 4 liv. au Roi. Et par
+la Loi des Danois, la forfaiture
+est de 8 liv. les proclamations
+sont de 20. s. &amp; l'amende envers
+le Roi de 7 liv. Si cependant on
+peut trouver le voleur dans l'an &amp;
+jour, &amp; le représenter à la
+Justice, on le condamne, &amp; on rend
+au Plege les 20 s. payés pour la
+tête du coupable.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p82" id="p82">82</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">V.</p>
+<br>
+
+<p><i>Cil ki prendra Larum sanz fuite
+e sans cri, que cil en leist a qui
+il aurad le damage fait, &amp; vienge
+poit après, si est raisun que il
+dunge x. solz de Hengwite, efin
+face la justice a la primereine
+devise sans le congé a la justice,
+si est forfait de xl. solz.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">V.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Latronis prehensione.</i></p>
+
+<p>Si quis prehenderit Latronem
+absque secta &amp; absque clamore,
+atque eum ei cui damnum factum est
+dimiserit, &amp; venerit postea,
+rationi conveniens est ut det ille
+x. solidos pro Hengwite, &amp; finem
+faciat Justitiæ <i>à la primereme
+devise</i> absque licentia Justitiæ,
+Forisfactura est xl. solidi.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VI.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Cil qui aveir escut, v Chivalz, v
+Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz,
+que est Forfengend Engleis apeled
+cil qil cla, durra al gros, s al
+Provost aveir the Lestussun viij.
+den. iatant n'i ait meis qu'il ont
+cent al maille ne durrad que viij.
+deniers, e pur un Porc iiij. den.
+e pur un Berbz i. den. e isi tres
+que üit pur chascun iiij, deniers
+de iatant n'i aurad, ne durrad que
+oit den. e durra wage, e truverad
+plege. Que si altre veinged apres
+dedenz l'an e un jour pur l'aveir
+demander, qu'il i ait a droit en
+sa Curt, celuy de que il avoit
+lecus.</i></p>
+
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Animalium redemptione.</i></p>
+
+<p>Is qui Averium replegiaverit
+scilicet aut Equum, aut Bovem, aut
+Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod
+forfengen Anglicè dicitur, <i>cil
+qil cla</i> dabit <i>al Gros. s.</i>
+Præposito habere the Lestussum<a id="footnotetag31" name="footnotetag31"></a>
+<a href="#footnote31"><sup class="sml">31</sup></a>
+viij. denarios, nec tamen <i>ait &amp;
+meis quil ont</i>) <i>cent al maille</i>
+non dabit plusquam viij. denarios,
+&amp; pro Porco iv. denarios, &amp; pro
+Ove denarium i <i>e isitres que vit</i>
+unicuique iv. denarios,
+nihilominus neque habebit nec
+dabit plusquam viij. denarios, &amp;
+dabit vadios, &amp; inveniet plegios
+se, si aliquis venerit ad
+probationem nem intra annum &amp; diem
+ut Averium petat, salvum
+exhibiturum in Curia id quod
+replegiaverit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote31" name="footnote31"><b>Note 31: </b></a>
+<a href="#footnotetag31"> (retour) </a> Il faut lire <i>recussum</i>, l'avoir recous.</blockquote>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p83" id="p83">83</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">V.</p>
+
+<p>Qui Latronem prehenderit absque
+secta &amp; absque clamore &amp; in ejus
+potestatem tradiderit cui damnum
+factum est, &amp; venerit postea;
+rationi conveniens est ut det illi
+x. solidos de Hengwita, &amp; finem
+faciat justitiæ ad primam divisam,
+(<i>seu ad primum placitum</i>) absque
+licentia justitiæ estque
+forisfactus de xl. solidis.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si celui qui s'est saisi d'un
+voleur qu'il n'avoit point un
+intérêt personnel de poursuivre ni
+e reclamer l'envoie à celui qui a
+été volé, &amp; vient lui-même en Cour
+à la suite du coupable, il lui est
+dû 12 s. de récompense; &amp; celui
+que le vol intéresse doit se
+présenter sans y être assigné aux
+prochains Plaids, pour y payer une
+amende, si le tort qu'on lui a
+fait monte à 40 s.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VI.</p>
+
+<p>Qui averium recuperaverit, vel
+Equum, vel Bovem, vel Porcum aut
+Berbicem, quod <i>Forfengem</i> Anglicè
+dicitur, is qui illud habuerit
+dabit ad Grossos solidum Præposito
+habere <i>the lestussun</i> viij
+denarios, &amp; si non tot sint, ut in
+malliam centum computentur, dabit
+tantùm viij denarios, pro Porco
+iv. denarios, &amp; pro Berbin 1.
+denarium: &amp; sic usque ad octo pro
+singulis quatuor denariis, &amp; si
+tot non fuerint, dabit tantum
+viij. denarios, &amp; dabit vadium, &amp;
+inveniet plegium. Quod si alius
+postea venerit, intra annum &amp;
+diem, &amp; averium repetat, ad rectum
+habeat in Curia eum, à quo averium
+recuperatum fuerit.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Celui qui recouvre l'avoi, soit
+boeuf, vache, porc ou brebis,
+quand il est égaré, ou comme
+disent les Anglois, le forgagen,
+recevra de la personne qui le
+reclame, en tout, tant pour lui
+que pour le préposé à la garde de
+l'avoir, 8 den. Si les avoirs
+trouvés ne valent cependant pas
+ensemble cent mailles, on ne
+payera jamais plus de 8 d. Pour un
+porc seul l'amende est de 4 d. &amp;
+d'un d. pour une brebis; quand il
+n'y a pas plus de 8 avoirs, on
+paye 4 d. pour chaque, &amp; on donne
+en outre caution; parce que, si
+dans l'an &amp; jour quelqu'un vient
+révendiquer les choses égarées il
+a action en Cour contre celui qui
+les a recouvrées pour l'obliger a
+les restituer.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p84" id="p84">84</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Altresi de aver en direz, e de
+altre treveure; seit mustred del
+treis pars del veisined, que il
+eit testimonie de la troveure: si
+alquens vienge apres pur clamer la
+iose, duist vvage, &amp; trosse
+pleges, que se altre clamur
+l'aveir dedanz l'an è un jour, qui
+il l'ait a droit en la Curt celui
+qui l'averad troved.</i></p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Rebus fortè inventis.</i></p>
+
+<p>Similiter de Averio <i>Endirez</i> &amp;
+alia re inventa. Ostendatur tribus
+partibus Vicineti, ut testimonium
+habeat de inventione. Si aliquis
+veniat ad probationem ad rem
+clamandam, det vadios &amp; inveniat
+plegios se si alius quispiam
+clamaverit Averium, intra annum &amp;
+diem, salvum exhibiturum in Curia
+id quod invenerit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VIII.</p>
+<br>
+
+<p><i>Si home occit altre, e il seit
+counsaunt, e il dénie faire les
+amendes: durra de sa manbote al
+seignor pur le franc home x. solz
+la were dol Thein xx. li. en
+Merchenelae e en West-Sexenelae: e
+la were del Vilain C. solz en
+Merchenelae, e ensement en
+West-Sexenelae.</i></p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Homicidio &amp; Capitis
+æstimatione seu Wera.</i></p>
+
+<p>Si quis alium occiderit, &amp; si reus
+confitens, &amp; emendare negaverit,
+det de suo manbote Domino pro
+libero homine x. solidos, &amp; pro
+servo xx. solidos. Wera <i>Thani</i>
+xx. libræ in <i>Merciorum</i> Lege, &amp;
+in <i>West-Saxonum</i>. Et Wera Villani
+C. solidi in <i>Merciorum</i> lege,
+atque etiam in <i>West-Saxonum</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">IX.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>De la were primerament rendrat
+l'um de halt Sainc à
+la vuide as orphanins x. solz:
+e le surplus orphanine les
+Parens departent entr'els.</i></p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">IX.</p>
+
+<p class="mid"><i>Quibus Capitis æstimatio seu Wera solvenda.</i></p>
+
+<p>Quod ad Weram attinet, primò
+reddat is qui est de halt sanguine
+Viduæ &amp; Orphanis x. solidos, &amp;
+quod superest Parentes &amp; orphani
+inter se dividant.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p85" id="p85">85</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VII.</p>
+
+<p>Et de averio, ita dicendum de alia
+re quavis inventa. Ostendatur
+tribus partibus vicineti, ut
+testimonium habeat de inventione.
+Si aliquis postea venerit ad rem
+clamandam, seu repetendam det
+vadium, &amp; inveniat plegios, qui si
+alius intra annum &amp; diem averium
+clamaverit, ad rectum habiturum in
+curia eum qui rem invenerit
+spondeant.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Il en est de même de tout avoir
+ adhiré ou de toute autre chose
+ perdue &amp; trouvée; on doit la faire
+ voir, en trois parades différentes
+ du lieu, à quelques personnes,
+ afin qu'elles soient en état
+ d'attester qu'elle a été trouvée;
+ &amp; si quelqu'un la reclame après
+ avoir donné Pléges &amp; Gages, celui
+ qui l'a trouvée est obligé de la
+ rendre en bon état à celui qui
+ dans l'an &amp; jour prouve qu'elle
+ lui appartient.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">VIII.</p>
+
+<p>Si quis alium occiderit, &amp;
+consenserit, &amp; emendare
+denegaverit, dabit de sua Manbota
+Domino pro libero homine x.
+solidos, &amp; pro servo xx. solidos.
+Wera Thani xx. libræ in Merciorum
+lege, &amp; in West-Saxonum lege: &amp;
+Wera villani C. solidi in
+Merciorum lege &amp; in West-Saxonum
+lege.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si quelqu'un en tue un autre, &amp;
+après avoir avoué le meurtre
+refuse de payer les indemnités
+requises, il sera contraint de
+payer par composition au Seigneur,
+pour le meurtre d'un homme libre,
+10 s.; 20 s. pour un esclave. La
+taxe pour le meurtre d'un Seigneur
+est de 20 liv. suivant les Loix
+des Merciens &amp; des West-Saxons, &amp;
+celles imposées par ces mêmes Loix
+pour la mort d'un villain est de
+cent sols.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">IX.</p>
+
+<p>De Wera primò reddetur de alto
+sanguine, viduæ &amp; orphanis x,
+solidi: &amp; quod superest orphani &amp;
+parentes inter se dividant.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Observez que de ces taxes
+la veuve &amp; les orphelins de
+l'homicidé noble auront 10
+s., &amp; que le surplus se partagera
+entre ces orphelins &amp; les
+autres parens.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p86" id="p86">86</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">X.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>En la were purra il rendre Chival
+qui ad ad cuille pur xx. solz: e
+tor pur x. solz e iter pur v.
+sols.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">X.</p>
+
+<p class="mid"><i>Animalium aliquot valor, in
+Capitis æstimatione censenda.</i></p>
+
+<p>In Wera reddere poterit quis Equum
+non Castratum pro xx. solidis, &amp;
+Taurum pro x. solidis, &amp; <i>iter</i>
+pro v. solidis.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XI.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si home fait plaie a altre, e il
+denie otrei fair les amendes:
+primerement li rende sun le chefe;
+e li plaiez jurraz sur sentez, qui
+pur mes nel pot fair, ne pur haur
+si chier nel fist de sarbote cho
+est de la dulor.</i></p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Percussore.</i></p>
+
+<p>Si quis alium percusserit, &amp;
+negaverit ultrà emendare, primò
+reddat <i>sun le chefe</i> &amp; plagas,
+juret super sancta quòd aliter non
+potuit facere, nec pro <i>haur si
+chier</i> nec fecit <i>desarbote cho
+est de la dulor</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si la plaie lui vient à vis
+descuvert, al polz tote veie iv.
+deniers, &amp; de tanz os cum hom
+trarad de la plaie, al os tote
+veie iv. den. pois acordement si
+li metir ad avant honours qui si
+il li ont ço qu'il ad fait a lui,
+se son queur li purportast, e son
+conseil li donast, prendreit de
+lui ce qu'il offre a lui.</i></p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De vulnere indito.</i></p>
+
+<p>Si plaga lui <i>vient a vis
+deseuvert el polz tote vete</i> iv.
+denarios, &amp; de omni osse quod quis
+traxerit ex plaga, osse toto viso
+iv. denarios, postea <i>acordement
+si li metir ad avant honours que
+si illiont</i>, id quod ei fecit si
+cor suum ei suggesserit, &amp;
+consilium suum ei donaverit,
+accipiat ab eo quod ei obtulerit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p87" id="p87">87</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">X.</p>
+
+<p>In Wera reddere poterit quis Equum
+qui testiculos habet pro xx.
+solidis: &amp; taurum pro x. solidis,
+&amp; verrem pro v. solidis.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>On pourra, au lieu de 20 s.,
+donner un cheval entier; pour 10
+s. un taureau, &amp; un porc pour 5
+s.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XI.</p>
+
+<p>Si quis alteri plagam fecerit, &amp;
+ultra emendare denegaverit, primò
+ei reddat suum capitale: &amp;
+plagatus jurabit super sancta,
+quòd pro minori (emenda) non
+potest facere, nec pro odio
+cariorem (vel majorem) fecerit de
+sarbota, id est de dolore.</p>
+
+
+<p>(<i>Lingua Saxon.</i> Sag, <i>est dolor</i>,
+Bota, <i>emendatio</i>.)</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si quelqu'un frape un autre, &amp;
+refuse de l'indemnifer, il doit
+d'abord payer la composition
+proportionnée à la condition du
+blessé, &amp; ce dernier doit jurer
+sur l'autel qu'il ne peut estimer
+à moins la plaie qu'il a reçue, &amp;
+qu'il n'outre point cette
+indemnité par haine ou par
+ressentiment.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XII.</p>
+
+<p>Si plaga ei inflicta fuerit ita ut
+appareat, pro pelle totius iv.
+denarios (dabit) &amp; de tot ossibus
+quæ ex plaga extrahentur, pro
+quolibet osse toties iv. denarios
+(dabit.) Quod si coram
+superioribus Dominis pactum initum
+fuerit, de plaga quæ alio ei facta
+fuerit, si cor suum id ei
+suggesserit, &amp; consilium suum ei
+donaverit, accipiet ab eo quod
+sibi oblatum fuerit.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si la plaie est visible sur toute
+la peau, il est dû 4 den.; pour
+chaque os vu tirer de la plaie, on
+payera pareille somme. Le blessé
+pourra cependant, étant appellé
+devant ses Seigneurs, faire
+valablement un accord (après que
+ces Seigneurs auront été
+exactement instruits du fait) &amp;
+alors le coupable devra que ce que
+le blessé aura agréé de bonne
+volonté ou par conseil.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p88" id="p88">88</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIII.</p>
+<br>
+
+<p><i>Si ço avent qui alquon colpe le
+poin a altre, v le pied, si li
+rendra demi were, suluc çeo q'il
+est: més del pochier rendrad la
+meité de la main. Del dei apres le
+polcier, xv. solz de solt Engleis,
+ço est quer deniers: de lunc dei
+xvj. solz, de l'altre qui ported
+l'anel xvij. solz: del petit dei
+v. solz, de l'ungle, si il colpe,
+de cascun v. sols de solt Engleis:
+a l'ungle de petit dei iv. den.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>Membrorum præcisorum æstimatio.</i></p>
+
+<p>Si acciderit ut quis pugnum
+cujuspiam absciderit aut pedem,
+reddat ei medietatem Weræ secumdùm
+id quod est. Sed pro pollice
+reddat medietatem manus. Pro
+digito qui pollici proximus xv.
+solidos, de solido Anglicano, hoc
+est <i>quer</i> denarios. Pro digito
+longo xvj. solidos. Pro altero qui
+portat annulum xvij. solidos. Pro
+digito minimo v. solidos. Si
+unguem quis cuiquam præciderit, v.
+solidis de solido Anglicano
+emendet, &amp; pro ungue digiti
+minimi, iv. denariis.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIV.</p>
+<br>
+<p><i>Ki altri espouse purgist, si
+forfait la were vers sun
+Seignour.</i></p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIV.</p>
+<p class="mid"><i>De Adulterio.</i></p>
+<p>Qui desponsatam alteri vitiaverit
+forisfaciat Weram suam Domino suo.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p>XV.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Altresi qui faus jugement fait,
+pert sa were, si il ne pot prover
+sor Saintz qui mels nel sot
+juger.</i></p>
+
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XV.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Judice corrupto.</i></p>
+
+<p>Etiam qui falsum tulerit judicium,
+Weram suam perdat, nisi tactis
+Sacrosanctis (<i>Evangeliis</i>)
+probare poterit se meliùs judicare
+non potuisse.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p>XVI.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si home apeled altre de larcin, &amp;
+il sot francz home, &amp; il ait ond
+ca verre testimonie de lealté,
+s'en escoudirad per plein serment:
+&amp; altre qui blasmed ait ested, per
+serment nomed: ço est a savoir
+qu'a corte homes leals per non, si
+il aver les pot, si s'en escouriad
+sei dudzime de main: &amp; si aveir
+nes pot, si se defende de per
+iuis, e li apeleur jurra sur lui
+jur set homes només, qui pur haur
+nel fist ne pur altre chose, si
+pur son dreit non purchaçer.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Purgatione illius qui Furti
+reus est.</i></p>
+
+<p>Si quis alterum appellet de
+Latrocinio is sit liber homo, &amp;
+habeat <i>ond caverre</i> testimonium
+de legalitate purget se per plenum
+sacramentum, &amp; alter qui infamis
+ante fuerat <i>per serment nomed</i>,
+videlicet xiv. homines legales
+<i>per non</i> si is habere eos poterit
+se purget se duodecima manu, &amp; si
+habere non possit se defendat <i>per
+iuis</i> &amp; Appellator jurabit <i>sur
+lui sur set</i> homines <i>nomes</i> quod
+propter <i>haur</i> non fecit nec
+propter aliam causam quàm quis jus
+suum persequeretur.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p89" id="p89">89</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIII.</p>
+
+<p>Si acciderit ut quis pugnum
+cujuspiam juspiam absciderit aut
+pedem, reddet ei medietatem weræ,
+secundùm id quod est: sed de
+pollice reddet medietatem manus.
+Pro digito qui pollicem
+subsequitur, xv. solidos solidorum
+Anglicanorum, hoc est quadraginta
+denariorum. Pro longo digito, xvj.
+solidos: prop altero qui portat
+annulum, xvij. solidos: pro digito
+minimo, v. solidos: de ungue si
+præcidatur, de quolibet v. solidos
+solidorum Anglicanorum: &amp; pro
+ungue minimi digiti, iv. denarios.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+<p><i>Si quelqu'un a coupé le poing ou
+le pied d'un autre, il doit au
+blessé la moitié de la taxe qu'il
+auroit dûe s'il l'eût tué.
+Observez néanmoins que pour le
+pouce on paye moitié de ce qui'il
+coûte pour une main; pour le doigt
+le plus proche du pouce, la taxe
+est de 15 s. Anglois: ainsi chaque
+sol est de 40 den.; pour le doigt
+du milieu il appartient 16 s.;
+pour l'annulaire 17 s.; pour le
+petit doigt 5 s.; si l'ongle est
+coupé, chaque ongle est taxé à 5
+s. Anglois; pour l'ongle du petit
+doigt on ne paye que 4 den.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIV.</p>
+
+<p>Qui sponsam alteriùs vitiaverit,
+forisfacit weram suam erga Dominum
+suum.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Les Seigneurs ont la
+composition entiere d'un homme
+quand cet homme corrompt la femme
+d'autrui.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XV.</p>
+
+<p>Similiter qui falsum judicium fecerit,
+weram suam perdit, nisi
+præstitio super sancta sacramento
+probare possit, se meliùs judicare
+non scisse.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Celui qui juge mal une cause
+paye la même taxe, à moins
+qu'il ne prouve, en jurant sur
+l'autel, qu'il ne sçavoit pas
+mieux juger.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVI.</p>
+
+<p>Si quis alterum appellet de
+Latrocinio, &amp; is sit liber homo, &amp;
+aliquando habuerit verum
+testimonium de legalitate,
+excondicet (i <i>excusabit</i>) se per
+planum sacramentum: &amp; qui
+infamatus ante fuerit, per
+sacramentum nominatum: videlicet
+ex curia hominum legalium parium,
+si eos habere potuerit,
+excondicet; seu purgabit se
+duodecima manu: &amp; si eos habere
+non potuerit, defendet se per
+judicium, (<i>ita purgationem
+vulgarem vocat</i>) &amp; appellans
+jurabit super se &amp; septem homines
+nominatos, quod propter nullum
+odium id fecerit; nec propter
+ullam aliam causam quàm ut jus
+suum persequeretur.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si quelqu'un accuse un autre
+de larcin, l'accusé peut se faire
+absoudre en jurant, pourvu qu'il
+prouve qu'il a eu antérieurement
+un certificat autentique de
+probité; mais l'accusé qui au
+contraire a été diffamé par un
+Jugement, c'est-à-dire, qui a été
+jugé infame en la Cour de ses
+Pairs, ne peut se purger de ce
+Jugement que par le serment de
+douze hommes; &amp; s'il ne peut se
+procurer ce nombre de Jureurs, il
+se défendra de l'accusation par la
+preuve ordinaire, &amp; l'accusateur
+sera tenu de jurer avec sept
+hommes qu'il n'agit point par
+haine, mais uniquement par la
+nécessité de poursuivre son
+droit.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p90" id="p90">90</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>E si alcons est apelez de Muster
+fruisser, v de chambre, &amp; il n'eit
+esté blamed en arer, s'en escoudit
+per xlij. leals homes nomez sei
+dudzime main: e s'il eit altresjée
+ested blamed, s'en escoudied a
+treis dubles, çeo a savoir per
+xlviij. homes leals nomès, sei
+trentesiste mein: e s'il aveir nes
+pot, aut a la juisse a treis
+dubles, si co il doust a treis du
+plein serment è s'il a en arer
+larcin amended, alt a l'euve: li
+Archevesque avera de forfature xl.
+sols en Merchenelae, è lui
+Evestres xx. sols, è li Quenz xx.
+sols, è li Baron x. solz, è li
+Vilain xl. deniers.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De eo qui Templum aut domum
+fregerit.</i></p>
+
+<p>Et si quis appellatus fuerit de
+fractione Monasterii aut Cubiculi,
+neque fuerit anteà infamis
+<i>enarer</i> se purget per xlij.
+legales homines <i>nomes</i> se
+duodecima manu, &amp; si aliàs infamiâ
+notatus fuerit, purget se <i>a treis
+dulles</i>, videlicet per xlviij.
+homines legales <i>nomes</i> se
+trigesima sexta manu, &amp; si illos
+habere nequierit eat <i>a le ivise a
+treis aubles si coil doust a
+treis</i> de pleno sacramento, &amp; si
+<i>il enarrer larcin amended alt al
+ewe</i> Archiepiscopus habebit de
+forisfactura xl. solidos in
+<i>Merciorum</i> Lege, &amp; Episcopus xx.
+solidos, &amp; Comes xx. solidos, &amp;
+Baro x. solidos, &amp; Villanus xl.
+denarios.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p91" id="p91">91</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVII.</p>
+<p>Si quis appellatus fuerit de
+Monasterii vel Ecclesiæ
+infractione, vel cameræ, &amp; neque
+antea fuerit infamatus, excondicet
+seu purget se per xij. homines
+legales nominatos, se duodecima
+manu. Et si aliquando infamatus
+fuerit, purget se cum ter iterato
+testium numero, videlicet per
+xlviij. homines legales nominatos
+se xxxvj. manu: &amp; si illos habere
+non potuerit, eat ad judicium ter
+iteratum, quemadmodum debuerat ad
+ter iteratum sacramentum. Et si
+antea latrocinium emendaverit, eat
+ad aquam Archiepiscopus habebit de
+forisfactura xl. solidos in
+Merciorum lege, &amp; Episcopus xx.
+solidos, &amp; Comes xx. solidos, &amp;
+Baro x. solidos, &amp; Villanus xl.
+denarios.</p>
+ </td>
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Lorsque quelqu'un est appellé en
+Justice pour avoir entré par
+effraction dans un Monastere ou
+dans l'intérieur d'une maison,
+s'il n'a point déjà été déclaré
+judiciairement infame, il pourra
+se justifier par le serment de
+douze hommes; mais s'il est
+diffamé par quelque Jugement, il
+doit se purger de l'accusation par
+trois fois plus de Jureurs,
+c'est-à-dire, par le serment de
+trente-six hommes nommés par
+quarante-huit; &amp; s'il ne lui est
+pas possible de se procurer ce
+nombre de témoignages, il subira
+trois fois l'épreuve ordinaire,
+comme il auroit été obligé de se
+purger par trois fois plus de sermens
+qu'un autre; enfin, s'il a déjà été
+puni pour larcin, il subira l'épreuve
+de l'eau; &amp; en ce cas l'Archevêque
+aura pour sa forfaiture 40 s.
+suivant la Loi des Merciens,
+l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le
+Baron 10 s. &amp; le Villain 40 den.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVIII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Franc home qui ad aver champester
+trente deniers vailaunt, deit
+doner le dener saint Pere. Le
+Seignur pur iv. den. que il
+dourad, si erunt quites ses
+Bordiers, e ses Boner, e ses
+Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn
+propre chatel demi marc vailant,
+deit dener seint Pere. Qui en
+Denalae Franc home est; e il avera
+demi marc en argent vailant de
+aver champestre, si deuera donner
+le dinier Seint Pere. E per le
+dener qui li Seignur durrat, si
+erent quietes ceals qui meinent en
+son demainer.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Denariis Sancti Petri, seu
+Vectigali Romano.</i></p>
+
+<p>Liber homo qui habuerit averia
+campestria xxx. denariis
+æstimanda, dabit denarium <i>sancti
+Petri</i>. Pro iv. denariis quos
+donaverit Dominus, quieti erunt
+Bordarii ejus &amp; ejus <i>Boner</i>, &amp;
+ejus Servientes. <i>Burgensis</i> qui
+de propriis Catallis habet id quod
+dimidia Marca æstimandum est, det
+denarium <i>sancti Petri</i>. Qui in
+Lege <i>Danorum</i> est liber homo, &amp;
+habet averia campestria quæ
+dimidia marcâ in argento
+æstimantur, debet dare denarium
+sancto Petro. Et per denarium quem
+donaverit Dominus, erunt, quieti
+ii qui resident in suo Dominico.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p92" id="p92">92</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIX.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>Ki purgist femme per forze,
+forfait ad les membres. Ki abate
+femme a terre, pur faire lui
+force, la multe al</i> <i>Seignur x.
+solz. S'il la purgiste; forfait
+est de membres.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIX.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Muliere vi compressâ &amp; pudicitiâ
+luctamine tentatâ.</i></p>
+
+<p>Qui foeminam vi opresserit,
+forisfacit membra sua. Qui
+prostraverit foeminam ad terram &amp;
+ei vim inferat, multa ejus Domino
+est x solidi. Si verò eam
+compresserit, forisfacit membra.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p93" id="p93">93</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XVIII.</p>
+
+<p>Liber homo qui habuerit in averiis
+campestribus trigenta denarios,
+debet dare denarium sancti Petri.
+Pro iv. denariis quos dabit
+Dominus, quieti erunt Bordarii
+ejus, &amp; ejus bonnarii, &amp; ejus
+servientes. Burgensis qui dimidiam
+marcam habet in propriis catallis,
+debet dare denarium sancti Petri.
+Qui in Lege Danorum est liber
+homo, &amp; habet averia campestria
+valoris dimidiæ marcæ in argento,
+dare debebit denarium sancti
+Petri. Et per denarium quem
+Dominus donaverit, quieti erunt ii
+qui manent in suo Dominico.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>L'homme libre, qui a en avoirs
+champêtres la valeur de 30 den.,
+doit le denier de S. Pierre. Le
+Seigneur affranchira ses Bordiers,
+ses Bonniers &amp; ses Sergens, en
+un demi-marc en mobilier, doit
+aussi le denier de S. Pierre. Par
+la Loi des Danois, celui qui a en
+avoirs de campagne la valeur d'un
+demi-marc en argent doit cette
+redevance, &amp; le Seigneur acquitte
+ceux qui demeurent en son domaine
+au moyen d'un denier.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XIX.</p>
+
+<p>Qui foeminam vi oppresserit,
+forisfacit sua membra. Qui
+prostraverit foeminam ad terram,
+ut vim ei inferat, multa ejus
+Domino est x. solidos: si verò
+eam compresserit, forisfactus est
+de membris.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Celui qui fait violence à une
+femme peut être puni par la perte
+de ses membres. S'il a terrassé
+cette femme pour lui faire violence,
+il ne doit que 10 s. à celui à qui
+elle appartient; la peine de la perte
+des membres n'est attachée qu'à une
+violence effectuée.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p94" id="p94">94</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XX.</p>
+<br><br>
+
+<p><i>Ki renent le dener Seint Pere, le
+dener prendra per la justice de
+seint Eglise, è xxx. den. forfait.
+E se il en est plaide de la
+justise le Rei, le forfait à
+l'Evesque xxx. den. e al Rei xl.
+solz.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XX.</p>
+
+<p class="mid"><i>De iis qui vectigal Romanum seu
+sancti Petri non penaunt.</i></p>
+
+<p>Qui negaverit denarium sancti
+Petri, eum pendat per justitiam
+sanctæ Ecclesiæ &amp; xxx. denarios
+forisfacturæ. Et si de ea re est
+implacitatus per justitiam Regis,
+forisfaciat Episcopo xxx. denarios
+&amp; Regi xl. solidos.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXI.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si elquuns creve l'oil al altre
+per aventure quelque seit, si
+amendrad lxx. solz del solz
+Engleis. E si la purvele i est
+remis, si ne rendra lui que la
+meité.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Oculo effosso.</i></p>
+
+<p>Si quis alteri oculum effoderit
+infortunio quocunque, emendet lxx.
+solidis solidorum Anglicanorum. Et
+si <i>la purvele</i> restituatur,
+dimidium duntaxat reddatur.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>De releife al Cunte, que al Rei
+afiert viij. chivals selez e
+enfrenez, les iv. habers, e iv.
+hommes, e iv. escus, e iv.
+Launces, e iv. Espes, les altres
+iv. Chaceurs, e Palfreis a freins
+&amp; a chevestres.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Relevio seu [Greek:
+eisdeiktikô] Comitis.</i></p>
+
+<p>De Comitis, quod ad Regem
+pertinet, viij. equi Ephippiati &amp;
+frænis ornati, iv. Loricæ, &amp; iv.
+Hammes, &amp; iv. Scuta, &amp; iv. Hastæ,
+&amp; iv. Enses, <i>les altres</i> iv.
+<i>chaceurs</i> &amp; Palfredi cum frænis &amp;
+capistris.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p95" id="p95">95</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XX.</p>
+
+<p>Qui denegaverit denarium sancti
+Petri, reddet denarium per
+justitiam sanctæ Ecclesiæ, &amp;
+præterea xxx. denarios pro
+forisfactura. Et si de ea re
+implacitatus fuerit per justitiam
+Regis, forisfactura Episcopo erit
+xxx. denarios, &amp; Regi xl. solidos.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Quiconque refuse le denier de
+Saint Pierre peut être contraint à
+le payer par le Juge
+Ecclésiastique, &amp; il encourt
+l'amende de 30 den.; s'il est jugé
+par le Juge royal il payera à
+l'Evêque 30 den. &amp; au Roi 40 s.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXI.</p>
+
+<p>Si quis alteri oculum effoderit
+quocunque casu, emendabit lxx.
+solidis solidorum Anglicanorum: &amp;
+pupilla remanserit dimidium tantùm
+ei dabitur.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Pour avoir crevé un oeil, de
+quelque maniere que ce soit, on
+doit 70 s. Anglois d'amende; si la
+paupiere n'est point endommagée,
+il n'est dû que moitié.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXII.</p>
+
+<p>De relevio Comitis quod ad Regem
+pertinet viij. equi cum sellis &amp;
+frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, &amp;
+iv. scuta, &amp; iv. lanceæ, &amp; iv.
+enses &amp; aliæ res iv. equi
+venatorii, &amp; palafredi cum frænis
+&amp; capistris.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+ <p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+ <p><i>Le relief d'un Comte appartient
+ au Roi; il consiste en huit
+ chevaux scellés &amp; bridés, quatre
+ hautbers, quatre heaulmes, mes,
+ quatre boucliers, quatre lances &amp;
+ quatre épées; les hommes du Comté,
+ qui ont droit de chasse, doivent à
+ quatre un palfroi dûement
+ enharnaché.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p96" id="p96">96</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>De relief a Barun, iv. chivals
+enselez è enfrenès, e ij. Halbers,
+e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij.
+Launces, e ij. Espes: e les altres
+ij. un Chaceur, e un Palefei a
+freins e a chevestres.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Relevio Baronis.</i></p>
+
+<p>De Relevio Baronis, iv. Equi cum
+sellis &amp; frænis ornati, &amp; Loricæ
+ij &amp; ij. Hammes &amp; Scuta ij. &amp; ij.
+Hastæ &amp; ij. Enses, &amp; <i>les altres
+ij un chaceur</i> &amp; unus Palfredus
+cum fræno &amp; capistro.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIV.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>De relief a Vavasour a son lige
+Signur, deite estre quite per le
+cheval son peipe tel qu'il aveit a
+jour de sa mort, e per son
+Halbert, e per son Haume, e per
+son Escud, e per sa Lance, e per
+s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il
+ne out ne Chival ne les armes per
+c. solz.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIV.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Vavasoris Relevio.</i></p>
+
+<p>De Relevio Vavasoris ad ligium
+suum Dominum. Quietus esse debet
+per equum <i>son peipe</i> talem qualem
+habuerit tempore mortis suæ, &amp; per
+Loricam suam, &amp; <i>per son Haume</i> &amp;
+per scutum suum, &amp; per hastam
+suam, &amp; per ensem suum, &amp; si adeo
+fuerit inermis ut nec equum
+habuerit nec arma, per centum
+solidos.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXV.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>De eivers deins aver kil voldra
+clamer emblet, e il volge douer
+vvage e trover plege a porsuir son
+apel, dunt li scuverad a celui
+qu'il auverad entremeins nomer son
+guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad
+dunt nomerad son Heuvelborh è ses
+testimonies,</i> <i>è ait les a jur è
+a terme, s'il les ad, v s'il les pot
+aver: è li enterceur liveriad en
+guage sei siste main, è li alire
+le metirad en la main son warant,
+v a son Heuvelborh, è il ait
+testimonies que il l'acharad al
+marthied in Rei, è qu'il ne set
+son warant, en le plege vif ne
+mort: çoo jurad od ses testimonies
+per plein serment: si perdra son
+Chatel, si il testimonient qui il
+Huvelborh enpust: è s'il ne pot
+aveir guarant ne testimonie, si
+perdrad, e pur soldrad pert sa
+werre vers son Seigneur, ço est en
+Merchenelae è en Denelae, è en
+West-Sexenelae. Ne vochere mie son
+Seignor warant iceo qui seit mis
+en guage, è on Denelae meitre en
+vele; dissi la qui il seit
+derained: è s'il pot prover qui
+ceo soit de sa nurture per treis
+parts son vigued, se il aver ad
+deregned. Kar puis lei serment li
+est jugied, ne l'en pot pas puis
+lever par lo jugement de
+Engleterre.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXV.</p>
+
+<p class="mid"><i>Adeo me Cæcutire heic fateor, ut
+nec lemma adjicere possim.</i></p>
+
+<p><i>De eivers deins aver Kil</i> velit
+calumniare, <i>emblet</i>, &amp; ille vult
+dare vadios &amp; invenire plegios ad
+prosequendum appellum suum, tunc
+<i>liscuverad</i> illi quod <i>il auverad
+entremeins nomer</i> warrantum suum
+si eum habuerit, &amp; si non habuerit
+eum, nominabit suum Heuvelborh, &amp;
+testes suos, &amp; habebit eos ad
+diem, &amp; ad terminum si eos habeat
+aut eos habere poterit, &amp; <i>li
+entreceur liuverad</i> in vadium se
+sexta manu, &amp; alter ponat in manum
+sui warranti <i>v a son
+Heuvelborth</i>, &amp; habeat ille testes
+quod <i>il lacharad al marthied in
+Rei</i>, &amp; quod ille non <i>set</i> suum
+warrantum in plegio <i>vif ne mort
+coo jurad od</i> testes suos per
+plenum Sacramentum perdat catallum
+suum si is testimonium perhibeat
+quod Heuvelborth <i>enpust</i>, &amp; si
+non poterit habere warrantum, nec
+testem, perdat &amp; pro <i>soldrad</i>
+perdat Weram suam Domino suo. Hoc
+obtinet in <i>Merciorum</i> jure, &amp; in
+<i>Danorum</i> &amp; in <i>West-Saxonum</i>. Non
+vocabit Dominum suum ad Warrantum
+de hoc quod ponitur in vadio, &amp;
+<i>ou</i> Danlae <i>meite en vele dissi
+la</i> quod is sit <i>dereined</i>, &amp; si
+potest probare quod hoc sit de <i>sa
+nurture</i>, per tres partes <i>son
+vigued se il aver ad deraigned</i>.
+Nam post Sacramentum <i>li est
+jugied</i>: inde non potest posteà
+<i>lever</i> per judicium Angliæ.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p97" id="p97">97</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIII.</p>
+
+<p>De relevio Baronis iv. equi cum
+sellis &amp; frenis, &amp; ij. Loricæ, &amp;
+ij. galeæ, &amp; ij. scuta, &amp; ij.
+lanceæ, &amp; ij. enses: &amp; ij. aliæ
+res unus equus venatorius, &amp; unus
+Palafredus cum frænis &amp; capistris.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Le Baron doit quatre chevaux
+scellés &amp; bridés, deux heaulmes,
+deux boucliers, deux lances &amp; deux
+épées. Les hommes de la Baronnie,
+qui ont droit de chasse, doivent à
+deux un palfroy avec bride &amp; harnois.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIV.</p>
+
+<p>De relevio Vavassoris ad ligium
+suum Dominum, quietus esse debet
+per equum sui patris, talem qualem
+habuerit tempore mortis suæ, &amp; per
+ejus loricam, &amp; per ejus galeam, &amp;
+per ejus scutum, &amp; per ejus
+lanceam, &amp; per ejus ensem: nisi
+adeo fuerit rebus omnibus
+destitutus, ut nec habuerit equum
+vel arma pro centum solidis.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Le vavasseur doit à son Seigneur,
+dont il est lige, l'épée, la
+hache, le bouclier, le heaume, la
+cuirasse, le cheval dont son pere
+se servoit lors de son décès; &amp; si
+le pere n'a laissé ni armes ni
+chevaux, il est quitte pour cent
+sols.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXV.</p>
+
+<p>Si quis velit calumniari seu
+repetere averia sua furto
+subrepta, &amp; is velit dare vadium,
+&amp; invenire plegios ad prosequendum
+appellum suum, tunc necesse erit
+ei qui ea habuerit, nominare suum
+warantum, si habuerit, &amp; si non
+habuerit, tunc nominabit suum
+<i>Heuvelborh</i> (i. Fidejussores)
+&amp; testes, &amp; eos habebit ad diem &amp; ad
+terminum, si eos habuerit, aut
+habere potuerit: &amp; intertrator
+dabit in vadium se sexta manu, &amp;
+alter ponet in manum sui warranta
+vel sui <i>Heuvelborh</i>, &amp; habeat
+ille testes, quòd ea (averia) emit
+in Mercato Regis, &amp; quod non scit
+suum warantum, nec plegium vivum
+nec mortuum. Id jurabit cum suis
+testibus per planum sacramentum.
+Perdet verò suum catallum, si ii
+in testimonio dicunt, quod
+<i>Heuvelborh</i> cepit. Et si non
+poterit habere warantum, nec
+testem, perdet &amp; pro....., perdet
+weram suam erga suum Dominum. Hoc
+obtinet in Merciorum, Danorum, &amp;
+West-Saxonum legibus. Non vocabit
+Dominum suum ad Warantum de hoc
+quod positum fuerit in vadio, &amp; in
+Danorum lege, ponere velit, donec
+disrationatus fuerit, &amp; si possit
+probare, quod ea (averia) sint de
+sua nutritura, per tres partes sui
+vicineti, si averium
+disrationaverit. Nam ex quo
+sacramentum ei judicatum &amp; delatum
+est, non potest ampliùs illud
+levare per judicium Angliæ.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Celui qui voudra intenter action
+pour reclamer ses avoirs volés, &amp;
+donner gages &amp; garants de sa
+poursuite, doit nommer son garant
+sur le champ; s'il n'en trouve pas
+alors, il peut demander un délai
+pour le nommer, ainsi que ses
+témoins: mais en ce dernier cas il
+doit jurer par six personnes qu'il
+fera cette nomination dans ledit
+délai. Le coupable, au contraire,
+n'a</i> <i>besoin que du serment de son
+garant, ou de jurer avec ses
+témoins qu'il a acheté l'avoir
+dans un marché royal; mais qu'il
+ne sçait si son vendeur est vivant
+ou mort. Si ses témoins disent
+qu'il a en sa puissance son
+vendeur, &amp; s'il ne peut donner
+garant ni témoins du contraire, il
+doit perdre sa cause, &amp; être
+condamné, pour son imposture, en
+une composition conforme à son
+état envers son Seigneur. Telle
+est la Loi des Merciens, des
+Danois, des West-Saxons. Si
+l'accusé veut mettre en sequestre
+l'objet reclamé, il n'a pas besoin
+de garant: car, selon la Loi des
+Danois, il a la faculté de
+sequestrer l'avoir jusqu'à ce que
+la question soit décidée, &amp; qu'il
+ait prouvé par trois personnes
+tirées de trois endroits voisins
+de son domicile, qu'il a élevé &amp;
+nourri l'avoir. Observez encore
+que dès que le serment est déféré
+à l'accusé, il ne peut plus être
+assujetti aux épreuves Angloises.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p98" id="p98">98</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVI.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>De murdre freceis occist, è les
+homes del hundred nel prengent è
+amenent a la justice dedenz les
+oit jours, per mustrer pur qui il
+la fait, sin rendront le murdre
+xlvij. Marcs.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De ceturia mulctâ, ubi reus
+homicidii judicio non sistitur.</i></p>
+
+<p>De <i>Murdre freceis occist</i>, &amp;
+homines hundredi non prehendunt &amp;
+minant ad Justitiam infra viij.
+des ut ostendat ob quam causam
+fecerit reddant <i>le murdre xlvij</i>.
+Marcas.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p99" id="p99">99</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVI.</p>
+
+<p>Si quis aliquem murdro occiderit,
+&amp; homines Hundredi eum non
+prehendant, &amp; adducant ad
+justitiam intra octo dies ut
+ostendant à quo murdrum factum
+est, reddent pro murdro xlvij.
+Marcas.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Quand un meurtre est commis, i
+ les hommes qui composent l'Hundred
+ ne se saisissent pas du meurtrier,
+ &amp; ne l'amenent pas au Juge en
+ dedans huit jours, &amp; ne prouvent
+ point quel est l'auteur du crime,
+ils seront tenus de payer 47 marcs
+pour le meurtre.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p100" id="p100">100</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si home volt derainer covenant de
+terre vers son Seignor, per ses
+Pers de la tenure meismes, qui il
+apelerad à testimonies, les
+cuverad derainer. Kar per
+estranges nel purra pas derainer.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De clientis actione versus
+Dominum.</i></p>
+
+<p>Si quis vult <i>derainer</i>
+conventionem de terra sua versus
+Dominum suum per pares suos de
+tenura, ipsos quos appellaverit ut
+testes sint <i>lescuverad derainer</i>.
+Nam per extraneos non potest
+<i>dereiner</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVIII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Home qui plaide en Curt, a qui
+Curt qui co seit, fors là où le
+cors le est esti, è home li mettid
+sur qu'il ait dit chose, qui il ne
+voille coinistre, se il ne pot
+derainer per ij. entendable homme
+del plaidant &amp; veant, qui il ne
+l'aura dit, recovered a sa
+parole.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De:::::::::</i></p>
+
+<p>Qui placitat in Curia, cujuscunque
+curia sit, excepto ubi <i>le cors le
+est esti e home li mettid</i> super
+eo quod dixerit, rem quam nolit
+confiteri, si non potest
+<i>derainer</i> per ij. intelligentes
+homines qui interfuerunt placito &amp;
+videntes quod nom dixerit,
+<i>recovered à sa parole</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIX.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>De Relief a vilain, le meillur
+aveir qu'il avera, v Chival, v
+Buf, v Vache, donrad a son Seignor
+de Releïf, &amp; puis si serait euz
+les Vilains en franc plege.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIX.</p>
+
+<p class="mid"><i>De colonorum Relevio.</i></p>
+
+<p>De Relevio Villani. Meliùs animal
+quod habuerit id (sive Equus sit,
+sive Bos, sive Vacca) donabit
+Domino suo pro Relevio. Et posteà
+<i>si serait euz les Villain</i> in
+franco plegio.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p101" id="p101">101</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVII.</p>
+
+<p>Si quis velit distrationare
+conventionem de terra erga Dominum
+suum, per pares ejusdem tenuræ,
+quos ad testes, appellabit, erit
+disrationandus: nam per extraneos
+non poterit disrationari.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si quelqu'un méconnoît une
+convention faite pour un fonds
+avec son Seigneur, il sera jugé
+par les Pairs de même tenure,
+qu'il appellera pour témoins; car
+il ne peut être jugé par des
+étrangers.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXVIII.</p>
+
+<p>Qui placitat in Curia, cujuscunque
+Curia illa sit, præterquam ea ubi
+corpus Regis est, &amp; aliquis ei
+imponat, quod rem quampiam
+dixerit, quam aggnoscere nolit, si
+non potest eum disrationare per
+duos intelligibiles homines qui
+interfuerunt placito &amp; viderunt
+quod non dixerit, recurretur ad
+ejus sacramentum.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Tout homme qui plaide, en quelque
+Cour que ce soit, si ce n'est en
+celle où le Roi est présent, en
+est cru à son serment, lorsque
+quelqu'un lui impute d'avoir dit
+une chose qu'il méconnoît avoir
+dite, &amp; que deux des plus
+intelligens de ceux qui ont
+assisté au Plaidoyer ne peuvent
+attester qu'il l'ait dite.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXIX.</p>
+
+<p>De Relevio Villani, meliùs averium
+quod habuerit, sive Equum, sive
+Bovem, sive Vaccam, donabit Domino
+suo pro relevio: &amp; postea
+habebitur Villanus in franco
+plegio.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Le relief du villain est la
+meilleure bête qu'il éleve, soit
+en cheval, boeuf ou vache, &amp; en la
+donnant au Seigneur, il est
+villain de franc-plége (ou plége
+de droit).</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p102" id="p102">102</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXX.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>De iij. chemins, ço est a saveir,
+Watlingstrete, &amp; Ermingstrete,&amp;
+Fos: Ki en alcun de ces chemins
+oceit home qui seit errant per le
+pais, u asalt, si enfreit le pais
+le Roi.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXX.</p>
+
+<p class="mid"><i>De viis publicis.</i></p>
+
+<p>De tribus viis, videlicet,
+<i>Watlingstrete</i> &amp; <i>Ermingstrete</i> &amp;
+<i>Fosse</i>. Qui in aliqua harum
+viarum hominem itinerantem sive
+occiderit sive insilierit, is
+pacem Regis violat.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXI.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>Si larcin est troved, en qui
+terre qui ceo seit, &amp; le Laron
+ouesque, le Seignor de la terre &amp;
+la feme averunt la meited del
+aveir a Laron, e les chalejurs lor
+chatel, se il le trovent, e la bor
+meited, s'il est trové dedanz
+Sache &amp; Soche, s'il perdra la
+feme, &amp; le Seignor l'avered.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Latrone, cum latrocinio seu
+[Greek: epautophorô] prehenso.</i></p>
+
+<p>Si latrocinium sit inventum in
+cujuscunque terra sit &amp; latro
+simul, Dominus terræ &amp; uxor ejus
+habebunt medietatem bonorum
+Latronis, &amp; <i>les chalieurs lor
+chatel se ille trouvent &amp; labor
+meited</i>, si repertum sit intra
+<i>Sache &amp; Soche</i> perdat Uxor, &amp;
+Dominus habebit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXII.</p>
+<br>
+
+<p><i>De Strewarde de chescon des hides
+de Hundred un home dedenz la feste
+de seint Michell, &amp; le seint
+Martin, &amp; Wardireve, si aura xxx.
+hides quites per son travaile &amp; si
+avers trespassent, perilot, vel
+denient watter, è il ne pussent
+mustrer ne cri ne force qui l'on
+fust faite, si rendisent l'aveir.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De::::::::::</i></p>
+
+<p><i>De Strewarde</i> de unaquaque
+Hidarum Hundredi unus homo intra
+festum <i>S. Michaelis &amp; Martini, &amp;
+Wardireve</i> habebit xxx. hidas
+quietas pro labore suo, &amp; si
+averia moriantur <i>perilot vel
+devient water</i> &amp; non possit
+ostendere nec clamorem nec vim quæ
+facta fuerit, reddat averia.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p103" id="p103">103</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXX.</p>
+
+<p>De tribus viis, videlicet
+Watlingstrete, &amp; Ermingstrete, &amp;
+Fosse. Qui in aliqua harum viarum
+hominem per patriam errantem
+occiderit, vel adsalierit, is
+pacem Regis infringit.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Trois routes, celle de
+Wastlingstrete, Degmingstrete &amp;
+Defosse, ont ce privilége, que
+quiconque y tue ou insulte un
+voyageur, enfreint la paix du
+Roi.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXI.</p>
+
+<p>Si latrocinium inventum fuerit in
+cujuscumque terra sit, &amp; latro
+simul, Dominus terræ &amp; uxor ejus
+habebunt medietatem bonorum
+Latronis, &amp; clamatores, <i>seu qui
+res suas repetunt</i>, sua catalla,
+si ea invenerint, &amp; medietatem
+suam, si inventus fuerit intra
+Sacam &amp; Socam, perdet uxor, &amp;
+Dominus habebit.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si un larcin est commis sur une
+terre, le voleur étant arrêté, le
+Seigneur de la terre &amp; sa femme
+ont moitié des biens du voleur, &amp;
+ceux qui ont reclamé l'objet volé
+ont l'autre moitié; mais si cet
+objet se trouve dans l'étendue
+d'un lieu auquel soit attaché le
+privilége de Sac &amp; Soc, la
+confiscation est au profit du
+Seigneur, &amp; sa femme n'y a aucune
+part.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXII.</p>
+
+<p>De <i>Strewarde</i> de unaquaque
+Hidarum Hundredi quilibet homo
+intra festum sancti Michaelis &amp;
+sancti Martini, &amp; Wardireve,
+habebit xxx hidas quietas pro
+labore suo, &amp; si averia, seu
+animalia, moriantur, vel
+periclitentur, vel labe aliqua
+infecta sint, &amp; non possit
+ostendi, clamorem vel vim factam
+fuisse, reddantur averia.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Chaque homme qui gardera entre la
+fête de S. Michel &amp; de S. Martin
+des bestiaux, aura, à raison de
+chaque charrue de terre de
+l'hundred où il fera sa garde,
+l'exemption de labourer 30 hides;
+&amp; si les bestiaux qui lui seront
+confiés meurent ou tombent
+malades, il en sera quitte en les
+rendant en l'état où ils seront,
+pourvu que personne ne se plaigne,
+&amp; qu'on ne puisse pas lui prouver
+que le mauvais état des avoirs
+vienne de sa faute.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p104" id="p104">104</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Cil qui custivent la terre ne
+deit l'um travailer, se de lour
+diotre cense, non ne leist a
+seignurage de partir les cultivurs
+de leur terre, pur tant cum ils
+pussent le dreit seirvise faire.
+Les naïfs ki departet de sa terre,
+ne devient, cartre faut naïverie
+querre, qui il ne facent leur
+droit service, que apend à leur
+terre. Li naïfs ki departet de sa
+terre, dunt il est nez, e vent a
+autrui terre, nuls nel retenget,
+ne li, ne ses chatels; enz le
+facent venir arer a faire son
+servise, tel cum a li apend. Si
+les seignurages ne facent altri
+gainnys venis a lor terre, la
+justice le facet.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Colonis &amp; globæ Ascriptitiis.</i></p>
+
+<p>Eos qui <i>custivent</i> terram non
+debet quis molestare præterquam de
+eorum <i>diotre</i> censu. Nec licet <i>a
+seignurage</i> discedere Cultores de
+terra sua, quin rectum servitium
+suum facere possint. Nativi qui
+discedunt à terra sua non debent
+<i>cartre faut naivire quere</i> quæ
+non faciunt rectum servitium quod
+spectat ad terram suam. Nativum
+qui discedit à terra unde est
+nativus &amp; venit ad alteram, nullus
+eum retineat nec catalla ejus, sed
+redire cogatur ut faciat servitium
+suum tale quod ad eum spectat. Si
+<i>les seignurages</i> non faciunt
+<i>altri gainnys</i> venire ad terram
+suam, Justitia id faciat.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIV.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>Nullui ne toille a son senior son
+dreit servise, pur nul relais qui
+il li ait fait en arere.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIV.</p>
+
+<p class="mid"><i>Ne quis Domino suo debitas
+præstationes subtrahat.</i></p>
+
+<p>Nemo domino suo subtrahat rectum
+servitium suum, propter nullam
+remissionem quam ei anteà fecerit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXV.</p>
+
+<br><br>
+
+<p><i>Si feme est jugée à mort, v a
+defacum des membres, ki seit
+enceintée, ne faced l'um justice
+desquele seit delivrée.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXV.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Foemina gravida qua capitali
+supplicio damnatur.</i></p>
+
+<p>Si morti damnata sit aut membrorum
+mutilationi foemina in utero
+gestans, de ea non fiat justitia
+priusquam parturierit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p105" id="p105">105</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIII.</p>
+
+<p>Qui colunt terram non debent
+molestari, præterquam de eorum
+resto censu. Nec licet Dominis
+cultores de terra sua dimittere,
+quamdiu possunt rectum servitium
+facere. Nativi qui discedunt à
+terra sua, &amp; denegant Nativitatem,
+requirendi sunt, ut faciant rectum
+suum servitium, quod spectat ad
+terram suam. Nativum qui discedit
+à terra unde natus est, &amp; in
+alterius terram venit, nullus
+retineat, nec eum nec ejus
+catalla: sed redire cogatur ad
+faciendum suum servitium quale ad
+eum spectat. Et si Domini non
+faciant alios cultores venire, in
+eorum terram, justitia id faciat.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>On ne peut exiger que le cens
+ordinaire des colons, &amp; le
+Seigneurage de l'hundred ne peut
+en expulser ces colons tant qu'ils
+cultivent convenablement; on peut
+rechercher les natifs qui quittent
+l'hundred duquel ils dépendent
+pour les obliger à y revenir
+rendre tel service que de droit.
+Personne ne doit donc retenir ni
+un natif qui abandonne la terre où
+il a pris naissance ni ses
+meubles: on doit, au contraire, le
+renvoyer en son pays natal pour y
+faire son service comme il
+convient; &amp; si les Seigneurages
+négligent de faire venir d'autres
+cultivateurs en la place du
+fugitif, les Juges doivent le
+faire.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIV.</p>
+
+<p>Nemo Domino suo subtrahat rectum
+servitium suum, propter ullam
+remissionem quam ei anteà fecerit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Personne ne peut être dispensé de
+rendre à son Seigneur ses
+services, quoique ce Seigneur l'en
+ait dispensé.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXV.</p>
+
+<p>Si foemina morti damnata sit, aut
+membrorum diffractioni, seu
+mutilationi, &amp; gravida sit, de ea
+non fiat justitia, priusquam enixa
+fuerit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Une femme condamnée à perdre la
+vie ou quelque membre, ne peut, si
+elle est gravide, être exécutée
+qu'après sa délivrance.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p106" id="p106">106</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVI.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si home mort sans devise, si
+departent les enfans l'erite entre
+sei per ywel.</i> </p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Intestatorum bonis.</i></p>
+
+<p>Si quis intestatus obierit, liberi
+ejus hæreditatem æqualiter
+dividant.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si le pere truitet sa file en
+avulterie en sa maison, v en la
+maison de son gendre, ben ii laust
+oure l'avultere.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De adultera à patre deprehensa.</i></p>
+
+<p>Si pater deprehenderit filiam in
+adulterio in domo sua seu in domo
+generi sui, bene licebit ei
+(<i>oure</i>, lege forsan <i>occire</i>,)
+occidere adulterum.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVIII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si home enpuissuned altre, seit
+occis, v permanablement eissillé.
+Lo jettai vos chosez por cause de
+mort, &amp; de eo ne me poez
+emplaider: kar leist a faire
+damage a altre pur pour de mort,
+quant parele ne pot eschaper. E si
+de ço me mescez qui pur pour de
+mort nel feisse de ço mespriorai,
+e les choses qui sunt remises en
+le nef, scient departis en comune,
+sulun les chatels. E si alcun
+iothed les chatels fors de la nef
+senz busun, s'il rendet.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Jactu, velut ad Legem
+Rhodiam.</i></p>
+
+<p>Si quis <i>en puissuned</i> alterum fit
+occisus aut per <i>manhablement
+eissille</i>, ego jecero res tuas de
+navi ob metum mortis, de hoc non
+potes me implacitare. Nam licet
+alteri damnum inferre ob mortis
+metum quando periculum evadere non
+potest, &amp; si de hoc me <i>mesces</i>
+quod ob metum mortis <i>nel feisse
+de co mespriorai</i> &amp; ea quæ in navi
+restant dividantur in communi
+secundùm Catalla, &amp; si quis
+jecerit Catalla extra navim,
+quando necessitas non exegerit, ea
+restituat.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p107" id="p107">107</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVI.</p>
+
+<p>Si quis intestatus obierit, liberi
+ejus hæreditatem ex equo divident.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Les enfans des intestats
+partagent également l'héritage de
+leur pere.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVII.</p>
+
+<p>Si pater deprehenderit filiam in
+adulterio in domo sua, seu in domo
+generi sui, bene licebit ei
+adulterum occidere.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Un pere qui surprend sa fille en
+adultere en sa maison, ou en celle
+de son gendre, peut tuer
+l'adultere.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXVIII.</p>
+
+<p>Si quis alterum impotionaverit,
+interficiatur, vel perpetuo exilio
+damnetur. Ego jecero res tuas (de
+navi) ob metum mortis, de hoc non
+potes me implacitare. Nam licet
+alteri damnum inferre ob mortis
+metum, quando aliter periculum
+vitari non potest. Et si de hoc
+probaveris, quod ob metum mortus
+id non fecerim, de hoc me
+misprenderem, &amp; ea quæ in navi
+remanent, dividantur in communi
+secundum Catalla: Et si quis
+jecerit Catalla extra navim, nulla
+exigente necessitate, ea
+restituet.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Tout homme qui en empoisonne un
+autre mérite la mort, ou un exil
+perpétuel. Si j'abandonne ce qui
+vous appartient par la crainte de
+mourir, vous n'avez pas d'action
+contre moi; car il est permis de
+faire dommage à quelqu'un quand on
+ne peut autrement sauver sa vie.
+Si cependant vous prouvez que j'ai
+jetté ce qui vous appartient en
+mer par un autre motif que la
+crainte de perdre la vie, &amp; si je
+ne m'en défends pas, tout ce que
+j'ai conservé dans mon vaisseau
+doit être regardé comme commun
+avec vous, &amp; vous y prendrez part,
+eu égard à la valeur de ce que
+vous avez perdu; mais je serois
+obligé de restituer la valeur
+entiere de l'objet jetté hors du
+vaisseau, si je l'avois fait sans
+nécessité.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p108" id="p108">108</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIX.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Dous sunt parceners d'un crichet,
+e est l'un emplaidé sanz l'altre,
+&amp; per sa folie si pert, ne dit per
+ço l'altre estre perdant, ki
+present ne fud; Kar iose juge
+entre eus, ne forjuge pas les
+altres ki ne sunt a present.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIX.</p>
+
+<p class="mid"><i>De judicio in socium absentem.</i></p>
+
+<p>Duo sunt participes unius
+<i>Crichet</i>, &amp; unus eorum
+implacitatus fuerit absque altero,
+qui negligentia sua perdit; non
+inde debet damnum cedere alteri
+qui absens fuit. Nam quod
+judicatum est inter eos non debet
+præjudicare iis qui absentes
+fuerunt.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XL.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Cil qui tenent lur terre a cense,
+soit lur droit releif a tant cum a
+cense est d'un an.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XL.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Relevio eorum qui clientes
+censum pendunt.</i></p>
+
+<p>Eorum qui Fundum suum tenent ad
+Censum, sit rectum Relevium tantum
+quantum census annuus est.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLI.</p>
+<br>
+
+<p><i>Ententivement se purpensent cil
+qui les jugementz unt à faire, qui
+si jugent cum desirent, quant il
+dient: Dimitte nobis peccata
+nostra, &amp; nous defendum qui l'um
+Christien fors de la terre ne
+vende, n'en surchetut en pais um
+ne wart l'um, qui l'um l'amne ne
+perde, qui Du rachatat de sa vie.
+Ki tort elevera, v faus jugement
+fra pur curruz ne per hange, v per
+aveir, seit en forsaunre le Rei de
+xl. solz, s'il ne pot aleier qui
+plus dreit fait nel sont si perde
+sa franchise, si al Rei nel pot
+rachater a son plaisir. Et s'il
+est en Denelae, seit forfait de
+Laxlite, si alaier ne se pot, qui
+il melz faire ne solt. E qui
+dreite lei, &amp; dreite jugement
+refuserad, seit forfait envers
+celi ki dreit ço est a aveir, si
+ço est envers li Rei, vj livres;
+si ço est envers cunte, xl. sols:
+si ço est en Hundred, xxx. solz. E
+envers tous icons ki curt unt en
+Engleterre, ço est al solz
+Engleis. E en Denelae qui dreit
+jugement refuserad, sait en la
+mercie de Laxlite; e ne face bon
+plainte a Rei d'ici qui l'un li
+seit de faili el Hundred, v el
+Conté.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Jusiciis</i></p>
+
+<p>Cautè prospiciant ii quibus cura
+incumbit judici afacere, ut
+judicent uti petunt quando dicunt:
+<i>Dimitte nobis debita nostra</i>, &amp;
+prohibemus ne homo Christianus
+extra terram non vendat <i>nen
+surchetut en paisumne wart lum</i>
+quod homo animam suam non perdat
+quam Deus vita sua redemit, qui
+injuriam <i>eslevera</i> aut falsum
+judicium <i>fra pur curruz ne pur
+hange v pur aveir</i> sit in
+forisfactura Regis de xl. solidis.
+<i>S'il ne pot aleier</i> quod plus
+recti facere <i>nel sont si perde sa
+Franchise si ai Rei nel pot
+rachater a son plaisir</i>. Et si sit
+in <i>Danorum</i>. Lege sit
+Forisfactura de Lahslite <i>sil
+alaier ne se pot</i> quod melius
+facere non <i>solt</i> &amp; quod rectam
+legem &amp; rectum judicium
+recusaverit, sit Forisfactura erga
+illum cui jus hoc pertinuerit; si
+sit erga Regem vj. libræ, si sit
+erga Comitem xl. solidi, si sit in
+Hundredo xxx. solidi, &amp; erga omnes
+<i>i cons</i> qui Curiam habent in
+Anglia co eit ad solidos
+Anglicanos. In <i>Danorum Lege</i> qui
+rectum judicium recusaverit, sit
+is in misericordia de suo
+<i>Lahslite</i> nec bene faciat
+querelam Regi de hoc quod quis ei
+defecerit in Hundredo aut in
+Comitatu.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p109" id="p109">109</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XXXIX.</p>
+
+<p>Duo sunt participes unius
+Cricheti, &amp; unus eorum
+implacitatur absque altero, &amp; per
+negligentiam suam perdit, non
+debet propterea alter perdere, qui
+præsens non fuit: nam res inter
+eos judicata non forisjudicat
+alios qui præsentes non fuerunt.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Deux personnes possedent en
+commun un cheval; l'un d'eux est
+appellé en Jugement pour le
+restituer, &amp; par sa négligence il
+perd sa cause; l'autre qui est
+absent n'est pas pour cela
+dépouillé de son droit sur cette
+monture: car ce qui est jugé entre
+deux ne peut préjudicier un tiers
+qui n'a pas été présent au
+Jugement.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XL.</p>
+
+<p>Eorum qui tenent terram suam ad
+censum, sit rectum relevium tantum
+quantum annuus census est.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Ceux qui tiennent leurs terres à
+cens payent pour relief le revenu
+d'une année.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLI.</p>
+
+<p>Cautè prospiciant, quorum est
+judicia facere, ut judicent,
+quemadmodum capiunt, cum dicunt:
+<i>Dimitte nobis peccata nostra</i>.
+Statuimus igitur ne quis hominem
+Christianum extra terram vendat,
+ac præfertim in ea patria ubi non
+cavetur ne anima perdatur, quam
+Deus vita sua redemit. Qui
+injuriam excitaverit, vel falsum
+judicium fecerit ira vel odio, vel
+data pecunia, sit in forisfactura
+Regis de xl. solidis, si non
+potest se allegiare (seu purgare)
+quod plus recti facere non scivit,
+libertatem suam perdat, nisi eam à
+Rege redimere potuerit ad ejus
+beneplacitum. Et si sit in Danorum
+Lege, sit forisfactus de Lahslite,
+si allegiare se non possit, se
+meliùs non facere scivisse. Et qui
+rectam legem &amp; rectum judicium
+recusaverit, sit forisfactus erga
+eum ad quem jus hoc pertinuerit:
+si sit erga Regem, vj. libris, si
+erga Comitem xi. solidi si in
+Hundredo xxx. solidi, &amp; erga omnes
+illos qui Curiam habent in Anglia,
+id est ad solidos Anglicanos. Et
+in Danorum lege qui rectum
+judicium recusaverit, sit in
+misericordia de suo <i>Lahslite</i>,
+nec querelam Regi fiat, de eo quod
+quis ei defecerit in Hundredo, nec
+in Comitatu.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Les Juges doivent faire
+attention, en rendant leurs
+Sentences, à ces paroles:
+Pardonnez-nous nos offenses; &amp; en
+conséquence nous défendons à tout
+homme de vendre un chrétien à des
+étrangers, &amp; sur-tout pour aller
+en un pays où on ne prend pas
+garde si les ames rachetées par la
+mort d'un Dieu se perdent. Que le
+Juge, d'ailleurs, qui suscite des
+querelles ou rend une Sentence
+injuste, par colere ou par haine,
+ou pour de l'argent, paye 40 s. au
+Rois; s'il ne peut alléguer</i> <i>avec
+vérité, &amp; prouver par l'épreuve
+qu'il ne pouvoit pas mieux juger,
+il perdra sa liberté, à moins
+qu'il ne la rachete sous le bon
+plaisir du Roi. Si ce Juge vit
+sous la Loi des Danois, sa
+composition, appellée Lahslite,
+sera aussi au profit du Roi; mais
+s'il a refusé de juger, il payera
+une amende à celui à qui il aura
+fait tort. Ainsi, si c'est le Roi
+qui est préjudicié, le Juge payera
+6 liv.; si ç'est un Comte,
+l'amende sera de 40 sols; si c'est
+l'Hundred ou quelqu'un qui ait
+Cour en Angleterre, il sera dû 30
+sols Anglois. Par la Loi des
+Danois, celui qui refuse Jugement
+peut être condamné à payer sa
+Lahslite entière, &amp; à ce moyen il
+e peut être traduit devant le
+Roi, soit que le Jugement ait été
+prononcé dans l'Hundred, soit
+qu'il l'ait été dans le Comté.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p110" id="p110">110</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Ne prenge hum nam mil en Conté ne
+de fors, d'ici qu'il ait tres fois
+demand dreit el Hundred v el
+Conté: e s'il a la tiers fiée ne
+pot dreit aveir, alt al Conté, e
+le Conté l'en a sete le quart
+jura: e se cili de fait de ki il
+se claime, duut prenge congé qui
+il pusse nam prendre pur le son
+l'um e pref.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Pignore, quod Namium vocant,
+capiendo.</i></p>
+
+<p>Non capiat quis Namium aliquod in
+Comitatu nec per vim usque dum ter
+rectum petierit in Hundredo aut in
+Comitatu, &amp; si ad tertiam vicem
+rectum non potest habere, eat ad
+Comitatum &amp; Comitatus præfigat ei
+diem quartum &amp; si <i>cili de fait de
+ki il se claime dunt prenge congè</i>
+ut possit Namium capere <i>pur le
+son lum &amp; pref</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p111" id="p111">111</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLII.</p>
+
+<p>Nemo Namium capiat neque in
+Comitatu, neque extra
+(<i>Comitatum</i>). Donec ter rectum
+petierit in Hundredo, vel in
+Comitatu: &amp; si ad tertiam vicem
+rectum non potest habere, eat ad
+Comitatum, &amp; Comitatus assignet ei
+diem quartum; &amp; si is deficiat de
+quo se clamat, tunc facultatem
+accipiat namium capiendi pro sua
+utilitate &amp; proficuo.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Que personne ne prenne Nams dans
+ou hors le Comté, sans au
+préalable avoir demandé trois fois
+droit à l'Hundred ou en la Cour du
+Comte; &amp; si à la troisieme fois on
+ne veut pas le juger, il peut
+s'adresser à cette Cour du Comte
+où on doit lui fixer 4 jours,
+après lesquels, si celui dont il
+se plaint ne comparoît pas, il
+pourra en prendre des nams suffisans
+pour son dédommagement.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p112" id="p112">112</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Ne nul achat le vailiant de iv.
+den. de mort, vif, sans testimonie
+ad iv. hommes, v de burt, v de
+vile: e le l'um le chalange, e il
+vent, ait testimonie, si n'ad nul
+warrant, rende l'um al un son
+chatel, e le forfait ait ki aver
+le deit: e si testimonie ad, si
+cum nous evis desunes, voest les
+treis foiz, e a la quart feiz le
+derainet, v il le rende.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>Ne quis rem aliquam emat sine testibus.</i></p>
+
+<p>Nemo emat quantum iv. denariis
+æstimatur; neque de re mortua
+neque de viva, absque testimonio
+iv. hominum aut de burgo aut de
+villa: &amp; si quis rem vendicat &amp;
+<i>il vent</i> habeat testimonium; si
+nullum habeat warrantum,
+respondeat alteri Catallum suum &amp;
+forisfacturam habeat qui habere
+debet, &amp; si testimonium habeat ut
+jam diximus, <i>voest</i> tribus
+vicibus vice quarta <i>le dereinet &amp;
+il le rende</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIV.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Aus ne semble pas raison, qui
+l'um face pruvance sur testimonie
+ki conussent ço que entre est, e
+qui nul nel prust devant le terme
+de vj. meis, apres ço qui l'aveir
+fu emblé.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIV.</p>
+
+<p class="mid"><i>De</i>::::::::::</p>
+
+<p>Præterea Rationi consonum non
+videtur ut quis <i>face pruvance sur
+testimonie ki conusent co que
+entre est, &amp; que nul nel prust
+devant le terme</i> vj. mensium
+postquam que <i>l'aveir su emble</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p113" id="p113">113</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIII.</p>
+
+<p>Nemo emat quantum iv. denariis
+æstimatur neque de re mortua,
+neque de viva, absque testimonio
+iv. hominum aut de burgo, aut de
+villa: &amp; si clametur, veniat, &amp;
+habeat testes: si nullum Warantum
+habet, reddat homo homini suum
+Catallum: &amp; forisfacturam habeat
+qui habere debet: &amp; si testes
+habeat, uti diximus supra,
+scilicet tribus vicibus, &amp; ad
+quartam vicem eum disrationet, vel
+rem reddat.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Personne ne peut acheter pour la
+valeur de quatre deniers de choses
+mortes ou vives sans avoir quatre
+témoins domiciliés dans un Bourg
+ou dans une Ville: car si
+quelqu'un reclame la chose vendue,
+&amp; s'il a des témoins, la chose
+achetée doit lui être restituée
+par l'acheteur qui n'a point de
+garant, &amp; en outre cet acheteur
+doit payer l'amende à qui elle
+appartient. Quand un acheteur a
+des témoins, il doit présenter ces
+témoins dans trois délais, comme
+on l'a ci-dessus dit; car si au
+4e délai il n'établit pas que la
+reclamation est injuste, l'objet
+de la reclamation doit être
+restitué.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIV.</p>
+
+<p>Non videtur rationi consentaneum
+ut probatio fiat per testes qui
+rem ablatam cognoscant, &amp; ut quis
+probet, vel probationem faciat,
+ante terminum vj. mensium,
+postquam res ablata &amp; subrepta
+fuit.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Il ne seroit pas raisonnable
+d'exiger que la preuve se fît par
+des témoins qui connussent la
+chose contestée, ni que l'on fût
+tenu de prouver le vol de la chose
+dans un moindre délai que celui des
+six mois, à compter du temps où
+elle auroit été volée.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLV.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>E al qui est redte, e testimonier
+de leautè, &amp; le plait trez foiz
+eschuit, e al quart mustrent li
+sumenour de ses treis defautes,
+uncore le mande l'um qui il plege
+truse, e vienge a dreit: e s'il ne
+volt, si ne vit l'um vif v mort,
+si prenge l'um quanque il ad, e si
+rende l'um al chalangeur sun
+chatel, e li Sire ait la meité,
+del remanant, &amp; le Hundred la
+meité. Et si nul parent n'ami
+cette justise deforcent, seint
+forfeit envers li Rei de vj. lib.
+e quergent le larun n'en qui
+poesté il seit trové, n'eit warant
+de sa vie, ne per defensed plait
+n'ait mes recovrer.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLV.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Vadimonio deserto.</i></p>
+
+<p><i>E al qui est redte e testimoniet
+deleaute &amp; le plait tres foiz</i>
+vicibus <i>eschuit</i>, &amp; ad quartam
+vicem ostendat summonitor de
+tribus defaltis, nihilominus <i>le
+mande lum</i> ut plegium inveniat &amp;
+veniat ad jus, &amp; si nolit, si non
+viderit hominem vivum aut mortuum,
+capiat quantum habet &amp; reddat
+petenti catallum suum &amp; Dominus
+habeat medietatem residui, &amp;
+Hundredum medietatem. Et si nemo
+<i>parent nami ceste justise
+deforcent seient forfeit envers le
+Rei de vj. lib. &amp; quergent le
+larun nen ki poeste il seit trove,
+neit Warant de sa vie, ne per
+defensed plait nait mes recovrer</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p114" id="p114">114</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVI.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Nul ne receit hom ultre iij.
+nuiz, si til ne li comand od qui
+il fust aniz.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVI.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Hospitibus.</i></p>
+
+<p>Nemo alium recipiet ultra iij
+noctes, <i>si til ne li command od
+qui fust aniz</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVII.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Ne nuls ne lait sun hum de li
+partir, plus qu'il est reté.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De Famulis.</i></p>
+
+<p>Nemo hominem suum à se discedere
+patiatur postquam rectatus fuerit.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLV.</p>
+
+<p>Ille verò qui rectatus est, &amp;
+testimonium habet de legalitate, &amp;
+ter placitum deseruit, &amp; in quarta
+vice tres ejus defaltas ostendunt
+summonitores: adhuc ab eo petitur,
+ut plegium inveniat, &amp; ad tectum
+veniat: &amp; si nolit, si non visus
+fuerit vivus aut mortuus, capiatur
+quidquid habet, &amp; reddatur
+clamatori seu petenti, &amp; Dominus
+habeat medietatem residui, &amp;
+Hundredus medietatem. Et si nullus
+parens vel amicus hanc justitiam
+deforciant, sint forisfacti erga
+Regem de vj. libris, &amp; quærant
+latronem, &amp; in cujuscumque
+potestate inventus fuerit non
+habeat Warantum de vita sua, nec
+possit in posterum pro defensione
+sua placitum recuperare.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>L'assigné qui a de bons
+témoignages de légalité, &amp; qui n'a
+pas comparu pendant trois Plaids
+est mis en défaut au quatrieme
+Plaid par celui qui l'a sommé de
+comparoître; mais outre cela on
+doit le sommer itérativement de
+trouver Plege, &amp; de venir en
+Jugement; &amp; s'il ne veut pas se
+présenter, ou lorsqu'on ne le
+trouve ni vif ni mort, tout ce qui
+lui appartient doit être saisi, &amp;
+valeur de la chose réclamée au
+demandeur; le Seigneur de
+l'assigné a la moitié du restant,
+&amp; l'Hundred l'autre moitié. Les
+parens &amp; amis de l'assigné qui ne
+forment point d'opposition à ce
+Jugement, &amp; ne font point de
+démarches pour le trouver, doivent
+6 liv. d'amende au Roi; &amp; si
+l'assigné se trouve ensuite chez
+quelque personne que ce soit, il
+ne pourra plus de sa vie aucune
+Audience pour se défendre.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p115" id="p115">115</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVI.</p>
+
+<p>Nemo alium recipiat ultra iij.
+noctes, nisi is aliter jubeat cum
+quo venit.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Personne ne doit loger un inconnu
+chez soi plus de trois nuits, à
+moins qu'il ne soit recommandé par
+quelque personne connue.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVII.</p>
+<p>Nemo hominem suum à se discedere
+patiatur, ex quo rectatus fuerit.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Personne ne doit souffrir qu'un
+homme pour lequel il a été appellé
+en Jugement sorte de chez lui.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p116" id="p116">116</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVIII.</p>
+<br>
+
+<p><i>Et ki larun encontre, e sanz qui
+a acient li leit aler, si l'amende
+a la vailance de larun, v se
+n'espurge per plener lei qui il
+laron nel sout. Et ki le cri orat,
+e sursera, la surcise li Rei
+amend, v s'en espurget.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVIII.</p>
+
+<p class="mid"><i>De</i>:::::::::</p>
+
+<p>Et qui Latronem <i>en contre e sanz
+qui a acient li leit alter si la
+mend a la vailence de larun, v se
+n'espurge per plener lei</i> quod
+Latro non sit <i>e ki le cri orat e
+sursera, la sursise li ei amend,
+ou sen espurget</i>.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIX.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>E chascun Seniour eit son
+Seriant, v sun plege, qi si nel
+reté qui ait a dreit el Hundret.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIX.</p>
+
+<p class="mid"><i>De</i>::::::::::</p>
+
+<p>Quilibet etiam Dominus habeat
+servientem suum aut plegium suum
+<i>qi</i>, si non rectatus fuerit,
+habeat ad rectum in Hundredo.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">L.</p>
+
+<br>
+
+<p><i>Si est ascons qui blamet seit, de
+dinz le Hundred iv. humes le
+retent, sei xij. main s'espurget,
+e si il seut suist deduz la
+chalange, li Sires rende sun were,
+&amp; si l'un chalange le Seignour,
+qui par le seut seit alé, si
+s'escudie sei vj. main: e s'il ne
+pot enver li Rei l'ament, e cil
+soit vilage.</i></p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">L.</p>
+
+<p class="mid"><i>De</i>:::::::::</p>
+
+<p>Si quis intra Hundredum incusatus
+fuerit &amp; iv. homines <i>le retent</i>,
+se duodecima manu purget, &amp; si <i>il
+seust suist deduz la chalenge</i>,
+Dominus reddat Weram suam <i>e si
+lun chalenge, le Seignour que per
+le seut seit aler si se purget</i>
+duodecima manu, &amp; si non posset
+emendet versus Regem &amp; sit
+utlagatus.</p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<span class="pagenum"><a name="p117" id="p117">117</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLVIII.</p>
+
+<p>Et qui in Latronem incurrit,
+eumque salvum gratis dimittit,
+emendam solvat ad valorem
+Latronis, vel per plenariam legem
+se expurget, quod latronem esse
+nescivit. Et qui clamorem audiet,
+&amp; supersedebit, supersisam Regis
+emendet, vel se expurget.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Celui qui rencontre un voleur, &amp;
+qui le laisse aller, quoiqu'il le
+connoisse pour tel, doit payer,
+par forme d'amende, le prix de la
+personne du coupable, ou bien se
+purger par l'épreuve ordinaire de
+ce qu'il ne connoissoit pas le
+larron pour tel. Il y a plus,
+celui qui entendra proclamer un
+voleur, &amp; restera tranquille, sans
+faire aucunes recherches, payera
+l'amende de sa négligence au Roi
+ou sera tenu de subir l'épreuve.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">XLIX.</p>
+
+<p>Quilibet etiam Dominus habeat suum
+servientem, vel suum plegium, cum
+quo si rectatus fuerit, eat ad
+rectum in Hundredo.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Quand un Seigneur n'est point
+appellé en Jugement (pour
+représenter son homme qui a commis
+un vol) il doit envoyer à
+l'Hundred son Sergent ou une
+Caution.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid">L.</p>
+
+<p>Si is qui accusatur absconsus est,
+&amp; ad Hundredum à iv. hominibus
+rectatur, duodecima manu se
+expurget. Et si post clamorem
+aufugiat, Dominus reddat suam
+Weram. Et si clametur Dominus,
+quòd ex sua scientia excesserit,
+se excondicat se vj. manu: quod si
+non potest, emendam solvat Regi, &amp;
+sit utlagatus.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 49%;">
+<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p>
+
+<p><i>Si quelqu'un étant dans l'Hundred
+est accusé par quatre hommes, il
+peut se justifier par le serment
+de 12; &amp; s'il s'enfuit durant
+l'instruction, le Seigneur doit
+payer la composition du fugitif;
+mais quand le Seigneur est
+lui-même accusé d'avoir facilité
+son évasion, il ne peut se purger
+de ce crime que par le serment de
+six personnes, &amp; quand il ne peut
+trouver ce nombre de jureurs, il
+paye une amende au Roi, &amp; est
+banni.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p118" id="p118">118</a></span><br><br>
+
+<h4>PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES</h4>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>OBSERVATIONS</h3>
+
+<h5><i>Sur les Loix d'Edouard le Confesseur.</i></h5>
+
+<h4><span class="sc">Article premier.</span></h4>
+
+<p>Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée
+que j'ai donnée de ces Loix dans le discours préliminaire,
+qu'une lecture réfléchie des articles principaux dont elles sont
+composées.</p>
+
+<p>Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que
+ces Loix ont été mal entendues jusqu'ici; &amp; d'un autre côté à
+indiquer les expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi
+dans la traduction de ces Loix<a id="footnotetag32" name="footnotetag32"></a>
+<a href="#footnote32"><sup class="sml">32</sup></a>, pour inspirer insensiblement
+aux Anglois, qu'il avoit subjugués, le goût des Loix Normandes.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote32" name="footnote32"><b>Note 32: </b></a>
+<a href="#footnotetag32"> (retour) </a> <i>Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40.</i></blockquote>
+
+<h4>II[A].</h4>
+
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 74%;">
+<p>Selden intitule cet article <i>de hominum Regis privilegio</i>. Cependant
+il n'y est point question d'un privilége qui fût particulier
+a des personnes soumises plus directement que d'autres au Roi,
+mais seulement de faire connoître le tribunal auquel les Officiers
+Royaux devoient répondre de leurs malversations.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 24%;">
+<p class="sml">A: <i>Nota.</i> Le nombre qui est en tête de chaque
+Observation, indique l'Article des Loix d'Edouard, auquel
+l'Observation se rapporte.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<h4>III.</h4>
+
+<p>L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit
+une amende contre ceux qui lui faisoient un procès injuste;
+cette amende s'appelloit <i>Sac</i>: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses
+terres par d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de
+<i>Soc</i>: 3º. Il étoit exempt de taxes, ou <i>ton lieux tol</i>, sur ce qu'il
+vendoit dans l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des
+esclaves dont la personne, les enfans &amp; les biens étoient attachés
+fonciérement aux terres dont il étoit propriétaire, <i>Theme</i>:
+5º. Il avoit le droit de punir les voleurs trouvés sur ses fonds
+<span class="pagenum"><a name="p119" id="p119">119</a></span>
+en flagrant délit, <i>Infan genthe of</i>: ce qui ne s'entendoit cependant
+pas d'une peine capitale.</p>
+
+<p>Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui
+ont de tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent
+que des conséquences nécessaires d'une police générale établie
+pour encourager la culture des terres. Celui qui avoit des fonds
+considérables ne pouvoit les faire exploiter par sa famille seule;
+il étoit donc naturel qu'il confiât la culture de partie de ces fonds
+aux pauvres ou à des esclaves, &amp; qu'il eût la liberté de les
+châtier sans procédures, &amp; provisoirement pour les torts qu'ils
+faisoient aux autres Colons qui vivoient aussi sous sa dépendance.</p>
+
+<h4>IV.</h4>
+
+<p><i>L'Hundred</i> étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les
+Chefs de ces familles s'assembloient à certains jours pour régler
+les opérations de ceux qui leur étoient subordonnés, &amp; pour répartir
+entr'eux les taxes imposées sur <i>l'Hundred</i>. Lors donc qu'un
+Colon attaché à une famille l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit
+garant devoit à l'Hundred un dédommagement du profit
+que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque chef de famille eût
+été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient, ç'auroit été
+à ce Chef &amp; non à <i>l'Hundred</i> que le dédommagement auroit appartenu;
+jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard
+aucunes traces de féodalité.</p>
+
+<h4>V.</h4>
+
+<p>1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer
+en Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois,
+qu'est provenue cette rigueur des anciennes Coutumes de
+Normandie contre les voleurs; &amp; on ne peut se dissimuler que
+la forme de la clameur usitée en Angleterre, pour exciter les
+habitans des lieux où les malfaicteurs se réfugioient à les arrêter,
+ait fourni à Raoul l'idée du haro.</p>
+
+<p>2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit
+de poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur
+auroit exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur
+sans précaution.
+<span class="pagenum"><a name="p120" id="p120">120</a></span></p>
+
+<h4>VI.</h4>
+
+<p>1º. <i>Cil qil cla. Ille qui clamat.</i></p>
+
+<p>2º. <i>Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto.</i> Il
+y avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les
+bestiaux qui étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres<a id="footnotetag33" name="footnotetag33"></a>
+<a href="#footnote33"><sup class="sml">33</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote33" name="footnote33"><b>Note 33: </b></a>
+<a href="#footnotetag33"> (retour) </a> <i>Leg. Forest. Scot.</i></blockquote>
+
+<h4>IX.</h4>
+
+<p>Selden &amp; du Cange ont interprété différemment le texte de
+cet article; mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans
+l'article 8. le meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident
+que c'est à la veuve, aux parens &amp; aux enfans de ce Seigneur
+que l'article 9 ordonne de restituer; cette restitution y
+est en effet fixée à 20 s.; souvent les articles qui distinguent les
+cas des noms sont omis dans l'ancien Normand, le texte de Littleton
+en fournit des preuves à chaque ligne.</p>
+
+<h4>XVIII.</h4>
+
+<p><i>Les Bordiers</i>, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit
+des bâtimens. <i>Les Bonniers</i>, ceux qui n'avoient qu'une quantité
+déterminée de terres labourables. On use ici de noms françois
+qui n'ont pû être connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder
+les fiefs, &amp; il n'y avoit point de fiefs sous Edouard le
+Confesseur.</p>
+
+<h4>XXII.</h4>
+
+<p>Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires
+rapportés par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend
+aux Abbés &amp; aux Abbesses d'amasser pour payer après le
+décès de leurs prédecesseurs le cens appellé <i>hergeate</i>, <i>heriet</i>, ou
+<i>heriot</i>, cens qui se levoit sur la succession des Grands du Royaume
+au profit du Roi.</p>
+
+<p>Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom <i>d'heriet</i>;
+c'est, selon lui, un droit qu'ont <i>certains Seigneurs de fonds de prendre</i>
+<span class="pagenum"><a name="p121" id="p121">121</a></span>
+<i>pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui
+se trouve parmi ses avoirs</i>: mais, ajoute-t-il, ce droit <i>de rien ne
+touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison
+ad a relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, &amp; pluis
+de villeins que de fraunks</i>.</p>
+
+<p>De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard,
+au temps du Conquérant, ont confondu l'<i>hergeate</i> avec le relief
+Normand. Car le relief fixé pour le Comte, le Baron, le
+Vavasseur, par ces loix, ne pouvoit servir à maintenir les héritiers
+de ces différentes sortes de personnes, ni dans l'état ni dans
+les fonds de leurs peres, puisque sous Edouard le Confesseur ces
+titres de dignité n'étoient pas connus des Anglois, que les offices
+<i>des Tanes des Aldermans &amp;c.</i> n'étoient point héréditaires, &amp;
+qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices. <i>Comes</i>,
+dit Camden, <i>saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine comites
+&amp; consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua
+lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum
+feudales hæreditarii &amp; patrimoniales esse ceperunt, primo sine
+loci nomine, dein loci nomine adjuncto, &amp; tertio comitatus denario
+id est tertia parte mulctarum regis ex placitis accrescentium illis
+assignato.</i></p>
+
+<p>Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de <i>Comtes</i>, <i>de Barons</i>,
+<i>de Vavasseurs</i>, employés dans les loix d'Edouard, la signification
+que ces noms ont actuellement parmi nous &amp; en Angleterre;
+on doit au contraire les considérer comme indiquans seulement
+les personnes qui occupoient le premier rang dans l'ordre
+civil sous Edouard; c'est-à-dire, les Gouverneurs de l'<i>hundred</i>,
+les chefs de chaque famille de l'<i>hundred</i> &amp; les hommes libres qui
+tenant de l'<i>hundred</i> des fonds à ferme, étoient incorporés dans une
+des cent familles dont l'<i>hundred</i> étoit ordinairement composé.</p>
+
+<h4>XXVII.</h4>
+
+<p>Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de <i>Seigneur</i>
+est employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un
+fonds &amp; non un Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont
+été connus en Angleterre que postérieurement à la conquête.
+<span class="pagenum"><a name="p122" id="p122">122</a></span>
+<i>Concessit</i>, dit Spelman, <i>ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris
+cum quibusdam auctionibus in singulis observandam. Quæ igitur
+in charta (magna) deprehenduntur Henrici I. de suo addita &amp;
+ad legem Edwardi Confessoris minimè pertinentia, orta videntur
+ratione juris feodalis quod Anglis primus imposuit Guillelmus Conquestor<a id="footnotetag34" name="footnotetag34"></a>
+<a href="#footnote34"><sup class="sml">34</sup></a>.</i>
+Il n'est donc pas question en cet article de Pairs de fief,
+mais de personnes qui tenoient des fonds dans le même hundred.
+Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps d'Alfred
+le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons,
+Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote34" name="footnote34"><b>Note 34: </b></a>
+<a href="#footnotetag34"> (retour) </a> <i>Spelm. de rebus Anglic.</i></blockquote>
+
+<h4>XXIX.</h4>
+
+<p>Si, par le nom de <i>Villain</i> on eût entendu un homme dont,
+conformément aux loix féodales, la personne &amp; les biens auroient
+été totalement en la disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit
+pas été assujetti <i>au relief</i>, car <i>le relief</i> n'étoit établi que
+pour se conserver un droit, &amp; le Villain de fief n'en avoit aucun
+ni sur sa propre personne ni sur les fonds qu'il cultivoit, ni
+même sur ses meubles ou sur les fruits de son industrie.</p>
+
+<h4>XXXIV &amp; XXXV.</h4>
+
+<p>Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui
+viennent d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de
+fief, mais de <i>seigneurages</i>. Pour bien saisir l'énergie de cette
+derniére dénomination, on doit se rappeller que l'<i>hundred</i> étoit
+composé de cent familles. Chacune de ces familles dressoit un
+rôle des hommes libres, des esclaves &amp; des enfans qui avoient
+plus de 12 ans, &amp; le présentoit au Gouverneur de l'hundred,
+qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les familles, deux
+fois par an, les Réglemens provisoires &amp; économiques pour la
+distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres,
+Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son
+district. Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit <i>seigneurage</i>,
+ils ne pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient
+subordonnés, de plus grands travaux que ceux que l'<i>hundred</i>
+<span class="pagenum"><a name="p123" id="p123">123</a></span>
+avoit déterminés. Ces Colons appartenoient si peu à ces Chefs,
+que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer, tant qu'ils étoient en
+état de travailler; &amp; lorsqu'un de ces Colons mouroit ou s'enfuyoit,
+le Chef de la famille étoit obligé de le faire remplacer,
+ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'<i>hundred</i> substituoit
+quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement cet
+ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps
+constitué l'économie féodale. <i>Les seigneurages</i> étoient si peu maîtres
+des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter
+un des membres de leur familles de concourir à la culture des
+terres dont l'exploitation leur avoit été confiée.</p>
+
+<h4>XL.</h4>
+
+<p>Les principaux de l'<i>hundred</i> après leur décès laissoient leurs
+armes &amp; leurs chevaux au Roi, &amp; le Roi prenoit aussi sur les
+meubles des cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens
+auquel l'<i>hundred</i> les avoit imposés annuellement pendant leur vie.
+Au moyen de cette taxe l'<i>hundred</i> étoit exempt de toute autre
+imposition pour les besoins de l'Etat.</p>
+
+<h4>XLV &amp; L</h4>
+
+<p>Si le <i>Sire</i> dont parle cet article eût été un <i>Seigneur</i> de fief,
+pourquoi l'<i>hundred</i> auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce
+Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à <i>l'hundred</i>? Pourquoi
+le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de son
+vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage
+<i>de légalité</i> exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas
+d'un vassal de fief, mais d'un membre <i>de l'hundred</i>; car c'étoit
+une loi <i>des hundreds</i> que les Colons qui quittoient une famille
+pour s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun
+établissement qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient
+encouru aucune note d'infamie, &amp; que leur changement
+de domicile avoit été autorisé par les Chefs, sous la dépendance
+desquels ils avoient vecu.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p124" id="p124">124</a></span>
+
+<h4>XLVIII.</h4>
+
+<p><i>E ki le cri ora.</i></p>
+
+<p>J'ai dit ci devant que le mot de <i>haro</i> tiroit son origine du nom
+<i>de Raoul</i>; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince
+les formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire
+voir quelle idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en
+décorant de son nom la procédure la plus prompte &amp; la plus
+efficace, pour arrêter le cours des vols &amp; des brigandages dans
+l'intérieur de son Etat. En effet, en considérant cette procédure
+en elle-même &amp; indépendamment de toute dénomination, il me
+paroît évident que son époque est aussi ancienne que l'entrée des
+Francs dans les Gaules.</p>
+
+<p>Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple <i>en centaine</i>.
+Quiconque dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine
+avoit été volé, devoit être sur le champ indemnisé de sa perte
+par ceux qui vivoient dans le même district, &amp; tous étoient
+forcés de marcher à la poursuite du voleur. Celui qui l'arrêtoit
+recevoit pour prix de son zele la composition à laquelle la classe
+du coupable étoit taxée par la loi pour les crimes capitaux. Si
+le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un <i>Antrustion</i>, la moitié
+de la composition appartenoit à ce Seigneur; mais toute personne
+avertie de poursuivre l'accusé, &amp; qui négligeoit de le faire,
+étoit condamné en 5 s. d'amende<a id="footnotetag35" name="footnotetag35"></a>
+<a href="#footnote35"><sup class="sml">35</sup></a>. Les peines contre ceux
+qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper,
+contre les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere
+de se purger par le serment du crime de larcin; tout cela
+et énoncé &amp; réglé dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle<a id="footnotetag36" name="footnotetag36"></a>
+<a href="#footnote36"><sup class="sml">36</sup></a>
+dans les mêmes termes des loix d'Edouard le Confesseur,
+&amp; des autres loix Angloises antérieures au regne de Guillaume
+le Conquérant. Les fiefs étant devenus héréditaires en France,
+la Police des centaines s'abolit nécessairement. Le Comte propriétaire
+de son bénéfice continua d'être dépositaire de l'autorité
+royale, &amp; il se trouva seul chargé de réprimer dans le ressort
+de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les
+<span class="pagenum"><a name="p125" id="p125">125</a></span>
+vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter
+les malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres
+d'une centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été
+regardé entre vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés
+respectives. Maîtres chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur
+leur avoit assignée, &amp; dans un temps où les Seigneurs
+étoient presque toujours en guerre les uns contre les autres;
+il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût eu des prétextes
+pour s'introduire impunément sur les fonds du sous-feudataire
+d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire, les <i>hundreds</i>
+ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne
+<i>Déthelvolph</i>, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred,
+&amp; Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique
+des maximes de leur administration. L'une des principales
+de ces maximes étoit que l'intérêt de l'<i>hundred</i>, pour l'expulsion
+ou le châtiment des vagabonds ou des larrons, fût regardé par
+chacun de ses membres comme s'il lui étoit personnel. <i>Si quis
+reus ante vadationem vel post transfugeret, omnes ex centuria &amp; decima
+Regis mulctam incurrerent.</i><a id="footnotetag37" name="footnotetag37"></a>
+<a href="#footnote37"><sup class="sml">37</sup></a> De-là en Angleterre la sûreté des
+grands chemins. Elle étoit telle en 892, qu'on suspendoit des
+anneaux d'or aux arbres, &amp; qu'il ne se trouvoit personne assez
+téméraire pour les enlever.<a id="footnotetag38" name="footnotetag38"></a>
+<a href="#footnote38"><sup class="sml">38</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote35" name="footnote35"><b>Note 35: </b></a>
+<a href="#footnotetag35"> (retour) </a> <i>Balus. 1er vol. Capitul. col. 19.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote36" name="footnote36"><b>Note 36: </b></a>
+<a href="#footnotetag36"> (retour) </a> <i>Ibid.</i> 2e vol. ann. 854, col. 346 &amp; suivantes.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote37" name="footnote37"><b>Note 37: </b></a>
+<a href="#footnotetag37"> (retour) </a> <i>Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo
+ hundred.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote38" name="footnote38"><b>Note 38: </b></a>
+<a href="#footnotetag38"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote>
+
+<p>Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la
+Neustrie. A peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes
+loix qu'il avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des
+voleurs. La suspension des anneaux d'or dans les voies publiques,
+les épreuves pour avoir révélation des crimes, les clameurs pour
+la poursuite des coupables, les amendes contre ceux qui négligeoient
+de les arrêter, tous ces établissemens, dont l'origine
+étoit oubliée en France, lui furent attribués par les Normands.
+Comme ces établissemens étoient convenables à la circonstance
+où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux brigands,
+dont une guerre longue &amp; cruelle n'avoit pas depuis long-temps
+permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent
+<span class="pagenum"><a name="p126" id="p126">126</a></span>
+le précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les
+vassaux dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt
+à les contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir
+entre les Seigneurs Normands, sous le gouvernement de leur
+nouveau Duc, aucune de ces querelles particulieres qui divisoient
+les Seigneurs François, &amp; que la foiblesse de Charles le simple
+autorisoit: car Raoul exerçoit directement, &amp; sous la médiation
+des Grands de son Duché, sa jurisdiction souveraine
+sur tous les sous-feudataires. Guillaume le Conquérant qui avoit
+toujours été sincérement attaché aux loix de ses prédécesseurs en
+montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde d'abolir
+en ce Royaume le <i>hue &amp; cri</i> qui s'y pratiquoit dans les <i>hundreds</i>;
+il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur
+en celui de <i>haro</i>. En ne donnant point à cette procédure un
+titre qui auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit
+familiere aux Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement
+se persuader que le Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir
+toutes leurs loix, &amp; conséquemment se déterminer à recevoir
+avec moins de répugnance de la part de ce Prince quelques
+nouveaux usages en compensation d'une coutume ancienne qui
+leur étoit chere, &amp; dont il ne les privoit pas.</p>
+
+<p>Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms
+qui ont toujours désigné en Angleterre &amp; en Normandie la procédure
+dont il s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un
+&amp; l'autre pays elle étoit fondée sur les mêmes regles &amp; avoit
+les mêmes effets. C'est sur-tout dans l'ancien Coutumier de
+Normandie qu'on peut prendre une connoissance exacte des caracteres
+du <i>haro</i> tel que Raoul l'avoit institué; &amp; en comparant
+ce haro avec l'<i>huesium</i> qui a subsisté en Angleterre avant
+&amp; après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas possible
+de méconnoître l'identité de leur origine, &amp; on se trouvera
+forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant
+point encore désunie de la couronne de France, &amp; n'ayant point
+encore subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie &amp; celle
+d'Angleterre se trouvoient soumises à la même législation.</p>
+
+<p>Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54,
+nous dit du Haro: <i>Il ne doibt estre cryé fors pour cause
+<span class="pagenum"><a name="p127" id="p127">127</a></span>
+criminelle, si comme pour feu ou pour larcin, ou pour homicide ou pour
+autre évident péril, si come s'aulcun court seure à un aultre le cousteau
+trait. Cil qui crie Haro</i>, ajoûte le Compilateur, <i>sans appert
+péril le doibt amender au Prince; &amp; s'il nie qu'il ne le cria pas, le
+Prince doibt enquerir par les prochains d'illec &amp; par ceulx qui l'oüirent
+savoir s'ils ouyrent le Haro que cil nie, &amp; s'il en est attaint,
+il l'amendera; &amp; se l'enqueste le met en non savoir, il s'en pourra
+desrener.</i></p>
+
+<p><i>Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy
+il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non
+pourtant il n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges
+de l'amende.</i></p>
+
+<p><i>Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison
+s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict;
+&amp; se le mesfaict est apparissant, &amp; cil qui en est accusé dye
+qu'il est prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne
+doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il
+n'y a point de coulpe.</i></p>
+
+<p><i>A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; &amp; s'ils voyent
+mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy
+le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir
+ou crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender
+au Prince, ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en
+sont accusés; s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre
+à la Justice, &amp; ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est
+pour appert péril. Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder
+tels malfaicteurs ou les amener en prison en la Ville où les
+malfaicteurs sont, doibvent faire aide de leurs corps une nuict &amp; un
+jour ou d'aultres pour eulx qui soient suffisans à les mener en prison,
+&amp; c'est appellé le plet de l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent
+estre réfrénez à l'espée &amp; aux armes, &amp; doibvent estre mis en
+prison &amp; lyéz.</i></p>
+
+<p>Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de
+l'<i>hue &amp; cry</i> des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes;
+ils parlent de la <i>clameur</i> telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis
+la conquête de l'Angleterre par les Normands. Quant à la
+maniere de procéder aux clameurs avant la conquête, les Loix
+<span class="pagenum"><a name="p128" id="p128">128</a></span>
+d'Edouard nous l'apprennent. Selon ces Loix, articles 5, 25 &amp;
+48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le vol &amp; l'homicide,
+que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit droit de les
+faire, &amp; ceux de l'<i>hundred</i> qui négligeoint de poursuivre l'accusé
+&amp; de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on
+ne conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté
+au Juge, &amp; que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs
+de l'hundred, ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient
+responsables jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges.
+Art. 50, il étoit enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les
+Eglises.</p>
+
+<p>On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les
+premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: <i>Decretum
+est ut quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo
+quod per diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias
+exercerent centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale
+qui perdiderat recipiat, &amp; latro insequatur. Vel si in alterius
+centena appareat &amp; adhuc admoniti si neglexerint quinos solid...
+condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit
+integram sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem
+vel quem libet culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat
+........ si quis ad vestigium minandum vel latronem persequendum
+admonitus venire noluerit quinque solidis condemnetur<a id="footnotetag39" name="footnotetag39"></a>
+<a href="#footnote39"><sup class="sml">39</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote39" name="footnote39"><b>Note 39: </b></a>
+<a href="#footnotetag39"> (retour) </a> <i>Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat.</i></blockquote>
+
+<p>Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue
+encore actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que
+les formalités des Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête.
+On n'y apperçoit qu'une seule différence: au lieu que
+chez les François, avant le Duc Raoul, ainsi que chez les Anglois,
+jusqu'au regne de Guillaume le Conquérant, la Clameur
+s'étoit faite d'<i>hundred</i> en <i>hundred</i> ou de <i>centaine</i> en <i>centaine</i>; après
+la cession de la Normandie à Raoul, ainsi qu'après la conquête
+du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces Clameurs que de fief
+en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent d'abord la
+<span class="pagenum"><a name="p129" id="p129">129</a></span>
+jurisdiction de ces fiefs, &amp; ensuite les Juges des Seigneurs, quand
+ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus
+aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées
+aux <i>Seigneurages</i> ou chefs des <i>hundreds</i> ou des <i>centaines</i>. Rien
+ne prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de
+cette pratique que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes,
+&amp; les précautions prises pour la conserver par les
+Rois d'Angleterre successeurs du Conquérant.</p>
+
+<p><i>Si aliquis damnum</i>, dit Smith, <i>ex furto passus, aut qui ipsum
+spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius
+ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere
+debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam
+commigrare, &amp; constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare.
+Itaque oppidatim per acclamationem istam tantisper furem persequuntur,
+donec ipsum prehenderint. Paroecia si quæ diligentem
+operam in perscrutando non adhibuerit sed evadendi copiam fieri
+concesserit, Regi mulctam pecuniariam persolvit &amp; spoliato damnum
+resarcit unde lictoris munere quivis Anglus defungitur, &amp; quisquis
+segnem aut minime diligentem operam adhibuerit, non famæ
+modo verum etiam pecuniariæ animadversionis periculum adit<a id="footnotetag40" name="footnotetag40"></a>
+<a href="#footnote40"><sup class="sml">40</sup></a>.</i>
+Britton ajoûte que si le plaintif étoit <i>villain</i> ou <i>deforceour</i>, il
+n'avoit pas le droit de faire la clameur, <i>de lever hu &amp; cry</i>;
+mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de
+crime en Justice, pouvoit <i>lever sa meyne</i>, c'est-à-dire, son voisinage
+de <i>corne &amp; de bouche</i>, &amp; de <i>faire prendre tous les destaurbunts</i>
+ou suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier
+Comté.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote40" name="footnote40"><b>Note 40: </b></a>
+<a href="#footnotetag40"> (retour) </a> <i>De Repbl. &amp; Administ. Angl. Thom. Smith. c.
+ 23.</i></blockquote>
+
+<p>Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement
+avec lequel le Peuple &amp; les Officiers de Justice concouroient
+à l'effet de l'<i>hue</i> &amp; du <i>cry</i> établis pour la sûreté publique.
+Mais cette ardeur se rallentit durant les guerres qui diviserent
+la France &amp; l'Angleterre sous les regnes postérieurs à celui du
+Conquérant. Bien des gens appellés pour aller à la poursuite
+des malfaiteurs s'en dispensoient sous divers prétextes, &amp; la difficulté
+de prouver judiciairement combien ces prétextes étoient
+<span class="pagenum"><a name="p130" id="p130">130</a></span>
+frivoles, détermina Henri III, qui commença de régner en 1216,
+a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles avoient été
+pratiquées du temps des <i>Hundreds</i>. Voici l'Ordonnance de ce
+Prince sur cette matiere.</p>
+
+<p><i>Henricus, Dei gratia, &amp;c. Rex<a id="footnotetag41" name="footnotetag41"></a>
+<a href="#footnote41"><sup class="sml">41</sup></a>, Vice-Comiti tali vel tali,
+salutem. Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam,
+provisum est de Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus,
+burgis &amp; omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis
+Domini usque ad festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis
+civitatibus ad singulas portas per sex homines armis munitos,
+&amp; in singulis burgis per 12 homines, &amp; in singulis villis integris
+per 6 homines vel quatuor ad minus similiter armis munitos, secundum
+numerum inhabitantium &amp; vigilent continuò per totam noctem
+ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si aliquis extraneus
+transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et tunc si fidelis
+sit, dimittatur, &amp; si suspectus sit, Vice-Comiti liberetur qui ipsum
+sine omni difficultate &amp; dilatione recipiat, &amp; salvò custodiat: si vero
+hujusmodi extranei transitum facientes se non permiserint arrestari,
+tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos undique, &amp; eum insequantur
+cum tota villata &amp; vicinis villatis cum clamore &amp; hutesio
+de villa in villam, donec capiantur: &amp; tunc liberentur Vice-Comiti
+sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi arrestationis
+vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per Ballivos
+suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi &amp; villæ præmuniantur
+ad singulas prædictas vigilias &amp; sectas ita diligenter faciendum, ne
+defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est etiam,
+quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc specialiter
+assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in
+hundredum, &amp; civitates &amp; burgos; &amp; convenire faciant coram eis
+in singulis hundredis civitatibus &amp; burgis, cives, burgenses, liberè
+tenentes, villanos &amp; alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem
+sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma,
+secundum quantitatem terrarum &amp; catallorum suorum, scilicet ad quindecim
+libratas terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium,
+cultellum &amp; equum. Ad decem libratas terræ unum habergetum,</i>
+<span class="pagenum"><a name="p131" id="p131">131</a></span>
+<i>capellum ferreum, gladium &amp; cultellum. Ad centum solidatas terræ
+unum purpunctum, capellum ferreum, gladium, lanceam &amp; cultellum.
+Ad quadraginta solidatas terræ, &amp; eo amplius usque ad
+centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas &amp; cultellum.
+Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati sint ad
+falces, gisarmas, cultellos &amp; alia arma minuta. Ad catalla sexaginta
+marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium,
+cultellum &amp; equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum,
+capellum ferreum, gladium &amp; cultellum. Ad catalla viginti
+marcarum, unum purpunctum, capellum ferreum, gladium &amp; cultellum.
+Ad catalla novem marcarum, gladium, cultellum, arcum,
+&amp; sagittas. Ad catalla quadraginta solidatarum, &amp; eo amplius
+usque ad decem marcas, falces, gisarmas, &amp; alia arma minuta.
+Omnes enim alii qui possunt habere arcus &amp; sagittas extra forestam
+habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus &amp; pilatos. In singulis
+civitatibus, &amp; burgis jurati ad arma sint coram majoribus civitatis
+&amp; præpositis &amp; Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In
+singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo,
+secundùm numerum inhabitantium &amp; provisionem prædictorum. In
+singulis verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius,
+ad cujus mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant,
+&amp; eis sint intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad
+conservationem pacis nostræ. Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites
+per civitates &amp; burgos &amp; omnia mercata Ballivorum suorum,
+quòd nulli conveniant ad turniandum vel burbandum nec ad
+alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant armati nisi
+specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et si aliqui
+fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc provisionem nostram,
+arrestentur &amp; Vice-Comiti liberentur: &amp; si se non permiserint
+arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum &amp; villatarum,
+&amp; alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique,
+&amp; cum vicinis villis, &amp; de villa in villam ipsos insequantur, donec
+capiantur &amp; Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties
+autem contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis
+nostræ, prædones &amp; malefactores in parcis vel vivariis, statim
+propter eos fiat hutesium; &amp; ipsos insequantur donec capiantur &amp;
+Vice-Comiti liberentur, sicut de aliis prædictum est. Et omnes</i>
+<span class="pagenum"><a name="p132" id="p132">132</a></span>
+<i>Vice-Comites &amp; eorum Ballivi, constabularii, jurati ad arma, cives,
+burgenses, liberè tenentes &amp; villani talem sectam faciant propter prædictos
+malefactores, ne ipsi malefactores evadant, &amp; ne si pro eorum
+defectu evadant, ii in quibus defectus inventus fuerit graviter
+puniri debeant, &amp; sic per Consilium nostrum puniantur, quòd poena
+illorum aliis metum incutiat &amp; auferat materiam delinquendi. Suspectos
+autem de die per quascunque arrestationes recipiant arrestatos,
+Vice-Comites, sine dilatione &amp; difficultate salvò custodiant;
+donec per legem terræ deliberentur. Et ideò tibi præcipimus, quòd
+sicut corpus tuum &amp; omnia tua diligis, una cum dilectis &amp; fidelibus
+nostris Henrico filio Bernardi, Petro de Goldintuna quos tibi ad
+hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma præscripta cum diligentia
+exequaris; ne pro defectu tui inde &amp; prædictorum H. &amp; P.
+ad te &amp; ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste Archiepiscopo
+Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno regni
+nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote41" name="footnote41"><b>Note 41: </b></a>
+<a href="#footnotetag41"> (retour) </a> <i>Additament. ad. Matth. Paris.</i></blockquote>
+
+<p>Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre
+les différens changemens que le <i>Haro</i> a successivement éprouvés
+depuis sa naissance.</p>
+
+<p>La révolution arrivée en Europe vers le commencement du
+5e siecle, n'est ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant
+harcelé par les invasions continuelles des Peuples du Nord,
+se trouva presque réduit à rien lorsque ces Peuples, en fondant
+de nouvelles Souverainetés dans les Gaules, porterent en
+même-temps de nouvelles Loix &amp; de nouvelles Coutumes dans
+les pays de leurs conquêtes<a id="footnotetag42" name="footnotetag42"></a>
+<a href="#footnote42"><sup class="sml">42</sup></a>. De-là les usages des Saxons, des
+Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que nous
+connoissons maintenant sous le nom de la France &amp; de la Grande-Bretagne.
+Dans le nombre des usages adoptés d'abord par
+ces deux Etats, on doit comprendre les Centaines &amp; les Proclamations
+des sujets qui troubloient le repos public. Les premiers
+François suivirent cette division en <i>centaine</i>, &amp; en même-temps
+cette procédure de proclamations, jusqu'à ce que les fiefs
+étant devenus parmi eux héréditaires, les Seigneurs firent des
+Réglemens particuliers pour la police de leurs domaines. Il n'y
+<span class="pagenum"><a name="p133" id="p133">133</a></span>
+avoit point d'inféodations chez les Anglois, lorsqu'à la fin du
+9e siecle Raoul fut institué Duc de Normandie. Pendant sa retraite
+en Angleterre il y avoit vu les sujets distribués comme ils
+l'avoient été sous leurs premiers Monarques, c'est-à-dire, soumis
+aux usages que ces Souverains avoient substitués aux Loix
+Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités auxquelles
+les Neustriens donnerent le nom de <i>Haro</i> après ses victoires
+contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs
+au Duché de Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre,
+y retrouva ces mêmes formalités en vigueur: &amp; comme
+Raoul, en les prescrivant aux Normands, avoit eu soin de les
+plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même Guillaume,
+en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta
+des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite
+des larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de
+la féodalité à laquelle il les assujettissoit le premier.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote42" name="footnote42"><b>Note 42: </b></a>
+<a href="#footnotetag42"> (retour) </a> Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.</blockquote>
+
+<h4>LI.</h4>
+
+<p>Selden, duquel j'ai tiré le texte &amp; l'interprétation latine des
+Loix d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers
+Auteurs qui prétendent que Guillaume le Conquérant avoit
+ajoûté les Loix suivantes à celles d'Edouard, lorsqu'en montant
+sur le Trône d'Angleterre il promit à la Nation de maintenir
+l'exécution des Loix de son Prédécesseur.</p>
+
+<p>
+<i>WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum,
+omnibus hominibus suis Franciæ &amp; Angliæ: Salutem.</i></p>
+
+<h4>LI<a id="footnotetag43" name="footnotetag43"></a>
+<a href="#footnote43"><sup class="sml">43</sup></a>.</h4>
+
+<p class="mid">De Religione &amp; Pace publica.</p>
+
+<p><i>Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum
+nostrum venerari, unam fidem Christi semper inviolatam
+<span class="pagenum"><a name="p134" id="p134">134</a></span>
+custodiri pacem, &amp; securitatem, &amp; concordiam, judicium &amp; justitiam
+inter Anglos &amp; Normannos, Francos &amp; Britones Walliæ &amp; Cornubiæ,
+Pictos &amp; Scotos Albaniæ; similiter inter Francos &amp; Insulanos,
+Provincias &amp; Patrias quæ pertinent ad coronam &amp; dignitatem,
+defensionem &amp; observationem, &amp; honorem regni nostri, &amp; inter
+omnes nobis subjectos per universam Monarchiam regni Brittanniæ
+firmiter &amp; inviolabiliter observari. Ita quod nullus alii forisfaciat
+in nullo super forisfacturam nostram plenam.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote43" name="footnote43"><b>Note 43: </b></a>
+<a href="#footnotetag43"> (retour) </a> Le numero LI se trouve ici répété, parce que
+ Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit
+ particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant
+ transcrites, &amp; a désigné chaque article par un chiffre qui
+ indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de
+ ces Loix.</blockquote>
+
+<h4>LII.</h4>
+
+<p class="mid">De fide &amp; obsequio erga Regem.</p>
+
+<p><i>Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere &amp; Sacramento
+affirment quod intra &amp; extra universum Regnum Angliæ (quod
+olim volabatur regnum Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles
+esse volunt, terras &amp; honores illius fidelitate ubique servare cum
+eo, &amp; contra inimicos &amp; alienigenos defendere.</i></p>
+
+<h4>LIII.</h4>
+
+<p class="mid">De Normanni, seu Francigenæ cæde.</p>
+
+<p><i>Volumus autem &amp; firmiter præcipimus ut omnes homines, quos
+nobiscum adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione &amp;
+in pace nostra per universum Regnum prædictum; &amp; si quis de illis
+occisus fuerit, Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus
+si poterit; sin autem, incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti
+quamdiu substantia Domini illius perduraverit ubi verò Dominus
+defecerit, totus Hundredus in quo occisio facta est communiter solvat
+quod remanet.</i></p>
+
+<h4>LIV.</h4>
+
+<p class="mid">De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant
+Anglicani.</p>
+
+<p><i>Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri
+fuit in Anglia particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt,
+anhlote &amp; anscote, persolvat secundùm legem Anglorum.</i>
+<span class="pagenum"><a name="p135" id="p135">135</a></span></p>
+
+<h4>LV.</h4>
+
+<p class="mid">De Clientelari seu Feudorum jure, &amp; Ingenuorum immunitate.</p>
+
+<p><i>Volumus etiam ac firmiter præcipimus &amp; concedimus, ut omnes
+liberi homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant &amp;
+teneant terras suas &amp; possessiones suas bene &amp; in pace, liberè ab
+omni exactione injusta, &amp; ab omni tallagio; ita quod nihil ab
+eis exigatur vel capiatur; nisi servitium suum liberum quod de
+jure nobis facere debent &amp; facere tenentur; &amp; prout statutum est
+eis &amp; illis à nobis datum &amp; concessum jure hæreditario in perpetuum
+per commune consilium totius regni nostri prædicti.</i></p>
+
+<h4>LVI.</h4>
+
+<p class="mid">De nocturnis Custodiis.</p>
+
+<p><i>Statuimus etiam &amp; firmiter præcipimus ut omnes civitates, &amp;
+burgi, &amp; castella, &amp; hundredi, &amp; wapentachia, totius regni nostri
+prædicti singulis noctibus vigilentur &amp; custodiantur in gyrum
+pro maleficiis &amp; inimicis prout Vice-Comes &amp; Aldermanni, &amp; præpositi
+&amp; cæteri Ballivi &amp; Ministri nostri melius per commune consilium
+ad utilitatem regni providebunt.</i></p>
+
+<h4>LVII.</h4>
+
+<p class="mid">De Mensuris &amp; Ponderibus.</p>
+
+<p><i>Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas &amp;
+signatas, &amp; pondera fidelissima &amp; signata sicut boni prædecessores
+statuerunt.</i></p>
+
+<h4>LVIII.</h4>
+
+<p class="mid">De Clientum, seu Vassalorum præstationibus.</p>
+
+<p><i>Statuimus etiam &amp; firmiter præcipimus ut omnes Comites &amp; Barones;
+&amp; milites, &amp; servientes, &amp; universi liberi homines totius regni
+nostri prædicti habeant &amp; teneant se semper bene in armis &amp; in
+equis ut decet &amp; oportet, &amp; quod sint semper prompti &amp; parati ad
+servitium suum integrum nobis explendum &amp; peragendum cùm semper
+opus affuerit, secundùm quod nobis de feodis debent &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p136" id="p136">136</a></span>
+tenementis suis de jure facere, &amp; sicut illis statuimus per commune consilium
+totius regni nostri prædicti, &amp; illis dedimus &amp; concessimus
+in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non nostrum sit violatum
+ullo modo super forisfacturam nostram plenam.</i></p>
+
+<h4>LIX.</h4>
+
+<p class="mid">Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi.</p>
+
+<p><i>Statuimus etiam &amp; firmiter præcipimus ut omnes liberi homines
+totius regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram
+&amp; ad Regnum nostrum pro viribus suis &amp; facultatibus contra
+inimicos pro posse suo defendendum &amp; viriliter servandum, pacem
+&amp; dignitatem coronæ nostræ integram observandam, &amp; ad judicium
+rectum &amp; Justitiam constanter omnibus modis pro posse suo sine
+dolo &amp; sine dilatione faciendam. Hoc decretum sancitum est in civitate
+London.</i></p>
+
+<h4>LX.</h4>
+
+<p class="mid">Ne venditio &amp; emptio fiat nisi coram testibus &amp; in civitatibus.</p>
+
+<p><i>Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur
+nisi intra civitates, &amp; hoc ante tres fideles testes, nec aliquam
+rem vetitam sine fidejussione &amp; warranto, quod si aliter fecerit solvat
+&amp; persolvat, &amp; postea forisfacturam.</i></p>
+
+<h4>LXI.</h4>
+
+<p class="mid">De emptoriis, &amp; jure urbium pagorumque notæ melioris.</p>
+
+<p><i>Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi
+in civitatibus regni nostri, &amp; in burgis, &amp; in muro vallatis, &amp; in
+castellis, &amp; in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, &amp;
+jus nostrum commune &amp; dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt
+à bonis prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari
+nec violari, sed omnia recte &amp; in aperto &amp; per judicium &amp; Justitiam
+fieri debent. Et ideo castella, &amp; burgi, &amp; civitates sita sunt
+&amp; fundantur &amp; ædificantur, scilicet, ad tuitionem gentium &amp; populorum
+regni, &amp; defensionem regni, &amp; idcirco observari debent
+cum omni libertate &amp; integritate &amp; ratione.</i>
+<span class="pagenum"><a name="p137" id="p137">137</a></span></p>
+
+<h4>LXII.</h4>
+
+<p class="mid">De Purgatione Forensi in judiciis publicis.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p><i>Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de
+perjurio aut murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam
+rapinam, quæ negari non potest, Anglus se defendat per quod
+melius noverit, aut judicio ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus
+fuerit, inveniat alium qui pro eo faciat. Si quis eorum victus
+fuerit emendet Regi xl. solid., si autem Anglus Francigenam appellaverit
+&amp; probare voluerit judicio aut duello, volo tunc Francigenam
+purgare se Sacramento[B] non fracto.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml">A: Al. <i>si Fr.</i><br><br>
+
+B: <i>Al. non ferro apud hovendum.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+<h4>LXIII.</h4>
+
+<p class="mid">Firmantur Leges Edwardi Regis.</p>
+
+<p><i>Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant &amp; teneant Legem
+Edwardi Regis in omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad
+utilitatem Anglorum.</i></p>
+
+<h4>LXIV.</h4>
+
+<p class="mid">De Justitiæ publicæ fidejussoribus.</p>
+
+<p><i>Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut
+plegius eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam
+evaserit, talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est,
+&amp; purgent se quia in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur
+Hundredus &amp; Comitatus (sicut Antecessores statuerunt) &amp; qui justè
+venire debent &amp; noluerunt, summoneantur semel; &amp; si secundò non
+veniunt, accipiatur unus bos, &amp; si tertio, alius bos; &amp; si quarto,
+reddatur de rebus hujus hominis quod calumniatum est quod dicitur
+Ceapgyld &amp; insuper Regis forisfactura.</i></p>
+
+<h4>LXV.</h4>
+
+<p class="mid">De Servis &amp; eorum manumissione.</p>
+
+<p><i>Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis
+verò velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti
+per manum dextram in pleno Comitatu, &amp; quietam illum clamare
+debet à jugo servitutis suæ per manumissionem, &amp; ostendat ei liberas</i>
+<span class="pagenum"><a name="p138" id="p138">138</a></span>
+<i>vias &amp; portas, &amp; tradat illi libera arma, scil. lanceam, &amp; gladium;
+deinde liber homo efficitur.</i></p>
+
+<h4>LXVI.</h4>
+
+<p class="mid">De Servis.</p>
+
+<p><i>Item, si servi permanserint sine calumnia per annum &amp; diem in
+civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris nostris,
+à die illa liberi efficiuntur, &amp; liberi à jugo servitutis suæ
+sint in perpetuum.</i></p>
+
+<h4>LXVII.</h4>
+
+<p class="mid">De Suppliciorum modo.</p>
+
+<p><span class="side">A: <i>Al. eruantur.</i></span><i>Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua
+culpa, sed[A] evernantur oculi &amp; abscidantur pedes vel testiculæ vel
+manus; ita quod truncus remaneat vivus in signum proditionis &amp;
+nequitiæ suæ. Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis
+infligi. Ista præcepta non sint violata super forisfacturam nostram
+plenam. Testibus, &amp;c.</i></p>
+
+
+
+<p class="mid">
+<span class="sc">Institutiones sive Leges Regis Willelmi.</span></p>
+
+<p><i>WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad
+quos scriptum hoc perveniat salutem, &amp; amicitiam. Mando &amp;
+præcipio per totam Anglicam nationem custodiri.</i></p>
+
+<h4>LXVIII.</h4>
+
+<p class="mid">De Examine Forensi.</p>
+
+<p><i>Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de
+furto vel homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium
+inter duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi.
+Et si Anglicus bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se
+jurejurando contra eum per suos testes secundum Legem Normanniæ.</i></p>
+
+<h4>LXIX.</h4>
+
+<p class="mid">De eodem.</p>
+
+<p><i>Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem</i>
+<span class="pagenum"><a name="p139" id="p139">139</a></span>
+<i>rebus, Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium
+si magis ei placeat. Et si uterque sit invalidus &amp; nolit bellum
+vel non posset, quærat sibi legalem defensionem.</i></p>
+
+<h4>LXX.</h4>
+
+<p class="mid">De eodem.</p>
+
+<p><i>Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus
+nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se
+per Dei judicium.</i></p>
+
+<h4>LXXI.</h4>
+
+<p class="mid">De Examine Forensi.</p>
+
+<p><i>De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget
+ad judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria
+&amp; hoc super eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum.
+Et si Anglicus non audeat enim probare per bellum, defendat
+se Francigena pleno juramento non in verborum observantiis.</i></p>
+
+<p>Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle
+qu'il l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux;
+mais il a cru, dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre
+qui annonceroit le sujet qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité
+auroient plus de facilités pour faire leurs observations
+sur chacun de ces sujets en particulier. Je ne donnerai donc point
+aux réflexions suivantes d'autre ordre que celui que Selden à
+donné aux articles auxquels elles se rapporteront.</p>
+
+<p class="mid">
+<i>Suite des Remarques.</i></p>
+
+<p class="mid">
+<span class="sc">Article LIII.</span></p>
+
+<p>On voit clairement dans cet article que le terme <i>Dominus</i>
+n'y indique pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que
+d'un <i>maître</i> chargé par l'<i>hundred</i> de veiller sur un certain nombre
+de colons; c'est de-là que l'<i>hundred</i> est obligé de suppléer
+à l'amende que ce maître se trouve hors d'état de payer au Roi.</p>
+
+<h4>LIV.</h4>
+
+<span class="pagenum"><a name="p140" id="p140">140</a></span>
+<p><i>Anhlote</i> &amp; <i>Anscote</i>, Loi particuliere à laquelle les Anglois
+d'origine étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce
+Monarque recevoit dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs
+usages; ces usages étoient donc différens des Coutumes Angloises:
+&amp; par conséquent l'opinion de ceux qui ont avancé
+qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa Nation, est
+sans fondement.</p>
+
+<h4>LV.</h4>
+
+<p>Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet
+article que les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant,
+ne l'étoient pas de leur nature: car lorsque ce Conquérant
+dit ici qu'il les donne à titre héréditaire &amp; à perpétuité,
+exempts de toute redevance, &amp;c. il ne veut faire entendre
+autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le pouvoir de
+changer l'état des fonds, &amp; de les assujettir à des charges que
+dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter.</p>
+
+<h4>LVIII.</h4>
+
+<p>En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard
+dans toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée
+générale de la Nation, que tous ceux qui, dans les divers
+ordres de l'Etat, avoient reçu de lui des fiefs en hérédité,
+fussent assujettis aux Statuts particuliers par lesquels ces sortes
+de biens étoient régis: par-là il se ménageoit un moyen sûr de
+multiplier les fiefs &amp; d'accoutumer insensiblement les esprits au joug
+de la vassalité.</p>
+
+<h4>LX.</h4>
+
+<p>On appelloit l'argent en espece <i>pecunia sicca</i>, &amp; les troupeaux
+ou bestiaux destinés à être vendus, <i>pecunia viva</i>.</p>
+
+<h4>LXI.</h4>
+
+<p>On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour,
+&amp; on ne les établissoit point à une distance moindre les uns des
+autres que six lieues, &amp; le tiers d'une lieue. La raison que Britton
+donne de cet usage, est que la journée commune d'un voyageur
+ne peut excéder vingt lieues, &amp; qu'en divisant le jour en
+trois parties, un Marchand avoit six heures pour se rendre à
+<span class="pagenum"><a name="p141" id="p141">141</a></span>
+chaque Marché, six heures pour y trafiquer, &amp; six heures pour
+retourner chez lui ou en un autre Marché.</p>
+
+<h4>LXII.</h4>
+
+<p>Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je
+me suis borné à faire connoître la simplicité des regles suivies
+pour les duels chez les Anglo-Normands; mais les Textes de
+Britton &amp; du vieux Coutumier de Normandie, d'où j'ai extrait
+ces regles, étant comparés ensemble, peuvent servir à appuyer
+de plus en plus mon opinion sur la nécessité qu'il y a de préférer
+l'Ouvrage de Britton &amp; le vieux Coutumier à toute autre
+source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie.</p>
+
+<h4><i>BRITTON, Ch. 22.</i></h4>
+
+<p>Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos
+de lui atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home
+nequedent ne poit mie appeller generaument; car home utlage,
+ne cely que ad nostre Royalme forjure, ne home juge en
+nostre Court a la mort, ne provour que avera faile[A]<span class="side">A: Failli.</span> de sa prove,
+ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home arage, ne folnastre,
+ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de gents,
+ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables
+en appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies
+demurraunts en nostre terre ...............................................................
+
+...................................................................................................<br>
+&amp; come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si
+ferrons hastivement prendre les cors des encuses &amp; mener par-devaunt
+nous; &amp; ils come viendront en jugement si face lencusour
+son appel pur nous en ceste manere par ascun serjaunt.</p>
+
+<p>Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que
+come il fuit en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an,
+la oy mesme cesti peres pur parler tiel mort ou tiel treson par
+entre cesty peres &amp; un autre tiel par nosmes &amp; par teles aliaunces,
+&amp; que cesti pere issint le fist &amp; issint le purparla felonisement
+come felon &amp; trayturement come traitour, est cesty Johan
+prist a prover par son cors en toutes les maneres que la
+Cour voudra a garder que puer le doit.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p142" id="p142">142</a></span>
+
+<p>Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en
+chescun felonie &amp; la coviendra sagement parler. Car si le appelour
+soit maheme ou dedens le age de 14 ans ou oultre le
+age de 70 ans ou ordine dedens seints ordres ou femme ou si
+home puisse être eyde par recorde adonques dirra il issint:
+est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres que la
+Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou
+de tiel estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de
+tiel ou de tiel ou de lour roules a record ou a garaunt &amp; defendons
+que nul atturnes soient reçeus pour la appellour ne pur
+les appelles ne nul essoyne allowe de une part ne auter en nul
+cas de mort. Et volons que si le appel soit pronounci par bouche
+de Serjeaunt &amp; le appel soit abatu par mauvaise mounstraunce
+ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter,
+le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en
+cent sous &amp; si mauveiste y courge privement de ceo &amp; puis apres de
+ceo soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison &amp; puis
+apres suspendu de son office, &amp; quant al defence se purra le
+defendaunt puis apres defendre en ceste manere.</p>
+
+<p>Peres que cy est defend toutes felonies &amp; toutes tresons &amp;
+toutes les pourparlaunces ou compassements de mal envers la
+persone tiel ou de tiel solonc ceo que serra purpose en countre
+luy de mot en mot. Et volons bien que en ceulx appels que
+le appellour eit plus de mester de asser les paroles ordeynement
+sans omission a ceo que son appel estoise que le défendour en
+son defens &amp; grauntouns al defendour de chescune felonie que
+il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu.
+Issint que pour defaulte de mot &amp; de sillable ne soit
+il mie ajuge pur non defendu: eins suffise al defendour que il
+die que de tele felonie n'est mie coupable si come le appellour
+lui met surprist est que il defende vers lui par son cors solonc
+ceo que la Cour a gardera que faire le deyue ou par pays,
+nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il est non defendu
+en cas de mort.</p>
+
+<p>Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu
+de meux respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche,
+&amp; si parmi sa bouche de Serjaunt &amp; le Serjaunt soit desavouve,
+<span class="pagenum"><a name="p143" id="p143">143</a></span>
+si soit puny per prison &amp; par fyn &amp; il se purvoye de meillour Serjaunt.
+Et come il avera suffisaument defendu le gros de l'appel
+si se purra il eyder par exceptions &amp; primes de la jurisdiction
+le Juge &amp; puis a la persone le appellour, &amp; puis à
+sa persoune propre &amp; puis a lappel &amp; puis a laction si
+come serra dit entre les exceptions &amp; quant a la Jurisdiction
+puit il dirre que il nest mie tenu a respondre en place ou le Juge
+est partie, de si come nul jugement ne se poit faire de meyns
+que de 3 persones cest a saver de un pleintife &amp; de un defendaunt:
+&amp; en cas ou nous somes Partie, volons que nostre
+Court soit Juge si come Countes &amp; Barons en temps de Parlement
+&amp; conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder
+par ascune exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone
+demeyne: &amp; puis al appel abatere que purra avenie en
+moult de cases, si come par omission de nosmer en l'appel,
+an ne jour ne lieu ou en noumaunt un nosme pour un autre,
+si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel issint.</p>
+
+<p>Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou
+clamant son appel par ceste parolle, &amp; ceo voil jeo averer,
+la ou il duist dire, &amp; ceo profre jeo a prover, ou per variaunce
+de son appel devaunt justices en une forme &amp; en Roule
+de coroner en autre forme. Et si par ascune exception puisse
+abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge quittes
+quant devers cet appellour, &amp; le appellour soit commaunde a
+la prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se
+obligea &amp; issint soit en touts appels de felonie, &amp; aussi la ou le
+appellour se avera retret de son appel sauns jugement, &amp; jalemeyns
+ses plegges de suer soient en nostre mercy pur ceo que
+ils averount failly de pleggages. Mes en tiel cas volons que
+mitigation soit faite pur ceo que ceux se profrent a combattre
+pur notre pees meyntener. Et tout soit que les appeles soient
+issint a gardes quites quant devers le pleintife pur ceo ne remeigne
+mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis sus.</p>
+
+<p>Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a
+ceux de part nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder
+&amp; s'ils dient par pays soyent mis arere en prison jesques
+a un certein jour, &amp; en le meen temps soit maunde pays,
+<span class="pagenum"><a name="p144" id="p144">144</a></span>
+&amp; solonc le verdist du pays sur ceo charge soient juges. Et si
+le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques soit en sa
+eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi
+soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx,
+si come femes &amp; mahemes, &amp; autres que ne poient ne
+deivent combatre. Et si par son cors &amp; en soit cas de autre félonie,
+adonques soit la cause examine, eins ceo que la bataille se
+joyne lequel la cause soit trespas ou felonie. Et si trespas, si
+soit le appel abbatu par ofices de Justices; &amp; si de felonie,
+adonques donc le defendaunt gage a soy defendre &amp; le appellour
+gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour dune pur attirs
+des armes, &amp; le defendour en le mesme temps remeyne en
+prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence
+le pleyntife son appel mot pur mot come il fist avaunt, &amp; le
+defendour se defende come avaunt &amp; puis pregne lun lautre
+par la mayn &amp; jurge primes le defendaunt en ceste manere. <i>Ceo
+oyes vous home qui jeo teigne par la mayn qui vous faites appeller
+Johan par nosme de baptesme, que jeo peres a tiel an,
+a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne compassai
+ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men
+avez mis sus si Dieu moy eyde &amp; les Seints.</i> Et puis jurge le
+appellour issint. <i>Ceo oyez vous home que jeo teigne per la
+main que vous faites appeller P. per noums de baptesme que
+vous estes parjures, car a tiel jour, a tiel an &amp; tiel lieu purs
+plastes vous tiel treson ou tel mort ce que dit ay devaunt vous
+en le appel si Dieu me ayde &amp; les Seynts.</i> Puis soient ambideux
+menez en certain place ou ambideux jurgent issint. <i>Ceo ayez
+vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une
+autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu
+abasse &amp; la ley du diable enhausse</i>, &amp; issint soit fait en toutes les
+batailles de felonie &amp; tauntost soit crie que nul ne soit si hardy,
+autre que les combattours, que le chose que il veit ou
+oye soy mover ne haute voyce pronouncier par quoy desturbaunce
+poet surdre à la bataille &amp; volouns que qui que ceo face encountre
+la cry que il eyt la prison de un an &amp; un jour. Puis
+voisent combatre <i>armes sauns fer &amp; sauns longe arme a teste
+descouvertes &amp; a meyns nues &amp; a pee ovesque deux batons</i>
+<span class="pagenum"><a name="p145" id="p145">145</a></span>
+<i>cornus de une longure</i>, &amp; chescun de eux un escu de quatre
+corners sauns autre armure dount nul ne pusse autre grever.
+Et si ascun eyt sur lui autre arme musce &amp; de ce soit greve
+son adversarie ou profre de grever soit fait come serra dit entre
+les batailes de plee de terre. <i>Et si le defendour se pusse defendre
+jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le
+firmament</i> &amp; de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre
+si volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et
+aussi en toutes batailles de champions &amp; le appellour de felonie
+soit comaunde a la prison. Et si le defendaunt, voile
+la felonie reconustre avaunt ceo que il soit atteint autrement
+&amp; appeller autres de la consente volons bien que il soit a ceo
+receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le jugement tiel
+que il soit treyne &amp; pendu &amp; autrement tormente a la mort
+a nostre volounte &amp; que tous ses biens moebles soient les nous &amp;
+ses heires desherites &amp; ses fils jaumes ne teignent tere en nostre
+realme, si ne voile mesme estre suspecte de felonie &amp; l'encusour
+que freschement avera cette felonie suy abone fin eyt de
+nous graund guerdon.</p>
+
+<h4>ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68.</h4>
+
+<p class="mid"><i>De suyte de Meurdre.</i></p>
+
+<p>Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se
+plainct de T. qui a meurdry son pere felonneusement en la paix
+de Dieu &amp; du Duc qu'il est prest de prouver &amp; de lui faire
+cognoistre en une heure de jour. Se T. le nye mot à mot,
+&amp; il offre son gaige &amp; s'en defendre: l'en doibt premierement
+prendre le gaige au défendeur &amp; puis celuy à l'appelleur: &amp;
+chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz
+doibvent tous deux estre retenus en la prison du Duc: &amp; ce
+que droict sera à faire la bataille leur doibt estre ottroyée par
+la Justice. Et si peult bailler l'un &amp; l'autre en vifve prison si
+leur plaist pourtant que l'en les baille fealement à bons gardes,
+qui les rendront mortz ou vifz au jour de la
+<span class="pagenum"><a name="p146" id="p146">146</a></span>
+bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz.</p>
+
+<p>S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à
+aulcun d'eulx, le Bailly en peut enquerir de son office, &amp;
+punyr celui qui en sera attaint coulpable, selon la desserte du
+faict, &amp; ceulx qui le gardoient s'ilz en sont coulpables.</p>
+
+<p>Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne
+seulent porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les
+peuvent rendre à la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult
+user en Normendie qu'en bataille de felonie puis qui les gaiges
+sont donnez, aulcun ne doibt estre gardé hors de la prison au
+Duc.</p>
+
+<p>Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions
+offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée,
+tous appareilléz en leurs cuyrées, ou <i>en leurs cotes avecques
+leurs escus &amp; leurs bastons cornus</i>, armez si comme mestier
+sera, de drap, de cuyr, de laine, &amp; d'estoupes. Et escus,
+ne ès bastons, ne ès armures des jambes, ne doibt avoir fors
+feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne pevent
+avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu &amp; le
+baston.</p>
+
+<p>Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles.
+Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles &amp;
+si pevent être oings s'ilz veulent.</p>
+
+<p>Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles
+de la bataille seront recordées par la Justice, &amp; s'il est advis
+à aulcun d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien
+recordées, ou que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz
+pourront demander le record de la Cort &amp; lauront par ceulx
+qui furent a gaiger la bataille. Et quand elle sera bien recordée
+si soient menez au champ pour combattre, &amp; quatre Chevaliers
+soient eslus qui gardent le champ, &amp; tous les aultres
+se seent en tour.</p>
+
+<p>Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont
+sur vie &amp; sur membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des
+champions aide ne nuysance par faict ne par dict, &amp; si aulcun
+<span class="pagenum"><a name="p147" id="p147">147</a></span>
+faict contre ce, il sera mis en la prison du Duc &amp; l'amendera
+à sa volonté.</p>
+
+<p>Après les champions soient appellés au champ &amp; jurent les
+parolles de la bataille, &amp; s'agenouillent tous deux &amp; s'entretiennent
+par les mains, l'appelleur à dextre &amp; defenseur à senestre.
+L'en doibt demander à chascun comme il a nom en baptesme,
+&amp; s'il croit en Pere, en Filz, &amp; en benoist sainct Esprit, s'il
+tient la foi que saincte Eglise garde.</p>
+
+<p>Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en
+ceste forme: <i>Oes homme que je tient par la main senestre, qui
+T. te faict appeller en baptesme que ton pere ne meurdry en
+felonnie: ainsi maist Dieu &amp; ses Saincts.</i> L'appelleur jurera
+après: <i>Oes homme que je tient par la main dextre qui R. te
+faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as jurées
+tu te es parjuré: ainsi maist Dieu &amp; ses Saincts.</i> Après si jureront
+les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy
+que par aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy
+puissent ne doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après
+l'appelleur jurera ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu &amp; le
+baston, &amp; les quatre Chevaliers qui sont esleuz à garder le
+champ seront entre eulx deux tant qu'ilz ayent aoure avenaument
+&amp; le ban du Duc sera crye de rechef. Quant ilz auront aoure, les
+quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ en quatre parties.</p>
+
+<p>Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent
+en Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée
+en toutes les batailles, fors que le serment doibt estre faict des
+parolles de quoi la bataille fut gaigée.</p>
+
+<p>
+Dans Britton &amp; dans l'ancien Coutumier Normand <i>l'appareil</i>
+des combats, on le voit, <i>respire je ne scais quoi de lugubre &amp;
+de terrible</i><a id="footnotetag44" name="footnotetag44"></a>
+<a href="#footnote44"><sup class="sml">44</sup></a>, qui laissoit agir librement les regrets &amp; la terreur
+sur l'ame d'un accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y
+voit aucune différence entre l'armure du roturier &amp; du noble;
+la simplicité du serment, le laconisme des proclamations, la
+solitude où les combattans étoient retenus jusqu'àu moment
+<span class="pagenum"><a name="p148" id="p148">148</a></span>
+critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout cela nous
+retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En effet,
+le <i>bâton</i> est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces combats<a id="footnotetag45" name="footnotetag45"></a>
+<a href="#footnote45"><sup class="sml">45</sup></a>.
+S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui appartenoit
+un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne;
+l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, <i>hic est terminus</i>. Le
+Comte marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, &amp;
+chacun d'eux ayant pris une portion du terrain, dont il se
+disoit propriétaire, l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet,
+&amp; le déposoit pour gage de la bataille entre les mains du Comte.
+Au moment assigné pour le combat, ces deux morceaux de terre
+étoient placés entre les parties, elles touchoient avec leur épée
+le morceau qu'elles prétendoient avoir respectivement tiré de
+leur fonds; &amp; après avoir prié Dieu d'accorder la victoire à
+celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux mains.<a id="footnotetag46" name="footnotetag46"></a>
+<a href="#footnote46"><sup class="sml">46</sup></a>
+Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus pompeuses.<a id="footnotetag47" name="footnotetag47"></a>
+<a href="#footnote47"><sup class="sml">47</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote44" name="footnote44"><b>Note 44: </b></a>
+<a href="#footnotetag44"> (retour) </a> Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote45" name="footnote45"><b>Note 45: </b></a>
+<a href="#footnotetag45"> (retour) </a> <i>Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354.
+ Balus.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote46" name="footnote46"><b>Note 46: </b></a>
+<a href="#footnotetag46"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote47" name="footnote47"><b>Note 47: </b></a>
+<a href="#footnotetag47"> (retour) </a> <i>Leg, Bajuvarior.</i> tit. 15, 16, 17. Balus. col.
+ 133 &amp; suivantes.</blockquote>
+
+<p>Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans
+les autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les <i>pratiques
+anciennes</i><a id="footnotetag48" name="footnotetag48"></a>
+<a href="#footnote48"><sup class="sml">48</sup></a>. Les <i>corrections</i> que ces écrits ont faites dans ces
+<i>pratiques</i>, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant
+des combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens.
+Ces <i>corrections</i> consistent en des formalités qui ne servoient qu'à
+distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des
+chevaux superbement enharnachés, des armes brillantes, un
+cortége choisi d'amis &amp; de gardes, tout cela exigeoit de longs
+préparatifs. Ces arrangemens multipliés, &amp; qui précédoient le
+combat, formoient autant de liens qu'une ame fiere &amp; hautaine
+se mettoit insensiblement dans l'impuissance de rompre. Les guerres
+avec les Orientaux avoient communiqué aux François le
+goût de ces derniers pour le faste &amp; pour l'extraordinaire: de
+là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous
+Philippe le Bel<a id="footnotetag49" name="footnotetag49"></a>
+<a href="#footnote49"><sup class="sml">49</sup></a>. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux
+Coutumes Normandes introduites en Angleterre après la conquête,
+&amp; l'on verra lesquels de ces Coutumes ou de ce formulaire
+peuvent nous donner une idée plus juste <i>des anciennes pratiques</i>
+l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le Conquérant
+fait assez clairement entendre que l'article 62, contient une
+addition aux Loix d'Edouard, &amp; en même temps il prouve ainsi
+que les articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e
+siecle, il n'y avoit aucun cas où le combat fût indispensable.
+Les facilités procurées par les établissemens de saint Louis, pour
+se soustraire à cette barbare Coutume, ont donc été mal-à-propos
+attribuées jusqu'ici à ce pieux Monarque.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p149" id="p149">149</a></span>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote48" name="footnote48"><b>Note 48: </b></a>
+<a href="#footnotetag48"> (retour) </a> Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote49" name="footnote49"><b>Note 49: </b></a>
+<a href="#footnotetag49"> (retour) </a> Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier
+ vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu:
+
+<p> <i>Premierement.</i> Nous voulons &amp; ordonnons qu'il soit chose
+ notoire, certaine &amp; évidente, que le maléfice soit advenu. Et
+ ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison
+ ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion.</p>
+
+<p> <i>Secondement.</i> Que le cas soit tel que mort naturelle en deust
+ ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne
+ chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort
+ s'en deust ensuivir.</p>
+
+<p> <i>Tiercement.</i> Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par
+ voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si
+ que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par
+ son corps.</p>
+
+<p> <i>Quartement.</i> Que celuy que on veut appeller soit diffamé du
+ fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce
+ signifie la cause des indices.</p>
+
+<p>
+ <i>Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans
+ estre adjourné.</i></p>
+
+<p> En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, &amp; sans
+ coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait
+ estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses
+ amis.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons, selon le texte de nosdites
+ Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort,
+ toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il
+ est contenu en la cause de larrecin excepté.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que quand on propose aucun cas de
+ gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir,
+ excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die
+ que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par
+ autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Si le cas est proposé en generaux termes, comme de
+ dire, je te dis, &amp; veux dire, maintenir &amp; soustenir que tel N.
+ a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons &amp;
+ ordonnons que telle proposition soit non suffisante &amp; indigne
+ d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy
+ convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps &amp; le
+ jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté
+ faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre
+ l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire
+ l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou
+ combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de
+ tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que se l'une des Parties se
+ départoit de nostre Court, après les gaiges jettés &amp; receus,
+ sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons &amp; ordonnons
+ qu'il soit tenu &amp; prononcié convaincu.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que le demandeur ou appellant doive
+ dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou
+ son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, &amp; se
+ doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa
+ querelle seulement, &amp; doit conclurre &amp; requerir que si
+ l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées
+ estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, &amp; confisqué
+ corps &amp; biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme
+ droit, coustume &amp; la matiere le requierent; &amp; se ledit appellé
+ ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne
+ pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps
+ contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme
+ Gentilhomme &amp; preud'homme doit faire, en ma présence, comme
+ Juge &amp; Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de
+ bataille, &amp; puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de
+ chevaux &amp; de toutes autres choses nécessaires &amp; convenables à
+ gaige de bataille, &amp; que en tel cas, selon la noblesse &amp;
+ condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui
+ s'ensuivent, les quelles protestations voulons &amp; ordonnons
+ qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou
+ non.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Et premier dira, très-haut, très-excellent &amp;
+ très-puissant Prince &amp; nostre souverain Seigneur; ou s'il
+ n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain
+ Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve
+ fin aux choses que j'ai dites, je proteste &amp; retiens que par
+ leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour
+ celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon
+ absence, à l'aide de Dieu &amp; de Nostre-Dame, fera son devoir, à
+ mes périls, cousts &amp; dépens, comme raison est, toutes &amp; quantes
+ fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes &amp;
+ de chevaux, comme pour ma propre personne, &amp; ainsi comme en tel
+ cas appartient.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur
+ ses périls dire au contraire, &amp; requerir que les injures dites
+ par l'appellant soient amendées de telle amende &amp; peine qu'il
+ devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, &amp; que
+ l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge
+ compétant, a faulsement &amp; mauvaisement menti, &amp; comme faux &amp;
+ mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, &amp; s'en deffendra ledit
+ deffendeur à l'aide de Dieu &amp; de Nostre-Dame, par son corps, ou
+ par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit &amp; jugé
+ que gaige de bataille y soit, au lieu, jour &amp; place que par le
+ Roi, comme leur souverain Juge, sera dit &amp; ordonné.</p>
+
+<p> Et lors doit lever &amp; prendre le gaige de terre, &amp; puis faire
+ ses protestations dessus dites, &amp; requerir son advoué, en cas
+ de leale exoine, demander &amp; faire retenue de conseil, d'armes &amp;
+ de chevaux, &amp; de toutes autres choses nécessaires &amp; convenables
+ à gaige de bataille, selon la noblesse &amp; condition de luy, &amp; le
+ surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles &amp; deffenses
+ voulons &amp; ordonnons que soient semblablement escrites &amp;
+ registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, &amp; pour
+ l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra.
+ Et pour ce chacun d'eux jurera &amp; prometra, &amp; se obligera de
+ comparoir aux jours, heure &amp; place à iceux assignez, tant à la
+ journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la
+ bataille, si bataille y chiet, selon l'information &amp; le propos,
+ lequel sera bien veu &amp; sainement regardé par notables &amp;
+ preud'hommes Clercs, Chevaliers &amp; Escuyers, sans faveur de
+ nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour &amp;
+ place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme
+ recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera.</p>
+
+<p> Et oultre voulons &amp; ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne
+ donnent bons &amp; suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans
+ nostre congié &amp; licence.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Et pour ce que il est de coustume que l'appellant &amp; le
+ deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs
+ armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, &amp; eux
+ deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux &amp; leurs
+ chevaux houssez &amp; teniclés, avec paremens de leurs armes, les
+ visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les
+ espées &amp; dagues chaintes, &amp; en tous estats &amp; manieres qu'ils
+ entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils
+ faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, &amp;
+ portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur
+ Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient
+ contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au
+ champ, selon la Coustume de présent, &amp; du droit d'armes.</p>
+
+<p> Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur
+ aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres &amp; Chapitres de
+ présent, voulons &amp; ordonnons que lesdits combateurs puissent
+ partir aux heures assignées, montez &amp; armez comme dit est,
+ entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant
+ eux leurs escus, leurs glaives &amp; toutes les autres armures
+ raisonnables de combattre en tel cas.</p>
+
+<p> Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais
+ Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs
+ main droites, &amp; porteront le crucifix ou bannieres où seront
+ portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints
+ ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes
+ ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient
+ descendus dedans leurs pavillons &amp; tentes.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de
+ France l'appellant se doit présenter au champ <i>premier</i>, &amp;
+ devant l'<i>heure de midy</i>, &amp; le deffendant devant l'<i>heure de
+ none</i>, &amp; quiconque deffaut de l'heure, il est tenu &amp; jugié pour
+ convaincu, se la grace &amp; mercy du Juge ne s'y estend,
+ lesquelles constitutions nous voulons &amp; approuvons qu'elles
+ tiennent &amp; vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce
+ nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons &amp; consentons que
+ nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou
+ l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges
+ plaira, &amp; les prendre à nos mains pour les accorder, &amp; ordonner
+ à l'honneur &amp; bien de tous deux qui pourra, ou pour donner
+ autre jour &amp; heure, tant avant la bataille commanchiée, comme
+ en combattant, pour parfaire leur bataille, &amp; en les remettant
+ au mesme &amp; semblable point &amp; party, comme l'on les aura prins,
+ sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre,
+ deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens.</p>
+
+<p>
+ <i>S'ensuit le premier des trois cris, &amp; les cinq deffenses que
+ le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de
+ bataille.</i></p>
+
+<p> <i>Premierement.</i> Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à
+ cheval à la porte des lices, &amp; là doit une fois crier que
+ l'appellant viegne.</p>
+
+<p> <i>Secondement.</i> Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand
+ l'appellant &amp; l'appellé ou deffendant seront entrez &amp; auront
+ fait au Juge leurs protestations, &amp; seront descendus en leurs
+ pavillons.</p>
+
+<p> <i>Et tiercement.</i> Quant ils seront retournés de faire leurs
+ derniers seremens, les Rois &amp; Heraults d'armes, par la maniere
+ qui s'en suit, crieront à haute voix: <i>Or oez, or oez</i>,
+ Seigneurs, Chevaliers, Escuyers &amp; toutes manieres de gens que
+ nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France,
+ vous commande &amp; deffend, sur peine de perdre corps &amp; avoir, que
+ nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques,
+ se ne sont les gardes du champ, &amp; ceux qui de par ledit Roy
+ nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain
+ Seigneur vous deffend &amp; commande que nul de quelconque
+ condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, &amp; ce
+ aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, &amp; aux
+ serviteurs &amp; roturiers sur peine de perdre l'oreille; &amp; ceux
+ qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte
+ du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux
+ sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous
+ commande &amp; deffend que nulle personne, de quelconque condition
+ qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez,
+ ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps &amp; biens;
+ ainçois le Roy nostre Sire commande &amp; deffend à toutes
+ personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se
+ assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les
+ Parties combattre, &amp; ce sur peine du poing. Ainçois le Roy
+ nostre Sire vous commande &amp; deffend que nul ne parle, ne signe,
+ ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel
+ qu'il soit, sur peine de perdre corps &amp; avoir.</p>
+
+<p>
+ <i>S'ensuivent les Requestes &amp; Protestations que les deux
+ Champions doivent faire à l'entrée du champ.</i></p>
+
+<p> Les protestations que les deux Champions doivent faire à
+ l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable
+ que le Roy y a commis, &amp; aux Mareschaux ou Mareschal du champ,
+ qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par
+ son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour
+ plusieurs raisons le meilleur; &amp; puis celles qu'il dira ou fera
+ dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré
+ dedans, &amp; premierement celles de l'heure du champ: Nostre
+ très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le
+ Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel
+ pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre
+ Sire le Roy, se vient présenter armé &amp; monté comme Gentilhomme
+ qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle
+ querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre,
+ meurtrier qu'il est, &amp; de ce il prend Nostre-Seigneur,
+ Nostre-Dame &amp; Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à
+ tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain
+ Seigneur assigneé, &amp; pour ce faire &amp; accomplir s'est venu
+ présenter pour faire son vray devoir, &amp; vous requiers que luy
+ livriez &amp; départiez sa portion du champ, du vent &amp; du soleil, &amp;
+ de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable &amp; convenable en
+ tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de
+ Nostre-Dame &amp; de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme
+ dit est, &amp; proteste qu'il puist combattre à cheval &amp; à pied,
+ ainsy comme mieux luy semblera, &amp; de soy armer ou desarmer de
+ ses armes, &amp; porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que
+ pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant,
+ se Dieu luy donne loisir de ce faire.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en
+ champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles
+ luy seroient ostées, &amp; qu'en leur lieu n'en eust nulles autres,
+ ne puist avoir.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées,
+ comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis,
+ parquoy il fut veu &amp; conneu manifestement que son bon droit luy
+ fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après
+ que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux &amp;
+ mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre &amp; meurtrier, selon
+ la condition du cas, &amp; doit requerir que sur ce il doive
+ specialement jurer.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Doit requerir &amp; protester que se le déplaisir de Dieu
+ ne fust que au <i>soleil couchant</i> il n'eust deconfit, &amp; oultré
+ son <i>ennemy</i> (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist)
+ neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant
+ comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les
+ droits &amp; anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il
+ n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons
+ consentir &amp; octroyer.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans
+ l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus
+ receu: mais soit tenu pour reprouvé &amp; convaincu, laquelle
+ Requeste est &amp; sera à nostre liberté, neantmoins que s'il
+ tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Doit demander &amp; très-expressement protester de porter
+ avec lui, pain, vin &amp; autre viande pour mangier &amp; boire
+ l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, &amp; toutes choses à lui
+ convenables &amp; necessaires en tel cas, tant pour lui que pour
+ son cheval; desquelles protestations &amp; requestes, tant en
+ general qu'en especial, il doit demander acte &amp; instrument,
+ lesquelles protestations &amp; requestes, voulons &amp; ordonnons que
+ l'Appellant &amp; deffendant puissent également &amp; semblablement
+ faire, &amp; par la forme que dit est, voulons &amp; ordonnons qu'ils
+ puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa
+ volonté de tous bastons &amp; harnois, excepté le mauvais engin,
+ charmes, charrois, &amp; invocations d'ennemis, &amp; toutes autres
+ semblables choses deffendues selon Dieu &amp; sainte Eglise à tous
+ bons Chrestiens.</p>
+
+<p>
+ <i>Comment les eschafaux &amp; les lices du champ doivent estre, le
+ siege de la croix &amp; du Te igitur, avec les pavillons des
+ Champions.</i></p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que toutes lices de gaige de
+ bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante
+ pas de large, &amp; quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges
+ seront tenus de faire, &amp; les retenir pour les autres s'il en
+ venoit.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que le siege &amp; pavillon de
+ l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de
+ son Juge, &amp; celui du deffendant à la senestre.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les
+ choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent
+ baisser leurs visieres, &amp; y entrer leurs visieres baissées,
+ faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; &amp; en
+ celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera,
+ qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit
+ present, ils doivent dire: Très-excellent &amp; très-puissant
+ Prince, &amp; nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à
+ vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis
+ venu à jour &amp; l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon
+ devoir contre tel N. à cause du meurtre &amp; trahison qu'il a
+ fait, &amp; de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera
+ aujourd'hui en aide; &amp; quant il aura dit au plus près qu'il
+ pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui
+ contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre
+ main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, &amp; de ce
+ fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son
+ pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites
+ escrites, il ne sceust dire, voulons &amp; ordonnons qu'elles
+ puissent estre dites par un Advocat.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter
+ sut la porte des lices, &amp; illec doit faire son second cry; &amp;
+ les cinq deffenses par la forme &amp; maniere que dit est.</p>
+
+<p>
+ <i>S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont
+ tenus combattre en champ par gaige de bataille.</i></p>
+
+<p> <i>Premierement.</i> Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à
+ pied, partant de son pavillon avec ses gardes &amp; Conseil, armé
+ de toutes ses armes, comme il est dit dessus, &amp; quand il sera
+ dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux
+ devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou
+ scaura, où sera la figure de nostre Redempteur <i>Jesus-Christ</i>
+ en Croix couchié dessus un <i>Te igitur</i>, &amp; à sa dextre sera un
+ Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui
+ s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N.
+ qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre
+ Seigneur &amp; Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye,
+ qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous
+ sauver. Or luy requerez mercy, &amp; priez-le que à ce jour vous
+ veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge.
+ Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre
+ ame, vostre honneur, &amp; vous estes en péril. Alors ces paroles
+ finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à
+ tout les gantelets, &amp; met la droite sur celle Croix, &amp; la
+ senestre sur le <i>Te igitur</i>, &amp; puis luy dit: Vous tel N. dites
+ comme moy, &amp; il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut
+ parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure
+ par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur &amp;
+ Redempteur Jesus Christ &amp; sur les saincts Evangiles qui icy
+ sont, &amp; la foy de vray Chrestien &amp; du saint Baptesme que je
+ tiens de Dieu, que j'ai certainement juste &amp; bonne querelle, &amp;
+ bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme
+ faux &amp; mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il
+ veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse &amp; mauvaise
+ querelle de soy en deffendre; &amp; ce luy montreray aujourd'huy
+ par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de
+ Nostre-Dame, &amp; de Monsieur saint Georges le bon Chevalier;
+ lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, &amp; se retourne à
+ son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant,
+ lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme,
+ avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, &amp; le surplus
+ comme dit est.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal
+ après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, &amp; les
+ met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, &amp; puis lui dit:
+ Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la
+ passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, &amp; sur les saincts
+ Evangiles qui cy sont, &amp; sur la foy de vray Chrestien, &amp; du
+ sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, &amp; cuide avoir
+ fermement bonne, juste &amp; sainte querelle, &amp; bon droit de moy
+ deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement &amp;
+ mauvaisement m'a accusé, comme faux &amp; mauvais qu'il est, de moy
+ avoir appellé, &amp; de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps,
+ contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, &amp; de Monsieur
+ saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit
+ deffendant se lieve, &amp; s'en retourne à son pavillon, comme a
+ fait l'Appellant.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Au second serment, viendront les deux Parties, l'un
+ après l'autre, semblablement comme dessus, &amp; pour abregier,
+ jureront comme dessus il a esté devisé.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de
+ l'un costé comme de l'autre, &amp; viendront aux deux Parties, &amp;
+ les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit
+ est, lesquels viendront pas à pas de part à part; &amp; quand ils
+ seront agenouillez devant la Croix, &amp; le <i>Te igitur</i>, le
+ Mareschal prendra leurs mains droites, &amp; leur ostera leurs
+ gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le
+ Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de
+ nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura
+ tort, en ame &amp; en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, &amp;
+ seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon
+ droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du
+ Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, &amp; pouvoir de
+ l'ennemy.</p>
+
+<p> Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour
+ la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se
+ entreverront, &amp; se entretiendront par les mains; adonc le
+ Mareschal leur demande, &amp; premier à l'Appellant: Vous tel N.
+ comme Appellant, voulez vous jurer; &amp; s'il se repent &amp; fait
+ conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy,
+ ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner
+ pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir.</p>
+
+<p> Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs
+ pavillons, &amp; de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou
+ du Juge devant qui ils seront venus.</p>
+
+<p> Et s'il veut jurer &amp; dire que ouy, alors le Mareschal demandera
+ semblablement au deffendant, &amp; puis retournera à l'Appellant, &amp;
+ dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette
+ vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur
+ Jesus-Christ, &amp; sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de
+ Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les
+ très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour
+ les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie,
+ &amp; sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, &amp; juste querelle à
+ combattre cetuy faux &amp; mauvais, traistre, meurtrier, parjure,
+ menteur tel N. que je vois cy present devant moy, &amp; de ce j'en
+ appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame &amp; Monsieur saint
+ Georges le bon Chevalier à tesmoins, &amp; pour ce leaument faire
+ par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur
+ moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes,
+ charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles
+ autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire,
+ ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps
+ &amp; mon cheval, &amp; par mes armes, &amp; sur ce je baise cette vraye
+ Croix, &amp; les saints Evangiles &amp; me tais. Après les sermens
+ faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, &amp; pour
+ abregier, l'un &amp; l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le
+ deffendant a sur ses perils baisé la Croix, &amp; le <i>Te igitur</i>
+ pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les
+ prend par les mains droites &amp; les fait entretenir. Lors il dit
+ à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O!
+ tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que
+ j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, &amp; ay
+ bonne cause de toy appeller, &amp; à ce jour t'en combattray, tu a
+ mauvaise cause, &amp; nulles raisons de toy en combattre &amp;
+ deffendre contre moy; &amp; tu le scays, dont j'en appelle à Dieu,
+ nostre Dame &amp; Monsieur saint Georges le bon Chevalier à
+ tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier &amp; foy mentie. Après ce
+ le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à
+ l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par
+ les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux &amp;
+ mauvais, par quoy j'ay bonne &amp; leallé cause de m'en deffendre &amp;
+ combattre contre toy à ce jour, &amp; tu as mauvaise cause, &amp;
+ fausse querelle de me avoir appellé &amp; combattre contre moy,
+ comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, &amp; Monsieur
+ saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux &amp; mauvais
+ que tu es. Et après tous les sermens faits &amp; paroles dites, ils
+ doivent rebaiser le Crucifix, &amp; puis chacun ensemble per aper
+ se lever, &amp; leur retourner en leurs pavillons pour faire leur
+ devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son <i>Te igitur</i>, &amp;
+ le siege sur quoy ils estoient, &amp; les boulte hors &amp; s'en va.</p>
+
+<p>
+ <i>Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit
+ crier à haute voix au milieu des lices.</i></p>
+
+<p> Or après ce que le Roy d'armes aura crié, &amp; que chacun sera
+ assis, &amp; ordonné sans dire mot, &amp; que les Parties seront toutes
+ prestes, &amp; en point de faire leur devoir: alors par le
+ commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault
+ au milieu des lices par trois fois crier <i>faites vos devoirs,
+ faites vos devoirs, faites vos devoirs</i>; &amp; après ces paroles
+ les deux champions souldront de leurs pavillons sur les
+ escabeaux qui seront là tout prests, &amp; leurs bastons à l'entour
+ de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs
+ Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus
+ les lices jettez hors.</p>
+
+<p> Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en
+ criant par trois fois, <i>laissez-les aller, laissez-aller,
+ laissez-les aller</i>, &amp; ces paroles dites, jette le gant, &amp; alors
+ qui veut se monte prestement à cheval, &amp; qui ne veut en gaige
+ de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans
+ plus attendre s'en partent, &amp; laissent-là à chacun sa
+ bouteillette pleine de vin, &amp; un pain lié en une touaillette, &amp;
+ fasse chacun le mieux qu'il pourra.</p>
+
+<p>
+ <i>Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre.</i></p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que gaige de bataille ne soit point
+ oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une
+ des Parties confesse sa coulpe, &amp; est rendu; &amp; l'autre, qui est
+ la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort,
+ dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au
+ Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir.
+ Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, &amp;
+ par les Roys d'armes, Hérauts desarmé &amp; les éguillettes
+ coupées, &amp; tout son harnois, çà &amp; là par les lices jettez, &amp;
+ puis a terre couchié, &amp; s'il est mort soit ainsi desarmé &amp;
+ laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou
+ d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les
+ pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, &amp;
+ le surplus de ses biens à son Prince confisquez.</p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que le Vainqueur se parte des lices
+ honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il
+ n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura
+ deconfit son Adversaire, en sa dextre main, &amp; luy seront ses
+ pleiges &amp; hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour
+ quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y
+ respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre,
+ s'il ne veult.</p>
+
+<p>
+ <i>Quia transivit in rem judicatam, &amp; judicatum inviolabiliter
+ observari debet, &amp;c.</i></p>
+
+<p> <i>Item.</i> Voulons &amp; ordonnons que le cheval, comme dit est, du
+ vaincu, &amp; generalement toutes les autres choses que le vaincu
+ aura apporté au champ, soient &amp; appartiennent de droit au
+ Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour
+ en auroit eu la charge &amp; la garde.</p>
+
+<p>
+ <i>CONCLUSION.</i></p>
+
+<p> Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, &amp; que
+ chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car
+ entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus
+ craindre &amp; redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu,
+ ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, &amp;
+ en leurs forces, ou aveuglez, par ire, &amp; outrecuidance: &amp;
+ aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la
+ paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté
+ de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant &amp; nonchalant
+ le jugement de Dieu, mais qui se plaint, &amp; justice ne trouve,
+ la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil
+ &amp; mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre
+ bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre
+ Seigneur <i>Jesus-Christ</i>, le vray Juge, sera pour luy.</p></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p150" id="p150">150</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p151" id="p151">151</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p152" id="p152">152</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p153" id="p153">153</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p154" id="p154">154</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p155" id="p155">155</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p156" id="p156">156</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p157" id="p157">157</a></span><br>
+<span class="pagenum"><a name="p158" id="p158">158</a></span>
+
+<h4>LXIV.</h4>
+
+<p>1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes
+d'<i>Hundreds</i> &amp; de <i>Comtés</i>, parce que sans cela les Anglois n'auroient
+pas compris la signification de la premiere expression, &amp; que la
+seconde n'auroit pas été intelligible aux Normands. 2º. Il est
+observé dans cet article, à l'égard des Hundreds, que leur établissement
+en Angleterre avoit précédé la conquête: en
+effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les Centaines
+en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi
+pour substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on
+trouve le tableau de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie
+de la fin de la seconde Race, lorsque les maximes des
+Capitulaires furent remplacées par les usages particuliers des
+Seigneuries.</p>
+
+<h4>LXVII.</h4>
+
+<p>Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant
+avoit déterminés pour chaque espece de crime &amp; pour
+les différens degrés du même crime. Prenons pour exemple de
+la proportion que ce Prince avoit sçu mettre entre les peines &amp;
+les fautes, ce qu'il avoit ordonné à l'égard du Rapt. <i>Si quis obviaverit
+mulieri vel alicubi invenerit eam solam vel socios habuerit
+cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem tetigerit frangit
+edictum Regis &amp; emendabit secundum judicium commune.</i></p>
+
+<p><i>Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit
+gratiam suam.</i></p>
+
+<p><i>Quod si impudicè discooperuerit eam &amp; se super eam posuerit, omnium
+possessionum suarum incurrit damnum.</i></p>
+
+<p><i>Quod si concubuerit cum ea, de vita &amp; membris suis incurrit
+damnum.</i></p>
+
+<p><i>De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum
+Francorum &amp; Anglorum.</i></p>
+
+<p><i>Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori
+labro quàm propius natibus abscindere debuit.</i></p>
+
+<p>Item. <i>Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo
+dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum &amp; ungues pedum
+&amp; caudam<a id="footnotetag50" name="footnotetag50"></a>
+<a href="#footnote50"><sup class="sml">50</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote50" name="footnote50"><b>Note 50: </b></a>
+<a href="#footnotetag50"> (retour) </a> Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il
+ rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la
+ femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la
+ vie, <i>&amp; primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam
+ Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua
+ pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse
+ quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte
+ exivit à castello, &amp; fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem
+ Robertum, &amp; cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut
+ Rex audivit misit propter Episcopos &amp; Barones, qui tunc erant</i>
+ <i>cum eo ad curiam, &amp; præcepit mulieri ut narraret eis omnia
+ sicut ei fecerat, quod &amp; ipsa fecit. Rex autem concilio
+ Episcoporum &amp; Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die
+ veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si
+ posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis
+ pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset
+ ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad
+ pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras
+ Beluacensis monetæ, &amp; x. equos de precio tanto: joculatrici
+ autem centum libras, &amp; eam daret in conjugem diviti burgensi,
+ aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ.
+ Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset
+ justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam
+ argento, &amp; cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens
+ ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias
+ octo dierum donaret, &amp; quòd possent eum adducere ad
+ misericordiam suam: quod vix concessit, &amp; sic ipse Comes
+ concilio Baronum venit ad curiam, &amp; cùm Rex comparuit quòd
+ vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur
+ justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones
+ clamaverunt &amp; confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex
+ concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem
+ Rex vix concessit. Episcopi, Comites &amp; Barones locuti cum
+ Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem,
+ quæ erat pulchra &amp; sapiens &amp; quæ largita est multas eleemosynas
+ Ecclesiis &amp; pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre &amp;
+ matre &amp; cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus &amp; tantis
+ facta, in tantum excrevit &amp; sublimata est, quod jam multis
+ locis quasi consuetudinarie habetur.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p159" id="p159">159</a></span>
+
+<p>Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines
+attachées aux autres crimes, &amp; ce scrupule fait voir que l'esprit
+des premieres Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé
+jusqu'au 11e siecle<a id="footnotetag51" name="footnotetag51"></a>
+<a href="#footnote51"><sup class="sml">51</sup></a>. On le chercheroit en vain dans
+les monumens François du même temps.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote51" name="footnote51"><b>Note 51: </b></a>
+<a href="#footnotetag51"> (retour) </a> <i>Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo
+ inter duas villas &amp; obviavit eam aliquis &amp; per raptum denudet
+ caput ejus cum sex solidis componat.</i>
+
+<p> <i>Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet
+ cum sex solidis componat.</i></p>
+
+<p> <i>Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel
+ posteriora cum duodecim solidis componat.</i></p>
+
+<p> <i>Si, &amp;c.</i></p>
+
+<p> <i>Lex Salic. c. 58, no 1 &amp; sequent.</i></p></blockquote>
+
+<p>Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle
+je parlerai dans la suite; &amp; cet Auteur a terminé les additions
+que le Conquérant avoit faites à ces Loix, par la Charte
+suivante.</p>
+
+<h4>CARTA WILLELMI.</h4>
+
+<p><i>W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus &amp; omnibus
+Francigenis &amp; Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras
+habent, salutem: Sciatis vos omnes &amp; cæteri mei fideles,
+qui in Anglia manent, quod Episcopales leges quæ non bene nec</i>
+<span class="pagenum"><a name="p160" id="p160">160</a></span>
+<i>secundum sanctorum Canonum præcepta usque ad mea tempora ni
+regno Anglorum fuerunt communi concilio &amp; consilio Archiepiscoporum
+meorum, &amp; cæterorum Episcoporum &amp; Abbatum, &amp; omnium
+principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando
+&amp; regia auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus,
+de legibus Episcopalibus amplius in hundret placita teneant,
+nec causam quæ ad regimen animarum pertinet, ad judicium secularium
+hominum adducant. Sed quicunque secundum Episcopales
+leges de quacumque causa vel culpa interpellatus fuerit, ad locum
+quem ad hoc Episcopus elegerit vel nominaverit, veniat, ibique
+de causa sua respondeat, &amp; non secundum hundret, sed secundum
+Canones &amp; Episcopales leges, rectum Deo &amp; Episcopo suo faciat.
+Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam Episcopalem venire
+noluerit, vocetur semel, secundo &amp; tertio; quod si nec sic ad
+emendationem venerit, excommunicetur, &amp; si opus fuerit ad hoc
+vindicandum fortitudo &amp; justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur.
+Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit,
+pro unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam
+defendo &amp; mea auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus
+aut minister Regis nec aliquis laicus homo alium hominem
+sine justitia Episcopi ad judicium adducat. Judicium vero in nullo
+loco portetur, nisi in Episcopali sede, aut in illo loco quem ad
+hoc Episcopus constituerit.</i></p>
+
+<p class="mid">De honestate &amp; castitate dictorum Canonicorum.</p>
+
+<p><i>In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste &amp;
+catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur,
+depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit,
+aliter voluerit vivere, &amp; canonicis præceptis obedire noluerit,
+fraterno amore prima &amp; secunda vice usque ad tertiam à Decano
+&amp; fratribus cæteris corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit,
+ad notitiam Episcopi perveniat, qui Episcopus una cum Decano &amp;
+fratribus cæteris adjunctis etiam orationum meditationibus fratrem
+infirmum sanare &amp; corrigere studeat. Si vero ipse taliter castigari
+noluerit, &amp; proprio reatui pertinaciter indulgere voluerit, omnibus
+rebus Ecclesiæ vacuus, ut accessit, foras mittatur, &amp; alter morum</i>
+<span class="pagenum"><a name="p161" id="p161">161</a></span>
+<i>&amp; scientiæ merito dignus, absque omni munere, ut dictum est,
+locum ejus terram occupantis obtineat. His omnibus incommutabiliter
+ita dispositis veto &amp; regali auctoritate prohibeo, ut quislibet
+cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis violentiam aliquam
+faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si Episcopus
+vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum facere temptaverit,
+deprimat &amp; compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc
+temporis in hac patria regnaverit, ut regnum &amp; gloriam obtinere
+valeat in secula seculorum. Amen.</i></p>
+
+<p class="mid"><span class="sc"><i>Remarques sur cette Charte.</i></span></p>
+
+<p>Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé,
+à l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de
+Guillaume le Conquérant, en 1080<a id="footnotetag52" name="footnotetag52"></a>
+<a href="#footnote52"><sup class="sml">52</sup></a>, que lorsque les Ecclésiastiques
+avoient exercé anciennement en France quelque
+portion de la Justice civile, ce n'avoit été que par exception
+au droit commun; &amp; en effet, leur Jurisdiction a tellement été
+bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles, que par
+l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le
+Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves;
+ils n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence
+sur les Juges Laics. Cette opinion est très-opposée à celle
+de M. de Montesquieu sur les <i>Justices territoriales des Eglises</i><a id="footnotetag53" name="footnotetag53"></a>
+<a href="#footnote53"><sup class="sml">53</sup></a>,
+&amp; trop conforme aux maximes de la Charte que <i>Wilkins</i> nous
+offre ici, pour que je néglige l'occasion que cette Charte me
+procure de développer l'équité des usages sur lesquels elle étoit
+fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la nature des justices
+que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du Conquérant
+en France &amp; en Normandie sur les hommes dépendans de leurs
+Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur
+de l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des
+Seigneurs laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales
+preuves sur lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il
+<span class="pagenum"><a name="p162" id="p162">162</a></span>
+attribue aux Eglises dès les temps les plus reculés de la Monarchie
+Françoise.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote52" name="footnote52"><b>Note 52: </b></a>
+<a href="#footnotetag52"> (retour) </a> <i>Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag.
+ 67.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote53" name="footnote53"><b>Note 53: </b></a>
+<a href="#footnotetag53"> (retour) </a> Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.</blockquote>
+
+<p>Selon l'illustre Magistrat<a id="footnotetag54" name="footnotetag54"></a>
+<a href="#footnote54"><sup class="sml">54</sup></a> «c'étoit un principe fondamental
+de la Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire
+de quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile.»</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote54" name="footnote54"><b>Note 54: </b></a>
+<a href="#footnotetag54"> (retour) </a> Esprit des Loix, L. 30, c. 18.</blockquote>
+
+<p>Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne
+à cette assertion. Il cite, en premier lieu,</p>
+
+<p>Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant
+sous les yeux du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera
+facile d'apprécier sans recherches les conséquences que M. de
+Montesquieu en a tirées.</p>
+
+<p><i>In nomine Domini, &amp;c..... Ludovicus... Imperator Augustus
+omnibus fidelibus, &amp;c.</i></p>
+
+<p><i>Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui
+homines.... relictis propriis habitationibus &amp; facultatibus quæ ad
+eos hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt....
+&amp; à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio
+libera &amp; prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium
+vestrum notitiam pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione
+&amp; defensione nostra receptos in libertate conservare decrevimus.</i></p>
+
+<p class="mid"><span class="sc">Article premier.</span></p>
+
+<p><i>Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo
+in exercitum pergant, &amp;c.</i></p>
+
+<h4>II.</h4>
+
+<p><i>Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia,
+deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia,
+alienarum rerum invasiones, &amp; undecunque à vicino suo aut criminaliter
+aut civiliter fuerit accusatus &amp; ad placitum venire jussus,
+ad Comitis sui mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras
+vero minores causas <span class="sc">MORE</span> suo, sicut hactenus fecisse noscuntur,
+inter se mutuo definire non prohibeantur.</i></p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p163" id="p163">163</a></span>
+
+<h4>III.</h4>
+
+<p><i>Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi
+occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, &amp;
+secum in portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit,
+utatur illorum servitio absque alicujus contradictione vel impedimento
+&amp; liceat illi eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi
+inter se definire possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones
+ad examen Comitis reserventur.</i></p>
+
+<h4>VI.</h4>
+
+<p><i>Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam
+ut se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent.
+Et si beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit
+fuerit consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo
+exhibere debere quale nostrates homines de simili beneficio senioribus
+suis exhibere solent.</i></p>
+
+<p>Dans ces différentes dispositions apperçoit-on <i>la puissance militaire
+du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile
+sur les hommes libres</i>? Le Capitulaire a évidemment pour objet
+de communiquer aux Espagnols réfugiés en France les priviléges
+dont les hommes libres, nés dans le Royaume, y jouissoient
+alors, &amp; de les assujettir aussi aux mêmes charges. Par conséquent
+les priviléges &amp; les charges qui sont accordés aux Espagnols
+par le Capitulaire, nous donnent une idée juste des devoirs
+&amp; des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres François.
+Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la
+guerre sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes,
+criminelles ou civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur
+vie ou de leurs biens, étoient de la compétence du Comte;
+mais les autres causes se décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit
+recevoir dans les aleux qui lui avoient été donnés à défricher,
+<i>adprisiones</i>, telles personnes qu'il jugeoit à propos, &amp;
+les forcer de s'acquitter des fonctions auxquelles ils s'étoient
+obligés en s'y établissant; l'une de ces fonctions étoit de concourir,
+avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre la justice à
+tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en
+<span class="pagenum"><a name="p164" id="p164">164</a></span>
+quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol
+avoit pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit
+tenu envers le Comte à l'hommage &amp; aux redevances convenues
+par la concession qui lui avoit été faite de ce bénéfice.
+Ainsi, quoique le Comte eût sur les hommes libres toute la
+<i>puissance militaire</i>, il n'exerçoit pas sur eux toute la Jurisdiction
+civile, les Parties de cette Jurisdiction qui avoient plus de rapports
+avec les Justices Seigneuriales, devenues si communes sous
+la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en effet,
+l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit, conjointement
+avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce qui
+intéressoit la tranquillité &amp; la culture de ses domaines. Le Comte,
+au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police
+générale du Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols,
+des usurpations, &amp;c. Mais l'infraction des Réglemens domestiques
+&amp; économiques établis dans un alleu par le chef de la famille
+composée d'hommes libres qui habitoient cet alleu, cette
+infraction, dis-je, étoit soumise au jugement de ceux d'entre
+ces hommes que la famille avoit choisis pour la gouverner.
+N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef de
+toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers Capitulaires
+que M. de Montesquieu va nous opposer.</p>
+
+<p>Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la <i>puissance
+militaire</i> entraînoit nécessairement après elle la <i>Jurisdiction civile</i>,
+croit trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire
+de l'an 819, art. 14, que les <i>Placités du Comte étoient
+appellés les Placités de l'homme libre</i>; &amp; que de-là <i>ce n'étoit que
+dans ces Placités du Comte, &amp; non dans ceux de ses Officiers qu'on
+pouvoit juger les questions sur la liberté</i>; mais ce cinquieme Capitulaire
+de 819 ne dit rien de semblable. Il enjoint seulement aux
+hommes libres de se trouver chaque année aux trois Placités
+généraux du Comte, à moins qu'ils n'y soient appellés comme
+accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre témoignage; &amp;
+il ajoûte <i>ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent non alius
+venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut testificatur</i>.
+Or, cette derniere disposition fait clairement entendre que les
+Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes
+<span class="pagenum"><a name="p165" id="p165">165</a></span>
+extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient
+de l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat,
+mais que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes
+libres du ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction
+des Jurisdictions. Les causes majeures &amp; l'état des personnes,
+<i>la liberté</i> par conséquent étoient de la compétence du Roi,
+au nom duquel le Comte les décidoit; les moindres causes qui
+avoient pour objet la vente, l'achat, l'échange pour choses
+mobiliaires ou les services promis, appartenoient aux Centeniers;
+l'instruction même des affaires criminelles, pourvu qu'ils
+ne les jugeassent pas, les regardoit aussi<a id="footnotetag55" name="footnotetag55"></a>
+<a href="#footnote55"><sup class="sml">55</sup></a>: &amp; il restoit à ce
+moyen aux chefs de famille ou hommes libres propriétaires d'alleux
+le droit de prononcer provisoirement<a id="footnotetag56" name="footnotetag56"></a>
+<a href="#footnote56"><sup class="sml">56</sup></a> sur les contestations
+qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, &amp; qui en
+altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote55" name="footnote55"><b>Note 55: </b></a>
+<a href="#footnotetag55"> (retour) </a> Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect.
+ Ansegise, <i>ut nullus homo usque ad mortem, &amp;c. judicetur.</i>
+ Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote56" name="footnote56"><b>Note 56: </b></a>
+<a href="#footnotetag56"> (retour) </a> Les Sujets prenoient pour modeles de la
+ discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les
+ familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces
+ Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit
+ s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit
+ injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a
+ un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au
+ Centenier, &amp; au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas
+ justice. <i>Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus.</i></blockquote>
+
+<p>Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement
+les Plaids de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier,
+&amp; la Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce
+que l'homme libre marchoit à la guerre sous le Comte, il ne
+s'ensuivoit pas ni que le Comte fût son seul Juge, ni que les
+Placités du Comte dussent porter exclusivement le titre de <i>Placités
+des hommes libres</i>. Ce n'étoit pas encore parce que <i>les vassaux
+des Evêques &amp; des Leudes n'étoient point sous la Jurisdiction
+civile des Comtes</i>, que ces Seigneurs ne les menoient point
+à la guerre. En effet, le premier &amp; le deuxieme Capitulaire
+de 812. Collect. de Balus. col. 490 &amp; 494, &amp; le huitieme Capitulaire
+de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection
+d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire.</p>
+
+<p><i>Ut omnis liber homo</i>, ce sont les termes du premier Capitulaire
+de 812, art. I, <i>qui quatuor mansos vestitos de proprio suo</i>
+<span class="pagenum"><a name="p166" id="p166">166</a></span>
+<i>sive de alicujus beneficio habet ipse se præparet &amp; ipse in hostem
+pergat sive cum seniore suo.</i></p>
+
+<p>L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi:</p>
+
+<p><i>De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt &amp; tamen beneficia
+habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore
+domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant,
+sed cum Comite cujus pagenses sunt ire permittant.</i></p>
+
+<p>Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui
+qui a quatre manses en propre, &amp; qui peut de lui-même se
+rendre à l'armée, <i>ipse in hostem pergat, ipse se præparet</i>.</p>
+
+<p>2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un
+autre, &amp; il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire
+de l'aleu où il résidoit: 3º. celui qui étant <i>casé</i>, c'est-à-dire,
+domicilié dans l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour
+bénéficier un vassal du Roi, un Leude qui, étant de service à
+la Cour, ne pouvoit le conduire, &amp; qui par cette raison étoit
+obligé de se réunir à la milice du Comte dans le ressort duquel
+le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces trois ordres
+suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car, selon
+ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit
+le droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit
+de se juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis.</p>
+
+<p>L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître
+que la Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été
+membre; &amp; j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction
+provisoire &amp; purement domestique &amp; économique sur
+ceux qui étoient domiciliés dans ses terres.</p>
+
+<p>Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été
+soumis qu'à la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel
+il auroit été <i>casé</i>; &amp; rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude
+bénéficier ait jamais eu cette Jurisdiction civile.</p>
+
+<p>Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: <i>Reliqui vero
+(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos
+nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant.</i> D'où il suit
+que le Roi pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres
+Commandans de sa milice, d'y recevoir les hommes libres vassaux
+des Evêques; &amp; cependant, selon l'Auteur de l'Esprit des
+<span class="pagenum"><a name="p167" id="p167">167</a></span>
+Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes dépendans des
+Eglises la Jurisdiction civile; cette <i>Jurisdiction civile</i> ne <i>marchoit</i>
+donc pas toujours d'<i>un pas égal avec la puissance militaire</i> des Comtes.
+La justesse de cette conséquence va se faire de plus en plus sentir
+en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de l'Esprit des
+Loix: <i>Je vois déjà naître</i>, dit M. de Montesquieu, <i>la Justice des
+Seigneurs, &amp;c.</i></p>
+
+<p><i>Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui
+les obtinrent... en tirerent tous les fruits &amp; tous les émolumens;
+&amp; comme un des plus considérables étoient les profits judiciaires,
+(freda), il suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice,
+qui ne s'exerçoit que par des compositions aux parens &amp; des
+profits au Seigneur.</i></p>
+
+<p>Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices;
+on suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le
+<i>fredum</i> qui est expressément conservé au Domaine Royal par
+le Capitulaire <i>de Villis</i>, en 800, <i>Balus. col. 339</i>, appartenoit
+aux Bénéficiers, suivant ce Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14
+&amp; 17 du premier livre de Marculphe, que l'on cite en preuve
+de cette supposition, enchérissent encore sur son inconséquence;
+ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de bénéfice
+aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement <i>du fredum</i>. Cette
+exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou Ecclésiastiques
+percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre,
+ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux
+Evêques le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement
+de ce droit? Ces Formules interdisent aux Juges d'entrer dans
+les bénéfices, d'en distraire aucun domicilié pour venir cautionner
+quelqu'un dans leurs Tribunaux; ils défendent aux envoyés
+du Roi d'y prendre leur logement: &amp; de là M. de Montesquieu
+infere que <i>la justice fut dans les fiefs anciens &amp; dans les fiefs
+nouveaux un droit inhérent au fief même.</i> Et c'est au contraire
+parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui leur fussent
+propres, qui y fussent <i>inhérentes</i>, qu'il y avoit nécessité de soustraire
+ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le ressort de
+la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu y
+exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices
+<span class="pagenum"><a name="p168" id="p168">168</a></span>
+d'avoir le <i>fredum</i>, d'être affranchis de loger les Juges dans le district
+desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les
+Chartes de concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution
+de Justice, afin que ces prérogatives leur eussent appartenues;
+cependant nulle mention de Justice dans ces Chartes;
+le nom de Justice étoit néanmoins bien <i>usité</i> du temps de Marculphe.
+M. de Montesquieu semble avoir pressenti la force de
+ces argumens, &amp; il paroît moins compter sur les Capitulaires &amp;
+sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange.
+<i>Si la Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi</i>, demande
+le sçavant Magistrat, <i>voit-on par-tout que le service du
+fief étoit de servir le Roi ou le Seigneur, &amp; dans leurs Cours &amp;
+dans leurs guerres?</i></p>
+
+<p>D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices
+à des Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit
+ni ces Leudes ni ces Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour
+rendoit; mais une réponse plus tranchante, c'est que du Cange
+a parlé des fiefs, &amp; que dans M. de Montesquieu il s'agit
+de bénéfices.</p>
+
+<p>Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites
+avec moins de ménagemens encore dans le chapitre 21
+du livre 30 de notre Auteur: <i>Persuadé que les Justices étoient
+toujours établies dans les domaines donnés par nos Rois aux
+Eglises, il voit que le privilége</i> de ces Justices <i>étoit dans la nature
+de la chose donnée. que le bien Ecclésiastique avoit ce privilege,
+parce qu'on ne le lui ôtoit pas.</i></p>
+
+<p>Que ces idées sont opposées aux 3e &amp; 4e Formules du premier
+livre de Marculphe! L'exemption de <i>l'entrée</i> des Juges sur
+les terres des Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans
+du Fisc, &amp; aux dons d'alleux faits par des particuliers;
+<i>Villas aut regiâ aut privatorum largitate conlatas.</i> Certainement
+M. de Montesquieu n'a pu penser que les Justices fussent <i>dans
+la nature</i> de ces <i>alleux</i>; l'exemption dont parlent les Formules
+n'étoit donc pas constitutive des Justices. Si elles s'approprioient
+le <i>fredum</i>, c'étoit par exception au droit commun, par
+une grace particuliere du Souverain; &amp; on ne voit nulle part
+qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre leurs
+<span class="pagenum"><a name="p169" id="p169">169</a></span>
+vassaux. <i>Leurs Agens</i> touchoient au contraire cette amende des
+Juges qui les avoient infligées ou reçues, <i>in luminaribus ipsius
+Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum</i>.</p>
+
+<p>Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot <i>immunité</i> employé
+dans les Formules n'indique point le <i>droit qu'avoient les
+Ecclésiastiques de rendre la Justice dans leur territoire</i>, parce qu'avant
+qu'on eût pû donner à ce mot cette signification, il auroit
+fallu qu'on eût établi que les Ecclésiastiques avoient un droit
+de Justice; droit qui devient plus incertain à mesure que nous
+sondons plus attentivement les fondemens qu'on s'efforce de lui
+donner. En effet, il faut être bien dépourvu de bonnes raisons
+pour alléguer en faveur de ce prétendu droit la Loi Ripuaire.</p>
+
+<p>L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le
+deuxieme Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7,
+Col. 23. Balus.</p>
+
+<p>L'Eglise suivoit la Loi Romaine, &amp; ceux qu'elle avoit affranchis
+restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs
+biens, qu'elle héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne
+pouvoit les poursuivre personnellement pour affaires civiles dans
+les Tribunaux laïcs; parce qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur
+disposition, ils étoient encore considérés comme les mineurs ou les
+infames<a id="footnotetag57" name="footnotetag57"></a>
+<a href="#footnote57"><sup class="sml">57</sup></a>. Et ils ne pouvoient ester en Jugement que par les
+Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais parce que les Evêques
+avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur les Clercs
+&amp; autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique<a id="footnotetag58" name="footnotetag58"></a>
+<a href="#footnote58"><sup class="sml">58</sup></a>. On
+ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice <i>territoriale
+seigneuriale</i>. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux
+Eglises, il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour
+y assujettir les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs
+aucune trace de ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire
+de Clotaire II. Il y est ordonné aux Evêques, comme
+aux Comtes dont l'autorité s'étend sur divers cantons, de prendre
+<span class="pagenum"><a name="p170" id="p170">170</a></span>
+leurs Juges &amp; leurs Commissaires dans le lieu où ils doivent
+rendre &amp; recevoir Justice.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote57" name="footnote57"><b>Note 57: </b></a>
+<a href="#footnotetag57"> (retour) </a> Baluse, L. I, col. 1122.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote58" name="footnote58"><b>Note 58: </b></a>
+<a href="#footnotetag58"> (retour) </a> Les gens destinés à la culture des terres étoient
+ dirigés par le Vidame dans leurs opérations, &amp; les Clercs
+ étoient conduits par le Prevôt: <i>Mandastis ut Vice Dominus cum
+ carris &amp; operariis, &amp; præpositus Clericos habentes Beneficia
+ secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316.</i></blockquote>
+
+<p><i>Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices
+vel missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco
+qui justitiam percipiant &amp; aliis reddant.</i></p>
+
+<p>Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot <i>judices</i> dans
+ce passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit
+d'en instituer, &amp; que l'institution des Commissaires y est relative
+aux seuls Evêques? Ne pourroit-on pas ajouter que les Juges
+institués par les Comtes rendoient la Justice, &amp; que les
+Commissaires des Evêques percevoient les amendes prononcées
+par ces Juges au profit de leurs Eglises? <i>Justitiam percipiant.</i>
+Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de Juges
+&amp; de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les
+Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges
+&amp; aux Envoyés des Evêques d'autre Jurisdiction que celle
+qui leur est confirmée par le Capitulaire de Carloman I,
+de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 &amp; 14. Cette
+compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se commettent
+dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est
+permis de faire admonester le coupable, afin qu'il <i>s'amende &amp;
+fasse pénitence</i> du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais
+monition purement canonique, <i>vocabit illum sua admonitione
+per suum presbiterum canonice ad emendationem &amp; ad poenitentiam
+ut Deo &amp; Ecclesiæ satisfaciat quam læsit</i>. Si l'accusé méprisoit
+l'avertissement <i>saluberrimam invitationem</i>, l'Evêque avoit le droit
+de l'excommunier, &amp; il étoit tenu de donner avis de cette excommunication
+<i>Seniori</i>, au Seigneur; c'est-à-dire, ou au chef de
+la famille sous lequel cet accusé vivoit ou au Bénéficier dans le
+domaine duquel il résidoit. Quand le coupable n'avoit dans le
+Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice <i>qui infra parochiam
+beneficia &amp; alodum non habent</i>, alors l'Evêque dont il dépendoit,
+après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit
+un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel
+de se corriger. Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de
+laisser dans sa Ville un Coadjuteur pour remplir pour lui ces
+différens devoirs, &amp; si cet Evêque avoit des Bourgs ou
+<span class="pagenum"><a name="p171" id="p171">171</a></span>
+Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit établi, il devoit
+y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par des peines
+canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement
+les contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres.</p>
+
+<p>Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction
+purement spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes,
+aux Centeniers &amp; autres Juges laïcs, <i>mundanæ legis documentis
+eruditis</i> de procurer aux Ordonnances des Prélats leur exécution;
+&amp; qu'à l'égard de certaines taxes qui se percevoient
+induement dans l'étendue des Domaines Ecclésiastiques, il veut
+qu'en cas de contestation la cause soit décidée seulement
+en présence de l'Envoyé de l'Evêque, &amp; de l'Envoyé du
+Comte.</p>
+
+<p>Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire
+de l'an 802, ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise
+l'idée d'une <i>justice civile &amp; territoriale</i> attribuée aux Eglises. Au
+contraire la Justice Ecclésiastique dont ils reglent la compétence
+&amp; l'administration n'est relative qu'au caractere de ceux qui
+y sont sujets<a id="footnotetag59" name="footnotetag59"></a>
+<a href="#footnote59"><sup class="sml">59</sup></a>; ce sont des Clercs, des hommes de l'Eglise,
+des affranchis de l'Eglise, des Religieuses, sur lesquels
+cette Justice s'exerce; les Avoués, les Vidames, les Centeniers
+des Evêques l'exercent par les maximes canoniques, <i>&amp;
+hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à canonica
+vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus habeant,
+art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366</i>. Et encore
+l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des <i>voyageurs</i>,
+<i>des veuves</i>, <i>des orphelins</i>, <i>des pauvres</i>, doit se concerter avec
+les Comtes, article 14. <i>ibid.</i> Il y a plus, dans les Plaids tenus
+conjointement par les Evêques &amp; les Commissaires du Roi &amp;
+les Comtes, tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires
+de Charles le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les
+Evêques ne sont appellés que pour y prêcher la doctrine évangélique,
+y représenter aux méchans les peines auxquelles ils
+s'exposent par leurs forfaits: <i>Episcopi omnibus demonstrent
+<span class="pagenum"><a name="p172" id="p172">172</a></span>
+quam grave hoc peccatum sit &amp; qualem poenitentiam quærit &amp; qualem
+damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote59" name="footnote59"><b>Note 59: </b></a>
+<a href="#footnotetag59"> (retour) </a> Voyez <i>Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad
+ Hincmar. ann. 858, c. 7.</i></blockquote>
+
+<p>Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le
+livre de l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard.
+Ainsi il ne reste à M. de Montesquieu, de toutes les autorités
+dont il a fait usage jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de
+806. art. 1. <i>Balus.</i> col. 449.</p>
+
+<p><i>In primis omnium jubendum est</i>, dit l'Empereur dans ce Capitulaire,
+<i>ut habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum
+qui habitant in ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis &amp; substantiis
+eorum</i>.</p>
+
+<p>Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur
+de M. de Montesquieu, si le terme <i>justitias</i> devoit s'entendre
+d'une jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne
+désigne que les <i>freda</i>, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient
+été accordés à toutes les Eglises<a id="footnotetag60" name="footnotetag60"></a>
+<a href="#footnote60"><sup class="sml">60</sup></a>. <i>De decimis &amp; nonis atque
+justitiâ Ecclesiarum Dei, ut omnes dare &amp; emendare studeant.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote60" name="footnote60"><b>Note 60: </b></a>
+<a href="#footnotetag60"> (retour) </a> Le mot de justice est pris pour redevance dûe au
+ Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag.
+ 575. <i>Justitia seu præbenda panis &amp; vini, &amp;c. &amp; reddere
+ justitiam</i> signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil.
+ Aug. du premier Mai 1209.</blockquote>
+
+<p>Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes,
+soit en condamnant à la mort, soit en confisquant les biens
+ou les meubles des criminels domiciliés dans les propriétés
+d'une Eglise, &amp; l'Eglise les faisoit percevoir par ces Envoyés
+de l'Evêque, <i>missis discursoribus</i>, dont il a été précédemment
+fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le Capitulaire dont il
+s'agit n'a pas été intitulé par Baluse <i>de justitiis Ecclesiarum</i>,
+mais <i>de justitiis generalibus</i>; parce que les Placités généraux
+des Comtes étoient principalement destinés à terminer les causes
+des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des
+pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection
+particuliere des Evêques, <i>Capitul. 2 &amp; 3, ann. 805, Capitul.
+Collect. Anseg. liv. 3. art. 77</i>. Les causes criminelles des
+hommes libres de quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient
+<span class="pagenum"><a name="p173" id="p173">173</a></span>
+devoient être aussi à plus forte raison décidées dans ces Placités.</p>
+
+<p>Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire
+autre chose, sinon que les Eglises auront, <i>habeant</i>, les condamnations,
+<i>justitias</i>, prononcées par les Juges, soit quand ils
+condamneront quelqu'homme de l'Eglise à mort, soit quand
+ils ne le condamneront qu'à la perte de ses biens.</p>
+
+<p>2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux
+Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux;
+ce qui a répugné dans tous les temps aux maximes canoniques.</p>
+
+<p>3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur
+eût attribué <i>la justice criminelle aux Eglises dans leur territoire</i>;
+tandis qu'en 803 il avoit infligé les peines les plus deshonorantes
+aux Evêques qui s'opposeroient à l'exercice que les Comtes
+voudroient faire de cette Justice contre ceux qui auroient
+commis quelques délits dans les immunités des Eglises. <i>Si quis
+in immunitate damnum aliquod fecerit... mandet Comes vel Episcopo
+vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad tertiam inquisitionem
+consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus damnum fecerit
+totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere vult,
+solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum hominem
+infra immunitatem querendi &amp;c.<a id="footnotetag61" name="footnotetag61"></a>
+<a href="#footnote61"><sup class="sml">61</sup></a></i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote61" name="footnote61"><b>Note 61: </b></a>
+<a href="#footnotetag61"> (retour) </a> <i>Capitul. 2, ann. 803.</i> Balus. 1er vol. Coll.
+ 387.
+
+<p> Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques
+ n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient
+ dûs.</p></blockquote>
+
+<p>Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit
+des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an
+857, <i>apud Carisiacum</i>, art. 4, col. 96 Balus. <i>distingue</i> (quoique
+ce Capitulaire n'en dise pas un mot) les <i>jurisdictions du Roi, celles
+des Seigneurs, &amp; celles des Eglises</i>: car la difficulté ne
+réside pas sur le point de sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises
+avoient une Jurisdiction, mais elle consiste à déterminer l'espece
+de Justice qu'ils exerçoient.</p>
+
+<p>Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire
+ou habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient
+ou de la Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout
+<span class="pagenum"><a name="p174" id="p174">174</a></span>
+homme libre, habitant d'un alleu qui appartenoit à un autre
+homme libre, étoit de la Jurisdiction civile du Centenier;
+mais les causes criminelles ou importantes, <i>majores causæ</i>, de tout
+homme libre, en quelqu'<i>immunité</i> qu'il résidât, étoient de la compétence
+du Comte seul. Si les Bénéficiers Ecclésiastiques avoient
+quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit uniquement pour l'amélioration
+de leurs terres, &amp; pour y maintenir provisoirement
+l'amour du travail &amp; la tranquillité: pouvoir qui étoit aussi attaché
+aux bénéfices des Laïcs &amp; aux manoirs possédés par un
+chef d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres.
+Le pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les
+Loix d'Edouard désignent par ces mots, <i>Soc</i>, <i>Sac</i>, <i>Tol</i>, <i>Tem</i>,
+<i>Infangenteof</i>, &amp; les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire,
+des hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement
+de ceux qui y demeuroient, étoient les mêmes que celles des
+Baillifs &amp; des Senéchaux, dont Flete nous a parlé: fonctions
+bien différentes de celles que les Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs
+ont eues sous la troisieme Race, puisqu'elles n'avoient
+pour but, ces fonctions, que de réprimer par provision &amp; par
+la perte de quelques meubles ou par quelque jour de détention
+ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient assujettis
+ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir. Ainsi
+une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous
+nos premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander
+leurs esclaves qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre,
+ils pouvoient prendre des moyens pour concilier entr'eux
+leurs vassaux ou les membres de leur famille. <i>Capitul. ann. 595,
+art. 11 &amp; 12. Capitul. ann. 813, art. 14 &amp; 20. Capitul. ann.
+813, art. 23.</i> Mais si ces moyens ne réussissoient point, ils n'avoient
+aucun droit ni sur les personnes, ni sur leur état ni sur
+leurs biens, pourvu que ces personnes fussent libres d'origine.
+Lors même que la personne n'étoit pas libre; par exemple, si
+c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le trouvoit
+en flagrant délit pouvoit l'arrêter; &amp; si le délit exigeoit des preuves,
+ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction
+du Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit.
+<i>Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice</i>
+<span class="pagenum"><a name="p175" id="p175">175</a></span>
+publico sicut &amp; reliqui distringatur. Et si judex publicus servum
+Ecclesiæ sine furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini
+aut Archidiaconi aut detinere aut injuriare præsumpserit anno
+integro ab Ecclesiæ liminibus arceatur. Capitul. L. 5, art. 191.
+Balus. col. 860, 1er vol.</p>
+
+<p>La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer
+une pénitence publique, d'excommunier. <i>Si quis per aliquam
+invidiam vel dolum in nocte vel in die ignem imposuerit &amp;
+incenderit liberi vel servi domum.... publica pænitentia secundum
+judicium Sacerdotum multetur. Capit. L. 5, art. 351, col. 899.
+Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; &amp; Hincmar. ad Clericos Palatii,
+ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e vol. pag. 148.</i></p>
+
+<p>Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis
+aux Eglises, celles des pauvres, des veuves &amp; des orphelins
+qui étoient sous la protection spéciale des Eglises, étoient de la
+compétence des Comtes; de même les causes relatives aux propriétés
+de l'Eglise en étoient aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non
+suspect, qui nous l'apprend, art. 12 de l'Admonition de 858 déjà
+citée, <i>(Comites) placita non pro adquisitione lucri teneant, sed ut
+casæ Dei, &amp; viduæ, ac pupilli &amp; populus justitiam habeant</i>; c'est
+Charles le Chauve qui le décide par son Capitulaire de 869,
+<i>apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de Balus. Similiter Comites
+missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris debitam reverentiam &amp;
+vassalis Episcoporum legem &amp; justitiam &amp; debitum honorem impendant</i>.
+C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete dans
+sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination
+Françoise. <i>Je n'en dirai pas davantage<a id="footnotetag62" name="footnotetag62"></a>
+<a href="#footnote62"><sup class="sml">62</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote62" name="footnote62"><b>Note 62: </b></a>
+<a href="#footnotetag62"> (retour) </a> M. de Montesquieu finit par ces mots ses
+ raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.</blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p176" id="p176">176</a></span><br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<h3>REFLEXIONS</h3>
+
+<p class="mid"><i>Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins.</i></p>
+
+<p>
+La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry,
+qui a paru en 1721, a été entreprise par cet auteur pour
+faire connoître aux Anglois les diverses sources d'où leurs Coutumes
+ont été tirées. Dans la Lettre de Nicolson, que l'on a mise en
+tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque Anglois convient que
+le droit féodal a été apporté en Angleterre par Guillaume le
+Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux Saxons,
+&amp; que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il
+croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien
+antérieurs à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un
+recit fait par des Auteurs qui ont écrit depuis cette époque.
+D'ailleurs on ne voit dans les Loix qui ont précédé la Conquête
+aucune trace des Droits de Garde, de Mariage, qui sont cependant
+aussi intimement liés avec les Loix féodales que l'hommage.
+Enfin Nicolson convient que l'<i>hériet</i>, qui est le droit qui
+au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec ces
+Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont
+le principe du Relief Normand.</p>
+
+<p>L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa
+Nation, vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y
+a de distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le
+Conquérant. Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours
+préliminaire, il doit paroître maintenant évident que toutes les
+Loix Angloises qui ont précédé la conquête, &amp; que Nicolson
+croyoit essentielles pour l'interprétation de celles qui ont été
+publiées sous le nom d'Edouard le Confesseur par le Conquérant
+au commencement de son regne, ne peuvent être d'aucune utilité
+pour expliquer les Coutumes purement Normandes que ce
+Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard
+qu'il avoit feint de confirmer.</p>
+
+<p>Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au
+regne de Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on
+<span class="pagenum"><a name="p177" id="p177">177</a></span>
+trouve bien quelques dispositions conformes aux maximes de
+Capitulaires de nos Rois antérieurs à Charlemagne; mais il n'y
+en a aucunes qui ayent le plus foible rapport avec les Loix Françoises
+de la seconde Race, ni même avec les principes fondamentaux
+des Coutumes Anglo-Normandes suivies en Angleterre
+après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de Henri
+Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard
+le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa
+pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes
+Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que
+je le ferai bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix
+féodales Normandes continuerent tellement d'être regardées en
+Angleterre comme le droit commun de la Nation, qu'elles firent
+l'unique objet de l'étude de ses plus célebres Jurisconsultes
+jusqu'au treisieme siecle.</p>
+
+<p>Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un
+foible service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à
+son exemple d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de
+ces Loix, plus ils s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit.</p>
+
+<p>C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant
+que les François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit
+parmi eux sous les derniers Rois de la deuxieme Race; &amp;
+c'est dans les Capitulaires de ces Rois que les Anglois doivent
+rechercher les motifs de tous les usages qui existent encore parmi
+eux, &amp; qui ont quelque relation avec la féodalité.</p>
+
+<p>Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables
+sources des usages judiciaires d'Angleterre?</p>
+
+<p>Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant
+en Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de
+son temps; la Nation souffroit avec peine sous son regne le joug
+de ces Loix; &amp; il y a tout lieu de penser, à en juger par le penchant
+qu'ont eu dans tous les temps les Ecrivains Anglois pour
+faire envisager les Loix d'Edouard comme les seules que Guillaume
+avoit jurées, &amp; qu'il avoit voulu que ses nouveaux sujets
+suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger
+par écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été
+anéanti au commencement du regne de Henri Ier. Cependant
+<span class="pagenum"><a name="p178" id="p178">178</a></span>
+quoique ces Coutumes ne se trouvent rassemblées dans aucun
+Recueil d'une époque aussi reculée que la Conquête; il n'est pas
+moins constant, de l'aveu même des Historiens &amp; des Jurisconsultes
+Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes, qu'elles
+sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de Glanville,
+de Britton, de Littleton, &amp; autres que j'ai ci-devant indiqués.
+Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des
+Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec
+les anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement
+que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces
+Loix?</p>
+
+<p>Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à
+cet Ouvrage.</p>
+
+<p>Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les
+Capitulaires &amp; les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué
+les écrits Anglois où existent les Loix Françoises que
+Guillaume le Conquérant avoit reçues de Raoul, &amp; que ce
+Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un autre côté,
+pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le Conquérant
+leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de
+tous leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à
+l'aide des Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le
+Duc Raoul dans la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre
+les Anglois du danger qu'il y auroit à expliquer leurs Coutumes
+actuelles, par les Statuts de leurs Rois prédécesseurs de
+Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à faire connoître,
+dans le Discours préliminaire &amp; dans les Notes que j'ai faites
+sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces Coutumes
+&amp; de ces Statuts.</p>
+
+<p>Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les
+Anglois pourroient avoir encore pour la méthode que je leur
+conseille pour l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que
+je tiens cette méthode de l'un des hommes les mieux instruits
+de ces Loix, que leur nation ait jamais produite; &amp; c'est
+dans cette vue que je termine cet Ouvrage par le Traité de
+Spelman sur les anciennes Loix Angloises.</p>
+
+<p>On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant
+<span class="pagenum"><a name="p179" id="p179">179</a></span>
+pour l'Instituteur du droit Féodal Anglois, &amp; de toutes les Coutumes
+qui en sont des conséquences immédiates.</p>
+
+<p>On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant
+les Loix d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à
+l'égard de certains usages, qui dans un Royaume où presque
+tout avoit été soumis aux Loix féodales, ne pouvoient se lier
+avec ces Loix; &amp; que par cette raison ces usages sont redevenus
+aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue de les
+rendre utiles en multipliant les inféodations.</p>
+
+<p>Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé
+par ordre chronologique les révolutions successives des Coutumes
+Angloises, depuis l'union de la Normandie avec l'Angleterre,
+jusqu'au retour de cette Province à la Couronne de
+France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de l'état où le droit Coutumier
+Anglois &amp; Normand s'est trouvé dans ces différentes
+époques, est pleinement justifié.</p>
+
+<p>Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins,
+possesseur du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié.</p>
+
+<p>J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient
+rapport qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce
+Traité dans la collection de Wilkins; parce qu'en substituant à
+ces Notes des Remarques sur le texte de Spelman, je mets le
+Lecteur à portée de juger si l'usage que je fais de ce texte est
+ou non préférable à celui que Wilkins en a fait.
+<span class="pagenum"><a name="p180" id="p180">180</a></span></p>
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/005.png"></p>
+
+<br><br><br>
+
+
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<h4>Domini HENRICI SPELMANNI.</h4>
+
+<h1>
+CODEX</h1>
+
+<h4>LEGUM VETERUM STATUTORUM</h4>
+
+<h5><span class="sc">Regni Angliæ</span>;</h5>
+
+<p class="mid"><i>Quæ ab Ingressu <span class="sc">Guilielmi I.</span> usque ad Annum nonum<br>
+<span class="sc">Henrici III.</span> edita sunt.</i></p>
+
+
+
+<h4>
+<span class="sc">Guiliel. I.</span></h4>
+
+<p class="mid"><i>An. Dn. 1067, Reg. 1.</i></p>
+
+
+
+<p><span class="side">Nomen ejus.</span>Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem
+vocant Normanniæ: Forenses &amp; Chronologi <i>Conquestorem</i>
+(sive a Latino conquirendo, id est, comparando Regnum Angliæ:
+Sive a Gallico <i>Conquivir</i>, quod est, vel <i>comparare</i>, vel
+<i>subjugare</i>) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067, excessitque
+9 Septembr. an. 1087. hoc est sui <i>Regiminis 20 incompleto</i>.</p>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Ditio.</i></span>Ditionem ejus sic descripsit <i>Mat. Parisius</i> in An. 1085. <i>Normannia</i>
+sibi hæreditario Jure pervenerat, <i>Cenomanniam</i> armis
+acquisierat, <i>Britanniam Armoricanam</i>, acclivem sibi fecerat, in
+<i>Anglia</i> solus regnabat, <i>Scotiam</i> &amp; <i>Walliam</i> subjugabat; pacis
+autem tantus amator erat, quod puella auro onusta impune posset
+totam pertransire <i>Angliam</i>.</p>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Succcessio.</i></span>Anno eodem (1065) Rex <i>Edwardus</i> Senior<a id="footnotetag63" name="footnotetag63"></a>
+<a href="#footnote63"><sup class="sml">63</sup></a> jam gravatus,
+cernens Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio
+Solio minus idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique
+Comitis multam malamque sobolem quotidie super terram
+crescere; ad cognatum suum Wilhelmum Comitem Normanniæ
+animum apposuit, &amp; eum sibi succedere in Regnum Angliæ,
+voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio superior
+<span class="pagenum"><a name="p181" id="p181">181</a></span>
+triumphator contra Regem Franciæ, &amp; omnes Comites
+Normanniæ contiguos publice personabat, invictus in armorum
+exercitio, judex justissimus in causarum judicio, religiosissimusque
+ac devotissimus in divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum
+Archiepiscopum Cantuariæ legatum ad eum a latere suo
+direxit, illumque designatum Regni sui successorem, tam debito
+cognationis quam merito virtutis sui Archipræsulis relatu, insinuabat.
+De hoc Haraldus major domus regiæ veniens in Normanniam,
+se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum Angliæ
+conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum
+filiam Wilhelmi in uxorem data fide spopondit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote63" name="footnote63"><b>Note 63: </b></a>
+<a href="#footnotetag63"> (retour) </a> <i>Ingulphus. pag. 899 &amp; 900.</i></blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Quo Titulo Rex factus.</i></span>Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset &amp;
+(ut vocant) <i>bastardus</i>, non est otiosum indagare. E regio enim
+Anglorum thoro minime oriundus est, nec agnatione ullus ei
+aditus. Gradu tamen primo Edouardi Confessoris consanguineus,
+sed materna linea, non paterna. Duxerat quippe <i>Ethelredus</i> Rex
+Anglorum <i>Emmam</i> Sororem Roberti Ducis Normanniæ, coelibis,
+at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, &amp; ex illis nuptiis
+procreatus est <i>Edouardus</i> Confessor, qui patri tamen in regno
+non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege &amp; præfata
+<i>Emma</i> (<i>Ethelredi</i> aliquando vidua) propagato. Ejecta enim
+<i>Ethelredi</i> sobole, regni apicem <i>Canutus</i> occupat, Nothumque
+suum <i>Heraldum Harefoot</i> successorem statuit. Eo mortuo, regnum
+assecutus est <i>Canutus</i> audax (vulgo <i>Hardi-cnute</i>) filius <i>Canuti</i>
+Regis atque <i>Emmæ</i>, matris Confessoris: Sed &amp; illo brevi
+sine liberis decedente, frater ejus Uterinus Edouardus Confessor
+in solium ejus promovetur. Edouardus prolis spe orbatus,
+<i>Edgarum</i> Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia
+accersitum hæredem scripsit, <i>Adelingumque</i> (alias <i>Clitonem</i>)
+quod successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum
+vero atque regno imparem <i>Heraldo</i> Godwini Comitis
+filio inter Magnates Angliæ potentissimo in tutelam credidit,
+fidei suscipiens Juramentum. Sed <i>Eadgaro</i> postmodum ut imbelli,
+abdicato; <i>Robertum</i><a id="footnotetag64" name="footnotetag64"></a>
+<a href="#footnote64"><sup class="sml">64</sup></a> Cantuariæ Archiepiscopum in <i>Normaniam</i>
+mittit, <i>Guilielmumque</i> Ducem quem dum exularet hospirem
+<span class="pagenum"><a name="p182" id="p182">182</a></span>
+habuisset &amp; patronum, Regni constituit successorem. Duci
+insuper <i>Heraldum</i> legat qui (post difficultates aliquot) Rothomagum
+veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo,
+ipsum in solium evecturum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote64" name="footnote64"><b>Note 64: </b></a>
+<a href="#footnotetag64"> (retour) </a> <i>LL. Ed. Conf. cap. 39, append.</i></blockquote>
+
+<p>Reversus <i>Heraldus</i>, Regem invenit novissimo laborantem
+morbo: Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret
+successorem. Contradicente vero <i>Edouardo</i> &amp; <i>Guilielmum</i>
+præterea iterante, vehementius reclamant <i>Heraldus</i> &amp; Cognati:
+Sic ut animo turbato Rex ad parietem versus<a id="footnotetag65" name="footnotetag65"></a>
+<a href="#footnote65"><sup class="sml">65</sup></a>, faciant (inquit)
+Angli prout volunt, Ducem sibi aut Regem, vel ut alii
+referunt<a id="footnotetag66" name="footnotetag66"></a>
+<a href="#footnote66"><sup class="sml">66</sup></a> <i>sicut tu eos attulisti sic &amp; idem delegatum habes</i>.
+Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ potius referatur,
+qui <i>Edouardum</i> exceperat exulantem, pluribusque conservatum
+annis, regno hunc tandem exhibuerat<a id="footnotetag67" name="footnotetag67"></a>
+<a href="#footnote67"><sup class="sml">67</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote65" name="footnote65"><b>Note 65: </b></a>
+<a href="#footnotetag65"> (retour) </a> <i>Breviar. Monast. de Bello.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote66" name="footnote66"><b>Note 66: </b></a>
+<a href="#footnotetag66"> (retour) </a> <i>Promissum.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote67" name="footnote67"><b>Note 67: </b></a>
+<a href="#footnotetag67"> (retour) </a> <i>Asseritur donationem istam robore caruisse, tum
+ quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum &amp; sine Baronagii
+ sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912,
+ lib. 32.</i></blockquote>
+
+<p>Defuncto vero <i>Edouardo Confessore</i>, <i>Heraldus</i> sine mora regnum
+occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali
+scilicet, legitimo &amp; adoptivo. Horum duos potentissimos,
+Suanum Regem Daniæ, &amp; Guilielmum Ducem Normanniæ,
+tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque inopem, a tutore
+perfide destitutum, &amp; qui partes ejus tueretur non habentem,
+<i>Eadgarum Adelingum</i>.</p>
+
+<p>Erat <i>Swanus</i> Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus,
+(quod apud gentes boreales in hæreditate obeunda parum
+obfuit, successitque ideo in regnum <i>Daniæ</i>) frater item <i>Heraldi
+Harefoot</i>, <i>Canuti</i> audacis, &amp; <i>Edouardi Confessoris</i> Regum
+Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius sat laudabile si adversus
+<i>Heraldum</i> invasorem sat foeliciter dimicasset. Sed hic in partibus
+Angliæ borealibus cum ingenti fusus est exercitu. Solum igitur
+jam Normannum habuit <i>Heraldus</i> inimicum formidabilem
+cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in <i>Hastingensi</i>
+prælio resignavit.</p>
+
+<p>Sic Regnum <i>Angliæ</i> juris titulo non subactoris assecutus est
+<span class="pagenum"><a name="p183" id="p183">183</a></span>
+<i>Normannus</i>, atque inde <i>Conquereur</i> quasi <i>Purchacesour</i> appellatus
+est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat<a id="footnotetag68" name="footnotetag68"></a>
+<a href="#footnote68"><sup class="sml">68</sup></a> quod
+jure hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore
+comparatum est vel parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes
+<i>Conquestorem</i> pro subactore intellexere abusuque vocis
+novam extorsere significationem, quæ antiquis nusquam reperitur.</p>
+
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Sed quoniam de <i>bastardis</i> hæreditatem adeuntibus mentionem
+fecimus, a re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales
+enim populos, a legitimis olim vix sunt discriminati. Sic
+<i>Heraldus Harefoote</i> (ut <i>Swanum</i> taceam) e sutoris calcearii filia
+oriundus in regnum Angliæ irrepsit, &amp; Guilielmus Conquestor
+in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad Dominum féodalem
+<i>Henricum</i> Regem <i>Franciæ</i> ob hæredis masculi defectum ransiisset.
+Refert tamen Chronicon de Bello, <i>Guilielmum Nothum</i>
+ab Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum,
+quod <i>Robertus</i> Dux Normanniæ pater <i>Guilielmi</i> ab <i>Henrico</i> postulatus
+ejusdem filium post natum in Regem Franciæ suscepisset.
+A borealibus etiam in austrum transmigrantes <i>Longobardi</i>, morem
+hunc in <i>Italiam</i> traduxere, ut inter filios legitimos portionem
+licet non æqualem naturales sortirentur, quod in suis claret
+Legibus. Sed de hoc <i>Hovedenum</i> audi<a id="footnotetag69" name="footnotetag69"></a>
+<a href="#footnote69"><sup class="sml">69</sup></a>. Est autem sciendum
+quod consuetudo regni <i>Norwegiæ</i> est usque in hodiernum diem,
+quod omnis qui alicujus Regis <i>Norweiæ</i> dignoscitur esse filius,
+licet sit spurius, &amp; de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat
+in regnum <i>Norweiæ</i>, quantum filius Regis conjugati, &amp; de libera
+genitus; &amp; ideo fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus
+eorum vincatur &amp; interficiatur.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<br>
+<p class="sml"><i>Bastardi idem Jus quod legitimi habens apud Boreales.</i><br><br><br>
+<i>Et apud Longobardos.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote68" name="footnote68"><b>Note 68: </b></a>
+<a href="#footnotetag68"> (retour) </a> <i>Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem
+ Salicam § 2, &amp; Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide &amp;
+ Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote69" name="footnote69"><b>Note 69: </b></a>
+<a href="#footnotetag69"> (retour) </a> <i>Lib. 2, tit. 14, l. 2, &amp;c. in anno Dom. 1194,
+ pag. 147.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex coronatur.</i></span>Fracta re Anglorum in <i>Hastingensi</i> prælio<a id="footnotetag70" name="footnotetag70"></a>
+<a href="#footnote70"><sup class="sml">70</sup></a>, Guilielmus
+Victor Londinum properat, &amp; in festo Nativitatis Domini nostri,
+<i>Clero populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi</i>
+regio coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc
+e Stigando ministerium, quod exulante tantum non exauctorato
+<span class="pagenum"><a name="p184" id="p184">184</a></span>
+prædecessore ejus Roberto, Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Homagia procerum.</i></span>Suscipit deinde Rex<a id="footnotetag71" name="footnotetag71"></a>
+<a href="#footnote71"><sup class="sml">71</sup></a> Procerum <i>homagia</i> cum fidelitatis
+juramento &amp; obsidibus; disponitque per Civitates &amp; Castella e
+suis præsidia, &amp; firmatus jam in regno Normanniam repetit,
+magnam vim thesauri atque una Anglorum obsides secum deserens.
+Peracto Negotio obsides illic ut in tutiori linquit custodia,
+reversusque in Angliam commilitonibus suis qui victoriam
+in <i>Hastingensi</i> pugna sanguine &amp; sudore emeruissent, Anglorum
+prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum
+indigenis ipsis perpetuæ addixit servituti.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote70" name="footnote70"><b>Note 70: </b></a>
+<a href="#footnotetag70"> (retour) </a> <i>Anno Dom. 1067. Reg. 1.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote71" name="footnote71"><b>Note 71: </b></a>
+<a href="#footnotetag71"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ann 1067, pag. 4 &amp; 5.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros,
+pars ad loca deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam
+Normannos sæpe acriter lacesserunt. <i>Eadgarus</i> Cognomento
+<i>Adelingus</i> regni hæres legitimus (de quo supra) ascensa navi
+cum Matre &amp; Sororibus <i>Margareta</i> &amp; <i>Christiana</i>, Hungariam,
+unde accersiti venerant, contendunt, sed adverso coeli
+impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio illic excipit
+hospitio Rex <i>Malcolmus</i>, (uti prius multos Anglorum Comites)
+&amp; <i>Margaretam</i> in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana
+facta.</p>
+
+<p>Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius<a id="footnotetag72" name="footnotetag72"></a>
+<a href="#footnote72"><sup class="sml">72</sup></a>, qui
+hoc auspitio regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem
+in Normannia natum, postea occupavit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+
+<p class="sml"><i>Extorres anglorum Proceres ugiunt.</i><br><br>
+<i>Eadgarus fugit in Hungariam.</i><br><br><br>
+
+<i>Filius ei natus.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote72" name="footnote72"><b>Note 72: </b></a>
+<a href="#footnotetag72"> (retour) </a>: <i>A. D. 1068.</i>
+</blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed
+nolentes hunc Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores
+vero usque ad unum Rex delevit.</p>
+
+<p>Filii <i>Swani</i> Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ
+vendicantes, Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus
+se adjungunt Eadgarus Adelingus &amp; Barones reliqui apud
+Scotos, borealesque exulantes. Fusis autem a Guilielmo Rege
+&amp; profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat Gratiam, &amp; deposita
+jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat.</p>
+
+<p>Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro
+<span class="pagenum"><a name="p185" id="p185">185</a></span>
+hæres unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua
+nati sunt filii sex regnum Scotiæ propagantes, &amp; filiæ duæ quarum
+Matildis senior Henrico I. Regi Angliæ nupta Matildem
+peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in quo sic coaluit
+stirps utraque regia Anglo-Saxonum &amp; Normannorum.</p>
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Northumbria datur Comiti Roberto.</i><br><br>
+<i>Filii R. Swani Angliam invadunt cum Eadgaro.</i></p>
+<p class="sml"><i>Eadgarus moritur.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Guil. distribuit Angliam inter socios suos.</i></span>Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis
+vel ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse.
+Sic Authores plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum
+speciem. Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum;
+tertiam neutralium &amp; in singulos pariter non animadversum.
+Ingressus est enim juris titulo, non populatoris; regnum
+sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore solenniter legatum;
+Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum,
+vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores
+permisit &amp; Patrimonia, novis etiam interdum additis.
+Sic Comitatum Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri
+Comitatum Leicestriæ. Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ,
+Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii. Brithrico Saxono cuidam
+Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio Dominium de
+Raby.</p>
+
+<p>Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum
+Northumbriæ. Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio
+ejus, cum Judith nepte sua in uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ
+&amp; Northamptoniæ. Radulpho filio Gualteri Nedantini
+Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax. Comitatum
+Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ &amp; Cantabr. præterea
+ejecto Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem,
+eoque interfecto Gospatricum.</p>
+
+<p>Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte &amp; Outredum
+filium suum, Comitatibus demum exuit &amp; honoribus. Brithricum
+ut Reginæ suæ litaret iracundiæ exosum hunc habentis ob
+repudiatas ejus Nuptias. Radulphum medentinum ob ignaviam.
+Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid obfuit sciam quo
+pacatius succedens, hæc non efficeret. <i>Comitatuum enim nulli tum
+adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur,
+officiarii erant &amp; magistratus, a Rege ad arbitrium dati &amp; semoti,
+prout illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes.</i>
+<span class="pagenum"><a name="p186" id="p186">186</a></span>
+<i>Hæreditariam fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis
+apud Gallos Hugo Capetus ut novit commento beneficii, proceres
+ad novum ejus regnum stabiliendos contra stirpem quam ejecerat
+Carolinam pelliceret.</i></p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum
+Officiarios &amp; ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat)
+fecit Guilielmus; sed ex hoc genere Anglos tantum (si
+recte teneo) non Normannos sive Francos. <i>Morem enim utriusque
+Gentis secutus Francis Comitatus cessit hæreditarie, cum jurisdictione
+assueta &amp; tertia parte emolumenti provenientis ex placitis
+Comitatus, quam Authores tertium vocant denarium.<a id="footnotetag73" name="footnotetag73"></a>
+<a href="#footnote73"><sup class="sml">73</sup></a></i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Guil. R. Comites ad placitum duraturos creat.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote73" name="footnote73"><b>Note 73: </b></a>
+<a href="#footnotetag73"> (retour) </a> Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord,
+ étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma
+ en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès
+ que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales
+ Normandes, les Comtés furent héréditaires &amp; à titre
+ d'inféodation.</blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Concessit utique &amp; Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino
+Baroni de Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ;
+Estottevillis forte, Eboraci, nam hi olim sub illis seculis
+Vicecomitatum illum hæreditarie possidebant.</p>
+
+<p>Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere,
+Exilio, prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos,
+morte, patibulo, cæcitate<a id="footnotetag74" name="footnotetag74"></a>
+<a href="#footnote74"><sup class="sml">74</sup></a>.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Hæreditarios Comitatus &amp; Vicecomitatus concedit.</i></p>
+<p class="sml"><i>Male tractat inimicos.</i></p>
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote74" name="footnote74"><b>Note 74: </b></a>
+<a href="#footnotetag74"> (retour) </a>
+ <i>Mat. Par. in anno 1074.</i></blockquote>
+
+<p>In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut
+captos olim in bello) nec aliam quam reperit, prædialem;
+militarem vero gravius auxit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Neutrales terras disponit.</i></span>De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad
+Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi
+aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in
+Angliam cum Canuto Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando
+ipse Canutus debellavit cum Edredo Rege Angliæ.--Et fuit
+ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis (sc. <i>Neteshamiæ
+Shernebrunia</i>; &amp; <i>Stonhoghia</i>, hodie <i>Snetsham</i>, <i>Sharnbourne</i>
+&amp; <i>Stanho</i>, &amp;c.) &amp; obtinuit omnia prædicta in pace, quousque
+<i>Wilielmus Bastardus</i> Dux Normannorum rexit Angliam
+super Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud
+Westm' an. Dn. 1066. Et post coronationem suam, ipse
+<span class="pagenum"><a name="p187" id="p187">187</a></span>
+dedit diversas terras in Anglia diversis hominibus qui secum venerunt
+in auxilio ad Angliam conquirendam. Inter quas dedit<span class="side"><i>Willelm e Albenege Pincerna Regis Willel. de Warrennia
+Forestarius Regis.</i></span>
+<i>Villielmo de Albenege</i> pincernæ suo, &amp; <i>Willielmo de Warrennia</i>
+forestario suo, diversas terras &amp; dominationes in Comitatu Norfolciæ,
+&amp; alibi in Anglia. Et prædicti <i>Willielmus Pincerna</i>,
+&amp; <i>Willielmus de Warrennia</i>, &amp; omnes alii qui venerunt cum
+prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes
+suas de omnibus terris &amp; dominationibus suis: Inter quos
+prædicti <i>Willielmus Pincerna</i> &amp; <i>Willielmus de Warrennia</i> ejecerunt
+prædictum Edwinum de prædictis duabus villis, &amp; de
+omnibus aliis terris &amp; dominationibus suis. Propter quod, idem
+Edwinus, &amp; quidam alii, qui ejecti fuerunt, abierunt ad Conquestorem,
+&amp; dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum,
+nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem
+in consilio &amp; auxilio, sed tenuerunt se in pace, &amp; hoc parati
+fuerint probare quo modo ipse Rex vellet ordinare. Per
+quod, idem Rex fecit inquiri per totam Angliam, si ita fuit;
+quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex præcepit,
+ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta,
+quod ipsi rehaberent omnes terras &amp; dominationes suas, adeo
+integre &amp; in pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante
+Conquestum suum; &amp; quod ipsi in posterum vocarentur <i>Drenges</i>.</p>
+
+<p>Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit
+prædictis <i>Willielmo Pincernæ</i>, &amp; <i>Willielmo de Warrenn</i>. quod
+ipsi deliberarent prædicto Edwino, omnes terras &amp; dominationes
+suas ex quibus ejecerunt eum. Qui inde nihil voluerunt facere,
+sed prædictus <i>Willielmus Pincerna</i> dedit eidem Edwino unum
+messuagium, CCC. acras terræ, &amp; tres faldas in <i>Snetesham</i>,
+quæ in antea vocabatur <i>Netesham, tenendum de eodem Willielmo
+Pincerna per certa servitia</i>, &amp; retinuit ad opus suum &amp; ad opus
+<i>Willielmi de Warrennia</i>, residuum prædictæ villæ de <i>Snetesham</i>
+unde <i>ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt
+de Normannia.</i><a id="footnotetag75" name="footnotetag75"></a>
+<a href="#footnote75"><sup class="sml">75</sup></a> Et prædictus <i>Willielmus de Warrennia</i>
+<span class="pagenum"><a name="p188" id="p188">188</a></span>
+dedit similiter eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC.
+acras terræ, &amp; quatuor faldas in <i>Sharnebourne</i>, cum dominio
+ejusdem villæ, quas in antea vocabatur <i>Shenebrunia, tenendum
+per certa servitia de eodem Willielmo de Warrennia</i>, &amp; retinuit
+ad opus suum residuum ejusdem villæ de <i>Shernebourne</i> cum advocatione
+Ecclesiæ, unde <i>ipse feofavit alios de hominibus suis
+qui secum venerunt de Normannia</i>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote75" name="footnote75"><b>Note 75: </b></a>
+<a href="#footnotetag75"> (retour) </a> Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes
+ Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.</blockquote>
+
+<p>Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum
+<i>Willielmum Pincernam</i>, &amp; <i>Willielmum de Warrennia</i> Dominus
+<i>Radulphus de Ibrenys</i>, qui similiter venit in Angliam
+cum Conquestore &amp; cui idem Rex dedit terras de <i>Suthmere</i>
+cum membris in comitatu Norfolc. cepit prædictum Edwinum,
+&amp; ipsum incarceravit, &amp; in prisona detinuit per longum tempus,
+quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam,
+&amp; abiit prædicto <i>Willielmo Pincernæ</i>, &amp; fecit ei querimoniam
+de injuria sibi facta &amp; supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso
+prædictam villam de <i>Stanhowe</i>, qui voluit: Sed ipse cum
+<i>Willielmo de Warrennia</i> ceperunt prædictam villam de <i>Stanhowe</i>
+in manibus suis, &amp; prædict. <i>Willielmus Pincerna</i>, dedit
+prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC. acras terræ &amp;
+quatuor faldas, in prædicta villa <i>de Stanhowe</i>, tenendum de eo
+per servitium <span class="sc">XL.</span> den. per annum &amp; residuum ejusdem villæ <i>de
+Stanhowe</i> cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, &amp;
+ad opus <i>Willielmi de Warrennia</i>; qui inde feofaverunt alios de
+hominibus suis, qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum
+est. Et postea idem <i>Willielmus Pincerna</i>, mandavit in
+Normanniam pro una filia sua bastarda, quam ibi procreaverat
+ante adventum suum in Angliam &amp; illam dedit <i>Ascento</i> filio
+prædicti Edwini; &amp; per hoc fuit idem Edwinus in pace
+tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam facere,
+nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum
+maritagium obiit in senectute sua post multas tribulationes
+suas tempore prædicti Regis Willielmi Conquestoris, &amp;c.</p>
+
+<p><i>Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis
+agris nusquam mihi clarius elucentem intelligeres<a id="footnotetag76" name="footnotetag76"></a>
+<a href="#footnote76"><sup class="sml">76</sup></a>.</i> Quod
+<span class="pagenum"><a name="p189" id="p189">189</a></span>
+enim hic factum est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc
+quidem celebre illud est judicium cujus in Norfolcia meminit
+<i>Camdenus</i>: Et in juridicis <i>Hibernensium</i> relationibus <i>Joh. Davisius</i>,
+recte neutri aut per transennam cognitum, ut e collatis
+judices. Illud denique certum est, <i>Anglos pene omnes,
+etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus Conquestor
+vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant) subjugavit</i>.
+Sic Edwinum hic supra vides; &amp; in libro censuali (vulgo
+<i>Domesdei</i>) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur
+Anglus quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui
+illud Rex concesserat dominium.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote76" name="footnote76"><b>Note 76: </b></a>
+<a href="#footnotetag76"> (retour) </a> Les loix Normandes s'exécutoient sans être
+ écrites.</blockquote>
+
+<p>William le Conquerour ad graunt al <i>Warren</i> un Norman de
+principall quality le Castle de <i>Shirbourne</i> in Northfolk, l'heir
+de <i>Shirbourne</i> l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al
+Conquerour, que il fuit son subject &amp; liege home, &amp; enheritoir
+le dit Castle per meme la ley que le Conqueror ad allow
+&amp; establish en Engleterre, &amp; pur ceo pria, que il poet tener
+le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona judgment
+pur <i>Shirbourne</i> encounter Warren, de quel judgment
+<i>Camden</i> fait mention en le description de Northfolk, &amp; Calthrop
+Justice disoit, que il ad vieu un authentique Copy de
+cest Judgment en le Library de <i>Sir Christopher Heydon</i> al Baconsthorp
+en Northfolk. <i>Davys</i> Case de <i>Tanistry</i>, fol. 41. a.</p>
+
+
+<p><span class="side"><i>Leges condit.</i></span>Distributis prædiis, de <i>Legibus</i> cogitat innovandis: ardentissimisque
+Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin <i>Danorum</i>,
+e quibus ipse propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores
+enim &amp; aliarum omnium Britannicarum gentium, eas longe
+asserebat prudentiores. Tandem vero S. <i>Edouardi Confessoris</i>
+reddidit: <i>Sed hinc (ut perhibent) emendatas, illinc Normannorum
+auctas consuetudinibus.</i></p>
+
+<p><i>Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod
+scio) colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur<a id="footnotetag77" name="footnotetag77"></a>
+<a href="#footnote77"><sup class="sml">77</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote77" name="footnote77"><b>Note 77: </b></a>
+<a href="#footnotetag77"> (retour) </a> Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages
+ des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les
+ recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le
+ Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de
+ laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers
+ Actes qu'ils passoient dans les formes &amp; aux conditions
+ prescrites par leurs Coutumes.</blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p190" id="p190">190</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Scaccarium instituit.</i></span>Curiam quam <i>Scaccarium</i> vocant ad Normanniæ speciem hic instituit;
+sed non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ
+non solum patrimonio principis &amp; rei fisci (ut nostra hodie)
+sed <i>Placitis</i> etiam <i>Spadæ</i> (quæ nos <i>Coronæ</i> appellamus) &amp; supremo
+regimini. Ideo a <i>Ludovico</i> XII. A. D. 1505, in Curiam
+erigitur parlamentariam<a id="footnotetag78" name="footnotetag78"></a>
+<a href="#footnote78"><sup class="sml">78</sup></a>, Rotomagi urbis Normanniæ
+metropolis, perpetuo celebrandam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote78" name="footnote78"><b>Note 78: </b></a>
+<a href="#footnotetag78"> (retour) </a> <i>Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6.</i></blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Justitiarium in Scaccario constituit.</i></span><i>Judices</i> dedit<a id="footnotetag79" name="footnotetag79"></a>
+<a href="#footnote79"><sup class="sml">79</sup></a> nostro <i>Scaccario Capitalium Angliæ Justitiarium</i><a id="footnotetag80" name="footnotetag80"></a>
+<a href="#footnote80"><sup class="sml">80</sup></a>
+(quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio
+præsidentem; &amp; majores regni Barones tam Ecclesiasticos
+quam Seculares; non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed
+nunc hos nunc illos ex arbitrio Regis assessuros. Capitalis Angliæ
+Justitiarii locum sub ætate Edouardi I. obtinuit is qui hodie
+<i>capitalis Baro Scaccarii</i> dicitur: Baronum regni alternantium,
+cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate succedentes,
+stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis solummodo
+in terminis Paschæ &amp; S. Michaelis, cum firmæ &amp; reditus
+Regis solverentur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote79" name="footnote79"><b>Note 79: </b></a>
+<a href="#footnotetag79"> (retour) </a>79: <i>Dialog. Scaccar. cap. 4.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote80" name="footnote80"><b>Note 80: </b></a>
+<a href="#footnotetag80"> (retour) </a> L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier
+ Greigneur.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Duellum introduxit.</i></span>Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, <i>triall by battail</i>:
+quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio.</p>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Leges lingua Normannica scribit.</i></span><i>Leges<a id="footnotetag81" name="footnotetag81"></a>
+<a href="#footnote81"><sup class="sml">81</sup></a> scribi instituit lingua Normannica</i>, eandemque in
+agendis litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio,
+&amp;c. usurpari. Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed.
+3. ca. 15. &amp; in scholis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote81" name="footnote81"><b>Note 81: </b></a>
+<a href="#footnotetag81"> (retour) </a> Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, &amp; des
+ Additions que le Conquérant y fit.</blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Bellum cum Haraldo.</i></span>Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim <i>Comes</i> &amp;
+interdum <i>Consul</i>, a recentioribus passim <i>Dux</i> Normanniæ appellatus,
+prælium iniit cum <i>Haraldo</i> Pseudorege Anglorum,
+prope <i>Hastinges</i> in Sussexia in die S. Calixti Pap. pridie Idus
+Octob. id est, ejusdem mensis 6. A. D. 1066. triumphatisque
+hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis Rex ab omnibus
+acclamatur, &amp; ab <i>Aldredo</i> Archiepiscopo Eboracensi regni insignitur
+diademate. Posthinc <i>Conquester</i> dictus est vulgariter.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p191" id="p191">191</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Ignitegii Institutio.</i></span>Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris
+molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam
+campana, focus ubique obrueretur (<i>Curfu</i>, i. e. <i>Couerfeu</i> vocant,
+Latine <i>Ignitegium</i>) lumen extingueretur, &amp; solutis concessibus
+singuli se quieti reciperent. Firmato autem apud successores
+regno, Hen. I. legem hanc ademit. Vid. Chartam Wil.
+Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis quos <i>Ethelbertus</i> dedit,
+&amp;c. &amp; Chart. ipsius Ethelberti, <i>Stow</i>, p. 77. A. D. 603. in
+tit. <i>East-Saxons</i>.</p>
+
+
+<p><i>Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur<a id="footnotetag82" name="footnotetag82"></a>
+<a href="#footnote82"><sup class="sml">82</sup></a>; nec fuit
+qui his se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi
+pater ferarum.</i><a id="footnotetag83" name="footnotetag83"></a>
+<a href="#footnote83"><sup class="sml">83</sup></a></p>
+
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote82" name="footnote82"><b>Note 82: </b></a>
+<a href="#footnotetag82"> (retour) </a> <i>Matt. Paris, anno 1085.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote83" name="footnote83"><b>Note 83: </b></a>
+<a href="#footnotetag83"> (retour) </a> Quelle différence entre ce portrait du Conquérant
+ &amp; celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le
+ milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas
+ Philosophes.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Militum creandorum nova ratio.</i></span><i>Militum</i> creandorum mutavit formulam<a id="footnotetag84" name="footnotetag84"></a>
+<a href="#footnote84"><sup class="sml">84</sup></a>, Anglicam illam
+exosam habens. Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ
+consecrandus, vespere præcedente, apud Episcopum, Abbatem,
+Monachum, vel Sacerdotem aliquem, sua confessus peccata,
+noctem totam contritione &amp; orationibus in Ecclesia perageret,
+missamque crastino audiens, gladium ad altare offerret. Evangelio
+finito, sacratum jam gladium collo Militis cum benedictione
+imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem dimisit
+legitime consecratum. Hic quem <i>Guilielmus</i> sprevit, mos
+Anglorum; sed <i>quem substituit, non satis elucet</i>. <i>Forsan aliis prætermissis
+ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere<a id="footnotetag85" name="footnotetag85"></a>
+<a href="#footnote85"><sup class="sml">85</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote84" name="footnote84"><b>Note 84: </b></a>
+<a href="#footnotetag84"> (retour) </a> <i>Ingulphus., pag. 901.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote85" name="footnote85"><b>Note 85: </b></a>
+<a href="#footnotetag85"> (retour) </a> Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû
+ pour ces deux sortes de Chevaliers.</blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Jura Feodalia &amp; Tenury.</i></span><i>Jura Feodalia</i> &amp; <i>Tenurarum</i> (quibus hodie conterimur) disciplinam
+a <i>Longobardis</i> petitam introduxit: <i>Wardiam</i>, <i>Maritagium</i>,
+<i>Relevium</i>, <i>Homagium</i>, <i>Fidelitatem</i>, <i>Estuagium</i>, &amp; <i>Tenuram</i>
+(quam vocant) per <i>Servitium Militare</i>. Saxonibus enim hæc incognita,
+si regulas respexeris a Littletono traditas: suas tamen
+habuisse servitutes militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur
+in exercitum Domino evocante <i>Herebergare</i>, id est alias,
+castrametari. <i>Poena detrectantis</i> &amp; subducentis se ab exercitu.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a name="p192" id="p192">192</a></span>
+<i>Clypeum ferre in exercitu</i>; Normannis scutagium. <i>Collatio pecuniæ
+ad alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio
+armorum vel alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini,
+vassalo moriente, &amp; id genus alia.</i><a id="footnotetag86" name="footnotetag86"></a>
+<a href="#footnote86"><sup class="sml">86</sup></a> E quibus nullum à
+Jurisconsultis nostris servitium habeatur militare, quod <i>Wardiam</i>
+&amp; <i>Maritagium</i>, prout hodie solet, non afferebat. Hinc
+terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico Regis,
+in libris juridicis dicuntur teneri omnes in <i>Socagio</i><a id="footnotetag87" name="footnotetag87"></a>
+<a href="#footnote87"><sup class="sml">87</sup></a>: propterea
+quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei,
+fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris,
+a quo nemo in illis tenuit per servitium militare.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote86" name="footnote86"><b>Note 86: </b></a>
+<a href="#footnotetag86"> (retour) </a> Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes:
+ 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le
+ droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au
+ combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des
+ fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre.
+
+<p> 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre
+ l'<i>Hériet</i> &amp; le <i>Relief</i>.</p>
+
+<p> 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les
+ Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs:
+ ils avoient des Ecuyers.</p></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote87" name="footnote87"><b>Note 87: </b></a>
+<a href="#footnotetag87"> (retour) </a> <i>Fitzh. fol. 11 &amp; fol. 16.</i> E.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Forinsecum servitium.</i></span>Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono<a id="footnotetag88" name="footnotetag88"></a>
+<a href="#footnote88"><sup class="sml">88</sup></a>
+liquet) <i>Servitium forinsecum</i>, alias extrinsecum &amp; regale, i. e.
+servitium quo, ex ratione tenementorum non personæ, quispiam
+tenetur Regi militare. Et dicitur forinsecum &amp; extrinsecum,
+non quod extra regnum faciendum sit, quod aliquando tamen
+accidat; sed quod extra servitium Domino feodali debitum
+(quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit)
+dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem,
+&amp; non ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona
+profectus fuerit in servitio, &amp;c. vel nisi, &amp;c. De hoc vide
+plura apud eundem.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote88" name="footnote88"><b>Note 88: </b></a>
+<a href="#footnotetag88"> (retour) </a> <i>Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Relevia ad placitum Regis gravissima.</i></span><i>Hæredes</i> tenentium in capite, non justo &amp; legitimo relevio,
+sed gravi redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt:
+quod Henricus I. sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. <span class="sc">XIV</span>.</p>
+
+<p>Delinquentes etiam non secundum modum delicti, <i>sed ad decoctionem
+facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur</i><a id="footnotetag89" name="footnotetag89"></a>
+<a href="#footnote89"><sup class="sml">89</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote89" name="footnote89"><b>Note 89: </b></a>
+<a href="#footnotetag89"> (retour) </a> Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde
+ Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard.
+</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Etiam a Comitibus, præter Herefordenses, imposita.</i></span>Exemplo <i>Regis</i> sævitum etiam est a <i>Comitibus</i> (penes quos
+<span class="pagenum"><a name="p193" id="p193">193</a></span>
+&amp; forum Comitatus fuit, &amp; totius Comitatus administratio) in
+pagenses suos: adeo ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam
+in transgressione præcepti herilis, 20 vel 25 solidi
+pendebantur; ut refert Malmesberius<a id="footnotetag90" name="footnotetag90"></a>
+<a href="#footnote90"><sup class="sml">90</sup></a>. Hoc vero indignatus
+<i>Guilielmus</i> filius <i>Osberni</i> Comes <i>Herefordiæ</i>, qui Normanniæ Ducem
+ad oppugnandam Angliam ante alios omnes maxime incitaverat
+juveratque, legem inter suos tulit <i>Herefordenses</i>; ut nullus
+miles, pro qualicunque commisso, plus 7. solidis solveret.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote90" name="footnote90"><b>Note 90: </b></a>
+<a href="#footnotetag90"> (retour) </a> <i>Malmes. in Wil. I, pag. 105.</i></blockquote>
+
+<p><i>Mulctarum</i> autem asperitatem ademit postea <i>Henricus</i> I. ut infra
+videris in Charta sua Libertatum Angliæ.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Chartæ.</i></span><i>Instrumenta</i>, quibus transferuntur<a id="footnotetag91" name="footnotetag91"></a>
+<a href="#footnote91"><sup class="sml">91</sup></a> prædia breviori methodo,
+&amp; multo magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: &amp;
+Chartæ jam inde, non ut antea Chirographa appellantur: nec
+vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed Latine conscribuntur,
+Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote91" name="footnote91"><b>Note 91: </b></a>
+<a href="#footnotetag91"> (retour) </a> <i>Ingulph. 901.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Sigilla.</i></span>Introducitur jam &amp; <i>Sigillorum</i> ratio<a id="footnotetag92" name="footnotetag92"></a>
+<a href="#footnote92"><sup class="sml">92</sup></a>, Saxonibus non in
+usu. Saxones enim crucibus sæpe aureis &amp; sacris aliis signaculis
+(quæ interdum <i>Thaumata</i> appellabant) sua subscriptis Chirographa
+confirmarunt, testium adhibentes magnam multitudinem,
+quam Normanni contraxerunt. Reperio tamen Saxonum aliquot
+Reges, nempe Edouardum Confess. &amp; superiori ævo Edgarum,
+sigillis usos esse.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote92" name="footnote92"><b>Note 92: </b></a>
+<a href="#footnotetag92"> (retour) </a> <i>Ingulph. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Traditio Saisinæ.</i></span>Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu,
+crateræ, calcaris, strigilis, arcus, interdum &amp; sagittæ, prædia
+cederent absque scripto; Normannis potius fuit per chartam
+facere, cessionemque prædiorum traditione cespitis, domorum
+annulo ostii testificare. Mos uterque in lege valet feodali, sed
+hæc investitura propria dicitur, illa impropria: sub initio tamen
+Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero posterioribus ire coepit
+in desuetudinem.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Angli spreti.</i></span><i>Normanni</i> autem tantum tunc (inquit <i>Ingulphus</i>)<a id="footnotetag93" name="footnotetag93"></a>
+<a href="#footnote93"><sup class="sml">93</sup></a> Anglicos
+abominati sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus
+pellerentur: &amp; multo minus habiles alienigenæ, de
+quacunque alia natione quæ sub coelo est, extitissent, gratanter
+<span class="pagenum"><a name="p194" id="p194">194</a></span>
+assumerentur.<span class="side"><i>Idiomatis &amp; linguæ mutatio.</i></span> Et ipsum etiam idioma tantum abhorrebant, quod
+leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua <i>Gallica</i> tractarentur,
+instituit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote93" name="footnote93"><b>Note 93: </b></a>
+<a href="#footnotetag93"> (retour) </a> <i>Ingulph. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Pueros Gallice docendos.</i></span>Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica,
+Gallice &amp; non Anglice traderentur. De hoc <i>Robertus Halkot</i>
+Dominicanus, qui obiit 14. E. III. Narrant historiæ, quod cum
+Willielmus Dux Normannorum regnum Angliæ conquisivisset,
+deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset destruere &amp; Angliam
+&amp; Normanniam in idiomate concordare: Et ideo ordinavit,
+quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: &amp;
+iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam,
+&amp; per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut
+modus etiam scribendi Anglicus omitteretur, &amp; modus Gallicus
+in chartis &amp; in libris omnibus admitteretur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Cognomina introducta.</i></span>Introducuntur jam etiam nomina <i>gentilitia</i>, quæ &amp; <i>Cognomina</i>
+appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum &amp; Germanorum,
+simplici usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito.
+Licet enim nonnulli apud Saxones alias reperiantur binomines,
+ut <i>Edgar Etheling</i>, <i>Edmundus Ironside</i>, <i>Osgat Clappa</i>,
+&amp; hujusmodi; de more tamen hoc non factum est, sed ab insigni
+quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum
+cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis
+(ut nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio,
+ministerio; alii ab animæ corporisve qualitatibus, &amp; quibusdam
+notis, &amp;c. quæ omnia licet primo essent personalia, &amp; individuo
+cuipiam contingentia; paulatim tamen ad sobolem transiere,
+factaque demum sunt gentilitia.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Et Arma gentilitia.</i></span>Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) <i>emicare coeperunt
+insigniendi Symbola</i>, quæ <i>Arma vocant</i>: primoque (ut Cognomina)
+tantummodo fuisse personalia, sed ad filios cum patris
+armatura postea delata, eveniunt tandem <i>gentilitia</i>.</p>
+
+<p>In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam<a id="footnotetag94" name="footnotetag94"></a>
+<a href="#footnote94"><sup class="sml">94</sup></a> <i>Guilielmus</i> I.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote94" name="footnote94"><b>Note 94: </b></a>
+<a href="#footnotetag94"> (retour) </a> <i>Eadmer. Monac, pag. 6.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis
+Pontificem, pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se
+<span class="pagenum"><a name="p195" id="p195">195</a></span>
+jubente, reciperet; aut ejus literas, si primitus ei non ostensæ
+fuissent, susciperet.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Papam non suscipiendam, nisi Rege approbante.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Nec Constutitiones Archiepiscopi.</i></span>Primatem regni sui, Archiepiscopum <i>Cantuariensem</i> seu <i>Dorobernensem</i>,
+si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret,
+Rex non sinebat quicquam statuere, aut prohibere, nisi
+quæ suæ voluntati accommoda, &amp; a se primo essent ordinata.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Nec Barones plectendos ab Episcopis.</i></span>Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut
+aliquem de Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio,
+sive aliquo capitali crimine denotatum, publice nisi ejus
+præcepto implacitaret, aut excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici
+rigoris poena, constringeret.</p>
+
+
+<p><span class="side"><i>Rex Guil. crudelis.</i></span>Erat humilis Dei servientibus<a id="footnotetag95" name="footnotetag95"></a>
+<a href="#footnote95"><sup class="sml">95</sup></a>, durus sibi resistentibus. Posuerat
+namque Consules &amp; Principes in carcerem; Episcopos &amp;
+Abbates possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat,
+nec erat qui resisteret.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote95" name="footnote95"><b>Note 95: </b></a>
+<a href="#footnotetag95"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 371.</i></blockquote>
+
+<p>Auferebat quoque potentissimis etiam auri &amp; argenti millia.</p>
+
+<p>Ad castella solus omnes fatigabat construenda.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Poena Cervum capientis.</i></span>Si cervum caperent<a id="footnotetag96" name="footnotetag96"></a>
+<a href="#footnote96"><sup class="sml">96</sup></a> aut aprum, oculos eis evellebat, nec
+erat qui obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset
+earum, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote96" name="footnote96"><b>Note 96: </b></a>
+<a href="#footnotetag96"> (retour) </a> <i>Hoc &amp; Matt. Par. pag. 11.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Poena homicidæ.</i></span>Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali
+subjacebat sententiæ.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Poena oppressoris.</i></span>Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>De Terminis Juridicis, &amp; duodecim virali Judicio.</i></span>Quoad illa quæ <i>Polydorus</i> asserit; pacis Justitiarios, &amp; dierum
+Juridicorum distinctiones, <i>Terminos</i> appellatas, examenque
+per xii Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium
+vocat, a <i>Conquestore</i> fuisse instituta, <i>fallit sine dubio vehementer</i><a id="footnotetag97" name="footnotetag97"></a>
+<a href="#footnote97"><sup class="sml">97</sup></a>.
+<i>Justitiarios</i> enim istos ante imperium <i>Edouardi</i> III. id est,
+duobus annis serius, initium accepisse, in <i>Archæologo</i> nostro clarum
+fecimus. <i>Terminos</i> autem multo ante ingressum <i>Conquestoris</i>,
+e scitis Canonum (quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim
+a <i>Danis Saxonicisque</i> Regibus consecutos esse, monstrant foedus
+<i>Edouardi</i> senioris &amp; <i>Guthruni</i>; synodus <i>Ænhamensis</i> sub
+<span class="pagenum"><a name="p196" id="p196">196</a></span>
+<i>Ethelredo</i>; &amp; Leges <i>Canuti</i> &amp; <i>Edouardi</i> Confessoris c. 3. Duodecimviralem
+primo <i>Juratam</i> Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt
+sub Ethelredo Rege Senatus <i>Vanetingensis</i>, cap. 4. &amp; <i>Consulium
+de Monticolis Walliæ</i>, cap. 3. Licet etiam <i>Guilielmus</i>
+Conquestor statim post subactam Angliam XII Juratores e singulis
+Comitatibus ad leges patrias inquirendas dictandasque conscribi
+faceret: in criminosis tamen decernendis vix usquam reperiri
+puto aut eum successoremve ejus aliquem ante <i>Henricum</i> II.
+duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem &amp; ipsos
+Saxones. Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id
+quod judicium Dei appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia,
+<i>in quibus Normannis nostris summopere Duellum placuit,
+ipsis &amp; Glanvilla nostra Legem apparentem nuncupatum</i>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote97" name="footnote97"><b>Note 97: </b></a>
+<a href="#footnotetag97"> (retour) </a> Avant le Conquérant, les questions se décidoient
+ par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de
+ celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. <i>Voyez</i>
+ Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.</blockquote>
+
+<p><i>Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris
+de quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162.</i></p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+
+<p><i>Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi
+Conf. stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri
+1070, precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno
+obiit.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Charta R. Guil. de Legibus Edov. Regis.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+<p><i>Willielmus</i> Rex salutat <i>Willielmum</i> Episcopum &amp; Godfridum
+Portegresium, &amp; omnem[A]<span class="side">A: Burgi Barones.</span> Burghware infra London. Franc. &amp;
+Angl. amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod
+vos sitis omni lege illa digni, qua fuistis <i>Edwardi diebus Regis</i><a id="footnotetag98" name="footnotetag98"></a>
+<a href="#footnote98"><sup class="sml">98</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote98" name="footnote98"><b>Note 98: </b></a>
+<a href="#footnotetag98"> (retour) </a> On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans
+ toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation
+ particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent
+ d'en faire usage.</blockquote>
+
+<p>Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris
+sui. Et ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis
+inferat. Deus vos salvet. Leges has <i>Edwardi</i> Confessoris, ut
+hic charta stabilivit Willielmus Conq. Sic &amp; solenni jurejurando
+confirmavit super omnia sacra in Ecclesia Sancti <i>Albonis</i>, Frederico
+ejusdem loci Abbate, hoc ministrante. Chro. 10. col. a.
+nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem stetisse ex historiis liquet;
+<span class="pagenum"><a name="p197" id="p197">197</a></span>
+facta autem est hæc Charta ante an. 4. <i>Guilielm. Conq.</i> nam
+Willielmus Epis. obiit anno 1070, &amp; annus ejus 4 incepit 14
+Octob. 1070.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p><i>Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege &amp; Alexandri
+II. Papæ legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ &amp;
+multi alii Episcopi &amp; Abbates a sedibus suis ejiciuntur.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Concilium Wintoniæ.</i> A.D. 1070. <i>Reg. 3.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Episcopos ejectos perpetuo carceri emancipat.</i></span>Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis
+Paschæ <i>Wintoniæ</i> celebratum est<a id="footnotetag99" name="footnotetag99"></a>
+<a href="#footnote99"><sup class="sml">99</sup></a>, jubente &amp; præsente Rege
+<i>Guilielmo</i>, Domino Alexandro Papa consentiente &amp; per suos Legatos
+Carmenfredum Sedunensem Episcopum, &amp; Presbyteros
+Johannem &amp; Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ, suam authoritatem
+exhibente. In hoc degradatur <i>Stigandus</i> Archiepiscopus
+Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum <i>Wintoniæ</i>,
+cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante <i>Roberto</i>
+Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum
+sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum
+celebratione aliquandiu usus esset. 3. Quod a <i>Benedicto</i> quem S.
+Romana Ecclesia excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam
+pecuniis invaserat, pallium postea accepisset. Multi præterea
+degradati sunt Episcopi &amp; Abbates quos nec Ecclesiæ Canones,
+nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed urgente hoc
+Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos &amp;
+Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo
+mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; &amp;
+in hoc se tueatur ut apud Virgilium Dido.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote99" name="footnote99"><b>Note 99: </b></a>
+<a href="#footnotetag99"> (retour) </a> <i>Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432.</i></blockquote>
+
+<p class="mid"><i>Res dura &amp; Regni novitas me talia cogunt.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>1072. Concil. Windesoriæ.</i></span>Anno ab incarnatione Domini nostri <i>Iesu Christi</i><a id="footnotetag100" name="footnotetag100"></a>
+<a href="#footnote100"><sup class="sml">100</sup></a> millesimo
+septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ
+<i>Alexandri</i> undecimo, Regni vero <i>Willielmi</i> gloriosi Regis Anglorum
+&amp; Ducis Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem
+Alexandri Papæ annuente eodem Rege in præsentia ipsius Episcoporum
+atque Abbatum, ventilata est causa de primatu quem
+<span class="pagenum"><a name="p198" id="p198">198</a></span>
+Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super Eboracensem
+Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore <i>Wolstanus</i>
+in Consilio Wintoniæ coacto, Rege <i>Willielmo</i> jubente &amp;
+<i>Alexandro</i> Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus
+die v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc.
+Pedredæ coram Rege &amp; Archiep. Cantuar. atque Primatibus
+totius Regni adjudicantibus terminatur pro Ulstano.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote100" name="footnote100"><b>Note 100: </b></a>
+<a href="#footnotetag100"> (retour) </a> <i>Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p class="mid"><i>Rex colligi facit Leges Regni antiquas.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml">A.D. 1070 <i>&amp;</i> 1071.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p><i>Willielmus</i> Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum,
+fecit summoneri<a id="footnotetag101" name="footnotetag101"></a>
+<a href="#footnote101"><sup class="sml">101</sup></a> per universos consulatus Angliæ, Anglos
+nobiles &amp; sapientes, &amp; sua Lege eruditos, ut eorum &amp;
+jura <i>&amp; consuetudines ab ipsis audiret</i>. Electi igitur de singulis totius
+patriæ comitatibus viri <span class="sc">XII</span> jurejurando confirmarunt primo.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml">XII. <i>Inquisitores e singulis eliguntur Comitatibus.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote101" name="footnote101"><b>Note 101: </b></a>
+<a href="#footnotetag101"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126,
+ b.</i></blockquote>
+<i>Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.</i>
+<p><span class="side"><i>Eorum Sacramentum.</i></span>Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad
+sinistram partem divertentes Legum suarum consuetudinem &amp;
+sancita patefacerent; nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando
+mutantes.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.</i></span>A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium,
+quoniam per eam Rex &amp; Regnum solidum habent subsistendi
+fundamentum, Leges libertatis &amp; pacis ipsius concionati sunt,
+dicentes, &amp;c.<a id="footnotetag102" name="footnotetag102"></a>
+<a href="#footnote102"><sup class="sml">102</sup></a> prout extant apud <i>Hovedenum</i> in an. Dn. 1180,
+pa. 601, &amp; in <i>Archæonom. Guil. Lambardi</i>, pa. 126, vel quæ
+fonti magis videantur congruæ, exoleto illo Normannorum idiomate
+ab <i>Ingulpho</i> Saxone coætaneo traditæ, <i>ut hic sequuntur</i>,<a id="footnotetag103" name="footnotetag103"></a>
+<a href="#footnote103"><sup class="sml">103</sup></a>
+<i>tenore admodum dispari</i>. Sed Ingulphum ipsum prius audi, e
+MS. codice Croilandensi.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote102" name="footnote102"><b>Note 102: </b></a>
+<a href="#footnotetag102"> (retour) </a> Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le
+ Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote103" name="footnote103"><b>Note 103: </b></a>
+<a href="#footnotetag103"> (retour) </a> Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle
+ édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait
+ servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.</blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Anno Dom. 1070, Rex <i>Willielmus</i><a id="footnotetag104" name="footnotetag104"></a>
+<a href="#footnote104"><sup class="sml">104</sup></a> pessimo usus consilio,
+omnia Anglorum Monasteria auro spolians &amp; argento, insatiabiliter
+appropriavit; &amp; ad majora sanctæ Ecclesiæ opprobria,
+calicibus &amp; feretris non pepercit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml">A. D. 1070 <i>Rex thesauros Ecclesiæ diripit</i>.</p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote104" name="footnote104"><b>Note 104: </b></a>
+<a href="#footnotetag104"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. pag. 7.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p199" id="p199">199</a></span>
+
+
+<p><span class="side"><i>Servitia militum Ecclestiasticis imponit.</i><br><br>A: <i>Involutans.</i></span>Episcopatus quoque &amp; Abbatias omnes<a id="footnotetag105" name="footnotetag105"></a>
+<a href="#footnote105"><sup class="sml">105</sup></a> quæ Baronias tenebant,
+&amp; eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant,
+sub servitute statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus
+&amp; Abbatias pro voluntate sua<a id="footnotetag106" name="footnotetag106"></a>
+<a href="#footnote106"><sup class="sml">106</sup></a>, quot milites sibi &amp; successoribus
+suis, hostilitatis tempore, voluit a singulis exhiberi.
+Et rotulos hujus Ecclesiasticæ servitutis ponens in thesauris, multos
+viros Ecclesiasticos huic constitutioni reluctantes, a regno
+fugavit. Sub hac tempestate Stigandus Cantuariensis Archiepiscopus,
+&amp; Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos diffugio,
+moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ
+prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul &amp; proscriptus,
+zelum Dei habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores,
+&amp; rerum Ecclesiasticarum raptores.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote105" name="footnote105"><b>Note 105: </b></a>
+<a href="#footnotetag105"> (retour) </a> <i>Ibid. &amp; V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote106" name="footnote106"><b>Note 106: </b></a>
+<a href="#footnotetag106"> (retour) </a> En cela le Conquérant suivoit les Loix de
+ France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les
+ fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.</blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Temporum ad idem recursus.</i></span>
+Anno 1073<a id="footnotetag107" name="footnotetag107"></a>
+<a href="#footnote107"><sup class="sml">107</sup></a>, Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum <i>Solis</i>
+&amp; <i>Lunæ</i> habentur, sicut in anno 15 <i>Tiberii</i> in quo baptizatus
+est Dominus i. dies baptismatis 8. Idus <i>Januarii</i> die dominico
+<i>Epiphaniæ</i> &amp; secunda feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate
+itaque Domini in anno 15 <i>Tiberii</i> hucusque duo magni
+<i>cycli</i>, hoc est, 1064 anni.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote107" name="footnote107"><b>Note 107: </b></a>
+<a href="#footnotetag107"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. Hoved.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Prima decollatio magnatum.</i></span>An. 1075, 1. Guilielmi I. <i>Waltheofus</i> Comes cum Radulpho
+Comite Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus
+licet poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia
+&amp; rem omnem pandens misericordiam petiisset, suprema tamen
+sententia damnatus est, &amp; Anglorum omnium primus (quod
+sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor. Wig. ibid. &amp; præc.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Hidagium.</i></span>An. 1084, de unaquaque hida<a id="footnotetag108" name="footnotetag108"></a>
+<a href="#footnote108"><sup class="sml">108</sup></a>, per Angliam <span class="sc">VI</span> solidos
+accepit Mat. Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, &amp; factum
+ait post descriptionem Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis
+compositam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote108" name="footnote108"><b>Note 108: </b></a>
+<a href="#footnotetag108"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Domesdei liber agrarius conditur.</i></span>An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum
+terræ quisque Baronum suorum possidebat, quot feodales milites,
+quot carucas, quot Villarios, quot Animalia, imo quantum
+vivæ pecuniæ quisque haberet in omni regno suo a maximo
+<span class="pagenum"><a name="p200" id="p200">200</a></span>
+usque ad minimum, &amp; quantum redditus quæque possessio reddere
+poterat, &amp; vexata est terra multis cladibus inde provenientibus.
+Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex
+prisco nomine <i>Domesday</i> hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum
+enarrationibus. Vide <i>Præf. Eadmeri</i>.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Anno Domini 1084,<a id="footnotetag109" name="footnotetag109"></a>
+<a href="#footnote109"><sup class="sml">109</sup></a> Rex Anglorum Willielmus, in <i>Pentecostes</i>
+festo, apud <i>Westmonasterium</i> Henricum filium juniorem
+cingulo militari donavit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>A. D. 1084. Filium juniorem militem facit.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote109" name="footnote109"><b>Note 109: </b></a>
+<a href="#footnotetag109"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Deinde (<i>Searesbiriæ</i> die Calendar. Aug an. 1086, inquit <i>Florent.</i>)
+cepit <i>homagia</i> hominum totius Angliæ<a id="footnotetag110" name="footnotetag110"></a>
+<a href="#footnote110"><sup class="sml">110</sup></a>, &amp; <i>juramentum</i>
+fidelitatis, cujuscunque erant feodi vel tenementi, &amp; extortis
+magnæ <i>pecuniæ</i> copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas,
+sive per nefas, in Normanniam transfretavit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Homagium fidelitatem &amp; pecuniam ab omnibus exigit.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote110" name="footnote110"><b>Note 110: </b></a>
+<a href="#footnotetag110"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.</i></blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Telonia &amp; Consuetudines iniquæ exoriuntur.</i></span>Anno Domini 1085,<a id="footnotetag111" name="footnotetag111"></a>
+<a href="#footnote111"><sup class="sml">111</sup></a> cum jam Dei voluntatem super Anglorum
+Gentem <i>Normanni</i> complevissent, nec aliquis princeps
+de genere Anglorum superesset in regno, omnesque in moerorem
+&amp; servitutem redacti fuissent, ita ut Anglum vocari foret
+Opprobrio: pullulaverunt in Anglia <i>telonia</i> iniqua &amp; <i>consuetudines</i>
+pessimæ, &amp; quanto magis principes decernebant de recto
+&amp; justitia tanto magis fiebat injuria.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote111" name="footnote111"><b>Note 111: </b></a>
+<a href="#footnotetag111"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Cervum capientis poena.</i></span><i>Cervum</i> vel <i>Capreolum</i><a id="footnotetag112" name="footnotetag112"></a>
+<a href="#footnote112"><sup class="sml">112</sup></a> vel <i>aprum</i> (inquit Hoved.) capienti
+oculi eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &amp;c.
+Florent. in an. 1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote112" name="footnote112"><b>Note 112: </b></a>
+<a href="#footnotetag112"> (retour) </a> <i>Hoc Hoved. supra.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Castrorum structura.</i></span>Ad <i>Castra</i> quoque construenda, Rex antecessores suos omnes
+superabat.</p>
+
+<p>Circa an. Domini 1085, 2, 18 &amp; 19, Guiliel. R.</p>
+
+<p>Item lib. MS. Arch. <i>Cant.</i> hæc in fine chartæ prædictæ adjungit.
+Tenor hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum
+in eadem charta, &amp; continetur in registro Epis. London.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Manerium Lestona Episcopo Lincoln. dat.</i></span>Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.)
+manerium quoddam quod vocatur <i>lestona</i> quodque <i>Waldenus</i>
+<span class="pagenum"><a name="p201" id="p201">201</a></span>
+Comes dudum per manum meam dicto Episcopo dederat. Et
+quoddam alterum quod dicitur Waburne quod sibi olim cum
+Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L.
+Archiep. &amp; E. Vicecom.</p>
+
+<p>Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ
+Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat.
+Benedict. pa. 211, &amp;c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum
+D. Lanfranci. Incipiunt, <i>Lanfrancus</i> indignus Ecclesiæ
+Dorobernensis antistes dilectissimis fratribus suis, &amp;c. &amp; continent
+25 capita.</p>
+
+<p>Cum autem ingravescente ægritudine<a id="footnotetag113" name="footnotetag113"></a>
+<a href="#footnote113"><sup class="sml">113</sup></a> diem mortis sibi
+imminere sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum <i>Odonem</i> Barocensem
+Episcopum, Comites <i>Morcarum</i>, &amp; <i>Rogerum</i>, <i>Siwardum</i>
+cognomento Baro, &amp; <i>Walnothum</i> Regis <i>Haraldi</i> germanum
+(quem a pueritia tenuerat in custodia) &amp; omnes quos vel in
+Anglia vel in Normannia custodiæ manciparat, laxavit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote113" name="footnote113"><b>Note 113: </b></a>
+<a href="#footnotetag113"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37.
+ partim.</i></blockquote>
+
+<p>Dein filio suo <i>Guilielmo</i> regnum tradidit<a id="footnotetag114" name="footnotetag114"></a>
+<a href="#footnote114"><sup class="sml">114</sup></a> Angliæ; &amp;
+<i>Roberto</i> filio suo primogenito, qui tunc exulabat in <i>Francia</i>,
+Comitatum concessit <i>Normanniæ</i>; Henrico tertio filio thesauri
+copiam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote114" name="footnote114"><b>Note 114: </b></a>
+<a href="#footnotetag114"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. &amp; Hunting. 371.</i></blockquote>
+
+<p>Et sic coelesti munitus viatico<a id="footnotetag115" name="footnotetag115"></a>
+<a href="#footnote115"><sup class="sml">115</sup></a>, postquam <span class="sc">XX.</span> annis, mensibus
+<span class="sc">X</span> &amp; <span class="sc">XVIII</span> diebus, genti Anglorum præfuit, quinto
+Iduum Septembris die regnum cum vita perdidit, &amp; Cadomi
+in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam ipse a fundamentis
+struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote115" name="footnote115"><b>Note 115: </b></a>
+<a href="#footnotetag115"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid.</i></blockquote>
+
+<p>An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum
+armis militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi,
+Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites,
+cum suis militibus die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ.
+Quo cum venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra
+omnes homines jurare coegit. Sed hoc magis perspicue reddit
+codex quidam MS. in hunc modum. Eodem anno (scil.
+1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam Guilielmus
+I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e
+<span class="pagenum"><a name="p202" id="p202">202</a></span>
+<i>Nigro lib. Saccarii</i>, V. locum in <i>Glossar.</i> nostro in verbo <i>Danigeldum</i>.</p>
+
+<p>Suum Henricum armis militaribus honoravit, &amp; convocatis
+magnatibus terræ &amp; Archiepiscopis, &amp; Episcopis, Abbatibus,
+&amp; eorum militibus eidem filio fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat
+enim Rex transfretare, &amp; in anno sequenti cogitatum implevit.</p>
+
+<p>De placito apud <i>Pinendenam</i> inter <i>Lanfrancum</i> Archiepiscopum
+&amp; <i>Odonem</i> Baiocensem Episcopum. Tempore<a id="footnotetag116" name="footnotetag116"></a>
+<a href="#footnote116"><sup class="sml">116</sup></a> magni
+Regis Willielmi qui Anglicum regnum armis conquisivit, &amp;
+suis ditionibus subjugavit, contigit Odonem Baiocensem Episcopum,
+&amp; ejusdem Regis fratrem multo citius quam Lanfrancum
+Archiepiscopum in Angliam venire, atque in Comitatu de
+Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non modicam
+exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam
+non erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter
+magnam quam habuit potestatem, terras complures &amp; Archiepiscopatum
+Cantuariæ &amp; consuetudines nonnullas sibi arripuit
+atque usurpans suæ dominationi ascripsit. Postea vero non multo
+tempore contigit præfatum Lanfrancum Cadomensis Ecclesiæ
+Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque in
+Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni
+Primatem sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret &amp; antiquas
+Ecclesiæ suæ terras multas sibi deesse inveniret, &amp; suorum
+negligentia antecessorum illas distributas atque distractas fuisse
+reperisset, diligenter inquisita &amp; bene cognita veritate, Regem
+quam citius potuit &amp; non pigre inde requisivit. Præcepit
+ergo Rex Comitatum totum absque mora considere &amp; homines
+comitatus omnes Francigenas &amp; præcipue Anglos in antiquis
+Legibus &amp; consuetudinibus peritos in unum convenire qui
+cum convenerunt apud Pinendenam omnes pariter consederunt.
+Et quam multa placita de diratiocinationibus terrarum &amp; verba
+de consuetudinibus Legum inter Archiepiscopum &amp; prædictum
+Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt &amp; etiam inter consuetudines
+Regales &amp; Archiepiscopales quæ prima die expedire
+<span class="pagenum"><a name="p203" id="p203">203</a></span>
+non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi
+detentus. In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus
+plures terras quas tunc ipse Episcopus &amp; homines
+sui tenuerunt, viz. Herbertus filius Moins, Turold de Rover.
+Radulphus de curva Spina, <i>Hugo de monte forti</i>, &amp; alii plures
+de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus &amp; rebus quæ
+ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum,
+&amp; super ipsos prædictos homines illius &amp; alios sc. Declinges,
+Estoces, Prestetuna, Daintuna, &amp; multas alias minutas terras,
+&amp; super Hugonem de Monteforti dirationavit Hocinges &amp; Brocet.
+<i>scilicet Raculf Sandivir, Rateburge, Rodetune, Monasterium
+de Limnige, cum terris &amp; consuetudinibus ad ipsum Monasterium
+pertinentibus, Saltwde cum burgo Hethe ad Saltwde pertinente,
+Langpor, Niwendenne, Roking, Decling, Prestetune,
+Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor
+prebendas de Niwentune, Stokes &amp; Denmtune. In Suthreia
+favente Rege Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache.
+In London Monasterium sanctæ Mariæ cum terris &amp; domibus
+quas Lunng. presbyter &amp; uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas
+Heisam. In Bochingehamshire Risebergam Haltune. In Oxenefordsire
+Niwentune. In East sexe Stistede. In Sutfolchia Frakenham.</i>
+Item super Radulphum de curva spina <span class="sc">LX</span> solidatas de
+pastura in Grean. Et omnes illas terras &amp; alias dirationavit cum
+omnibus consuetudinibus &amp; rebus quæ ad easdem terras pertinebant
+ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum placitum
+finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ,
+qui aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam
+pravum quicquam clamaret. <i>Stokes vero &amp; Denmtune &amp; Frakenham
+reddidit Ecclesiæ sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ
+antiquitus fuerunt.</i> Et in eodem placito non solum istas prænominatas
+&amp; alias terras, sed &amp; omnes libertates Ecclesiæ suæ,
+&amp; omnes consuetudines suas renovavit &amp; renovatas ibi dirationavit.
+Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe, Grithbreche,
+Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis
+consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris &amp; in aquis,
+in sylvis, &amp; in viis &amp; in pratis, &amp; in omnibus aliis rebus infra
+civitatem &amp; extra, infra burgum &amp; extra, &amp; in omnibus aliis
+<span class="pagenum"><a name="p204" id="p204">204</a></span>
+locis. Et ab omnibus illis probis &amp; sapientibus hominibus, qui
+affuerunt, fuit ita ibi diraciocinatum, &amp; etiam a toto comitatu
+concordatum atque judicatum, quod sicut ipse Rex tenet suas
+terras omnino liberas &amp; quietas in suo dominio, ita Archiepiscopus
+Cant. tenet suas terras omnino liberas &amp; quietas in suo
+dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus Constantiensis,
+qui in loco Regis fuit, &amp; justitiam illam tenuit;
+Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, &amp;
+totum diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo
+Baiocensis Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus
+Episcopus de Cicestria, vir antiquissimus &amp; legum terræ
+sapientissimus, qui ex præcepto Regis advectus fuit ad ipsas
+antiquas legum consuetudines discutiendas &amp; edocendas in una
+quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo de Monte forte;
+Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; &amp; alii multi Barones
+Regis &amp; ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines
+multi; &amp; alii aliorum comitatuum homines etiam cum
+toto isto comitatu, multæ &amp; magnæ authoritatis viri, Francigenæ
+scilicet &amp; Angli. In horum omnium præsentia multis &amp;
+apertissimis rationibus demonstratum fuit, quod Rex Anglorum
+nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant. Ecclesiæ,
+nisi solummodo tres. Et illæ <i>tres</i>, quas habet, <i>consuetudines</i>,
+hæ sunt. <i>Una</i>, si quis homo Archiepiscopi effodit illam regalem
+viam, quæ vadit de civitate in civitatem; <i>altera</i>, si quis arborem
+incidit juxta regalem viam, &amp; eam super ipsam viam
+dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi
+fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium
+ab eis acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum
+Regis &amp; per vadimonium emendabunt quæ juste emendanda
+sunt. <i>Tertia</i> consuetudo talis est, si quis in ipsa regali via
+sanguinem fuderit, aut homicidium vel aliud aliquid fecerit,
+quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit deprehensus atque
+detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus ibi non
+fuerit, &amp; inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil
+juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito,
+quod Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis
+&amp; Comitis debet multas consuetudines juste habere. Etenim
+<span class="pagenum"><a name="p205" id="p205">205</a></span>
+ab illo die quo clauditur <i>Alleluya</i> usque ad Octavas Paschæ,
+si quis sanguinem fuderit, Archiepiscopo emendabit; &amp; in omni
+tempore, tam extra Quadragesimam quam infra, quicunque
+illam culpam fecerit quæ <i>Childwite</i> vocatur, Archiepiscopus
+aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra
+Quadragesimam quidem totam, &amp; extra, aut totam, aut dimidiam
+emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque
+ad curam &amp; salutem animarum videntur pertinere. Hujus
+placiti multis testibus multisque rationibus determinatum finem
+postquam Rex audivit, laudavit, laudans cum consensu
+omnium principum suorum confirmavit, &amp; ut deinceps incorruptus
+perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum
+est hic, ut &amp; futuræ in æternum memoriæ proficiat, &amp; ipsi futuri
+ejusdem Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ
+&amp; quanta in dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque
+a Regibus &amp; Principibus hujus regni æterno jure debeant
+exigere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote116" name="footnote116"><b>Note 116: </b></a>
+<a href="#footnotetag116"> (retour) </a> <i>Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ.</i></blockquote>
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>
+<i>GUILIELMUS II.</i></h3>
+
+<p><i>Guillielmus</i> Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento
+patris sui, in regnum Angliæ successit. <i>Roberto</i>, fratre
+ejus primogenito, Normanniam avitum patrimonium possidente.
+Regnare coepit 9. Septemb. an. 1087, exiit 1. Aug. An. 1100,
+regni ejus 13. non. completo.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Incarceratio liberatorum procerum.</i></span>Mortuo <i>Guilielmo</i> I. <i>Guilielmus</i> filius ejus<a id="footnotetag117" name="footnotetag117"></a>
+<a href="#footnote117"><sup class="sml">117</sup></a> Angliam festinato
+adiit, ducens secum <i>e Normannia</i> Wulnothum &amp; Morcarum
+Comitem, Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus
+carcere in Normannia diutino retinuerat, &amp;, ut supra diximus,
+moriturus liberaverat: Sed mox, ut Wintoniam venit, illos,
+ut prius fuerant, custodiæ mancipavit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote117" name="footnote117"><b>Note 117: </b></a>
+<a href="#footnotetag117"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Coronatio Regis.</i></span>Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a
+Lanfranco Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus
+est.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p206" id="p206">206</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Thesauri Guil. I. in eleemosynis erogantur in Anglia.</i></span>Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat,
+per Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis
+decem, quibusdam sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis
+etiam in civitatibus vel<a id="footnotetag118" name="footnotetag118"></a>
+<a href="#footnote118"><sup class="sml">118</sup></a> villis suis per singulas, denarios 60
+dari; cruces, altaria, scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas,
+ac ornamenta varia gemmis, auro, argento, lapidibusque
+pretiosis redimita, per Ecclesias digniores ac monasteria jussit
+dividi.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote118" name="footnote118"><b>Note 118: </b></a>
+<a href="#footnotetag118"> (retour) </a> <i>Hov. fol. 5.</i></blockquote>
+
+<p>Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus,
+thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus,
+pro anima patris sui largiter divisit. Et,</p>
+
+<p><span class="side"><i>Haroldi &amp; Malcolmi RR. filii fiunt milites.</i></span>Ulfum Heraldi quondam Regis Anglorum filium, Dunecaldumque
+Regis Scotorum Malcolmi filium, e custodia laxatos,
+&amp; armis militaribus honoratos, abire permisit.</p>
+
+<p>Nobiliores quique proceres<a id="footnotetag119" name="footnotetag119"></a>
+<a href="#footnote119"><sup class="sml">119</sup></a> a Rege ad Robertum deficientes,
+bella quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens.
+&amp; Dunelm. Episcopus, &amp; alii exhæredati, abjurant Angliam.
+Vid. <i>Hunt</i>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote119" name="footnote119"><b>Note 119: </b></a>
+<a href="#footnotetag119"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 372.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Normannis quibus in bello<a id="footnotetag120" name="footnotetag120"></a>
+<a href="#footnote120"><sup class="sml">120</sup></a> inter <i>Guilielmum</i> Rufum &amp;
+<i>Robertum</i> Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia,
+ob fidelitatem Roberto præstitam, pacta jam pace restituuntur.
+Ad hæc etiam constituerunt inter se, ut si Comes absque filio
+legali in matrimonio genito moreretur, hæres ejus esset Rex;
+modoque per omnia simili, si Regi contigisset mori, hæres
+illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, &amp;
+12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Terræ ob infidelitatem ademptæ restituuntur.
+Regni successio Roberto pangitur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote120" name="footnote120"><b>Note 120: </b></a>
+<a href="#footnotetag120"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum,
+ sed finitum an. 1091.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Anglia dissidentibus Papis neutri paruit.</i></span>Dissidentibus de Papatu <i>Urbano</i> II.<a id="footnotetag121" name="footnotetag121"></a>
+<a href="#footnote121"><sup class="sml">121</sup></a> &amp; <i>Clemente</i> III. res
+(ut de aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam
+Angliæ in tantum occupavit, ut ex quo <i>Gregorius</i> (qui &amp;
+<i>Hildebrandus</i>) defunctus fuit (id est an. 1085.) nulli, loco
+Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel obedire voluerit, licet
+<i>Urbanum</i> pro Vicario B. Petri Italia Galliaque jam receperat.
+Et dum apud Gallos vixit <i>Anselmus</i> Beccensis Abbas, Archiepiscopus
+<span class="pagenum"><a name="p207" id="p207">207</a></span>
+Cantuar.<a id="footnotetag122" name="footnotetag122"></a>
+<a href="#footnote122"><sup class="sml">122</sup></a> prohibetur a Rege ne huic in Anglia obediret,
+donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote121" name="footnote121"><b>Note 121: </b></a>
+<a href="#footnotetag121"> (retour) </a> <i>Iidem ex Eadm. pag. 25.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote122" name="footnote122"><b>Note 122: </b></a>
+<a href="#footnotetag122"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 26.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Leges ad votum populi permittuntur.</i><br><br><i>Exactiones injustæ tolluntur.</i><br><br><i>Venationes conceduntur. Fidelitas.</i></span>Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo<a id="footnotetag123" name="footnotetag123"></a>
+<a href="#footnote123"><sup class="sml">123</sup></a> præcipua magnatum
+parte, ut Guilielmum ejicerent, &amp; Robertum fratrem
+ejus primogenitum in solio collocarent; Guiliemus Rex fecit
+congregari Anglos, &amp; ostendit eis traditionem Normannorum,
+&amp; rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut si in hac necessitate
+sibi fideles existerent, <i>meliorem legem<a id="footnotetag124" name="footnotetag124"></a>
+<a href="#footnote124"><sup class="sml">124</sup></a> quam vellent eligere,
+eis concederet</i>, &amp; omne injustum scottum (i. e. tributa &amp; exactiones)
+interdixit; &amp; concessit omnibus silvas suas, &amp; venationes:
+sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc
+fideliter eum jurabant.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote123" name="footnote123"><b>Note 123: </b></a>
+<a href="#footnotetag123"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag.
+ 461.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote124" name="footnote124"><b>Note 124: </b></a>
+<a href="#footnotetag124"> (retour) </a> Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique
+ Loi.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Ecclesiæ ad firmam dimittunt.</i></span>A. D. 1089. obeunte<a id="footnotetag125" name="footnotetag125"></a>
+<a href="#footnote125"><sup class="sml">125</sup></a> <i>Lanfranco</i> Archiep. Cantuar. Rex
+<i>Willielmus Ecclesias &amp; Monasteria fere totius Angliæ in manu sua,
+pastoribus defunctis, retinens</i>,<a id="footnotetag126" name="footnotetag126"></a>
+<a href="#footnote126"><sup class="sml">126</sup></a> gravi omnia depopulatione
+vastabat, &amp; instar firmarum laicis commendabat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote125" name="footnote125"><b>Note 125: </b></a>
+<a href="#footnotetag125"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1089.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote126" name="footnote126"><b>Note 126: </b></a>
+<a href="#footnotetag126"> (retour) </a> La Régale s'est introduite en Angleterre par le
+ Conquérant, qui la tenoit des François.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Homag. Regis Scotiæ.</i></span>Anno 1090, <i>Malcolmus</i> Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium
+facit &amp; fidelitatem jurat.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex iterum legum &amp; morum pollicetur mendationem.</i></span>Rex morbo laborans Glocestriæ<a id="footnotetag127" name="footnotetag127"></a>
+<a href="#footnote127"><sup class="sml">127</sup></a>, pene ad exhalationem spiritus,
+vitæ poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem,
+vades inter se &amp; Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc
+votum suum super altare sua vice promittant. Scribitur edictum,
+regioque sigillo firmatur, quatenus captivi, quicunque sunt, in
+omni dominatione sua relaxentur; omnia debita irrevocabiliter
+remittantur; omnes offensiones antehæc perpetratæ, indulta remissione,
+perpetuæ oblivioni tradantur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote127" name="footnote127"><b>Note 127: </b></a>
+<a href="#footnotetag127"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non.
+ Mar.</i></blockquote>
+
+<p>Promittuntur insuper omni populo <i>bonæ &amp; sanctæ leges, inviolabilis
+observatio juris</i>, injuriarum gravis, &amp; quæ terreat cæteros
+examinatio. Anselmum donat Archiepiscopatu Cant.</p>
+
+<p>Convalescens denuo, cuncta<a id="footnotetag128" name="footnotetag128"></a>
+<a href="#footnote128"><sup class="sml">128</sup></a> quas infirmus statuerat bona,
+dissolvit, &amp; irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria
+<span class="pagenum"><a name="p208" id="p208">208</a></span>
+miseraque vastatio. Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam
+fuerat infirmatus, bonum visu est comparatione subsequentium.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote128" name="footnote128"><b>Note 128: </b></a>
+<a href="#footnotetag128"> (retour) </a> <i>Eadm.</i>
+</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Episcopatus jam gratis donat. Fructus retinet.</i></span>Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ<a id="footnotetag129" name="footnotetag129"></a>
+<a href="#footnote129"><sup class="sml">129</sup></a> vitam suam
+corrigere, Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere,
+sed illas regia tueri potestate, irrectas leges destruere &amp;
+rectas statuere, Deo promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum
+Cantuariæ jam largitur, &amp; <i>Roberto Bloet</i> Cancellario suo
+Londoniensem præsulatum. Vacaverat per quatuor annos integros
+<i>Archiepiscopatus</i>, &amp; in fiscum deportati sunt ejusdem redditus,
+qui successori semper antea conservabantur. His tamen<a id="footnotetag130" name="footnotetag130"></a>
+<a href="#footnote130"><sup class="sml">130</sup></a>
+non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps
+petit, vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali
+annuisset. Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena
+arbitratus, ante promotionem vel post eam pecunias numerare.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote129" name="footnote129"><b>Note 129: </b></a>
+<a href="#footnotetag129"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in
+ 1092.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote130" name="footnote130"><b>Note 130: </b></a>
+<a href="#footnotetag130"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Militum conscriptio.</i></span>Rex conscribi<a id="footnotetag131" name="footnotetag131"></a>
+<a href="#footnote131"><sup class="sml">131</sup></a> procurat 20000 peditum in Anglia ut in
+Normanniam convenirent; hi autem cum ad mare venissent
+transituri, Rex a singulis eorum pecuniam vectualem, 10 scil.
+sol. accipiens, omnes domum remisit. Videtur, milites hos non
+compulsu (quod <i>Pressing</i> vocant) sed precibus Regis conscriptos
+esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote131" name="footnote131"><b>Note 131: </b></a>
+<a href="#footnotetag131"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1093.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Ecclesiæ exactionibus subditæ.</i></span>
+Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens<a id="footnotetag132" name="footnotetag132"></a>
+<a href="#footnote132"><sup class="sml">132</sup></a>,
+Ecclesias &amp; Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid.
+hæc inf. an. 1094.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote132" name="footnote132"><b>Note 132: </b></a>
+<a href="#footnotetag132"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Regni Wallensium finis.</i></span><i>Rhesus</i><a id="footnotetag133" name="footnotetag133"></a>
+<a href="#footnote133"><sup class="sml">133</sup></a> Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada
+Paschali, juxta castellum quod <i>Brecheniean</i> nominatur,
+in pugna occisus est. Ab illo die regnare in <i>Walonia</i> Reges
+desiere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote133" name="footnote133"><b>Note 133: </b></a>
+<a href="#footnotetag133"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an 1093.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Mos componendi lites inter Reges Angliæ &amp; Scotiæ.</i></span>Rex Scotorum <i>Malcolmus</i> die festivitatis S. Bartholomæi
+Apostoli, Regi Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter
+eos statutum fuerat, in civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum
+videre aut cum eo colloqui, præ nimia superbia &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p209" id="p209">209</a></span>
+potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam illum ut
+(secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua,
+rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere,
+nisi in regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant
+soliti rectitudinem facere Regibus Anglorum, &amp; secundum judicium
+Primatum utriusque regni, nullo modo Malcolmus voluit.--In
+patriam secedens<a id="footnotetag134" name="footnotetag134"></a>
+<a href="#footnote134"><sup class="sml">134</sup></a>, Angliam hyeme prædatum revertitur,
+&amp; cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque aliis<a id="footnotetag135" name="footnotetag135"></a>
+<a href="#footnote135"><sup class="sml">135</sup></a>
+in <i>Northumbria</i> (die festivitatis S. Bricii) a militibus <i>Roberti
+Moulbrey</i> Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia
+nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote134" name="footnote134"><b>Note 134: </b></a>
+<a href="#footnotetag134"> (retour) </a> <i>Mat. Par. 1092.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote135" name="footnote135"><b>Note 135: </b></a>
+<a href="#footnotetag135"> (retour) </a> <i>Hoved. suis exercitibus.</i></blockquote>
+
+<p>Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina <i>Margareta</i>, Edgari
+Ethelingi soror, præ dolore efflavit animam.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex concedit regnum Scotiæ.</i></span>Qua mortua
+<a id="footnotetag136" name="footnotetag136"></a>
+<a href="#footnote136"><sup class="sml">136</sup></a>, <i>Dunenaldum</i> Regis <i>Malcolmi</i> fratrem, Scoti
+sibi in Regem elegerunt, &amp; omnes Anglos qui de curia Regis
+extiterunt, de Scotia expulerunt. Quibus auditis, filius Regis
+Malcolmi Dunecanus, Regem Guilielmum (cui tunc militavit)
+ut ei regnum patris sui concederet, petiit, &amp; impetravit,
+eique fidelitatem juravit: &amp; sic ad Scotiam cum multitudine
+Anglorum &amp; Normannorum properavit, &amp; patruum
+suum Dunenaldum expulit, &amp; in loco ejus regnavit. Deinde
+nonnulli Scotorum in unum congregati, homines illius pene omnes
+peremerunt, ipse vero cum paucis vix evasit. Veruntamen
+illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione, ut amplius
+in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret,
+sibique militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote136" name="footnote136"><b>Note 136: </b></a>
+<a href="#footnotetag136"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. 1093.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto<a id="footnotetag137" name="footnotetag137"></a>
+<a href="#footnote137"><sup class="sml">137</sup></a> Regis omnes fere
+Episcopi, una cum principibus Angliæ, ad <i>Hastings</i> convenerunt
+ipsum Regem in Normanniam transfretaturum, sua benedictione
+&amp; concursu<a id="footnotetag138" name="footnotetag138"></a>
+<a href="#footnote138"><sup class="sml">138</sup></a> prosecuti. Rex Normanniam fratri suo
+Roberto toto conamine auferre laborans, multam &amp; immensam
+<span class="pagenum"><a name="p210" id="p210">210</a></span>undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque
+difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et,</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Conventus magnarum regni ad Hastingiam.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Pecuniarum immensa collectio.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote137" name="footnote137"><b>Note 137: </b></a>
+<a href="#footnotetag137"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 23.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote138" name="footnote138"><b>Note 138: </b></a>
+<a href="#footnotetag138"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 21.</i></blockquote>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Episcopos Angliæ Romano non fore subditos.</i></span>Rex asseruit quod nullus Archiepiscopus<a id="footnotetag139" name="footnotetag139"></a>
+<a href="#footnote139"><sup class="sml">139</sup></a> vel Episcopus
+regni sui, Curiæ <i>Romanæ</i> vel <i>Papæ</i> subesset, præcipue cum
+ipse omnes libertates haberet in regno suo, quas Imperator vendicabat
+in Imperio. Inter alia vero jam tum vendicabat <i>Henricus</i>
+IV. ipsius Papæ designationem.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote139" name="footnote139"><b>Note 139: </b></a>
+<a href="#footnotetag139"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1094.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Militum conscriptio.</i></span>Rex Nuntiis in Angliam missis<a id="footnotetag140" name="footnotetag140"></a>
+<a href="#footnote140"><sup class="sml">140</sup></a> <span class="sc">XX.</span> millia pedonum in
+Normanniam jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent
+Heastingæ congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat
+ad victum Ranulphus Passeflambardus præcepto Regis abstulit,
+scil. unicuique <span class="sc">X</span> sol. &amp; eos domum repedare mandavit, pecuniam
+vero Regi transmisit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote140" name="footnote140"><b>Note 140: </b></a>
+<a href="#footnotetag140"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. an. 1094, pag. 462.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Tributum bienne.</i></span>Interea gravi &amp; assiduo <i>tributo</i>, hominumque mortalitate,
+præsenti &amp; anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt.
+Par. in an. 1093. vid sup.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Anselmus Archiep. Cant. Romam abire vult.</i></span><i>Anselmus</i> electus in Cantuar. Archiep.<a id="footnotetag141" name="footnotetag141"></a>
+<a href="#footnote141"><sup class="sml">141</sup></a> veniam a Rege
+petit Romam, pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet
+Rex, se nondum Urbanum accepisse pro Apostolico nec
+vel suæ aut paternæ fuisse consuetudinis, ut præter suam licentiam
+aliquis in regno Angliæ Papam nominaret, &amp; qui hanc
+ei potestatem præriperet, coronam suam videretur adimere. Anselmus
+asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum <i>Beccensis</i>
+adhuc fuisset in Normannia Abbas, &amp; Regi hoc nondum
+Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur
+angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic
+cum homagio fidelitatem Regi juraverat, &amp; his inter se pugnantibus,
+cui sisteret aut quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum,
+Abbatum, cunctorumque regni principum (id est magni
+regni Concilii) definitionem commendatur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote141" name="footnote141"><b>Note 141: </b></a>
+<a href="#footnotetag141"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 25.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concilium Rockinghamiæ.</i></span>Indicti igitur a Rege, <i>Rochinghamiæ</i> omnes conveniunt 5. Idus
+Martii 1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius
+castri: &amp; post longissimas disceptationes die una atque altera
+definitur, urgeturque acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius
+<span class="pagenum"><a name="p211" id="p211">211</a></span>
+observandam fidem quam Romano Pontifici: Anselmumque increpantes,
+Noveris (inquiunt) totum regnum conqueri adversum
+te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii sui,
+coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines
+tollit, coronam simul &amp; regnum tollit: Unum quippe
+sine alio decenter haberi non posse probamus. Sed nec his nec
+aliis plurimis <i>Anselmus</i> flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur,
+Archiepiscopum Cantuariensem a nullo hominum, nisi
+a solo Papa, judicari posse vel condemnari: nec ab aliquo cogi
+pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto, contra suum velle
+respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno profitetur
+nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes,
+induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex
+interea clam per nuntios cum <i>Urbano</i> agit, <span class="side"><i>Pallium Anselmo datur.</i></span>ut Archiepiscopale
+pallium sibi mitteretur Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio,
+viri frangeret morositatem, qui nec ita vincitur. A
+Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare positum fastu
+solenni inde reportavit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Urbanum præcepit pro Apostolico suscipi.</i></span>De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit<a id="footnotetag142" name="footnotetag142"></a>
+<a href="#footnote142"><sup class="sml">142</sup></a>.
+Primo inter <i>Gregorium</i> VII. quem in <i>Brixensi</i> synodo anno 1083,
+deposuerat Henricus Imperator, &amp; <i>Clementem</i> III. loco ejus ibidem
+designatum. Deinde inter eundem <i>Clementem</i> &amp; <i>Victorem</i>
+III. <i>Urbanumque</i> II. successive a Pontificiis contra Clementem
+constitutos. Partium studio orbis scinditur Christianus; Gallis
+Italisque Urbano adhærentibus, Germanis Clementi, Anglis
+neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre ejus conditam,
+quis pro Apostolico suscipiendus esset, non promulgaverat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote142" name="footnote142"><b>Note 142: </b></a>
+<a href="#footnotetag142"> (retour) </a> <i>An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095.</i></blockquote>
+
+<p>Demum autem <i>Urbani</i> victus amicitia, quod Archiepiscopale
+Cantuariæ pallium <i>Anselmo</i> debitum, ei ex arbitrio conferendum
+transmississet: <i>Urbanum</i> in omni imperio suo pro Apostolico haberi,<a id="footnotetag143" name="footnotetag143"></a>
+<a href="#footnote143"><sup class="sml">143</sup></a>
+eique vice beati Petri in Christiana religione obediri,
+imperavit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote143" name="footnote143"><b>Note 143: </b></a>
+<a href="#footnotetag143"> (retour) </a> <i>Eadm. Will. 2, pag. 33.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concilium Scaresberiæ.</i></span>In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud <i>Searesberiæ</i> celebrato;
+Comes <i>Guilielmus de Owe</i><a id="footnotetag144" name="footnotetag144"></a>
+<a href="#footnote144"><sup class="sml">144</sup></a>, qui cum <i>Roberto
+<span class="pagenum"><a name="p212" id="p212">212</a></span>
+Moubreo</i> Comite Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque
+Rege conjuraverat, filiumque amitæ Regis <i>Stephanum
+de Albemarlo</i> in solium evehendo, ad duellum provocans,
+victus est ab appellante. Juxta legem igitur a Guilielmo Conquestore
+latam, oculi ei eruuntur, &amp; testiculi abscinduntur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote144" name="footnote144"><b>Note 144: </b></a>
+<a href="#footnotetag144"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rob. Comes Northumbriæ gratiam obtinet.</i></span><i>Roberto</i> autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub
+conditione, ut uxor ejus castellum <i>Bambergense</i> Regi traderet,
+quod hac pulsa necessitate fecit.</p>
+
+<p>Sed Guilielmus de <i>Aldari</i>, Regis compater, dapifer, atque amitæ
+filius, hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur,
+laqueo suspenditur; <i>Concilio</i>, ut videtur, sic decernente.
+Moriturus autem Confessori innocentiam protestatus est.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Tributa &amp; exactiones gravissimæ ad Normanniam lucrandam.</i></span>Post 17. Cal. Julii, an. 1096<a id="footnotetag145" name="footnotetag145"></a>
+<a href="#footnote145"><sup class="sml">145</sup></a>, cum <i>Robertus</i> Dux Normanniæ
+Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi
+Guilielmo pignori collocasset, pro 10000 marcis sub triennio
+restituendis; Rex ut tantam vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus
+cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex dono, illinc ex
+mutuo, passim exactionibus &amp; tributo, quod Saxones <i>Danegeldum</i>
+&amp; <i>Hidagium</i>, Normanni <i>Tallagium</i> vocant, pro arbitrio
+non ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote145" name="footnote145"><b>Note 145: </b></a>
+<a href="#footnotetag145"> (retour) </a> <i>Flo. Wig.</i></blockquote>
+
+<p><i>Marcas</i> (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea
+ab Ecclesiis &amp; Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur,
+non abstinetur. Nihil (inquit <i>Eadmerus</i>) Ecclesiarum
+ornamentis in hac parte indulsit dominandi cupiditas, nihil sacris
+altarium vasis, nihil reliquiarum capsis, nihil Evangeliorum
+libris auro argentoque paratis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Danegeldi redditio.</i></span>Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. <i>Danegeldi</i> redditio
+hoc est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e.
+centum acræ terræ, totius Angliæ, ad conducendum milites,
+qui piratas Danicas coercerent. De hoc autem libera (inquit
+Legum Edouardi Confessoris concinnator) &amp; quieta erat omnis
+Ecclesia, &amp; etiam omnis terra quæ in proprio dominio Ecclesiæ
+erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione persolvens,
+quia magis confidebant in orationibus quam in armorum
+defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia,
+<span class="pagenum"><a name="p213" id="p213">213</a></span>
+usque ad tempus <i>Willielmi</i> Regis junioris, qui de Baronibus totius
+Angliæ auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre
+suo <i>Roberto</i> Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente.
+Concessum est ei, non lege statutum neque firmatum; sed habuit
+necessitatis causa ex unaquaque hyda 4 solidos, Ecclesia non
+excepta: quorum dum fieret collectio, proclamabat sancta Ecclesia
+libertatem suam reposcens, sed nihil profecit.</p>
+
+<p>Indixit majoribus Angliæ<a id="footnotetag146" name="footnotetag146"></a>
+<a href="#footnote146"><sup class="sml">146</sup></a>, ut quisque illorum pro posse
+sibi pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates,
+Abbatissæ, aurea &amp; argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt;
+Comites, Barones, Vice-comites, suos milites &amp; villanos
+spoliaverunt, &amp; Regi non modicam summam auri &amp; argenti
+detulerunt. Ille autem mense Septembri mare transiit, pacem
+cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, &amp; ab eo Normanniam
+in vadimonium accepit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote146" name="footnote146"><b>Note 146: </b></a>
+<a href="#footnotetag146"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1096.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Ordalium 50 divitum Anglorum.</i></span>Sub his temporibus<a id="footnotetag147" name="footnotetag147"></a>
+<a href="#footnote147"><sup class="sml">147</sup></a> (viz. antequam Anselmus Romam petiit)
+Guilielmus Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores
+Anglos de cervis regiis deprædandis accusatos, ad examen
+igniti ferri demandavit. Statuto autem die cum judicium sævius
+executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes ab ustione, innocentiam
+sunt testati. Commotus Rex: <i>Meo</i> (inquit) <i>judicio
+amodo respondebitur, non Dei</i>; quod pro voto cujusque hinc
+inde plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas)
+judicium Dei appellabant.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote147" name="footnote147"><b>Note 147: </b></a>
+<a href="#footnotetag147"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 48.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Nulla Synodus sub Guilielmo generalis.</i></span>A. D. 1097<a id="footnotetag148" name="footnotetag148"></a>
+<a href="#footnote148"><sup class="sml">148</sup></a>, ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus,
+passus est Rex Anselmum <i>synodum</i> generalem celebrare,
+aut delicta undequaque pullulantia cohibere. Mare igitur apud
+Papam conquesturus sub Novembri transiit. Rex autem confestim
+præcepit cuncta quæ illius juris fuerant, in suum transcribi dominium,
+&amp; irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata, vel statuta
+fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum.
+Ingens ex hoc illic tribulatio.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote148" name="footnote148"><b>Note 148: </b></a>
+<a href="#footnotetag148"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens.
+ lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Exactiones sæviunt.</i></span>A. D. 1098. Rex<a id="footnotetag149" name="footnotetag149"></a>
+<a href="#footnote149"><sup class="sml">149</sup></a> in æstate urbem <i>Cenomanniam</i> cum
+<span class="pagenum"><a name="p214" id="p214">214</a></span>
+magna parte illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum
+exactionibus &amp; tributis, non abradens modo sed potius
+excorians, omnibus infestus &amp; molestus fuit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote149" name="footnote149"><b>Note 149: </b></a>
+<a href="#footnotetag149"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Membrorum ob proditionem detruncatio.</i></span>1098. Multi Walli<a id="footnotetag150" name="footnotetag150"></a>
+<a href="#footnote150"><sup class="sml">150</sup></a> in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio
+Regis deficientes occiduntur; &amp; proditionis rei, quidam
+manibus vel pedibus truncatis testiculisque abscissis, excæcantur.
+Inter hos <i>Kenredum</i> Presbyterum quendam Ecclesia memorant
+extractum, testiculisque cum oculo uno atque lingua excisis,
+die tertia loquelam recepisse.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote150" name="footnote150"><b>Note 150: </b></a>
+<a href="#footnotetag150"> (retour) </a> <i>Flo. wig. &amp; Hoved. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex excommunicandus decernitur.</i></span>1099. Rex in <i>Barensi</i> Concilio<a id="footnotetag151" name="footnotetag151"></a>
+<a href="#footnote151"><sup class="sml">151</sup></a> sub Urbano Papa, ob sævitiam
+ejus in Ecclesiam Anglicanam &amp; <i>Anselmum</i> Archiepiscopum,
+præsertim quod investituras præsulum sibi arrogaverat,
+plena acclamatione excommunicandus decernitur. Anselmi autem
+precibus ibidem tunc præsentis, moratur a sententia.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote151" name="footnote151"><b>Note 151: </b></a>
+<a href="#footnotetag151"> (retour) </a> <i>Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Excommunicantur investituras dantes Laicis.</i></span>In Concilio<a id="footnotetag152" name="footnotetag152"></a>
+<a href="#footnote152"><sup class="sml">152</sup></a> vero jam tum subsequente <i>Romæ</i> generali (cui
+etiam <i>Anselmus</i> interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur
+Laici Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere,
+&amp; accipientes consecrari; Laicorumve hominum ob honores
+Ecclesiasticos homines fieri.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote152" name="footnote152"><b>Note 152: </b></a>
+<a href="#footnotetag152"> (retour) </a> <i>Eadm. Flo. wig. ibid.</i></blockquote>
+
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+
+<h3><i>HENRICUS I.</i></h3>
+
+<p>Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet,
+cum ex jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum<span class="side"><i>Henricus succedit Willel. Rufo.</i></span>
+&amp; Guilielmum, a <span class="sc">XII</span> Baronibus utrinque conjuratis. <i>Henricus</i>
+autem<a id="footnotetag153" name="footnotetag153"></a>
+<a href="#footnote153"><sup class="sml">153</sup></a> frater minimus, quod in Anglia natus esset, &amp; a Patre
+jam tum Rege, potiorem se apud Anglos novit, proclivesque
+eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret fluctuantes,
+Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis &amp; exactionibus,
+tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: <i>Robertum</i> utique
+Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum
+incertum esse; hominem vero levem &amp; præcipitem,
+<span class="pagenum"><a name="p215" id="p215">215</a></span>
+semet denique virga aurea omnia metientem, justitia, &amp; mansuetudine
+regnaturum pollicetur. <i>Leges insuper Edouardi Confessoris,
+omnium habitas desiderio, profligatis asperis &amp; quibuscunque
+examinatis restitutum.</i> Placuit conditio, &amp; dum Sceptri calet
+ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex eligitur
+consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi
+Episcopo (Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica
+2 Augusti An. Do. 1100, id est, intra triduum post
+excessionem fratris, solenni tunc restipulatur jurejurando<a id="footnotetag154" name="footnotetag154"></a>
+<a href="#footnote154"><sup class="sml">154</sup></a>:<span class="side"><i>Jurejurandum Regis ad Coronationem suam.</i></span>
+Bonas &amp; sanctas omni populo Leges se servaturum; &amp; omnes
+oppressiones &amp; iniquitates quæ sub fratre suo emerserant in omni
+sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus negotiis,
+prohibiturum &amp; subversurum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote153" name="footnote153"><b>Note 153: </b></a>
+<a href="#footnotetag153"> (retour) </a> <i>Nubrig. lib. 1, c. 3.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote154" name="footnote154"><b>Note 154: </b></a>
+<a href="#footnotetag154"> (retour) </a> <i>Eadm. in Hen. I, pag. 55.</i></blockquote>
+
+<p>Edidit &amp; jam illico<a id="footnotetag155" name="footnotetag155"></a>
+<a href="#footnote155"><sup class="sml">155</sup></a> <i>Chartam libertatum Angliæ munitamque
+Sigillo regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit</i><a id="footnotetag156" name="footnotetag156"></a>
+<a href="#footnote156"><sup class="sml">156</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote155" name="footnote155"><b>Note 155: </b></a>
+<a href="#footnotetag155"> (retour) </a> <i>Eadm. ibid.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote156" name="footnote156"><b>Note 156: </b></a>
+<a href="#footnotetag156"> (retour) </a> Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette
+ Charte, &amp; c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe
+ de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit
+ constitutive de la féodalité.</blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia,
+tum in toto regno restituit populo ignis atque candelarum usum<a id="footnotetag157" name="footnotetag157"></a>
+<a href="#footnote157"><sup class="sml">157</sup></a>,
+quem pater ejus post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium
+campana prohibuerat; injustitias a fratre &amp; <i>Ranulpho</i>
+institutas prohibuit, effoeminatos a Curia pellit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Ignitegii lex adempta.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Injustitias tollit &amp; effoeminatos.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote157" name="footnote157"><b>Note 157: </b></a>
+<a href="#footnotetag157"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Mensurandi virga instituitur.</i></span>Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui
+ipsius longitudinem &amp; inde ulnam appellavit. Eadem hodie <i>virga</i>
+dicitur Angl. <i>a Yard</i>; erat autem Rex proceri &amp; magni corporis.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Rex post Coronationem<a id="footnotetag158" name="footnotetag158"></a>
+<a href="#footnote158"><sup class="sml">158</sup></a> dedit Episcopatum <i>Wintoniensem</i>
+Willielmo <i>Giffard</i>, &amp; continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum
+pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno
+præcedente sub <i>Urbano</i> editos) investivit eundem.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Rex posthabito concilio Romano investituram dat.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote158" name="footnote158"><b>Note 158: </b></a>
+<a href="#footnotetag158"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1100, pag. 54.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>In communi Concilio gentis Anglorum<a id="footnotetag159" name="footnotetag159"></a>
+<a href="#footnote159"><sup class="sml">159</sup></a> <i>Ranulphus Dunelmensis</i>
+Episcopus, postulatus de tot &amp; plurimis gravaminibus
+sub defuncto Rege (cui nimium erat familiaris) populo illatis,
+<span class="pagenum"><a name="p216" id="p216">216</a></span>
+de communi consilio gentis Anglorum in Turrim conjicitur.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Ranulphus Dun. Episc. in turrim conjicitur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote159" name="footnote159"><b>Note 159: </b></a>
+<a href="#footnotetag159"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm.
+ lib. 5. pag. 156.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Anselmus negat Regi hominium &amp; investituras.</i></span>Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens
+vero negat Regi hominium facere &amp; Archiepiscopatum de manu
+ejus accipere ob Canones prædicti Concilii, quod Regem egit
+in maximas angustias. Nec enim minui pateretur majestatis privilegia,
+nec tutum duceret hanc injuriam ab Archiepiscopo illatam
+vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum in
+Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur
+igitur induciæ usque Pascha, &amp; utrinque Romam mittuntur,
+qui Decreta Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent.</p>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Synodus Lambethæ.</i><br><br><i>Nuptiæ Regis Henrici.</i></span>An. Dn. 1101. In Synodo<a id="footnotetag160" name="footnotetag160"></a>
+<a href="#footnote160"><sup class="sml">160</sup></a> Episcoporum Abbatum, Nobilium
+quorumcunque ac religiosi ordinis virorum <i>Lambethæ</i> habito,
+de nuptiis agitur inter Henricum Regem &amp; Matildem filiam
+Malcolmi Regis Scotiæ, &amp; Margaretæ Uxoris suæ, Sororis
+Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi. Cum autem
+Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex
+more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur,
+annon &amp; ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium
+subiisse castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque
+non e voto, aut diuturno habitu; at sub temporum intervallis,
+modo præcipiente, modo coercente Catherina matertera sua illic
+Moniali induisse. Libera igitur totius Concilii acclamatione de
+nunciatur, &amp; Regi nubit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote160" name="footnote160"><b>Note 160: </b></a>
+<a href="#footnotetag160"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 56. &amp; seq.</i></blockquote>
+
+<p>An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt<a id="footnotetag161" name="footnotetag161"></a>
+<a href="#footnote161"><sup class="sml">161</sup></a> Roma
+nuntiis, porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote161" name="footnote161"><b>Note 161: </b></a>
+<a href="#footnotetag161"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 48.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Populus fidem, Rex justiciam spondet.</i><br><i>Robertus Dux Angliam invadit.</i></span>An. Dn. 1101. Consilium<a id="footnotetag162" name="footnotetag162"></a>
+<a href="#footnote162"><sup class="sml">162</sup></a> percrebuit sub Pentecostes festivitate
+tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam
+e terra sancta maximo exercitu invasurum Angliam. <i>Henricus</i>
+Rex Subditorum metuens defectionem; totam regni nobilitatem,
+totam populi numerositatem, ad fidei vocat sponsionem; &amp; quod
+vicissim petebatur, ipse manu in manum Anselmi porrecta justis
+&amp; sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret in cunctis
+administraturum pollicetur, &amp; Anselmo postea jura totius christianitatis
+in Anglia exercendæ<a id="footnotetag163" name="footnotetag163"></a>
+<a href="#footnote163"><sup class="sml">163</sup></a>, se relicturum; atque decretis
+<span class="pagenum"><a name="p217" id="p217">217</a></span>
+&amp; jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere
+promittebat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote162" name="footnote162"><b>Note 162: </b></a>
+<a href="#footnotetag162"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote163" name="footnote163"><b>Note 163: </b></a>
+<a href="#footnotetag163"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 49.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Foedus Henrici R. &amp; Roberti Ducis.</i></span>An. eodem sub Cal. Aug. <i>Robertus</i> (pars major navalis militiæ
+quam Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat,
+ei defecit) ante Cal. Aug. cum magno exercitu <i>Portesmutham</i>
+applicuit<a id="footnotetag164" name="footnotetag164"></a>
+<a href="#footnote164"><sup class="sml">164</sup></a>. Principes utrinque fratrum non ferentes dissidium,
+colloquium inierunt, mutuum &amp; generale &amp; concordiæ
+foedus tali pacto firmaverunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote164" name="footnote164"><b>Note 164: </b></a>
+<a href="#footnotetag164"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1101, pag. 55.</i>
+</blockquote>
+
+<p>Quod Rex <i>Roberto</i> annis singulis tria millia marcarum argenti
+daret ex Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius,
+si absque filio moreretur. Hoc a <span class="sc">XII</span> magnatibus utrinque
+est juratum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex hominium requirit ab Anselmo.</i></span>Regressi nuncii literas<a id="footnotetag165" name="footnotetag165"></a>
+<a href="#footnote165"><sup class="sml">165</sup></a> a <i>Paschali</i> deferunt Regi prohibentes
+investituras; unde Rex Commotus Anselmo<a id="footnotetag166" name="footnotetag166"></a>
+<a href="#footnote166"><sup class="sml">166</sup></a> imperat, ut
+vel hominium faciat, Abbatesque &amp; Episcopos consecret, quos
+ipse investierat, more Antecessorum suorum; vel e regno protinus
+decedat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote165" name="footnote165"><b>Note 165: </b></a>
+<a href="#footnotetag165"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 59.</i>
+</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote166" name="footnote166"><b>Note 166: </b></a>
+<a href="#footnotetag166"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 61.</i></blockquote>
+
+<p>Consultior autem Proceres Regni <i>Wintoniam</i> cogit, &amp; <i>Anselmum</i>
+una. Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris
+dignitatis Nuncios. Ex parte Regis Giraldum Archiepiscopum
+Eboraci, Herebertum Theodfordensem, Robertumque Cestrensem
+Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam venientes
+jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia,
+succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa
+ne vel hilum flexus &amp; literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum
+consolatur, &amp; firmata prius, confirmat denuo &amp; dimittit
+nuncios.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concilium Londini.</i></span>His reversis, &amp; Sententia Papæ intellecta, Rex <i>Londini</i> indicit
+conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut
+consuetudines regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare.
+Anselmus provocat ad Papæ literas. Respondetur ab Episcopis
+Romam missis Papam aliud literis, aliud ore tradidisse:
+Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut quamdiu in aliis
+vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum investituris æquanimiter
+<span class="pagenum"><a name="p218" id="p218">218</a></span>
+illum toleraret, nec eum ullo excommunicationis vinculo
+necteret, si religiosas personas per dationem virgæ pastoralis
+eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto Concilio
+contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt Causam;
+ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi
+usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam
+eis hæc fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi.</p>
+
+<p>Scinditur in contraria totum <i>Concilium</i>, sed nec his Anselmus
+frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege
+investituram Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior
+in his factus fuerit a <i>Paschali</i> Papa, sed interea neminem istiusmodi
+accipientem consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum.
+Soluto Concilio Rex Episcopos quosdam baculo pastorali
+atque annulo, investituræ Symbolis donat.</p>
+
+<p>Citius autem novæ a Papa deferuntur<a id="footnotetag167" name="footnotetag167"></a>
+<a href="#footnote167"><sup class="sml">167</sup></a> literæ quibus Episcoporum
+assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed
+ex nuncio intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit.
+Procerum tamen Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant,
+profectus Romam, Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A]<span class="side">A: <i>An. 1103.</i><br><br>B: <i>An. 1104. Anselmus
+Romam proficiscitur.</i></span>
+Iter<a id="footnotetag168" name="footnotetag168"></a>
+<a href="#footnote168"><sup class="sml">168</sup></a> iniit 5. Cal. Maii 1103, sed mandata regia
+frigidius exequenti Angliam[B] redeunti interdicit Rex, &amp; in fiscum
+rapit Archiepiscopatus emolumenta. Intercessione autem sororis
+suæ Bleisensis Comitissæ, sed &amp; una metuens excommunicationis
+sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet proferendam,
+colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque
+redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit;
+aliis Romæ per Legatos terminatu reservatis. Legatorum
+indole sic decernit demum Papa: Regem amplius non daturum
+investituras, sed Homagium ei facientibus prælatis benedictionem
+non negandam, &amp; excommunicatos sub his jurgiis, concepta
+satisfactionis formula, restituendos.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote167" name="footnote167"><b>Note 167: </b></a>
+<a href="#footnotetag167"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 70.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote168" name="footnote168"><b>Note 168: </b></a>
+<a href="#footnotetag168"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76.</i></blockquote>
+
+<p>An. 1104. Non facile potest<a id="footnotetag169" name="footnotetag169"></a>
+<a href="#footnote169"><sup class="sml">169</sup></a> narrari miseria, quam sustinuit
+illo tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones
+regias, videtur; ad subjugationem Normanniæ quam
+<span class="pagenum"><a name="p219" id="p219">219</a></span>
+sequenti anno aggressus est, incipiendam; nam Flo. Wigor. sic
+rem disponit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote169" name="footnote169"><b>Note 169: </b></a>
+<a href="#footnotetag169"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Tributi exactio gravissima.</i></span>An. 1105. Subacta Parte <i>Normanniæ</i><a id="footnotetag170" name="footnotetag170"></a>
+<a href="#footnote170"><sup class="sml">170</sup></a> potiori, fiunt tributa
+ad reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in
+ipsos pauperculos, ut nonnulli qui non haberent quod darent,
+aut a suis domiculis pelli, aut avulsis asportatisque hostiis
+domorum penitus diripiendos exponi, aut ablata vili supellectile
+in summam penuriam redigi, aliisve modis cruciari, perhibeantur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote170" name="footnote170"><b>Note 170: </b></a>
+<a href="#footnotetag170"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 83.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Sacerdotes acrius luunt conjugia sua.</i><br><br><i>Papæ Responsum Anselmo datum.</i></span>Cum nuper in <i>Londoniensi</i> Synodo<a id="footnotetag171" name="footnotetag171"></a>
+<a href="#footnote171"><sup class="sml">171</sup></a> Sacerdotibus &amp; Canonicis
+prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio;
+creditaque Regi esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio;
+graves ille exegit redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant
+desiderio. Singulorum igitur culpam in universos transferens,
+de parochiali omni Ecclesiæ tam innocentium quam nocentium
+Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam. Contumeliose
+interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti fere
+(ut dicitur) Presbyteri albis induti &amp; sacerdotalibus Stolis
+nudis pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant
+misericordiam. <i>Anselmus</i> ab Episcopis invocatus, de his
+per literas cum Rege agit, increpat &amp; exorat emendationem.
+Interea Legati Roma redeunt <i>Anselmo</i> deferentes responsum Papæ
+scil. Rege investituras remittente, excommunicatos absolvendos
+esse, &amp; Homagia Regi permittenda.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote171" name="footnote171"><b>Note 171: </b></a>
+<a href="#footnotetag171"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 83.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Privilegia Anselmo a Rege concessa.</i></span>Lætus Rex <i>Anselmo</i><a id="footnotetag172" name="footnotetag172"></a>
+<a href="#footnote172"><sup class="sml">172</sup></a> sub assumptione <i>Beccum</i> proficiscitur,
+&amp; penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas <i>Guilielmus</i> junior
+sub censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit,
+polliceturque se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil
+unquam accepturum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote172" name="footnote172"><b>Note 172: </b></a>
+<a href="#footnotetag172"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 89.</i></blockquote>
+
+<p>Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant,
+nihil darent; &amp; qui dederant, tribus annis sua omnia in pace
+&amp; quiete libera, possiderent.</p>
+
+<p>Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu
+<span class="pagenum"><a name="p220" id="p220">220</a></span>
+accepta fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset,
+&amp; dato vadimonio est pollicitus, &amp; pollicita quæque fide adimplevit.</p>
+
+<p>A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus
+Cantuariæ, cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus
+junior, hoc adjiciens privilegium.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p><i>Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo
+Archiepisc. Cantuar. concessis<a id="footnotetag173" name="footnotetag173"></a>
+<a href="#footnote173"><sup class="sml">173</sup></a>.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Charta Regis Anselmo data.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote173" name="footnote173"><b>Note 173: </b></a>
+<a href="#footnotetag173"> (retour) </a> <i>Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118.</i></blockquote>
+
+<p>H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande &amp; W. Baignardo,
+&amp; omnibus Ministris meis Londoniæ salutem. Volo &amp; præcipio
+ut omnes Anselmi Archiepiscopi homines quos in Londonia habet,
+&amp; omnes ejus alii homines, euntes &amp; redeuntes in ea villa,
+ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus, sicut unquam
+Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei tempore,
+&amp; videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite
+de Cestria apud Westmonasterium.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Westmonaster.</i></span>An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.<a id="footnotetag174" name="footnotetag174"></a>
+<a href="#footnote174"><sup class="sml">174</sup></a> Michaelis annuente
+&amp; præsente ipso Rege, habitum est <i>Concilium</i> in Ecclesia
+S. Petri <i>Westmonast.</i> Consedentibus Anselmo Cantuariensi,
+&amp; Gerardo Eboracensi, Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis
+&amp; Abbatibus; nec non (ut omnia firmiora haberentur ex
+utriusque ordinis concordia) Comitibus etiam &amp; Baronibus.
+Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos hactenus est admissa.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote174" name="footnote174"><b>Note 174: </b></a>
+<a href="#footnotetag174"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib.
+ 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat.
+ Par. ibid.</i></blockquote>
+
+<p>1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ
+Hæresis Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa
+inventi, depositi sunt.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p221" id="p221">221</a></span>
+
+<pre>
+Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn.
+Wimundus Abb. de Tavestock Devon.
+Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting.
+Godricus Abb. de Peterburg. Northamp. }
+Haimo Abb. de Cerne Dorset. } Nondum
+Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt. } consecrati.
+</pre>
+
+<p class="mid">Et ob alia delicta.</p>
+
+<pre>
+Ricardus Abb. de Ely.
+Robertus Abb. de S. Edmund. Suff.
+Ille de Mickelney.
+</pre>
+
+<p>2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum
+officium suscipiant; &amp; ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas
+decet, ordinatas vestes habeant; &amp; ut semper &amp; ubique
+honestas personas testes habeant suæ conversationis.</p>
+
+<p>Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam.</p>
+
+<p>Ut Archidiaconi sint Diaconi.</p>
+
+<p>Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter
+Canonicus uxorem ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere
+quilibet qui Canonicus non est, si post professionem castitatis
+uxorem duxerit, eadem regula constringatur.</p>
+
+<p>Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit,
+non sit legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit,
+ejus Missa audiatur.</p>
+
+<p>Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione
+castitatis.</p>
+
+<p>Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum
+suorum.</p>
+
+<p>Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores,
+nec Judices sanguinis.</p>
+
+<p>Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant.</p>
+
+<p>Ut vestes Clericorum sint unius coloris, &amp; calceamenta ordinata.</p>
+
+<p>Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut
+redeant, aut excommunicentur.</p>
+
+<p>Ut Clerici patentes coronas habeant.</p>
+
+<p>Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur.</p>
+
+<p>Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur.</p>
+
+<p>Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p222" id="p222">222</a></span>
+
+<p>Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria &amp; Presbytero
+&amp; Ecclesiæ.</p>
+
+<p>Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis
+sui, &amp; quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt,
+nisi de eis quorum animarum curam gerunt.</p>
+
+<p>Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant.</p>
+
+<p>Ne Monachi teneant villas ad firmam.</p>
+
+<p>Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque
+sibi datas ita expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes
+in iis quæ sibi &amp; Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur.</p>
+
+<p>Ut fides inter virum &amp; mulierem occulte &amp; sine testibus,
+de conjugio data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur.</p>
+
+<p>Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, &amp; oculi
+non tegantur.</p>
+
+<p>Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium
+non copulentur, vel copulati simul permaneant; &amp; si quis hujus
+incestus conscius fuerit, non ostenderit, ejusdem criminis
+se participem esse cognoscat.</p>
+
+<p>Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda
+portentur, ut Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste
+debetur.</p>
+
+<p>Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut
+feretris, aut aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali
+authoritate, reverentiam sanctitatis exhibeat.</p>
+
+<p>Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in
+Anglia solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus
+facere præsumat.</p>
+
+<p><a id="footnotetag175" name="footnotetag175"></a>
+<a href="#footnote175"><sup class="sml">175</sup></a>Sodomiticum flagitium facientes, &amp; eos in hoc voluntarie
+juvantes, in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati
+sunt, donec poenitentia &amp; confessione absolutionem mereantur.
+Qui vero hoc crimine publicatus fuerit, statutum est siquidem
+fuerit persona religiosi ordinis, ut ad nullum amplius
+gradum promoveatur, &amp; si quem habet, ab illo deponatur. Si
+<span class="pagenum"><a name="p223" id="p223">223</a></span>
+autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis
+dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se
+sub regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere
+præsumat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote175" name="footnote175"><b>Note 175: </b></a>
+<a href="#footnotetag175"> (retour) </a> <i>Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur.</i></blockquote>
+
+<p>Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis
+diebus, excommunicatio præfata renovetur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Languescit hæc Synodus.</i></span>Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ <i>Westmonasterii</i> habitæ)
+<i>Londoniensis</i> etiam vulgo dicebatur; &amp; prima fuit quæ post
+longam reviviscit desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim
+spretæ sunt &amp; posthabitæ; cum ex discordia inter <i>Regem</i> &amp;
+<i>Anselmum</i> Archiepiscopum circa investituras Ecclesiarum, tum<a id="footnotetag176" name="footnotetag176"></a>
+<a href="#footnote176"><sup class="sml">176</sup></a>
+quod totus Clerus Eboracensis uxores dimittere aut castitatem
+profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam Anselmus ipse
+excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus dominicis
+in <i>Sodomitas</i> renovandam, rationabili dispensatione cohibere.<a id="footnotetag177" name="footnotetag177"></a>
+<a href="#footnote177"><sup class="sml">177</sup></a>
+Criniti insuper comam nutriunt; &amp; Abbates quidam
+qui hic pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum,
+vel novas Abbatias consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum
+reddit vigorem anno regni sui <span class="sc">X</span> ut ibidem videas.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote176" name="footnote176"><b>Note 176: </b></a>
+<a href="#footnotetag176"> (retour) </a> <i>Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119.
+ Eadmer. lib. 3 pag. 68.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote177" name="footnote177"><b>Note 177: </b></a>
+<a href="#footnotetag177"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 105.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Discordia inter Regem &amp; Anselmum.</i></span>An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum
+&amp; Anselmum Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet
+consentire quod Rex daret investituras Ecclesiarum, neque communicare
+iis quibus Rex, quia Rex jam dederat, &amp;c. Unde
+Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare.</p>
+
+<p>Post hæc Rex tenuit<a id="footnotetag178" name="footnotetag178"></a>
+<a href="#footnote178"><sup class="sml">178</sup></a>
+ curiam suam in Pascha <i>Wint.</i> &amp;
+Anselmus a Rege rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote178" name="footnote178"><b>Note 178: </b></a>
+<a href="#footnotetag178"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1102.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond.</i></span>Anno Domini 1106. habitum est <i>Londini Concilium</i> ad Procerum
+atque populi animos Regi contra Robertum Ducem
+Normanniæ novum molientem bellum, confirmandos.</p>
+
+<p>Magnates igitur edicto regio convocatos, <i>Rex</i> sic alloquitur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Oratio Regis ad Concilium.</i></span>Amici &amp; fideles mei, indigenæ &amp; naturales. Nostis ex veraci
+fama, fratrem meum <i>Robertum</i> ad Hierosolymorum regnum
+a Deo vocatum, &amp; a populo foeliciter electum fuisse.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a name="p224" id="p224">224</a></span>
+Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, &amp; a Deo igitur merito
+refutandum. Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis
+atque spoliis assuetus, pacis inimicus &amp; impatiens, qui vos
+ludibrio habet &amp; contemptui; ignavos, desides, &amp; helluones clamitans,
+conculcare gestiens &amp; desiderans. Ego humilis &amp; pacificus,
+paci studeo, vestrisque vos in antiquis libertatibus (prout
+sæpius jurejurando sum pollicitus) confovebo. In consiliis vestris
+acquiescam, &amp; secundum hæc, ex more mansueti Principis gubernabo.
+Scribantur dicta, roborabo; &amp; iteratis omnia juramentis,
+sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum
+omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit,
+<i>ego statuo; &amp; inviolate impero observanda</i><a id="footnotetag179" name="footnotetag179"></a>
+<a href="#footnote179"><sup class="sml">179</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote179" name="footnote179"><b>Note 179: </b></a>
+<a href="#footnotetag179"> (retour) </a> On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le
+ Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La
+ Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix
+ d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son
+ extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que <i>ce ne fut que cent
+ ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où
+ on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt</i>.</blockquote>
+
+<p>Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est,
+hoste meo &amp; totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite,
+strenue propellite, &amp; ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini.
+Anglorum robore fretus &amp; virtute; Normannorum minas &amp;
+jactantias flocci facio. Sic Rex in Concilio: Et quæ inde subsecuta
+sunt dicat tot Mat. Parisius suis verbis. Talibus igitur
+promissis, quæ tamen in fine <i>impudenter violavit</i>, omnium corda
+sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet usque ad capitis
+expositionem dimicarent.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Denarii nova forma.</i></span>An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit<a id="footnotetag180" name="footnotetag180"></a>
+<a href="#footnote180"><sup class="sml">180</sup></a> denarium cum duplici
+cruce lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum
+beneficium, interlineari spatio vel in obolos frangerentur,
+vel in quadrantes.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote180" name="footnote180"><b>Note 180: </b></a>
+<a href="#footnotetag180"> (retour) </a> <i>Stowe in Edw. an. 1279.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Dispensatio de promovendis Presbyterorum filiis
+ad sacra officia.</i></span>An. 1107. Cum in Romana Ecclesia<a id="footnotetag181" name="footnotetag181"></a>
+<a href="#footnote181"><sup class="sml">181</sup></a> institutum esset ut
+Presbyterorum filii ad sacra officia non promoverentur; nunc
+decretali Paschalis Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat.
+3 Cal. Junii. An. Dn. 1107. id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum
+regno tanta hujusmodi plenitudo est, ut major pene &amp;
+melior clericorum pars in hac specie censeatur:--<i>Anselmo
+<span class="pagenum"><a name="p225" id="p225">225</a></span>
+conceditur dispensandi facultas, pro necessitate temporis &amp;
+utilitate Ecclesiæ</i>; ita tamen ut imposterum constitutionis Ecclesiasticæ
+præjudicium caveatur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote181" name="footnote181"><b>Note 181: </b></a>
+<a href="#footnotetag181"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Dux Norman. excæcatur.</i></span>An. 1107. sub æstate,<a id="footnotetag182" name="footnotetag182"></a>
+<a href="#footnote182"><sup class="sml">182</sup></a> Robertus Exdux Normannia nova
+in Regem aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga,
+carceri mancipatur arctiori, &amp; fulgenti obstaculo oculorum luce
+clam privatur, salvis tamen orbiculis eorundem.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote182" name="footnote182"><b>Note 182: </b></a>
+<a href="#footnotetag182"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in ann. Matt. West in ann.</i></blockquote>
+
+<p>An. Dom. 1107. <i>Concilium Londoniæ Palatinum de investituris.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Concilium Londini Palatinum.</i></span>A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, <i>Conventus</i>
+omnium Episcoporum, Abbatum, &amp; Procerum regni, <i>Londoniæ</i>
+in palatio Regis factus est; &amp; per tres dies (absente Anselmo
+Archiepiscopo) inter Regem &amp; Episcopos satis actum e
+Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc nitentibus, ut Rex
+eas faceret more Patris &amp; Fratris sui, non juxta præceptum &amp;
+obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ
+inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia,
+quæ Papa Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per
+hoc Regem sibi de investituris consentaneum fecerat. Dehinc,
+præsente Anselmo, astante multitudine, annuit Rex &amp; statuit,</p>
+
+<p>Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem
+baculi pastoralis, vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia,
+per Regem, vel quamlibet laicam manum investiretur in
+Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut nullus in prælationem
+electus, pro hominio quod Regi faceret, consecratione
+suscepti honoris privaretur.</p>
+
+<p>Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ
+suis erant pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, &amp;
+Procerum regni, sine omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura,
+patres a Rege sunt instituti. Instituti quoque sunt ibidem
+&amp; eodem tempore, ab ipso Rege, quidam ad regimen quarundam
+Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant suis patribus
+destitutæ.<a id="footnotetag183" name="footnotetag183"></a>
+<a href="#footnote183"><sup class="sml">183</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote183" name="footnote183"><b>Note 183: </b></a>
+<a href="#footnotetag183"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. &amp; Eadm. totidem verbis lib. 4,
+ pag. 91. &amp; Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p226" id="p226">226</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Subjectio Archiep. Ebor. Cantuariæ.</i></span>In hoc etiam Concilio<a id="footnotetag184" name="footnotetag184"></a>
+<a href="#footnote184"><sup class="sml">184</sup></a> Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum
+Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ
+&amp; subjectionis Cantuariæ Archiepiscopatui debita. De quo plura
+Eadmer, lib. 4.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote184" name="footnote184"><b>Note 184: </b></a>
+<a href="#footnotetag184"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4. pag. 91.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Electi Cantuariæ benedicendi.</i><br><br><i>Oculi Duci Normanniæ eruuntur.</i></span>Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam
+irent, &amp; ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent.</p>
+
+<p>A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ<a id="footnotetag185" name="footnotetag185"></a>
+<a href="#footnote185"><sup class="sml">185</sup></a> ab Henrico Rege
+incarceratus, deceptis custodibus, conatus est evadere; sed
+fugiens ab eisdem, captus est. Hoc cum Regi nuntiatum esset,
+Rex jussit eum arctiori carceri &amp; custodiæ mancipatum, fulgenti
+obstaculo oculorum luce privari, quod &amp; factum est<a id="footnotetag186" name="footnotetag186"></a>
+<a href="#footnote186"><sup class="sml">186</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote185" name="footnote185"><b>Note 185: </b></a>
+<a href="#footnotetag185"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 60.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote186" name="footnote186"><b>Note 186: </b></a>
+<a href="#footnotetag186"> (retour) </a> <i>Hæc a Spelm. bis narrantur.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex investituram Clero cedit Clerus Regi Homagium.</i></span>Eodem anno factus est Conventus Episcoporum &amp; Abbatum,
+pariter &amp; Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente
+Archiepiscopo Anselmo, cui innuit Rex Henricus, &amp; statuit,
+ut ab eo tempore in reliquum nunquam per donationem baculi
+pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel Abbatia per
+Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia:
+concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus,
+pro homagio quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris
+privaretur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. London.</i></span>A. D. 1107. <i>Concilium</i> Londini <i>celeberrimum, in quo Rex
+gratias Deo exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum
+&amp; electiones Prælatorum remittit</i>, &amp;c.<a id="footnotetag187" name="footnotetag187"></a>
+<a href="#footnote187"><sup class="sml">187</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote187" name="footnote187"><b>Note 187: </b></a>
+<a href="#footnotetag187"> (retour) </a> <i>MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104.
+ Vid. supra Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex investituras Ecclesiarum &amp; electiones Prælatorum.
+&amp;c. remittit.</i>
+<br><br><i>Exceptis juribus regalibus.</i>
+<br><br><i>Sex Episcopi canonice electi jam consecrantur.</i>
+<br><br><i>Curialium rapinæ coercentur.</i>
+</span>Magnificus autem Anglorum Rex <i>Henricus</i>, hoc in tempore,
+pro <i>Roberti</i> fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a
+Deo sibi præfata felici victoria, intima devotione gratias multiplices
+accumulans &amp; exolvens; tam Episcoporum &amp; Abbatum
+totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum, Optimatum
+&amp; Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud
+<i>Londonias</i> constituto, sui cordis proprio &amp; sanctissimo motu,
+coram omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per
+<span class="pagenum"><a name="p227" id="p227">227</a></span>
+annulum &amp; baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus
+Ecclesiis libere concessit, Episcopatuum &amp; Abbatiarum vacationes
+successoribus restituendas integre promisit, ac omnia alia
+quæ sancta mater Ecclesia diu antea suspiraverat, regali munificentia
+contulit, suis <i>tantum juribus regalibus sepositis &amp; exceptis</i>.
+Quantum tunc gaudium, quam devotus arridebat populus, quam
+solenniter &amp; sancte omnes &amp; singuli Regis animum ad sidera
+extollebant, nullus ediceret, nec <i>Tullius</i> edoceret. Illa namque
+vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ <i>Anselmus</i>, assistente
+sibi reverendo Archiepiscopo Eborum <i>Girardo</i>, uno die sex Episcopos
+a suis Ecclesiis canonice electos consecravit.</p>
+
+
+<p>Anno 1108<a id="footnotetag188" name="footnotetag188"></a>
+<a href="#footnote188"><sup class="sml">188</sup></a>. id est, 8 &amp; 9, <i>Henr.</i> I. cum sub plurimis
+fingebatur populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores
+censuit puniendos; &amp; a Curialibus sibi primum exordiendum.
+Sub tempore quippe Regis præcedentis, eis hactenus inoleverat
+consuetudo, ut dum curiam sequerentur, accolas undequaque
+deprædarent, res hospitum involarent, raperent, disperderent,
+&amp; nisi pretio redimerent, igni traderent. Crudelia insuper
+exercentes in patres familias, turpia in uxores &amp; filias:
+adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis &amp; locis abditis
+sibi suisque quærerent præsidium.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote188" name="footnote188"><b>Note 188: </b></a>
+<a href="#footnotetag188"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4. pag. 94.</i></blockquote>
+
+<p>Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum
+consilio, edicto coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut
+oculi eruerentur, aut pedes, manus, vel membra aliqua, constanti
+justitia, detruncarentur.</p>
+
+<p>Edixit etiam Curialibus suis<a id="footnotetag189" name="footnotetag189"></a>
+<a href="#footnote189"><sup class="sml">189</sup></a>, ubicunque villarum esset,
+quantum a rusticis gratis accipere, quantum &amp; quoto pretio
+emere debuissent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote189" name="footnote189"><b>Note 189: </b></a>
+<a href="#footnotetag189"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5. pag. 162.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Felones suspenduntur.</i></span>Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 <i>H.</i> I. Rex<a id="footnotetag190" name="footnotetag190"></a>
+<a href="#footnote190"><sup class="sml">190</sup></a> Anglorum
+Henricus pacem firmam, legemque talem constituit;
+ut si quis in furto vel latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur;
+sublata Wirgildorum, id est, pecuniariæ redemptionis
+lege.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote190" name="footnote190"><b>Note 190: </b></a>
+<a href="#footnotetag190"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig.
+ ib.</i></blockquote>
+
+<p>Stupra etiam edicto compescuit.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p228" id="p228">228</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Monetam corrumpentium poena.</i></span>Ut Monetarii &amp; alii falsos denarios facientes<a id="footnotetag191" name="footnotetag191"></a>
+<a href="#footnote191"><sup class="sml">191</sup></a>, absque aliqua
+redemptione oculos &amp; testiculos amitterent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote191" name="footnote191"><b>Note 191: </b></a>
+<a href="#footnotetag191"> (retour) </a> <i>Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad.
+ Niger. Hov. in anno 1108.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Monetam integram non respuendam.</i></span>Et quoniam sæpissime dum denarii boni<a id="footnotetag192" name="footnotetag192"></a>
+<a href="#footnote192"><sup class="sml">192</sup></a> argenti eligebantur,
+flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur;
+statuit ut nullus denarius vel obolus (quos &amp; rotundos
+esse instituit) aut etiam Quadrans, si integer esset, respueretur<a id="footnotetag193" name="footnotetag193"></a>
+<a href="#footnote193"><sup class="sml">193</sup></a>.
+Nota, quod <i>si</i> &amp; <i>respueretur</i> solummodo apud Hovedenum
+reperiuntur. Vide supra in An. 1106.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote192" name="footnote192"><b>Note 192: </b></a>
+<a href="#footnotetag192"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94.
+ Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote193" name="footnote193"><b>Note 193: </b></a>
+<a href="#footnotetag193"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 4. pag. 162.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Foresta.</i></span>Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,<a id="footnotetag194" name="footnotetag194"></a>
+<a href="#footnote194"><sup class="sml">194</sup></a> multas
+etiam instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote194" name="footnote194"><b>Note 194: </b></a>
+<a href="#footnotetag194"> (retour) </a> <i>Rad. Nig. an. 1108.</i></blockquote>
+
+<p>Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib.
+103.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Filia Regis nupta Imperatori.</i></span>Rex dedit <i>Mathildem</i><a id="footnotetag195" name="footnotetag195"></a>
+<a href="#footnote195"><sup class="sml">195</sup></a> filiam suam Henrico Imp. quæ apud
+Moguntiam desponsata est, in &amp; Imperatricem consecrata. Cui
+Imperator dedit CM. equites in dote.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote195" name="footnote195"><b>Note 195: </b></a>
+<a href="#footnotetag195"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Danegeld.</i></span>Tunc in Anglia datum est <i>Danegeld</i>.<a id="footnotetag196" name="footnotetag196"></a>
+<a href="#footnote196"><sup class="sml">196</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote196" name="footnote196"><b>Note 196: </b></a>
+<a href="#footnotetag196"> (retour) </a> Impôt. Vide <i>Cangium ad istud verbum</i>. Il étoit
+ destiné au payement des troupes employées contre les Danois,
+ <i>quasi Danorum gelda</i>.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Mercatorum virga.</i></span>Mercatorum falsam ulnam castigavit<a id="footnotetag197" name="footnotetag197"></a>
+<a href="#footnote197"><sup class="sml">197</sup></a>, brachii sui mensusura
+adhibita, omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra
+in An. 1. Regis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote197" name="footnote197"><b>Note 197: </b></a>
+<a href="#footnotetag197"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5. pag. 162.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Poenarum commutatio.</i></span>Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum
+detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior,
+&amp;c.</p>
+
+<p>Breve <i>Regis Henrici</i> I. <i>de non faciendo Episcopum Wigorn.
+geldare</i><a id="footnotetag198" name="footnotetag198"></a>
+<a href="#footnote198"><sup class="sml">198</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote198" name="footnote198"><b>Note 198: </b></a>
+<a href="#footnotetag198"> (retour) </a> <i>MS. wigorn. fol. 136.</i></blockquote>
+
+<p><i>Gelder. Quietantia Ep. Wig.</i></p>
+
+<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum Waltero de <i>Bellocampo</i> &amp; collectoribus
+Werecestresire, salutem.</p>
+
+<p>Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare,
+&amp;c. Teste Ep. Sarum apud Winton.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p229" id="p229">229</a></span>
+
+
+<p><span class="side"><i>Charta Regis de Moneta falsa.</i></span><i>Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa &amp; cambiatoribus</i><a id="footnotetag199" name="footnotetag199"></a>
+<a href="#footnote199"><sup class="sml">199</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote199" name="footnote199"><b>Note 199: </b></a>
+<a href="#footnotetag199"> (retour) </a> <i>Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b.</i></blockquote>
+
+<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum Sampsoni Episcopo &amp; Ursoni de
+Abetot, &amp; omnibus Baronibus Francis &amp; Anglicis de Wircestrescira,
+salutem. Sciatis quod volo &amp; præcipio, ut omnes
+Burgenses &amp; omnes illi qui in burgis morantur, tam Franci
+quam Angli, jurent tenere &amp; servare monetam meam in Anglia,
+ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum
+falso denario inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad
+eum ducatur; &amp; si illum inde comprobare poterit, fiat justitia
+mea de ipso Warant. Si vero non poterit illum probare de ipso
+falsionario, fiat justitia mea saltem de dextro pugno &amp; de
+testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit, portet inde
+judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo
+acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet,
+nisi in Comitatu suo; &amp; hoc coram duobus testibus legitimis
+ab ipso Comitatu. Et si in alio Comitatu mutando denarios
+captus fuerit, si captus sit, ut falsionarius; &amp; nullus sit
+ausus cambire denarios, nisi monetarius. Teste Willielmo Cancellario
+&amp; Roberto Comite de <i>Mell.</i> &amp; R. filio <i>Hamonis</i>, &amp;
+R. de <i>Revers</i> apud Westm. in Natale Domini.</p>
+
+<p>V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40.</p>
+
+<p>Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in
+pravos. Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari,
+&amp; manus dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant.
+H. <i>Huntind.</i> l. 7. p. 382. in An. 25. Hen. I. <i>Rad.
+Cestrens.</i> dicit statutum esse An. 1108.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Charta Regis de Comitatibus &amp; Placitis venendis.</i></span><i>Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, &amp; ubi placita
+de divisis terrarum.</i></p>
+
+<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum <i>Sampsoni</i> Episcopo &amp; <i>Ursoni</i> de
+<i>Abetot</i>, &amp; omnibus Baronibus suis Francis &amp; Anglicis de Wirecestrescira,
+salutem.</p>
+
+<p>Sciatis quod concedo &amp; præcipio, ut amodo Comitatus mei
+<span class="pagenum"><a name="p230" id="p230">230</a></span>
+&amp; Hundredi in illis locis &amp; eisdem terminis sedeant, sicut sederunt
+in tempore Regis <i>Edwardi</i>, &amp; non aliter: Ego enim
+quando voluero, faciam ea satis summonere propter mea dominica
+necessaria ad voluntatem meam. Et si amodo exurgat placitum
+de divisione terrarum, si est inter Barones meos dominicos,
+tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter <i>Vavassores</i><a id="footnotetag200" name="footnotetag200"></a>
+<a href="#footnote200"><sup class="sml">200</sup></a>
+duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: &amp; hoc Duello
+fiat, nisi in eis remanserit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote200" name="footnote200"><b>Note 200: </b></a>
+<a href="#footnotetag200"> (retour) </a> Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit
+ donc pas les Coutumes féodales.</blockquote>
+
+<p>Et volo &amp; præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus
+&amp; Hundreda, sicut fecerint tempore Regis <i>Edwardi</i>:
+nec remaneant propter aliquam causam pacem meam vel quietudinem,
+qui non sequuntur placita mea &amp; judicia mea, sicut
+tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo <i>Londoniæ</i> &amp; R.
+Episcopo &amp; Ranulfo Cancell. &amp; R. Comite de Mell. apud
+<i>Rading</i>.</p>
+
+<p><span class="side"><i>De Wrecco maris.</i></span><i>De Wrecco maris tempore Henrici primi &amp; Regis Stephani.</i></p>
+
+<p>Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. <i>Stephani</i> Regis. An.
+4.) tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus
+refertam de <i>Rumenel</i> terra Archiepiscopi Cantuariensis,
+super terram Ecclesiæ de Bello in Dengemareis membro de Wy
+confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est
+autem hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum,
+ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra statutum terminum
+&amp; tempus, eam minime reparassent; navis &amp; quæcunque appulsa
+forent, absque calumnia in dominium terræ illius &amp; in
+Wrec cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens
+consuetudinem tempore suo, per imperii sui spatia edictum
+proposuit, quatenus si vel unus e navi confracta vivus evasisset<a id="footnotetag201" name="footnotetag201"></a>
+<a href="#footnote201"><sup class="sml">201</sup></a>,
+hæc omnia obtineret: verum qo. novus Rex cedit
+&amp; nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto recenti
+pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt<a id="footnotetag202" name="footnotetag202"></a>
+<a href="#footnote202"><sup class="sml">202</sup></a>.
+Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum
+<span class="pagenum"><a name="p231" id="p231">231</a></span>
+maritimas consuetudines, &amp; regales dignitates, Ecclesiæ
+Belli prædictum Wrec vi obtinerent. E Chronico Monasterii de
+Bello.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote201" name="footnote201"><b>Note 201: </b></a>
+<a href="#footnotetag201"> (retour) </a> <i>Concordatum est quod Wreckum maris non
+ adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi.</i>
+ Flete, L. 1, c. 44.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote202" name="footnote202"><b>Note 202: </b></a>
+<a href="#footnotetag202"> (retour) </a> Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les
+ premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient
+ sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement,
+ quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain,
+ de qui tous les fiefs relevoient.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concilium Lond. 1108.</i></span>A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium <i>Londini</i>
+celebratur sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, <i>Anselmo</i>
+Cantuariensi Archiepiscopo, <i>Thoma</i> Archiepiscopo Eboracensi
+electo, cæterisque Episcopis, &amp; cunctis Majoribus seu
+Baronibus regni.</p>
+
+<p>Statutum est ab eisdem Archiepiscopis &amp; aliis omnibus Episcopis
+Angliæ, in præsentia ejusdem gloriosi Regis <i>Henrici</i>, assensu
+omnium Baronum suorum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Ut Clerici caste vivant.</i></span>Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, &amp; foeminas
+in domibus suis non habeant, præter proxima consanguinitate
+sibi junctas, secundum hoc quod sancta Nicæna synodus definivit.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum
+Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias
+duxerunt, si amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a
+se sic facient alienas, ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in
+domus earum intrent, sed neque in aliqua domo scienter conveniant,
+neque hujusmodi foeminæ in territorio Ecclesiæ habitent.
+Si autem propter aliquam honestam causam eas colloqui
+oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum colloquantur.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Cum uxoribus nec cohabitent, nec colloquium sine
+testibus habeant.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Purgationis &amp; poenæ ratio.</i></span>Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica
+parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc
+statutum violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis
+testibus, sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si
+Subdiaconus fuerit. Cui autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor
+sacri Statuti judicabitur.</p>
+
+<p>Illi autem Presbyteri, qui divini altaris &amp; sacrorum ordinum
+contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino
+officio remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra
+chorum ponantur, infames pronunciati.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p232" id="p232">232</a></span>
+
+<p>Qui vero rebellis &amp; contemptor foeminam non reliquerit, &amp;
+missam celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit,
+octavo die excommunicetur.</p>
+
+<p>Eadem sententia Archidiaconos &amp; Canonicos omnes complectitur,
+de mulieribus relinquendis &amp; de vitanda earum conversatione,
+&amp; de districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Juramentum Archidiaconorum &amp; Diaconorum.</i></span>Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient
+pro toleranda transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros
+quos scient foeminas habere, Missam cantare, vel <i>Vicarios</i>
+habere. Similiter Decani facient. Qui vero Archidiaconus,
+vel Diaconus, hoc jurare noluerit, Archidiaconatum vel
+Decaniam perdet.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Poenitentia poeitentium.</i></span>Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo &amp; sacris altaribus
+servire elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim
+Vicarios habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc
+quod Episcopis eorum visum fuerit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Mobilia lapsorum.</i></span>Omnia<a id="footnotetag203" name="footnotetag203"></a>
+<a href="#footnote203"><sup class="sml">203</sup></a> vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum,
+Decanorum, Subdiaconorum, &amp; Canonicorum tradantur Episcopis,
+&amp; concubinæ cum rebus suis velut adulteræ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote203" name="footnote203"><b>Note 203: </b></a>
+<a href="#footnotetag203"> (retour) </a> <i>Hic Canon apud Eadm. non alios extat.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond. 1109.</i><br><br>
+<i>Tho. electus Ebor. non consecrandus donec professionem
+fecerit.</i><br><br>
+<i>Rex excommunicationem metuit.</i></span><i>An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes.</i></p>
+
+<p><i>Anselmus</i> Archiep. Cantuar.<a id="footnotetag204" name="footnotetag204"></a>
+<a href="#footnote204"><sup class="sml">204</sup></a> moritur <span class="sc">XI.</span> Maii ultimi;
+gravi jam tum pendente lite inter ipsum &amp; <i>Thomam</i> electum
+<i>Eboracens.</i> Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari
+<i>Anselmus</i> prohibuerat, donec subjectionis professionem
+Ecclesiæ Cantuariensi debitam spospondisset. Renuit hoc enim
+Eboracensis, longisque domi &amp; foris res ambagibus agitatur,
+<i>Papa</i> ab Anselmi partibus se habente. Cogit igitur Rex Concilium,
+professusque nolle semet vel ad horam excommunicationi
+Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque Procerum
+assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, &amp;
+decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit:
+<i>Thomam</i> hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum
+in consecratione, quod statim fecit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote204" name="footnote204"><b>Note 204: </b></a>
+<a href="#footnotetag204"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 102, &amp;c.</i></blockquote>
+<br>
+<span class="pagenum"><a name="p233" id="p233">233</a></span>
+
+
+<p><span class="side"><i>Professionis forma.</i></span>Ego <i>Thomas</i> Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus
+profiteor subjectionem &amp; canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi
+Ecclesiæ, &amp; ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo
+&amp; consecrato, &amp; successoribus suis canonice inthronizatis;
+salva fidelitate Domini mei Regis <i>Henrici</i> Anglorum, &amp; salva
+obedientia ex parte mea tenenda, quam <i>Thomas</i> Antecessor meus
+sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Severitas Regis in Presbyteros.</i></span>An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa,
+&amp; Rex sua lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent,
+Concilio Londoniensi obedirent, &amp; a consortio mulierum,
+quo (sublato jam Anselmo) liberius usi sunt, se cohiberent.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Nuptiæ filiæ Matildis.</i></span>Rex dedit <i>Matildem</i><a id="footnotetag205" name="footnotetag205"></a>
+<a href="#footnote205"><sup class="sml">205</sup></a> filiam suam Henrico Regi Teutoncorum
+(i. e. Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis,
+tantum desponsatur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote205" name="footnote205"><b>Note 205: </b></a>
+<a href="#footnotetag205"> (retour) </a> <i>Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd.</i></blockquote>
+
+<p>An. 1114. 8. Id. Jan. <i>Matildis</i> filia<a id="footnotetag206" name="footnotetag206"></a>
+<a href="#footnote206"><sup class="sml">206</sup></a> Regis Henrici, <i>Henrico</i>
+Imp. Moguntiæ desponsatur, &amp; Imperatrix consecratur: deditque
+ei Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab
+unaquaque hida Angliæ 3. solid.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote206" name="footnote206"><b>Note 206: </b></a>
+<a href="#footnotetag206"> (retour) </a> <i>Fl. wig. ib. Hunting. &amp; Ra. Nig. an. 1108.
+ Hunt. 1109.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Danegeld.</i></span>Tunc in Anglia datum est <i>Danegeld</i><a id="footnotetag207" name="footnotetag207"></a>
+<a href="#footnote207"><sup class="sml">207</sup></a>, i. e. tributum.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii <i>H.</i> Rex<a id="footnotetag208" name="footnotetag208"></a>
+<a href="#footnote208"><sup class="sml">208</sup></a></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Rex Episc. Roff. Archiep. Cant. facit.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote207" name="footnote207"><b>Note 207: </b></a>
+<a href="#footnotetag207"> (retour) </a> <i>Ra. Nig. ib.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote208" name="footnote208"><b>Note 208: </b></a>
+<a href="#footnotetag208"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109.</i></blockquote>
+
+<p>Episcopos
+&amp; Principes Angliæ in unum apud <i>Windleshoram</i>, eorumque
+consilio <i>Radulphum</i> Episcopum <i>Roffensem</i> in Archiepiscopum elegit
+Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a
+transitu Anselmi viduata permanserat in manibus Regis.</p>
+
+<p>Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta,
+suis donavit Pastoribus.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Conventus Procerum Regni. 1115.</i></span>An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos &amp; Principes
+regni sub uno convenit in palatio suo <i>Westmonasterii</i> de negotiis
+regni consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus
+&amp; Annalium scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici
+existentes, Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere)
+non reperitur. In re autem sui ordinis ista memorantur.</p>
+
+<p>Venire propere ad Concilium <i>Anselmum</i> Abbatem Sabiæ
+<span class="pagenum"><a name="p234" id="p234">234</a></span>
+<i>Anselmi</i> Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, &amp; Papales ferentem
+literas asperas satis &amp; velut objurgatorias Regem. In quibus
+dubitare videtur Papa <i>Paschalis</i> de Doctrina &amp; moribus Episcoporum
+Angliæ qui Romanæ Curiæ usque adeo non innotescerent.
+Regem vero insimulantes,</p>
+
+<p><span class="side"><i>Papa accusat R. Henric. I.</i></span>1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas
+deferret.</p>
+
+<p>2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret.</p>
+
+<p>3. Quod Concilia Synodalia celebraret.</p>
+
+<p>4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum
+quoque mutationes præsumeret.</p>
+
+<p>Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra,
+&amp;c.</p>
+
+<p>Graviter his accensi <i>Rex</i> &amp; <i>Concilium</i> totum, quid sit Papæ
+respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt <i>Guilielmum</i>
+Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia
+bene Lynceum oculatum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Saresberiæ 1116.</i></span><i>Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni
+Ordines convocantur.</i></p>
+
+<p>Anno<a id="footnotetag209" name="footnotetag209"></a>
+<a href="#footnote209"><sup class="sml">209</sup></a> 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis
+habitus est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum &amp;
+Baronum totius Regni apud <i>Saresberiam</i> ex hac occasione.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote209" name="footnote209"><b>Note 209: </b></a>
+<a href="#footnotetag209"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>De successione in Normannia.</i></span>Conjurantibus Rege Francorum<a id="footnotetag210" name="footnotetag210"></a>
+<a href="#footnote210"><sup class="sml">210</sup></a> &amp; Andegaviæ, Flandriæque
+Comitibus de adimenda Regi Angliæ Normannia,
+nepotique suo <i>Guilielmo</i> (ad quem jure pertinebat) conferenda:
+Rex Normanniam proficisci statuit, moramque illic per annos
+aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius satagit disponenda.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote210" name="footnote210"><b>Note 210: </b></a>
+<a href="#footnotetag210"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote>
+
+<p>Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum
+<i>Guilielmum</i>; postulatque omnium ei unanimiter homagium
+fieri, &amp; fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt
+utrumque: Sed <i>Radulphus</i> Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique
+Episcopi &amp; Abbates regni Angliæ, fide &amp; sacramento professi
+<span class="pagenum"><a name="p235" id="p235">235</a></span>
+sunt, se, &amp; regnum &amp; regni coronam, si defuncto patre suo
+Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, &amp; occasione,
+translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente
+facturos.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Gravissima tributa.</i></span>In isto etiam <i>Concilio</i> Regi concedi videntur<a id="footnotetag211" name="footnotetag211"></a>
+<a href="#footnote211"><sup class="sml">211</sup></a> gravissima
+tributa: Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate
+Regis, geldis creberrimis, &amp; exactionibus variis Anglia
+compressa est.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote211" name="footnote211"><b>Note 211: </b></a>
+<a href="#footnotetag211"> (retour) </a> <i>Huntington. ibid. &amp; Malm. Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p>Agitur hic præterea de lite inter <i>Radulphum</i> Archiepiscopum
+Cantuariæ, &amp; <i>Thurstanum</i> Eboracensem electum, quem Archiepiscopus
+consecrare noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi
+Ecclesiæ ab antiquo solitam, nullatenus exhiberet. Nec
+Concilii interea flectitur authoritate, nec minaci Regis iracundia,
+Pontificatum ei alioquin prohibentis. Pontificatui potius se
+renuntiaturum pollicetur; sub triennio tamen postea, consecrationem
+in Concilio Remis a Calixto ipso Papa assecutus est, Rege
+&amp; Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis renitentibus. Cumque
+ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi excommunicationem
+minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena
+imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ,
+Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam.</p>
+
+<p>Victis jam igitur Rege &amp; Archiepiscopo, Thurstanus Angliam
+accersitur, &amp; in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est
+An. Dn. 1120.</p>
+
+<p><span class="side"><i>An hoc Concilium primum fuerit in Anglia.</i></span>Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse
+perhibent Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres
+regni ordines conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates
+Ecclesiastici, &amp; Communitas regni plebis personam sustinens;
+sed miror equidem unde hæc assertio; apud antiquos enim &amp;
+illius sæculi scriptores qui Concilii meminerunt, <i>Florentium Wilgornensem</i>,
+<i>Eadmerum</i>, <i>Malmesberiensem</i>, nulla populi vel Plebis
+mentio. Nulla apud <i>Radulphum nigrum</i>, <i>Simeonem Dunelmensem</i>
+&amp; <i>Radulphum de Diceto</i> vicini ævi Authores, nec in
+<span class="pagenum"><a name="p236" id="p236">236</a></span>
+subsequentibus equidem <i>Mat. Parisio</i>, <i>Mat. Westmonasteriensi</i>, <i>Ranulpho
+Cestrensi</i>, aut <i>Walsinghamio</i>.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Pol. Vergil. notatur.</i></span>Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios
+multos perduxisse censeam, est <i>Polydorus Vergilius</i> Histor. lib.
+XI. p. 188. eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo
+ad fidei sacramentum prout Magnates vocarentur. Sic namque
+fieri in Concilio An. Dn. 1127. in quo Matildi filiæ Regis
+juratum fuit, ostendit <i>Newbrigensis</i> lib. 1. cap 3. Recentes nullum
+hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte non habentes
+quam <i>Polydorum</i> cujus non gestiunt meminisse.</p>
+
+<p>Anno 17. istius Regis;<a id="footnotetag212" name="footnotetag212"></a>
+<a href="#footnote212"><sup class="sml">212</sup></a> pro necessitate Regis geldis creberrimis
+&amp; exactionibus variis Anglia compressa est.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote212" name="footnote212"><b>Note 212: </b></a>
+<a href="#footnotetag212"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 7. pag. 380.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex a Papa privilegia Patria obtinet.</i></span>Anno 1119, id est 19 &amp; 20 Hen. I.<a id="footnotetag213" name="footnotetag213"></a>
+<a href="#footnote213"><sup class="sml">213</sup></a> <i>Calixto</i> Papæ <i>Gisortium</i>
+venienti occurrit Rex <i>Henricus</i>, moram in Normannia
+trahens; impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater
+<i>suus in Anglia &amp; Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando
+Legati officio in Anglia fungi permitteret</i><a id="footnotetag214" name="footnotetag214"></a>
+<a href="#footnote214"><sup class="sml">214</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote213" name="footnote213"><b>Note 213: </b></a>
+<a href="#footnotetag213"> (retour) </a> <i>Ra. Nig. ib.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote214" name="footnote214"><b>Note 214: </b></a>
+<a href="#footnotetag214"> (retour) </a> <i>Voyez</i> les Chap. 23 &amp; 24 des Preuves des
+ Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>An. 1116.</i></span><i>Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in
+Normannia moratur<a id="footnotetag215" name="footnotetag215"></a>
+<a href="#footnote215"><sup class="sml">215</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote215" name="footnote215"><b>Note 215: </b></a>
+<a href="#footnotetag215"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 5. pag. 118 &amp; seq.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond. præsi. Regina.</i><br><br>
+<i>Abbas Sabæ in Angliam missus.</i></span>Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est <i>Londini</i>
+commune <i>Concilium</i> Episcoporum, Abbatum &amp; Nobilium, praæsente
+Regina, super quibusdam regni negotiis; &amp; inter hæc de
+eo quod Anselmum Abbatem <i>Sabæ</i> cum Legatina potestate in
+Angliam missum, Normanniam advenisse intellexerant. Hoc
+decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia, qui ex indulgentia
+S. <i>Gregorii</i> &amp; plurium Pontificum Romanorum Legatum
+alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum.
+In cujus igitur cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam
+Regi, ipsum in Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam
+libentissime suscipit Archiepiscopus <i>Radulphus</i>; apud
+Regem agit ut Anselmus ab ingressu Angliæ detineretur; apud
+<span class="pagenum"><a name="p237" id="p237">237</a></span>
+Papam ut concessam B. Augustino a <i>Bekeregorio</i> dignitatem,
+Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit &amp; <i>Bullam</i> Papæ
+Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib.
+5. pag. 120.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Anno 1120<a id="footnotetag216" name="footnotetag216"></a>
+<a href="#footnote216"><sup class="sml">216</sup></a> composita jam pace inter <i>Ludovicum</i> Francum
+&amp; Regem Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo
+filio suo primogenito 18 annorum nato; qui jubente patre
+Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat, &amp; a Normanniæ
+Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus,
+quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam
+in navi una revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus
+Guilielmus &amp; Richardus cum Maria filia &amp; pluribus regni Nobilibus,
+omnes una submerguntur 6 Cal. Decembr.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Primogenitus Regis sit Dux Normanniæ, homagium facit,
+recipit, &amp; submergitur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote216" name="footnote216"><b>Note 216: </b></a>
+<a href="#footnotetag216"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>De secundo Regis conjugio agit.</i></span>Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit)
+atque filiis orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud <i>Windleshoram</i>
+(vel ut habet continuator Florentii, <i>Londinum</i>) totius Angliæ
+<i>Concilium</i> adunat. In quo de secundo ejus decernitur conjugio,
+omniumque consensu Adelinam filiam Godefridi Ducis Lovaniæ,
+lectissimam virginem, expetendam. Electis igitur qui rem perorent,
+Regi citius adducta est, &amp; 4 Cal. Feb. desponsata.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Edictum Regis de Ecclesiis prospiciendis.</i></span>Anno 1124, Generale<a id="footnotetag217" name="footnotetag217"></a>
+<a href="#footnote217"><sup class="sml">217</sup></a> Domini Regis <i>Henrici</i>, per fines
+totius Angliæ ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ,
+divulgatur <i>Edictum</i>; ut quæcunque pastoribus viduatæ fuissent
+Ecclesiæ, sibimet prospicientes, Regis in transmarinis partibus
+præsentiam adirent, ad suscipiendos. Prælatos per idoneos Legatos.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote217" name="footnote217"><b>Note 217: </b></a>
+<a href="#footnotetag217"> (retour) </a> <i>Chron. de Bello. MS.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Poena Monetariorum.</i></span>Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis<a id="footnotetag218" name="footnotetag218"></a>
+<a href="#footnote218"><sup class="sml">218</sup></a> manus
+dextras atque genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam
+furtive corruperant. Qui autem fit ut dextris plectantur, non
+oculis; haud reperio. Lege enim ab ipso lata, anno regni sui
+8 oculi adimendi erant, non dextræ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote218" name="footnote218"><b>Note 218: </b></a>
+<a href="#footnotetag218"> (retour) </a> <i>Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib.</i></blockquote>
+
+<p>Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, &amp; gravissima
+secuta fames.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p238" id="p238">238</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Ad minuendam potentiam H. fil. Roberti Ducis.</i><br>
+<i>Concil. Lond.</i></span>Anno 1127. Rex<a id="footnotetag219" name="footnotetag219"></a>
+<a href="#footnote219"><sup class="sml">219</sup></a> anxius de proditione &amp; cæde <i>Caroli</i> Comitis
+<i>Flandriæ</i> sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus
+Rex Franciæ ejus Comitatum dederat <i>Guilielmo</i> filio Roberti
+Ducis Normanniæ, nepoti atque hosti Regis Henrici; Concilium
+<i>Londini</i> ad Rogationes tenuit. Cujus auspiciis Galliam sequenti
+anno ingrediens, <i>Ludovicum</i> coegit auxilium suum Comiti
+subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a <i>Theodorico</i>
+Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus
+incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere,
+effudit animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim
+Roberto Duci jam superstat soboles.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote219" name="footnote219"><b>Note 219: </b></a>
+<a href="#footnotetag219"> (retour) </a> <i>Hunting. Hoved. Mat. Par. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Synodus Westm. contra uxores clericorum.</i></span>Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii
+generalem <i>Westmonasterii</i> Synodum <i>Guilielmus</i> Archiepisc. Cantuariæ
+Legatus Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ,
+maxime vero contra Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia
+Regis atque Papæ confirmarentur authoritate; en quid de successu
+hujus Synodi &amp; aliarum præcedentium perhibetur in historia
+Saxonica <i>Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere Decreta</i>. <i>Omnes
+Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond. in quo omnes jurant Matildis sucsessionem.</i></span>Anno eodem Rex in Mense <i>Septemb.</i> Angliam venit ducens
+secum e Normannia <i>Matildem</i> filiam suam Imperatricem, Comitis
+Andegaviæ uxorem: Natalique primo magnum <i>Concilium
+Cleri atque Procerum</i>, Londini habuit. In hoc Reginam Conjugem
+suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat Comitatu.
+Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore
+anxius; omnes totius Angliæ Optimates<a id="footnotetag220" name="footnotetag220"></a>
+<a href="#footnote220"><sup class="sml">220</sup></a>, Episcopos, Abbates,
+Comites &amp; Barones, &amp; quotquot alicujus momenti essent,
+sacramento adegit &amp; constrinxit; ut si ipse sine hærede
+masculo discederet, <i>Matildem</i> filiam suam quondam Imperatricem,
+incunctanter, &amp; sine ulla retractatione <span class="sc">Dominam</span> reciperent<a id="footnotetag221" name="footnotetag221"></a>
+<a href="#footnote221"><sup class="sml">221</sup></a>.
+Eidemque &amp; susceptis vel suscipiendis ex eis Nepotibus,
+regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ conservaturos.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote220" name="footnote220"><b>Note 220: </b></a>
+<a href="#footnotetag220"> (retour) </a> <i>Mat. Par. anno 1127.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote221" name="footnote221"><b>Note 221: </b></a>
+<a href="#footnotetag221"> (retour) </a> <i>Hunting. &amp; Mat. Par. ibid. Hoved. in an.
+ 1130.</i></blockquote>
+
+<p>Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur
+esse momenti. Primo <i>Guilielmus</i> Cantuariæ Archiepiscopus;
+<span class="pagenum"><a name="p239" id="p239">239</a></span>
+mox Episcopi cæteri &amp; Abbates, Laicorum primus, <i>David</i>
+Rex Scotiæ Imperatricis avunculus; tunc <i>Moritonii</i> Comes
+&amp; <i>Bononiæ</i> Stephanus, nepos Regis e sorore Adala: Dein <i>Robertus</i>
+filius Regis quem ante regnum susceperat, &amp; postea Comitem
+<i>Glocestriæ</i> fecerat: Duobus his novissimis æmula laude
+contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate splendidus,
+at impuri &amp; nepotis ille, sed legitimi.</p>
+
+<p>Anno 1129. Regis 29.<a id="footnotetag222" name="footnotetag222"></a>
+<a href="#footnote222"><sup class="sml">222</sup></a> Rex ad Calend. Aug. magnum
+Concilium <i>Londini</i> tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis
+praesentesque ambo Episcopi cum Suffraganeis suis, justitiam de
+eorundem uxoribus (focarias vocat <i>Parisiensis</i>) Regi concesserunt:
+Imprudentia, ut calumpniabant, <i>Guilielmi</i> Arcbiep. Cantuariæ,
+sed aliis omnibus Episcopis consentientibus. Rex autem accepta
+a Sacerdotibus ingenti nummorum mole, uxores eis permisit
+denuo, &amp; illusa hoc commento Episcoporum constitutione,
+ipsi in ludibrium transiere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote222" name="footnote222"><b>Note 222: </b></a>
+<a href="#footnotetag222"> (retour) </a> <i>Hunting. &amp; Mat. Par. ibid. Hoved. in an.
+ 1130.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>Anno 1131. Regis 31. habitum est <i>Northamptoniæ</i><a id="footnotetag223" name="footnotetag223"></a>
+<a href="#footnote223"><sup class="sml">223</sup></a> magnum
+Concilium (<i>placitum</i> vocat <i>Huntingtonius</i>, <i>Conventum Hovededenus</i>)
+omnium <i>Magnatum</i> Angliæ, in Nativitate S. Mariæ;
+ubi de jurgiis agitur inter <i>Matildem</i> Imperatricem, &amp; maritum
+suum <i>Comitem Andegaviæ</i>, cui ipsa reddenda decernitur reposcenti;
+Missa igitur &amp; recepta est fastu suæ dignitati congruo.</p>
+
+<p>Renovarunt illic (<i>Matildi</i>) fidem<a id="footnotetag224" name="footnotetag224"></a>
+<a href="#footnote224"><sup class="sml">224</sup></a> qui dederunt Proceres;
+&amp; modo dant qui prius non dedere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote223" name="footnote223"><b>Note 223: </b></a>
+<a href="#footnotetag223"> (retour) </a> <i>Hunting. in ann.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote224" name="footnote224"><b>Note 224: </b></a>
+<a href="#footnotetag224"> (retour) </a> <i>Malm. in eod. an.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Matildis liberi Regni Angl. Hæredes.</i></span>Anno 1132.<a id="footnotetag225" name="footnotetag225"></a>
+<a href="#footnote225"><sup class="sml">225</sup></a> cum <i>Matildis filium</i> Andegavensi Comiti peperisset
+(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus
+filiam suam &amp; Hæredes ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit
+successores.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote225" name="footnote225"><b>Note 225: </b></a>
+<a href="#footnotetag225"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Conventus Lond. de lite inter Episcopos.</i></span>Anno 1133. Regis 33.<a id="footnotetag226" name="footnotetag226"></a>
+<a href="#footnote226"><sup class="sml">226</sup></a> ad initium quadragesimæ jejunii
+Conventus <i>Londini</i> habetur super litibus inter S. <i>Davidis</i> &amp; <i>Glamorgensem</i>
+Episcopos; nec non <i>Cantuariæ</i> Archiepisc. &amp; <i>Alexandrum</i>
+Lincolniens. Episcopum de Parochiarum consuetudinibus;
+quæ <i>Wintoniæ</i> postea ad Rogationes ventilantur. Sed indefinita
+<span class="pagenum"><a name="p240" id="p240">240</a></span>
+illa Archiepiscopi ad Regem in Normannia sequenti Anno transportatur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote226" name="footnote226"><b>Note 226: </b></a>
+<a href="#footnotetag226"> (retour) </a> <i>Hunting. 1133 &amp; 1134.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex in Normanniam abit.</i></span>Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti
+Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque
+fuit &amp; fatalis illi iste transitus; in Normannia enim supra
+triennium detentus Calendis Decemb. id est, mensis illius die
+primo in nocte obiit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Ultima Regis Henr. voluntas.</i></span>In extremis languens de <i>Successore</i> denuo interrogatus, filiæ
+omnem terram suam citra &amp; ultra mare legitima &amp; perenni Successione
+adjudicavit. Addendo insuper:</p>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<p class="i14">Solvantur (inquit) debita mea.</p>
+<p class="i14">Reddantur Liberationes, &amp; solidate quæ debeo.</p>
+<p class="i14">Reliqua indigentibus distribuantur.</p>
+</div></div>
+
+<p><span class="side"><i>Thesaurarii Regis Stephan. Regi thesaurum tradunt.</i></span>Sed <i>Rogerus Saresberiensis</i> Episcopus, &amp; <i>Guil. de Ponte arcus</i>,
+Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum
+in denariis æstimabatur, præter vasa aurea &amp; argentea,
+<i>Stephano</i> Regi omnia tradiderunt.</p><br><br>
+
+<p class="sml">
+J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu intention d'abolir les Loix féodales
+dans ses Etats, &amp; de n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature,
+étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 &amp; 1102 il fit successivement deux
+conventions avec Robert Comte de Flandre, &amp; lui donna <i>en fief</i> 400 marcs d'argent;
+au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers lui, &amp; entr'autres de lui
+donner 500 Cavaliers &amp; 1000 chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une inféodation
+faite sans glebe. Voyez <i>Abregé historique des Actes de Rimer</i>, tom. 10, pag.
+2, 2e col. de l'Histoire d'Angleterre de Rapin Thoyras.
+</p>
+
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>STEPHANUS.</h3>
+
+<p class="mid"><i>Anno Domini 1135.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Stephanus Regnum Angliæ invadit contra juramentum.</i></span><i>Stephanus</i> nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi
+Comitis Bononiæ &amp; frater Theobaldi junioris Comitis
+Blesensis, vir strenuus &amp; bellicosus; abdicato juramento quod
+de suscipienda in hæredem regni Matilde juraverat; non humato
+adhuc avunculo Rege, solium invadit. Electus tamen a Magnatibus
+pari alligatis scelere, &amp; perjurio.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Coronatur.</i><br><br>
+<i>Rex vovit Deo, Populo, Ecclesiæ.</i></span>Horum primus <i>Guilielmus</i> Archiepiscopus Cantuariæ in die S.
+<i>Stephani</i> An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus;
+<span class="pagenum"><a name="p241" id="p241">241</a></span>
+foeminæque subdi (velut turpe quiddam) renuentibus<a id="footnotetag227" name="footnotetag227"></a>
+<a href="#footnote227"><sup class="sml">227</sup></a>. Linivit
+scelus Hugonis Bigoti Senescalli Regis testimonium, qui solenni
+jurejurando coram Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex
+ageret in extremis, Imperatricem exhæredavit, &amp; Stephanum
+igitur constituit Successorem. Juravit autem Rex <i>Stephanus</i> in
+Coronatione sua, tria ista, inter alia, Deo, populo, &amp; Ecclesiæ<a id="footnotetag228" name="footnotetag228"></a>
+<a href="#footnote228"><sup class="sml">228</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote227" name="footnote227"><b>Note 227: </b></a>
+<a href="#footnotetag227"> (retour) </a> <i>Voyez</i> ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de
+ Littleton, Ier vol. pag. 26.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote228" name="footnote228"><b>Note 228: </b></a>
+<a href="#footnotetag228"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. pag. 387.</i></blockquote>
+
+<p><i>Primo</i>, cum juramento vovit<a id="footnotetag229" name="footnotetag229"></a>
+<a href="#footnote229"><sup class="sml">229</sup></a> quod defunctis Episcopis
+nunquam retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni
+Canonicæ consentiens, Episcopis[A]<span class="side">A: <i>Episcopiis.</i></span> eas investiret.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote229" name="footnote229"><b>Note 229: </b></a>
+<a href="#footnotetag229"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 482. Mat. Par.</i></blockquote>
+
+
+<p><i>Secundo</i> vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu
+sua retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos
+implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis,
+vel si eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent.
+Quod nefandi genus placiti (verba sunt <i>Huntingtoniensis</i>)
+adeo fuit execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere
+pecuniam æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum
+perhiberent, sive esset, sive non, &amp; eum immerito redimerent.</p>
+
+<p><i>Tertio</i> vovit quod <i>Danegeldum</i>, id est, duos Solidos ad hidam,
+quos antecessores sui accipere solebant singulis annis, in
+æternum condonaret. Hæc principaliter Deo vovit &amp; alia: sed
+nihil horum tenuit. Hæc <i>Huntingtonius</i>.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Homagia accepit.</i></span>Accepit deinde Homagia<a id="footnotetag230" name="footnotetag230"></a>
+<a href="#footnote230"><sup class="sml">230</sup></a> Magnatum qui <i>Matildi</i> prius regnum
+juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis
+<i>Oxonii</i> Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione
+voverat, restipulatur denuo &amp; confirmat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote230" name="footnote230"><b>Note 230: </b></a>
+<a href="#footnotetag230"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Hunting. Hoved.</i></blockquote>
+
+<p>Post festum Paschæ<a id="footnotetag231" name="footnotetag231"></a>
+<a href="#footnote231"><sup class="sml">231</sup></a> Angliam venit <i>Robertus</i> Comes <i>Glocestriæ
+Matildis</i> frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen
+actus, Regi facit homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu
+ille dignitatem suam custodiret, &amp; sibi pacta servaret. Secundum
+illud antiquum proverbium (inquit <i>Parisius</i>) <i>Quamdiu habebis
+me pro Senatore, &amp; ego te pro Imperatore</i>. Et sub hoc ut
+<span class="pagenum"><a name="p242" id="p242">242</a></span>
+videtur tempore Chartam edidit de libertatibus Angliæ confirmandis,
+quas Henricus I. sub initio regni sui concedebat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote231" name="footnote231"><b>Note 231: </b></a>
+<a href="#footnotetag231"> (retour) </a> <i>Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p class="mid"><i>Charta Stephani Regis de Libertatibus.</i></p>
+
+<p><i>Stephanus</i> Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus,
+&amp; omnibus ministris, &amp; fidelibus suis Francis &amp; Anglicis,
+Salutem.</p>
+
+<p>Sciatis me concessisse &amp; præsenti Charta mea confirmasse omnibus
+Baronibus &amp; hominibus meis de Anglia omnes libertates
+&amp; bonas Leges quas Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit
+&amp; concessit, &amp; omnes bonas Leges &amp; bonas consuetudines
+eis concedo quas habuerunt tempore Regis <i>Edwardi</i>.</p>
+
+<p>Quare volo &amp; firmiter præcipio; quod habeant &amp; teneant
+omnes illas bonas Leges &amp; libertates de me &amp; hæredibus meis,
+ipsi &amp; hæredes sui libere, quiete, &amp; plenarie. Et prohibeo ne
+quis eis super hiis molestiam vel impedimentum vel diminutionem
+faciat super forisfacturam meam. Teste <i>Willielmo Martel.</i> apud
+London.</p>
+
+<p>
+<i>Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An.
+R. Steph. 1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de
+Scirburne. Hov. An. 1142. pag. 488. l. 14.</i></p>
+
+<p><i>Henricus</i> Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se
+apposuit inter Deum &amp; eum, viz. Regem <i>Stephanum</i>.</p>
+
+<p>Quod sanctam Ecclesiam honoraret, &amp; exaltaret; &amp; bonas
+Leges manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad
+Synodum Winton. An. 1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:)
+piget meminisse, pudet narrare qualem se in regno exhibuerit,
+&amp;c. acerbe.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Jurament. Episcoporum conditionale.</i></span>A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi
+jurant Episcopi<a id="footnotetag232" name="footnotetag232"></a>
+<a href="#footnote232"><sup class="sml">232</sup></a>, conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu
+ille libertatem Ecclesiæ, &amp; vigorem disciplinæ conservaret.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote232" name="footnote232"><b>Note 232: </b></a>
+<a href="#footnotetag232"> (retour) </a> <i>Malmes. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Juramentum Regis.</i></span>Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur,
+hoc tenore<a id="footnotetag233" name="footnotetag233"></a>
+<a href="#footnote233"><sup class="sml">233</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote233" name="footnote233"><b>Note 233: </b></a>
+<a href="#footnotetag233"> (retour) </a> <i>Malm. ib.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p243" id="p243">243</a></span>
+
+<p>Ego <i>Stephanus</i> Dei gratia assensu Cleri &amp; populi in Regem
+Angliæ electus, &amp; a Domino <i>Willielmo</i> Archiepiscopo Cantuariæ
+&amp; sanctæ Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, &amp; ab Innocentio
+sanctæ sedis Romanæ Pontifice postmodum confirmatus.</p>
+
+<p>Respectu &amp; amore Dei, sanctam <i>Ecclesiam</i> liberam esse concedo,
+&amp; debitam reverentiam illi confirmo.</p>
+
+<p>Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum
+vel permissurum promitto.</p>
+
+<p><i>Ecclesiasticarum</i> personarum &amp; omnium Clericorum,&amp; rerum
+eorum justitiam &amp; potestatem, &amp; distributionem honorum Ecclesiasticorum
+in manu Episcoporum esse perhibeo, &amp; confirmo.</p>
+
+<p>Dignitates <i>Ecclesiarum</i> privilegiis earum confirmatas, &amp; consuetudines
+earum antiquo tempore habitas, inviolate manere
+concedo &amp; statuo.</p>
+
+<p>Omnes <i>Ecclesiarum</i> possessiones &amp; tenuras, quas die illa habuerant
+qua <i>Willielmus</i> Rex avus meus fuit vivus &amp; mortuus,
+sine omnium calumniantium reclamatione, eis liberas &amp; absolutas
+esse concedo.</p>
+
+<p>Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus
+modo careat, <i>Ecclesia</i> deinceps repetierit; indulgentiæ &amp;
+dispensationi meæ, vel discutiendum vel restituendum reservo.</p>
+
+<p>Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum,
+largitione Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet
+transmutatione fidelium collata sunt; confirmo pacem, me
+&amp; justitiam facturum, &amp; pro posse meo conservaturum promitto,
+forestas quas Willielmus Rex Avus meus, &amp; Willielmus
+II. avunculus meus instituerunt &amp; tenuerunt, mihi reservo.
+Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis &amp;
+Regno, quietas reddo &amp; concedo.</p>
+
+<p>Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica
+persona ante mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel
+distribuenda statuerit, firmum manere concedo.</p>
+
+<p>Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus,
+Ecclesiæ consilio eadem fiat distributio.</p>
+
+<p>A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus
+vacuæ, &amp; ipsæ &amp; omnes earum possessiones in manu &amp;
+custodia Clericorum, vel proborum hominum ejusdem Ecclesiæ
+<span class="pagenum"><a name="p244" id="p244">244</a></span>
+committantur, donec pastor canonice substituatur.</p>
+
+<p>Omnes exactiones &amp; mischeningas &amp; injustitias, sive per Vice-comites
+vel per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo.</p>
+
+<p>Bonas leges, &amp; antiquas &amp; justas consuetudines in murdris,
+&amp; placitis, &amp; aliis causis observabo, &amp; observari præcipio.
+Apud <i>Oxenford</i>, Anno Incarnationis Domini 1136. regni mei
+<i>primo</i>.</p>
+
+<p>Nomina testium (inquit <i>Malmesburiensis</i>) qui multi fuerunt,
+apponere fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi
+ad hoc tantum jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno
+toti ostenderet.</p>
+
+<p>Hoc deinceps Anno <i>Rex</i> venatum proficiscitur Bramptoniam
+in viciniis <i>Huntingtoniæ</i><a id="footnotetag234" name="footnotetag234"></a>
+<a href="#footnote234"><sup class="sml">234</sup></a>, nuperisque elatus victoriis, proceres
+ibi in placita forestæ vocat (id est de sylvis &amp; venationibus)
+concessionis suæ, voti, atque sacramenti immemor.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote234" name="footnote234"><b>Note 234: </b></a>
+<a href="#footnotetag234"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V.
+ supra sacramentum ejus.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Comes Glocestriæ deficit a Stephano Rege.</i></span>In 1138. sub Pentecosten,<a id="footnotetag235" name="footnotetag235"></a>
+<a href="#footnote235"><sup class="sml">235</sup></a> Comes <i>Glocestriæ</i>, conscripto
+ad <i>Matildis</i> opem in Normannia exercitu, homagium, quod
+Regi fecit, abdicat, &amp; more majorum, fidem atque amicitiam
+suam (quod diffidiare sub hoc sæculo vocant) nunciis interdicit.
+Juste fieri hæc contendit; tum quod Rex illicite ad
+regnum aspiraverat, tum &amp; fidem omnem sibimet datam &amp; juratam
+violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed
+intercessit Papæ indulgentia.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote235" name="footnote235"><b>Note 235: </b></a>
+<a href="#footnotetag235"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 &amp;
+ 192.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Novi Comites.</i></span>Rex vero prævia perculsus fama<a id="footnotetag236" name="footnotetag236"></a>
+<a href="#footnote236"><sup class="sml">236</sup></a>, <i>multos novos instituit
+Comites</i>, exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum
+pertinentibus ditat, ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote236" name="footnote236"><b>Note 236: </b></a>
+<a href="#footnotetag236"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. supr.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>Anno 1138. in Octavis Paschæ<a id="footnotetag237" name="footnotetag237"></a>
+<a href="#footnote237"><sup class="sml">237</sup></a> (quod erat 4. Idus Aprilis)
+Rex Concilium <i>Northamptoniæ</i> tenuit, cui præsidebant Eboracensis
+Archiepiscopus <i>Thurstanus</i>, Episcopi, Abbates, Comites,
+<i>Barones</i>, <i>Nobiles quique</i> per Angliam. Hæc <i>Florentii</i>
+continuator, qui præterea Prælatorum aliquot institutiones illic
+memorat, sed, ut sæpius Monachi, secularia prætermittit. Cogi
+<span class="pagenum"><a name="p245" id="p245">245</a></span>
+autem videtur hoc Concilium ad deliberandum de gravissimo bello,
+quod in Regem moliebatur <i>Robertus</i> Comes <i>Glocestriæ</i> in
+transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe fama ejus detexerat
+machinationes, &amp; qua potuit Rex se accingit de summa rerum
+jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius
+nec haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium
+patefaciens dignitatum, multos creavit <i>novos Comites</i>, prædiisque,
+ne <i>inanis videretur dignitas</i>,<a id="footnotetag238" name="footnotetag238"></a>
+<a href="#footnote238"><sup class="sml">238</sup></a> prout potuit honoravit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote237" name="footnote237"><b>Note 237: </b></a>
+<a href="#footnotetag237"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib.</i> 34.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote238" name="footnote238"><b>Note 238: </b></a>
+<a href="#footnotetag238"> (retour) </a> <i>Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 &amp; 526.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Albericus Ostiensis synodum Westmon. vocat.</i></span>Hoc etiam anno Angliam venit<a id="footnotetag239" name="footnotetag239"></a>
+<a href="#footnote239"><sup class="sml">239</sup></a> <i>Albericus Ostiensis</i> Episcopus,
+Legatus Romanus, qui lectis coram Rege &amp; Magnatibus
+literis <i>Apostolicis</i>, primo non admittitur; at susceptus demum,
+synodum convocat <i>Westmonasterii</i> 13. die Decembris in Ecclesiæ
+status reformationem. Aderant ei 18 <i>Episcopi</i>, 30 circiter <i>Abbates</i>,
+&amp; innumera Cleri &amp; populi multitudo. Interfuit Rex ipse
+Stephanus cum Romano alio Legato; &amp; post multarum causarum
+discussionem, promulgata sunt ibidem 17 Capitula. E quibus
+hæc <i>decerpsimus</i>, cum ad politiam Ecclesiæ, tum &amp; regni
+quodammodo pertinentia.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote239" name="footnote239"><b>Note 239: </b></a>
+<a href="#footnotetag239"> (retour) </a> Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à
+ des Fiefs étoient alors peu usitées.</blockquote>
+
+<p>5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque
+Ecclesiastica beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis
+per Episcopum acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret,
+se nihil propter hoc vel per se, vel per aliquam aliam personam
+dedisse alicui vel promisisse. Si autem præsumptum fuerit,
+irrita hujusmodi donatio erit, &amp; tam dator quam acceptor ultioni
+canonicæ subjaceat.</p>
+
+<p>7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia
+Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem
+sibi in Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum
+fuerit, irritum fore decernimus, cum Psalmista dicentes:
+<i>Deus meus pone illos ut rotam, qui dicunt hæreditate possideamus
+sanctuarium Dei.</i></p>
+
+<p>8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros,
+<span class="pagenum"><a name="p246" id="p246">246</a></span>
+Diaconos, Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis
+officiis &amp; beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire
+præsumat, Apostolica authoritate prohibemus.</p>
+
+<p>9. Foeneratores Clericos, &amp; turpia lucra sectantes, &amp; publica
+secularium negotia procurantes, ab officio &amp; beneficio Ecclesiastico
+nihilominus removendos esse censemus.</p>
+
+<p>10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem,
+vel quamlibet Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit,
+vel nefarias ei manus intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit,
+anathemate feriatur. Neque quisquam ei præter Romanum
+Pontificem, nisi mortis urgente periculo modum poenitentiæ
+finalis injungat. Si autem impoenitens mortuus fuerit, corpus
+ejus inhumatum remaneat.</p>
+
+<p>11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter
+usurpare præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit,
+eum excommunicari præcipimus.</p>
+
+<p>12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia
+Episcopi sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat,
+&amp;c.</p>
+
+
+<p class="mid"><i>Concilium Oxenfordiæ.</i></p>
+
+<p>Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex <i>Magnates</i> Angliae
+<i>Oxonium</i> vocat ad <i>Concilium</i>: Animadvertit enim Robertum
+<i>Glocestrensem</i> belli fomitem, novum in dies conscribere militem,
+castra capere &amp; munire, &amp; militarem undique comportare
+supellectilem; deficere ad eum populum plurimum, potentissimosque
+aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes Imperatricis
+transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella
+nova exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos,
+inimicis suis clam adhærere. Ex hoc esse genere <i>Rogerum</i>
+Episcopum <i>Saresberiæ</i>, qui castellum Saresberiæ egregie
+firmaverat, castella <i>Schiresburniæ</i> &amp; <i>Divisæ</i> mire ædificaverat
+&amp; munierat; aliudque <i>Malmesberiæ</i> inchoaverat. Alexandrum
+etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri, qui castella
+de <i>Newwerk</i> &amp; <i>Sleford</i> condiderat, &amp; primum illud in tutamen
+dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum <i>Nigello</i> Episcopo
+<span class="pagenum"><a name="p247" id="p247">247</a></span>
+Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri<a id="footnotetag240" name="footnotetag240"></a>
+<a href="#footnote240"><sup class="sml">240</sup></a>, maximo apparatu
+militum, equis &amp; armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem
+suspicatus, suos armat; contenditur inter milites de
+hospitiis. Famulus quidam Ducis Britanniæ ab Episcopalibus occiditur,
+nepos etiam paulo minus. His autem a Regio milite
+fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis &amp; Lincolniensis, Eliensi
+fuga elapso.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote240" name="footnote240"><b>Note 240: </b></a>
+<a href="#footnotetag240"> (retour) </a> <i>Contin. Flor. pag. 521.</i></blockquote>
+
+<p>Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus
+violationem, tum quod castella non citra suspicionem in
+semet ipsum munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei
+vadem, &amp; renuentes Episcopos tradit carceri, &amp; nihilominus
+habito postmodum Concilio coram Primoribus Angliæ, statutum
+est<a id="footnotetag241" name="footnotetag241"></a>
+<a href="#footnote241"><sup class="sml">241</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote241" name="footnote241"><b>Note 241: </b></a>
+<a href="#footnotetag241"> (retour) </a> <i>Continuat. an. 1139. pag. 528.</i></blockquote>
+
+<p>Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque,
+in quibus secularia solent exerceri negotia, Regis &amp; Baronum
+suorum juri cedant.</p>
+
+<p>Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini,
+in salutem &amp; defensionem ovium suarum latrare non cessent,
+ne lupus invisibilis, malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat,
+&amp; dispergat, omnino caveant.</p>
+
+<p>Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi
+aut minis occupat.</p>
+
+
+<p class="mid"><i>Synodus Wintoniæ.</i></p>
+
+<p>Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, <i>Henricus</i>
+Wintoniensis Episcopus, Regis frater, &amp; Romanæ Sedis Legatus,
+synodum indicit. Aderat <i>Theobaldus</i> Archiepisc. <i>Cantuar.</i>
+cæterique omnes Episcopi, quos aut morbus non detinuit aut
+periculum belli. Citatur &amp; <i>Rex</i> ipse, qui Comites misit responsuros,
+at inprimis Procuratorem suum <i>Albericum de Vere</i>, Causidicum
+argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ <i>Oxonii</i>
+gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem.</p>
+
+<p>Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere,
+<span class="pagenum"><a name="p248" id="p248">248</a></span>
+per semestre nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se
+evocari necessitate, tanto interpelli scelere. Episcopos nempe
+sacros atque unctos Domini contra jus &amp; fas, contra omnem
+vim canonum, pietatis &amp; religionis, nefandis manibus captivatos,
+&amp; quod ne dictu est, in carcerem turpiter detrusos a
+divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari possessionibus,
+&amp; sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis incentoribus
+ad hoc seductum: Fratrem suum esse &amp; charum utique; facultatum
+vero &amp; ipsius corporis subiturum potius se dispendia,
+quam Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum
+pateretur. Facturum igitur quicquid definiret Synodus.</p>
+
+<p>Pro Rege multa <i>Albericus</i> in Episcopos injuriarum, versutiæ,
+tumultus, seditionis, infidelitatis, defectionis, &amp; proditionis
+insimulans: <i>Rogerum</i> Saresberiensem captum non ut Episcopum,
+sed Ministrum Regis; nec per violentiam erepta castella, sed
+tradentibus Episcopis, ut de tumultu quem in Curia concitaverant,
+immunes essent. Pecuniam <i>Saresberiensi</i> licite ademptam,
+quod ex fisci hanc redditibus sub Henrico Rege collegisset: ipsum
+Regi tamen e Castellis cessisse ut commisso absolveretur,
+horumque non deesse testes.</p>
+
+<p><i>Rogerus Saresberiensis</i> asserit, se ministrum Regis Stephani
+nunquam fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at
+in Episcoporum synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur
+bonis. Contra spoliatos ex jure gentium non litigandum, nisi
+præcedente restitutione.</p>
+
+<p>Denique si justitiam in hac <i>Synodo</i> non consequatur, eam in
+majori curia quæsiturum.</p>
+
+<p>Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens:
+Concedo (inquit) ut castella Episcopi haberent, si se
+jure habere debere per Canones probare possent: Quod quia
+non possent, extremæ improbitatis esse, contra Canones niti
+velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant: Certe quia suspectum
+est tempus, secundum morem aliarum gentium, Optimates
+omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis
+contradere, qui pro omnium pace debet militare.
+<span class="pagenum"><a name="p249" id="p249">249</a></span></p>
+
+<p>Languescit protinus controversia<a id="footnotetag242" name="footnotetag242"></a>
+<a href="#footnote242"><sup class="sml">242</sup></a>; sed prædictis addidit
+Causidicus <i>Albericus</i>: Regi innotescere, agi inter Episcopos de
+Romano Pontifice implorando; Regem id ne faciant prohibere,
+&amp; missis reditum interdicere: sed interea semet Romam appellare.
+Turbata his dissolvitur Synodus: Legatus autem &amp; Archiep.
+ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote242" name="footnote242"><b>Note 242: </b></a>
+<a href="#footnotetag242"> (retour) </a> <i>Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved.
+ lib. 1.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>De Wrec quod accidit tempore Regis Stephani.</i></span><i>De Naufragio &amp; Wrecco maris tempore RR. Henrici I. &amp; Stephani,
+Anno Dom. 1139. Regis Steph. 4.</i></p>
+
+<p>Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit<a id="footnotetag243" name="footnotetag243"></a>
+<a href="#footnote243"><sup class="sml">243</sup></a> navem
+quandam variis sumptibus refertam, de <i>Rumenel</i> terra Archiepiscopi
+Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in <i>Dengemareis</i>
+membro de <i>Wy</i>, confractam (hominibus vix evadentibus)
+jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate
+per maris littora observandum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote243" name="footnote243"><b>Note 243: </b></a>
+<a href="#footnotetag243"> (retour) </a> <i>Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello.</i></blockquote>
+
+<p>Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum
+&amp; tempus eum minime reparassent, navis &amp; quæcunque appulsa
+forent, absque calumnia in dominum terra illius &amp; in
+Wrec cederent.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Lex Henrici I.</i></span>Sed supra memoratus Rex <i>Henricus</i> hanc abhorrens consuetudinem,
+tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit,
+quatenus: Si vel unus e navi confracta vivus evasisset, hæc
+omnia obtineret. Verum quo novus Rex cedit, &amp; nova Lex.
+Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti pessundato,
+morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum
+est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines,
+&amp; regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec
+vi obtinerent<a id="footnotetag244" name="footnotetag244"></a>
+<a href="#footnote244"><sup class="sml">244</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote244" name="footnote244"><b>Note 244: </b></a>
+<a href="#footnotetag244"> (retour) </a> Spelman avoit rassemblé les témoignages des
+ différens Historiens pour composer son Traité chronologique des
+ Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des
+ Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex quotannis coronatur.</i></span>Prisci moris fuit<a id="footnotetag245" name="footnotetag245"></a>
+<a href="#footnote245"><sup class="sml">245</sup></a>, ut Magnates Angliæ ad natale Dom.
+ad Curiam R. convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum
+ad obsequium Regi præstandum, &amp; de negotiis regni deliberandum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote245" name="footnote245"><b>Note 245: </b></a>
+<a href="#footnotetag245"> (retour) </a> <i>Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 &amp; an. 1139.
+ pag. 533.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p250" id="p250">250</a></span>
+
+<p>Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar.
+eum ad Ecclesiam a dextra ducente, &amp; ritus solennes peragente.
+Unde factum est, ut Historiographi veteres annum a nativitate
+Domini ordiantur, &amp; sedulo notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Fastum omittit.</i></span>Anno autem Dom. 1140. R. <i>Stephani</i> 5. deturpato jam bellis
+atque cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti
+tantum sed omitti cepit. Unde<a id="footnotetag246" name="footnotetag246"></a>
+<a href="#footnote246"><sup class="sml">246</sup></a> <i>Huntingtonius</i> in hoc anno
+ait: Ubi autem ad Natale vel ad Pascha Rex fuerit, dicere
+non attinet. Jam quippe curiæ solennes &amp; ornatus regii stemmatis
+ab antiqua serie descendens prorsus evanuerant. Coronatus
+etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut <i>Florentii</i> continuator
+refert, atque ita sine dubio in Paschate, Magnatibus utique congregantibus.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote246" name="footnote246"><b>Note 246: </b></a>
+<a href="#footnotetag246"> (retour) </a> <i>Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139.
+ Hoved. an. 1140.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Nequitia Monetariorum.</i></span>Anno 1140. cum e falsariorum nequitia<a id="footnotetag247" name="footnotetag247"></a>
+<a href="#footnote247"><sup class="sml">247</sup></a> tanta esset monetæ
+difficultas, ut omnia chara essent, &amp; ex decem vel eo
+amplius solidis vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi
+esset thesaurus totus; ferebatur Rex denariorum pondus, quod
+fuerat tempore Regis <i>Henrici</i>, alleviari jussisse.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote247" name="footnote247"><b>Note 247: </b></a>
+<a href="#footnotetag247"> (retour) </a> <i>Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex obsidetur &amp; capitur.</i></span>An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. <i>Stephanus</i>
+Rex in obsidione <i>Lincolniæ</i> capitur<a id="footnotetag248" name="footnotetag248"></a>
+<a href="#footnote248"><sup class="sml">248</sup></a>, &amp; <i>Matildi</i> Imperatrici
+cum urbe <i>Wintoniæ</i> &amp; corona regni Angliæ traditur. Suscepta
+igitur a plerisque homagia passim capit, <i>Londinum</i>que magno
+fastu ingrediens, <span class="sc">Anglorum Domina</span> salutatur. Assidet autem
+<i>Westmonasterii</i>, de arduis regni dispositura: Ubi supplex ejus
+obtestatur gratiam Anglorum Regina pro Domino &amp; marito
+suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus (dictu
+lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote248" name="footnote248"><b>Note 248: </b></a>
+<a href="#footnotetag248"> (retour) </a> <i>Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140.</i></blockquote>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Matilde eum dimittere non vult.<br><br>
+Intercessores pro R. Stephano.</i></span>Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis,
+cum obsidibus plurimis, castellis, prædiis, &amp; divitiis suis, non
+regno eum, sed libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat,
+vel in transmarinis peregre vivat. Sed nec hos exaudit.</p>
+
+<p>Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus
+foverat) <i>Wintoniensis</i> Episcopus &amp; Legatus, ut Comitatum qui
+<span class="pagenum"><a name="p251" id="p251">251</a></span>
+fuerat Regis <i>Stephani</i>, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio
+largiretur. Nec hunc exaudit.</p>
+
+<p>Obtestantur eam demum cives <i>Londonienses</i>, qui benevole
+eam exceperant, ut abrogatis patris sui Henrici Regis <i>duris atque
+asperis legibus, optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret</i><a id="footnotetag249" name="footnotetag249"></a>
+<a href="#footnote249"><sup class="sml">249</sup></a>.
+Nec hos exaudit.<a id="footnotetag250" name="footnotetag250"></a>
+<a href="#footnote250"><sup class="sml">250</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote249" name="footnote249"><b>Note 249: </b></a>
+<a href="#footnotetag249"> (retour) </a> Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit,
+ de faire exécuter les Loix du Conquérant.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote250" name="footnote250"><b>Note 250: </b></a>
+<a href="#footnotetag250"> (retour) </a> Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer
+ une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri
+ Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve,
+ d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies
+ sous le regne d'Etienne; &amp; d'un autre côté, que les Comtés de
+ ce temps-la étoient des dignités glébées, &amp; non pas de simples
+ titres.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Matildes fugit Comes Glocestriæ capitur.</i></span>Consurgente igitur in eam civitate, fugam turpiter arripit,
+in prædam derelicta supellectile. Paulo autem postea <i>Robertus</i>
+Comes <i>Glocestriæ</i>, Imperatricis frater, &amp; spes unica, sic jam
+versa belli alea, captus est, &amp; sub æqua permutatione Rex &amp;
+Comes liberantur.</p><br>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond. A. 1142.</i></span>Præsente <i>Rege</i> post ejus liberationem, An. 1142. in media
+quadragesima<a id="footnotetag251" name="footnotetag251"></a>
+<a href="#footnote251"><sup class="sml">251</sup></a>, Episcopus <i>Wintoniensis</i>, Romanus Legatus,
+<i>Concilium Londini</i> agit, præsentibus Rege &amp; Episcopis. In quo
+propterea quod nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ,
+vel ejus ordinatis, sed æque Clerici &amp; Laici capiebantur,
+redimebantur, &amp; in vinculis detinebantur<a id="footnotetag252" name="footnotetag252"></a>
+<a href="#footnote252"><sup class="sml">252</sup></a>: Sancitum
+est ibi &amp; generaliter constitutum, Rege consentiente,</p>
+
+<p>Ne aliquis<a id="footnotetag253" name="footnotetag253"></a>
+<a href="#footnote253"><sup class="sml">253</sup></a> qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit,
+vel in Clericum aut virum religiosum manus injecerit violentas,
+ab alio quam ipso Romano Pontifice non absolveretur.</p>
+
+<p>Sancitum est<a id="footnotetag254" name="footnotetag254"></a>
+<a href="#footnote254"><sup class="sml">254</sup></a> etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis,
+talem pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio
+si extitissent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote251" name="footnote251"><b>Note 251: </b></a>
+<a href="#footnotetag251"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8.
+ Hoved. an. 1143.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote252" name="footnote252"><b>Note 252: </b></a>
+<a href="#footnotetag252"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 1. cap. 10.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote253" name="footnote253"><b>Note 253: </b></a>
+<a href="#footnotetag253"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Neubrig.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote254" name="footnote254"><b>Note 254: </b></a>
+<a href="#footnotetag254"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p>Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum
+venirent, candelis accensis: &amp; sic milvorum rapacitas aliquantulum
+conquievit. Verba Parisii.</p>
+
+<p>Refert autem <i>Gervasius</i> Dorobernensis, hoc <i>Concilium</i> edicto
+<span class="pagenum"><a name="p252" id="p252">252</a></span>
+regio convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres &amp;
+Laicos interpellasse, ut ei militantes foeminea se eximerent dominatione:
+Episcopos vero &amp; Ecclesiasticos suppetias ferrent
+suis opibus. Quo impetrato, Regem vicissim concessisse.</p>
+
+<p>Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque
+causa sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur,
+nec nisi a Romano Pontifice absolvendus foret.</p>
+
+<p>Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant;
+captivosque pretio exponebant redimendos.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Synod. Winton. Rege captivo existente.</i></span>Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis
+celebratur, Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ,
+Synodus Theobaldi Archiepiscopi Cantuariæ, &amp; omnium
+Episcoporum Angliæ, multorumque Abbatum; præsidente in
+eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti apparatu
+exorditur.</p>
+
+<p>Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium,
+mox Abbates, dein Archidiaconos: &amp; quæ modo clanculum
+acta sunt, postridie palam sic enuntiat.</p>
+
+<p>Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad <i>Matildem</i> Imperatricem
+jure, hæreditate, decreto &amp; concessione patris sui
+<i>Henrici</i> I. voto &amp; sacramento omnium utriusque ditionis Procerum
+attinere. Nectante ea moras in Normannia, dum paci patriæ
+necessario consulendum fuit, Stephanum in Regem suscipi;
+cultum vero pacis, Ecclesiæ, &amp; bonarum legum stipulantem.
+Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a <i>Concilio</i> nupero
+resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque dari
+ludibrio &amp; captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri
+potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse
+ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate,
+filiam dicti Regis incomparabilis <i>Henrici</i> I. in Angliæ (inquit)
+Normanniæque dominam eligimus, &amp; ei fidem &amp; manutenementum
+promittimus.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Legatusdissolvit Concilium.</i></span>Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti
+ut assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis
+<i>Londoniensis</i>: At hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt)
+Cives, hoc Barones adjuncti civibus obtestantur. Porrigitur in
+eundem tenorem libellus supplex a <i>Regina</i> missus. At <i>Legatus</i>
+<span class="pagenum"><a name="p253" id="p253">253</a></span>
+comiter præteriens desiderata, feria 5. multis prius excommunicatis
+qui regiarum erant partium, <i>Concilium</i> solvit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Discordiæ in Anglia sub Matilde.</i></span>Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia,
+his <i>Stephano</i> Regi, illis <i>Imperatrici</i> adhærentibus; neuter
+Principum aut imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet,
+exercere valuit. Uterque autem blandiri suis, &amp; ne deficerent,
+omni mulcere artificio cogebantur. Evenit interea, prout scriptum
+est in sacra pagina: <i>In diebus illis non erat Rex in Israel,
+sed unusquisque quod sibi certum videbatur faciebat.</i> Silent Leges,
+&amp; jus sceleri datum est. Digladiantur inter se Proceres, &amp; Provincialium
+motus inde effervescunt. Castella quippe (inquit Neubrigensis)
+per singulas provincias studio partium surrexerant,
+erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius tyranni,
+quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii
+numismatis, &amp; <i>potestatem subditis, regio more, dicendi juris</i><a id="footnotetag255" name="footnotetag255"></a>
+<a href="#footnote255"><sup class="sml">255</sup></a>.
+Plura hujusmodi.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote255" name="footnote255"><b>Note 255: </b></a>
+<a href="#footnotetag255"> (retour) </a> On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à
+ la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne
+ reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre
+ la Justice à leurs vassaux; &amp; le Clergé introduit dans les
+ affaires civiles la procédure établie par le droit civil &amp;
+ canonique.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Henricus filius Matildis fit Dux Norman.</i></span>Anno 1149. <i>Henricus</i><a id="footnotetag256" name="footnotetag256"></a>
+<a href="#footnote256"><sup class="sml">256</sup></a> filius <i>Gaufridi</i> Comitis <i>Andegaviæ</i>
+&amp; Matildis Imperatricis, Angliæ &amp; Normanniæ hæredis, Dux
+Normanniæ factus est, Ducatum ei cedente patre suo; quo &amp;
+anno proximo moriente, <i>Comes</i> itemque <i>Andegaviæ</i> salutatur.
+Nec multo post (An scil. 1151.) <i>Alianorem</i> hæredem <i>Pictaviæ</i>
+(habito inter eam &amp; Regem <i>Franciæ</i>, consanguinitatis causa,
+divortio) sibi accepit conjugem, &amp; accrevit sic ei titulus Dux
+Normanniæ, &amp; Comes Andegaviæ &amp; Pictaviæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote256" name="footnote256"><b>Note 256: </b></a>
+<a href="#footnotetag256"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Henr. Dux Norman. Angliam invadit.</i></span>Eodem anno 1149. <i>Henricus</i><a id="footnotetag257" name="footnotetag257"></a>
+<a href="#footnote257"><sup class="sml">257</sup></a> Dux Normanniæ potentissimum
+inde exercitum in <i>Angliam</i> traducit, gestisque plurimis
+felicissime, fecit monetam novam, quam vocabant Ducis; &amp;
+non tantum ipse, sed omnes potentes, tam Episcopi, tam Comites,
+quam Barones, suam faciebant <i>monetam</i>: sed ex quo Dux
+ille venit, plurimorum monetam cassavit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote257" name="footnote257"><b>Note 257: </b></a>
+<a href="#footnotetag257"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 490.</i></blockquote>
+
+<p>Anno 1150. Comites &amp; Barones fecerunt lingantiam &amp; fidelitatem
+<i>Eustachio</i> filio Regis <i>Stephani</i><a id="footnotetag258" name="footnotetag258"></a>
+<a href="#footnote258"><sup class="sml">258</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote258" name="footnote258"><b>Note 258: </b></a>
+<a href="#footnotetag258"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p254" id="p254">254</a></span>
+
+
+<p><i>Concilium generale Londini.</i></p>
+
+<p>Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) <i>Theobaldus</i>
+Cantuariæ Archiepiscopus &amp; Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium
+generale apud Londoniam in media quadragesima, ubi
+Rex Stephanus &amp; filius suus Eustachius, &amp; <i>Angliæ Proceres</i> interfuerunt,
+totumque illud Concilium novis appellationibus infrendunt.
+In Anglia namque appellationes in usu non erant, donec
+eas <i>Henricus Wintoniensis</i> (Episcopus) dum Legatus esset,
+malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad
+Romani Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc <i>Huntingtonius</i>
+illius sæculi Author.</p>
+
+<p>Hic me monet locus ut de Jure Civili &amp; Canonico quæ sub
+<i>Stephano</i> Rege Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus.
+Videntur quippe cum appellationibus huc transmigrasse, quarum
+prima quod sciam mentio in Concilio Wintoniensi Ann.
+1139<a id="footnotetag259" name="footnotetag259"></a>
+<a href="#footnote259"><sup class="sml">259</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote259" name="footnote259"><b>Note 259: </b></a>
+<a href="#footnotetag259"> (retour) </a> <i>Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45.</i></blockquote>
+
+
+<p><span class="side"><i>Rex Eustachium filium coronari vult.</i></span>Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) <i>Stephanus</i><a id="footnotetag260" name="footnotetag260"></a>
+<a href="#footnote260"><sup class="sml">260</sup></a>
+convocatis Episcopis, filium suum <i>Eustachium</i> in Regem voluit
+coronari. <i>Theobaldus</i> autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique
+Episcopi, Papæ literis ad <i>Theobaldum</i> datis prohibiti (quod Stephanus
+contra jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes
+igitur Rex &amp; filius, concludi jubent Episcopos in domo
+quadam donec peragerent postulata. Sed cum nec hoc modo
+ad votum traherentur quamvis de capitibus suis dubitantes; solutis
+ipsis possessiones suas Rex ad fiscum rapit; &amp; resipiscens
+brevi restituit eas.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote260" name="footnote260"><b>Note 260: </b></a>
+<a href="#footnotetag260"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. pag. 395.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Eustachius subito moritur.</i></span>Sequenti autem anno dum <i>Eustiachius</i> prædatum iret <i>S. Edmundi</i>
+Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut
+quidam aiunt) præreptus est. Cumque nulla jam superesset <i>Stephano</i>
+proles successura mascula, de pace inter Principes felicius
+tractatum est, prout sequitur.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p255" id="p255">255</a></span>
+
+<p><i>Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum &amp; Henricum
+Ducem Normanniæ Wallingfordiæ pacta.</i></p>
+
+<p>Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente<a id="footnotetag261" name="footnotetag261"></a>
+<a href="#footnote261"><sup class="sml">261</sup></a> &amp;
+diligentia Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, &amp; Episcoporum
+regni intercedente, Rex Anglorum Stephanus, &amp; Dux Normannorum
+Henricus, apud <i>Wallingford</i><a id="footnotetag262" name="footnotetag262"></a>
+<a href="#footnote262"><sup class="sml">262</sup></a> in talem Concordiam
+convenerunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote261" name="footnote261"><b>Note 261: </b></a>
+<a href="#footnotetag261"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. pag. 82.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote262" name="footnote262"><b>Note 262: </b></a>
+<a href="#footnotetag262"> (retour) </a> <i>Al. Winton.</i></blockquote>
+
+<p>Rex Stephanus omni hærede viduatus<a id="footnotetag263" name="footnotetag263"></a>
+<a href="#footnote263"><sup class="sml">263</sup></a> præter solummodo
+Ducem <i>Henricum</i>, recognovit in Conventu Episcoporum, &amp;
+aliorum regni optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus
+in regnum Angliæ habebat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote263" name="footnote263"><b>Note 263: </b></a>
+<a href="#footnotetag263"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 1. c. 30.</i></blockquote>
+
+<p>Et Dux benigne concessit, ut Rex <i>Stephanus</i> tota vita sua,
+si vellet, regnum pacifice possideret.</p>
+
+<p>Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex &amp; Episcopi tunc
+præsentes, cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux
+post mortem Regis, si illum superviveret, regnum sine contradictione
+aliqua obtineret<a id="footnotetag264" name="footnotetag264"></a>
+<a href="#footnote264"><sup class="sml">264</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote264" name="footnote264"><b>Note 264: </b></a>
+<a href="#footnotetag264"> (retour) </a> <i>Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit.</i></blockquote>
+
+<p>In Rege quoque Ducem, &amp; in Duce omnes venerabuntur
+Regem.</p>
+
+<p>Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet.</p>
+
+<p>Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos
+possessores, quorum fuerant Regis <i>Henrici</i> tempore, revertentur.</p>
+
+<p>Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa
+sunt diruentur: Horum numerus (ut refert <i>Parisius</i>) ad undecies
+cen. &amp; quindecim excrevit.</p>
+
+<p>Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit;
+replebit pascua armentis; decorabit ovibus Montana.</p>
+
+<p>Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus
+indebitis non gravabitur.</p>
+
+<p>Vice-comites in locis ponentur consuetis, &amp; neminem ex odio
+persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina
+sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu
+<span class="pagenum"><a name="p256" id="p256">256</a></span>
+poenarum afficient nocentes; fures &amp; prædones terrebuntur in
+furca &amp; sententia capitali.</p>
+
+<p>Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, &amp; lanceas
+in ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria
+redibunt; <i>clientes ab excubiis fatigati</i>,<a id="footnotetag265" name="footnotetag265"></a>
+<a href="#footnote265"><sup class="sml">265</sup></a> in communi lætitia
+respirabunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote265" name="footnote265"><b>Note 265: </b></a>
+<a href="#footnotetag265"> (retour) </a> On rétablit le droit féodal, mais on en réprime
+ les abus.</blockquote>
+
+<p>Relevabitur rusticitas otio innocens &amp; quieta.</p>
+
+<p>Negotiatores Commercium ditabit celerius.</p>
+
+<p>Et publica Moneta una &amp; eadem erit in regno ex argento
+percussa.</p>
+
+<p>Jurantur hæc utrinque &amp; quievit bellum quod septemdecim
+annis jam sævierat.</p>
+
+<p>Adoptavit etiam Ducem<a id="footnotetag266" name="footnotetag266"></a>
+<a href="#footnote266"><sup class="sml">266</sup></a> Stephanus tam in filium quam
+in successorem regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub
+ipso, omniaque regni negotia per eum terminabantur, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote266" name="footnote266"><b>Note 266: </b></a>
+<a href="#footnotetag266"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1153.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Stephanus alias Conventiones facit.</i></span>Brevi postea proficiscentibus Rege &amp; Duce comiter <i>Londinum</i>
+Rex sub natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones,
+prout sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac
+Concordia e MS. Cod. de LL. Sax. Regum in Latina lingua;
+quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ etiam hic habetur in
+paginis sequentibus.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Westm' de Stufis.</i></span><i>Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses
+vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162.</i></p>
+
+<p>In hoc Concilio (quod <i>Stowus</i><a id="footnotetag267" name="footnotetag267"></a>
+<a href="#footnote267"><sup class="sml">267</sup></a> Parlamentum nuncupat)
+ordinatum est (inquit) a <i>Communibus</i>, &amp; confirmatum a Rege
+&amp; Baronibus ut diversæ consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis
+ad <i>Stufas</i> in ripa <i>Thamesis</i> juxta <i>Southwark</i> spectantes,
+exinde ut prius ab antiquo custodirentur. Capitula aliquot earum
+in hunc modum ponit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote267" name="footnote267"><b>Note 267: </b></a>
+<a href="#footnotetag267"> (retour) </a> <i>Survey London. pag. 407.</i></blockquote>
+
+<p>Ut Custos <i>Stufæ</i>, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad
+placitum ire &amp; redire libere quandocunque voluerit, non impediat.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p257" id="p257">257</a></span>
+
+<p>Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed
+ubi ipsa voluerit, victum habeat.</p>
+
+<p>Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana
+non accipiat.</p>
+
+<p>Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus.</p>
+
+<p>Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in
+domo: Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio.</p>
+
+<p>Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit,
+impediatur.</p>
+
+<p>Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode
+Stufæ recipiatur.</p>
+
+<p><i>Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum
+cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem
+concubuerit</i><a id="footnotetag268" name="footnotetag268"></a>
+<a href="#footnote268"><sup class="sml">268</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote268" name="footnote268"><b>Note 268: </b></a>
+<a href="#footnotetag268"> (retour) </a> On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume
+ eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au
+ quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à
+ Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de
+ l'Archevêché de Rouen, fº. 46.</blockquote>
+
+<p>Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur.</p>
+
+<p>Ut Constabularii Balivus &amp; Officiarii alii domini Manerii, septimanatim
+scrutentur singulas Stufas.</p>
+
+<p>Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet
+incendii morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem,
+pisces, ligna, carbones, aut aliqua alia victualia.</p>
+
+<p>Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non
+existimo. Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat)
+officium non tunc in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores
+cameras. Antiqua tamen sunt &amp; antique aucta aliis constitutionibus,
+quæ in singulari veteri MS. penes me visuntur.</p>
+
+<p><i>Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter
+ipsum &amp; Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg.
+18<a id="footnotetag269" name="footnotetag269"></a>
+<a href="#footnote269"><sup class="sml">269</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote269" name="footnote269"><b>Note 269: </b></a>
+<a href="#footnotetag269"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scac. fº. 104 prima.</i></blockquote>
+
+<p><i>Stephanus</i> Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+<span class="pagenum"><a name="p258" id="p258">258</a></span>
+Comitibus, Justic. Vicecom. Baron. &amp; omnibus fidelibus suis
+Angliæ salutem.</p>
+
+<p>Sciatis quod <i>Ego</i> Rex Angliæ <i>Stephanus</i> Henricum Ducem
+Normanniæ post me successorem <i>Angliæ</i> regni &amp; hæredem meum
+jure hæreditario constitui, &amp; ei &amp; hæredibus suis regnum Angliæ
+donavi &amp; confirmavi.</p>
+
+<p>Dux vero propter hunc honorem, &amp; donationem &amp; confirmationem
+sibi a me factam, homagium mihi &amp; sacramenti securitatem
+fecit, scil. quod fidelis mihi erit, &amp; vitam &amp; honorem
+meum pro posse suo custodiet per conventiones inter nos prolocutas
+quæ in hac charta continentur. Ego etiam eandem securitatem
+Duci sacramento feci, quod vitam &amp; honorem ejus
+pro posse meo custodiam, &amp; sicut filium meum &amp; hæredem
+in omnibus in quibus potero manutenebo &amp; custodiam contra
+omnes quos potero. Willielmus autem filius meus ligium homagium
+&amp; securitatem Duci Norm. fecit &amp; Dux concessit ei ad
+tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui antequam regnum
+adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive in aliis
+locis; &amp; quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia,
+sive in Normannia, &amp; ad illos honores pertinet, &amp; de
+omnibus terris &amp; villis &amp; burgis &amp; redditibus quos Dux in dominico
+suo nunc habet &amp; nominatim de illis quæ pertinent ad
+honorem Com. de Warenn. Willelmum filium meum &amp; homines
+illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti &amp; nominatim de
+Castello de <i>Bolencumber</i> &amp; <i>Mortui maris</i>: Ita scil. quod Regnum
+de <i>Warenn.</i> castra de Bolencumber &amp; Mortui maris custodiet
+si voluerit, &amp; dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de
+ligeis hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter
+per salvos obsides &amp; salvam custodiam. Alia vero Castra quæ
+pertinent ad Comitatum de <i>Warenn. Moretoniæ</i> Dux ei reddet
+ad voluntatem meam cum poterit per salvam custodiam &amp; per
+salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur filio meo quieti
+quando Dux habebit Regnum Angliæ.</p>
+
+<p>Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse
+Dux ei concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis
+terræ; ita quod redditus de Norwico infra illas septingentas
+libratas computentur, &amp; totum Comitatum de Norwic. propter
+<span class="pagenum"><a name="p259" id="p259">259</a></span>
+illas quæ pertinent ad Ecclesias &amp; Episcopos &amp; Abbates &amp;
+Comites, &amp; propter tertium denarium nominatim unde Hugo
+Bigotus Comes est: Salva &amp; reservata in omnibus regali justitia.</p>
+
+<p>Item ad roborandam gratiam meam &amp; dilectionem dedit ei
+Dux &amp; concessit quicquid Richardus de Aquila habebat de honore
+de <i>Peneneselli</i> &amp; præter hæc castrum &amp; villam <i>Peneneselli</i>
+&amp; servitium Faramosi propter villam &amp; castrum <i>Dover</i>, &amp; quod
+ad Honorem <i>Dovere</i> pertinet Ecclesiam de <i>Feveresham</i> cum pertinentiis
+Dux confirmavit &amp; alia Ecclesiis aliis a me data vel
+reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit.</p>
+
+<p>Comites &amp; Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt
+pro honore quem Domino suo feci, homagium &amp; Sacramentum
+mihi fecerunt, salvis conventionibus inter me &amp; Ducem factis.
+Cæteri vero qui antea mihi homagium fecerant, fidelitatem mihi
+fecerunt sicut Domino.</p>
+
+<p>Et si Dux a præmissis recederet, Comites &amp; Barones mei ligium
+homagium Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu
+vixero &amp; regnum tenuero simili Lege, quod si a præmissis recederem
+omnino a servitio meo cessarent quousque errata corrigerent.</p>
+
+<p>Cives etiam civitatum &amp; homines castrorum quæ in dominico
+meo habeo, ex præcepto homagium &amp; securitatem Duci fecerunt,
+salva fidelitate mea quamdiu vixero &amp; regnum tenuero.</p>
+
+<p>Illi autem qui castrum de <i>Wallingeford</i> custodiunt, homagium
+mihi fecerunt &amp; dederunt mihi obsides de fidelitate servanda.</p>
+
+<p>Ego vero de castris &amp; immunitionibus meis talem securitatem
+Duci de consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente
+per hoc dampnum &amp; impedimentum regni incurrat.</p>
+
+<p>Et jam turris London &amp; mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ
+<i>Ricardo</i> de <i>Lucieo</i> ad custodiendum tradita sunt. <i>Ricardus</i>
+autem de <i>Lucy</i> juravit &amp; in manum Archiepiscopi &amp; custodiam
+filium suum obsidem dedit quod post meum Decessum prædicta
+castra Duci reddat.</p>
+
+<p>Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de <i>Busseio</i> motam
+de <i>Oxenford</i> &amp; <i>Jordanus</i> de <i>Busseio</i> firmitatem <i>Lincolniæ</i> custodient
+&amp; ligei homines Duci sunt, &amp; juraverunt &amp; inde obsides
+<span class="pagenum"><a name="p260" id="p260">260</a></span>
+dederunt in manum Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci
+munitiones sine impedimento redderent.</p>
+
+<p>Episcopus <i>Winton.</i> in manum Archiepiscopi Cantuar. coram
+ipsis affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. &amp; munitiones
+<i>Hamtoniæ</i>, Duci redderet.</p>
+
+<p>Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa
+fuerit moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio
+sanctæ Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet.
+Si vero aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt
+contumax vel rebellis fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent:
+communi consilio Ego &amp; Dux nos inde continebimus
+donec ad voluntatem utriusque cogatur satisfacere.</p>
+
+<p>Archiepiscopi &amp; Episcopi de regno Angliæ &amp; Abbates ex præcepto
+meo fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui
+in regno Angliæ deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient.</p>
+
+<p>Archiepiscopi &amp; Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt,
+quod si quis nostrum a prædictis conventionibus recederet;
+tam diu eum Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata
+corrigat, &amp; ad prædictam pactionem pactione redeat.</p>
+
+<p>Mater etiam Ducis &amp; uxor &amp; fratres ipsius Ducis, &amp; omnes
+quos applicare poterit, hæc assecurabunt.</p>
+
+<p>In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem
+in toto regno Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem
+justitiam exercebo. Testibus hiis <i>Theobalao Cantuar</i>. Archiepiscopo,
+Henrico <i>Winton</i>, Roberto <i>Exon</i>. Roberto <i>Bathon</i>. Jocelino
+<i>Sare</i>. Roberto <i>Lincoln</i>. Flavio <i>Cicestrens</i>. Willelmo <i>Norwic</i>.
+Richardo <i>London</i>. Nigello <i>Heliensi</i>, Gilberto <i>Hereford</i>. Walt.
+<i>Cestrensi</i>, Walt. <i>Roffensi</i>, Galfrido <i>de S. Assaf</i>. Episcopis: Roberto
+Priore de <i>Beremundeseie</i>, Otone milite templi, Willelmo
+Comite <i>Cicestrensi</i>, Roberto Com. <i>Legecester</i>, Willelmo Com.
+<i>Gloucestr</i>. Regium Com. <i>Cornwall</i>, Baldwino Com. <i>Devon</i>,
+Rogero Com. <i>Hereford</i>, Patricio Com. <i>Sare</i>, Willelmo <i>de
+Albeni</i>, <i>Alberico</i> Comite, <i>Rogero</i> Comite <i>de Clara</i>, Richardo
+Comite de <i>Pembroc</i>, Richardo de <i>Lucy</i>, Willelmo <i>Martel</i>,
+Richardo de <i>Humez</i>, Reginaldo de <i>Warenn</i>. Mansero <i>Biset</i>, Johanne
+de <i>Norwic</i>, Richardo de <i>Canvilla</i>, Henr. apud Westm.
+<span class="pagenum"><a name="p261" id="p261">261</a></span>
+Anno ab incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº.</p>
+
+<p>Sequitur longa <i>Conventio</i><a id="footnotetag270" name="footnotetag270"></a>
+<a href="#footnote270"><sup class="sml">270</sup></a> facta &amp; scripta apud Dover 14.
+Cal. Apr. inter Hen. Regem Ang. &amp; Henricum fil. &amp; Hæredem
+suum &amp; <i>Theodoricum</i> Comitem <i>Flandriæ</i> &amp; Comitem Philippum
+filium &amp; hæredem suum, de auxiliis, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote270" name="footnote270"><b>Note 270: </b></a>
+<a href="#footnotetag270"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. fol. 164. b.</i></blockquote>
+
+<p><i>Charta</i> recognitionis servitiorum Comites Flandriæ &amp; Castellani
+facere debent Henrico Regi Angl.</p>
+
+<p><i>Charta</i> Conventionis &amp; finis quem Willielmus Rex Scotorum
+fecit cum Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. &amp;
+de homagio suo facto de ter. Scotiæ, &amp; super multis aliis.</p>
+
+
+<p><i>Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19.</i></p>
+
+<p>Ad Octavas sequentis Epiphaniæ<a id="footnotetag271" name="footnotetag271"></a>
+<a href="#footnote271"><sup class="sml">271</sup></a>, Oxonium conciliantur
+Magnates Angliæ: jussuque Regis hominium Duci &amp; fidelitatem
+faciunt; salvis Regi dum viveret fide &amp; honore debitis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote271" name="footnote271"><b>Note 271: </b></a>
+<a href="#footnotetag271"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 348.</i></blockquote>
+
+<p>Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur.
+Queritur illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis,
+Rege concedente vel connivente, prætermissa esse contra pactionem;
+sed remedium non adeptus ægre tulit. Postea tamen Rex
+Stephanus obsedit multa &amp; prostravit, novissimeque omnium sub
+æstate castellum de Drake juxta Eboracum.</p>
+
+
+<p><i>Concilium Londini.</i></p>
+
+<p><span class="side">Venen. perit.</span>Reversus inde circa<a id="footnotetag272" name="footnotetag272"></a>
+<a href="#footnote272"><sup class="sml">272</sup></a> festum B. Archangeli Michaelis, cum
+Episcopis &amp; Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit,
+tum pro regni negotiis, tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ
+Eboracensis, cui hic Archiepiscopus <i>Rogerius</i> datur<a id="footnotetag273" name="footnotetag273"></a>
+<a href="#footnote273"><sup class="sml">273</sup></a>, qui non
+multo post a Monachis suis injecto sacro calici veneno, dum reliquias
+ebibit, extinctus est.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote272" name="footnote272"><b>Note 272: </b></a>
+<a href="#footnotetag272"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 32.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote273" name="footnote273"><b>Note 273: </b></a>
+<a href="#footnotetag273"> (retour) </a> <i>Hov. ib. pag. 490.</i></blockquote>
+
+<p>Rex Cantuariam hinc profectus <i>moritur</i> 25. Octobris, An.
+1154. regni sui 19.</p>
+
+<p>Charta Regis Ricardi<a id="footnotetag274" name="footnotetag274"></a>
+<a href="#footnote274"><sup class="sml">274</sup></a>, per quam adquietavit Regi Scotiæ
+<span class="pagenum"><a name="p262" id="p262">262</a></span>
+homagium suum &amp; castra expressa contra priores Conventiones.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote274" name="footnote274"><b>Note 274: </b></a>
+<a href="#footnotetag274"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. fol. 166.</i></blockquote>
+
+<p><i>Stephanus</i> Rex II. Leges Civiles &amp; Canonicas Angliam docet,
+edicto prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater <i>Roger
+Bacon.</i> &amp; Jo. de <i>Salisbury</i>, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius
+in Not. ad Fortesc. p. 43, 44, 45.</p>
+
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>HENRICUS. II.</h3>
+
+<p class="mid"><i>Anno Domini 1154.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Henricus II. regnum iniit.</i></span><i>Henricus</i> filius <i>Matildis</i> Imperatricis, Dux Normanniæ &amp;
+Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &amp;c. regnum
+iniit 25. die Octob. An. 1154. &amp; coronatus fuit Westmonasterii
+die Dominica 17. Decemb. sequenti.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Ditionis ejus limites.</i></span>Regnum Angliæ celebre fecit<a id="footnotetag275" name="footnotetag275"></a>
+<a href="#footnote275"><sup class="sml">275</sup></a>, adjectis Scotia, Hibernia,
+insulis Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania,
+&amp; aliis in Francia territoriis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote275" name="footnote275"><b>Note 275: </b></a>
+<a href="#footnotetag275"> (retour) </a> <i>Stow.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Professio ejus in coronatione.</i></span>Inter coronationis solennia<a id="footnotetag276" name="footnotetag276"></a>
+<a href="#footnote276"><sup class="sml">276</sup></a>, professionem de servanda Ecclesiæ
+Dei libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte
+Principe jurari solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius
+se astringeret, Deo obtulit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote276" name="footnote276"><b>Note 276: </b></a>
+<a href="#footnotetag276"> (retour) </a> <i>Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem.
+ Hov. pag. 497.</i></blockquote>
+
+<p>Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua
+omnia ab Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit
+&amp; confirmat.</p>
+
+<p><i>Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II.</i></p>
+
+<p><i>Henricus</i> Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ &amp; Aquitaniæ,
+Comes Andegaviæ, Baronibus &amp; fidelibus suis, Francis
+&amp; Anglicis, salutem.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concedit omnes consuetudines quas Henricus I. concessit.</i><br><br><i>Malas delet.</i>
+<br><br><i>Præcipit ut Ecclesia &amp; omnes homines sui, eas teneant
+quiete.</i></span>Sciatis, me ad honorem Dei &amp; sanctæ Ecclesiæ, &amp; pro communi
+emendatione totius regni mei, concessisse &amp; reddidisse,
+&amp; præsenti Charta mea confirmasse, Deo &amp; sanctæ Ecclesiæ,
+&amp; omnibus Comitibus &amp; Baronibus, &amp; omnibus hominibus
+meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus eis
+<span class="pagenum"><a name="p263" id="p263">263</a></span>
+dedit &amp; concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines,
+quas ipse delevit &amp; remisit, ego remitto &amp; deleri concedo,
+pro me &amp; hæredibus meis.</p>
+
+<p>Quare volo &amp; firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia &amp;
+omnes Comites &amp; Barones, &amp; omnes mei homines, omnes illas
+consuetudines, &amp; donationes, &amp; libertates, &amp; liberas consuetudines,
+habeant &amp; teneant libere &amp; quiete, bene &amp; in pace
+&amp; integre, de me &amp; hæredibus meis, sibi &amp; hæredibus suis,
+adeo libere &amp; quiete &amp; plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus
+avus meus eis dedit &amp; concessit, &amp; Charta sua confirmavit.
+T. Richardo de <i>Luci</i>.</p>
+
+
+<p><i>Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum.</i></p>
+
+<p><i>Henricus</i>, Dei gratia, &amp;c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, &amp; omnibus
+fidelibus suis, Francis &amp; Anglis, salutem.</p>
+
+<p>Sciatis, me confirmasse civibus meis <i>London.</i> quod nullus eorum
+placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter
+placita de tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis &amp;
+Ministris meis.</p>
+
+<p>Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem &amp; Portsocna:
+&amp; quod nullus faciet bellum: &amp; quod de placitis ad
+coronam se possunt disrationare secundum antiquam consuetudinem
+civitatis: &amp; quod infra muros nemo capiat hospitium
+per vim, vel per liberationem Mareschalli.</p>
+
+<p>Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives <i>Londoniarum</i> sint
+quieti de thelono &amp; lestagio per totam Angliam, &amp; per portum
+maris: &amp; quod nullus de materia pecuniæ judicetur, nisi
+secundum legem civitatis, quam habuerunt tempore Henrici avi
+mei: &amp; quod in civitate in nullo placito sit Miskenninga: &amp;
+quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: &amp; quod
+terras suas, &amp; tenuras, &amp; vadimonia, &amp; debita omnia juste
+habeant, quicunque eis debeat, &amp; de terris suis &amp; tenuris,
+quæ infra urbem sunt, rectum eis teneatur secundum legem civitatis,
+&amp; de omnibus debitis suis quæ accommodata fuerint
+apud London. &amp; de vadimoniis ibidem factis, placita apud
+<span class="pagenum"><a name="p264" id="p264">264</a></span>
+London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel
+consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit,
+Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.</p>
+
+<p>Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque
+eas habuerunt tempore Regis Henrici, avi mei.</p>
+
+<p>Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod
+sint quieti de Brud toll, &amp; de Childwyte, &amp; de Yaresgive, &amp;
+de Scotale; ita quod Vicecomes meus London. vel aliquis alius
+Ballivus Scotale non faciat.</p>
+
+<p>Has prædictas consuetudines eis concedo, &amp; omnes alias libertates
+quas habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.</p>
+
+<p>Quare volo &amp; firmiter præcipio, quod ipsi &amp; hæredes eorum
+hæc prædicta omnia hæreditarie habeant &amp; teneant de me &amp;
+hæredibus meis. Hiis testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo
+London.</p>
+
+
+<p><span class="side"><i>Alienigenas expellit.</i></span>Anno 1155. Rex sub Natali Domini<a id="footnotetag277" name="footnotetag277"></a>
+<a href="#footnote277"><sup class="sml">277</sup></a>, consultis Baronibus,
+edicto cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes
+Flandrenses, &amp; alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant,
+constituto eis fatali die, ab Anglia discederent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote277" name="footnote277"><b>Note 277: </b></a>
+<a href="#footnotetag277"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte,
+ &amp;c.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Alienata per Stephanum Regem resumit.</i><br><br>
+<i>Pseudo-Comites deponit.</i></span>Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum
+patrimonium, id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano
+Rege alienata erant, revocat &amp; resumit.</p>
+
+<p>Comites a Rege Stephano creatos<a id="footnotetag278" name="footnotetag278"></a>
+<a href="#footnote278"><sup class="sml">278</sup></a> sine comitatibus, quos
+authores illius seculi Imaginarios &amp; Pseudocomites vocant, deponit;
+prædiaque eis a Stephano collata, ad dignitatum suarum
+supportationem, fisco refert.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote278" name="footnote278"><b>Note 278: </b></a>
+<a href="#footnotetag278"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Castra illegitima diruit.</i></span>Castella adulterina &amp; illegitima<a id="footnotetag279" name="footnotetag279"></a>
+<a href="#footnote279"><sup class="sml">279</sup></a>, quæ tempore Regis Stephani
+constructa erant, &amp; ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ
+non eversa, tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni
+beneficium reservatis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote279" name="footnote279"><b>Note 279: </b></a>
+<a href="#footnotetag279"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an.
+ 1156. Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p>Guilielmum <i>Peverell</i> castelli <i>Nottingham</i> &amp; maximarum possessionum
+Baronem exhæredavit<a id="footnotetag280" name="footnotetag280"></a>
+<a href="#footnote280"><sup class="sml">280</sup></a>, causa veneficii Comiti
+Cestriæ atque aliis propinati.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p265" id="p265">265</a></span>
+
+<p>Tria castella Henrici <i>Wintoniensis</i> Episcopi<a id="footnotetag281" name="footnotetag281"></a>
+<a href="#footnote281"><sup class="sml">281</sup></a>, quod sine licentia
+sua mare transiit; ad terram complanavit.</p>
+
+<p>Per idem tempus Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag282" name="footnotetag282"></a>
+<a href="#footnote282"><sup class="sml">282</sup></a> solennes nuncios Romam
+mittens, Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam
+insulam subjugare, &amp; ad fidem Christi revocare; cui Papa
+hoc concessit Privilegium.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote280" name="footnote280"><b>Note 280: </b></a>
+<a href="#footnotetag280"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote281" name="footnote281"><b>Note 281: </b></a>
+<a href="#footnotetag281"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote282" name="footnote282"><b>Note 282: </b></a>
+<a href="#footnotetag282"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Mat. West.</i></blockquote>
+
+
+<p><i>Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi
+Angliæ conceditur</i><a id="footnotetag283" name="footnotetag283"></a>
+<a href="#footnote283"><sup class="sml">283</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote283" name="footnote283"><b>Note 283: </b></a>
+<a href="#footnotetag283"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 91.</i></blockquote>
+
+<p><i>Adrianus</i> Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo
+filio illustri Anglorum <i>Regi</i>, salutem &amp; Apostolicam benedictionem.</p>
+
+<p>Laudabiliter &amp; satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando
+in terris, &amp; æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis,
+tua Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos,
+&amp; ad declarandum indoctis &amp; rudibus populis Christianæ
+fidei veritatem, &amp; vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda,
+sicut Catholicus Princeps intendis, &amp; ad id convenientius
+exequendum, consilium Sedis Apostolicæ exigis &amp; favorem.
+In quo facto quanto altiori consilio &amp; majori discretione procedis,
+tanto in eo feliciorem progressum, te, parante Domino,
+confidimus habiturum.</p>
+
+<p>Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ
+insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, &amp;
+vitiorum inde plantaria extirpanda velle intrare, &amp; de singulis
+domibus annuam unius denarii B. Petro velle solvere pensionem;
+ita &amp; jura Ecclesiarum illius terræ illibata &amp; integra conservare.</p>
+
+<p>Nos autem pium &amp; laudabile desiderium tuum favore congruo
+prosequentes, &amp; petitioni tuæ benignum impendentes assensum,
+gratum &amp; acceptum habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ
+terminis, vitiorum restringendo discursu, pro corrigendis
+moribus &amp; virtutibus inserendis, pro Christianæ religionis augmento,
+insulam illam ingrediaris, &amp; quæ ad honorem Dei &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p266" id="p266">266</a></span>
+illius terræ salutem spectaverint, exequaris: &amp; illius terræ populus
+te recipiat, &amp; sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum
+illibato &amp; integro permanente, &amp; salva B. Petro de singulis
+domibus annua unius denarii pensione.</p>
+
+<p>Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, &amp;
+quæ documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri
+&amp; sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas
+recognoscit) non est dubium pertinere. Si ergo quod animo
+concepisti effectu duxeris prosequente complendum, stude gentem
+illam bonis moribus informare, &amp; agas tam per te quam
+per illos, quos ad hoc, fide, verbo, &amp; vita idoneos esse perspexeris,
+ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur &amp; crescat fidei,
+Christianæ religio, &amp; quæ ad honorem Dei &amp; salutem pertinent
+animarum, taliter ordinentur: ut &amp; a Deo sempiternæ,
+mercedis cumulum consequi merearis, &amp; in terris gloriosum nomen
+valeas in seculis obtinere.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Wallingf.</i></span>An. 1156. <i>Concilium</i> habetur <i>Wallingfordiæ</i>, in quo, die Dominica
+post octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni
+fidelitatem jurant, primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo
+primogenito, ipsoque discedente Henrico fratri suo, nondum
+6. hebdomadarum infantulo.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Nova moneta.</i></span>Novam facit monetam<a id="footnotetag284" name="footnotetag284"></a>
+<a href="#footnote284"><sup class="sml">284</sup></a>, quæ (abdicata jam Procerum
+illa) sola recepta erat, &amp; accepta in regno.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Leges Hen. I. excitat.</i></span>Stabilita in regno pace<a id="footnotetag285" name="footnotetag285"></a>
+<a href="#footnote285"><sup class="sml">285</sup></a>, publicæ disciplinæ in primis habuit
+sollicitudinem. Leges <i>Henrici</i> Regis avi sui, quæ sub Stephano
+passæ sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum
+regnum inviolabiliter observari; Judices renovans &amp; Ministros.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote284" name="footnote284"><b>Note 284: </b></a>
+<a href="#footnotetag284"> (retour) </a> <i>Hoved.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote285" name="footnote285"><b>Note 285: </b></a>
+<a href="#footnotetag285"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Winton.</i></span>Ad festum S. Michaelis Archang. <i>Concilium Wintoniam</i> vocat<a id="footnotetag286" name="footnotetag286"></a>
+<a href="#footnote286"><sup class="sml">286</sup></a>,
+in quo agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando
+fratri Regis Guilielmo. Sed quia matri ejus Imperatrici non
+placuit, intermissa est ad tempus expeditio.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote286" name="footnote286"><b>Note 286: </b></a>
+<a href="#footnotetag286"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Resumit Carliol. civitatem.</i></span>Eripit <i>Malcolmo</i>, Regi Scotorum<a id="footnotetag287" name="footnotetag287"></a>
+<a href="#footnote287"><sup class="sml">287</sup></a>, civitatem <i>Carliol.</i>
+quam <i>Stephanus</i> anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi
+<span class="pagenum"><a name="p267" id="p267">267</a></span>
+dederat; novum Castrum super Tinam, Castrum Banburgi,
+&amp; totum Comitatum <i>Laudonensem</i> adjacentem; omnia nempe
+quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra Stephanum, Davidem
+etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur,
+concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo,
+Davidis filio, Stephanus prius largitus erat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote287" name="footnote287"><b>Note 287: </b></a>
+<a href="#footnotetag287"> (retour) </a> <i>Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap.
+ 4.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Resumit Pennenesel &amp; Norwic. civitatem.</i></span>Resumpsit, etiam<a id="footnotetag288" name="footnotetag288"></a>
+<a href="#footnote288"><sup class="sml">288</sup></a> a Guilielmo, <i>Notho</i> Regis Stephani,
+Comite <i>Moretonii</i> &amp; <i>Warennæ</i>, castrum Pennenesel, castrum &amp;
+civitatem <i>Norwicum</i>, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones
+in Anglia &amp; Normannia, quas ex dono Regis Stephani
+possidebat. Libentius tamen ut hæc redderet, dedit ei quicquid
+pater ejus Rex Stephanus habuit, die, qua Rex Henricus
+mortuus fuit &amp; vivus.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote288" name="footnote288"><b>Note 288: </b></a>
+<a href="#footnotetag288"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Mat. West. N. Trivet.</i></blockquote>
+
+<p>Eo tempore <i>Hugo Bigod</i> castella sua Regi resignavit; quod
+&amp; multi alii qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt
+coacti.</p>
+
+<p>Eodem anno <i>Malcolmus</i> Rex Scottorum<a id="footnotetag289" name="footnotetag289"></a>
+<a href="#footnote289"><sup class="sml">289</sup></a> venit ad Regem
+apud <i>Cestre</i>, &amp; homo suus devenit, eo modo quo avus
+suus fuerat homo veteris Regis <i>Henrici</i>, salvis omnibus dignitatibus
+suis. <i>Hoved.</i></p>
+
+<p>Ad expeditionem contra <i>Wallos</i><a id="footnotetag290" name="footnotetag290"></a>
+<a href="#footnote290"><sup class="sml">290</sup></a> duo quique milites per
+totam Angliam inveniunt tertium.</p>
+
+<p>Cum vero inter loca aspera &amp; nemorosa<a id="footnotetag291" name="footnotetag291"></a>
+<a href="#footnote291"><sup class="sml">291</sup></a>, pars istius exercitus
+anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem,
+Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus
+cæteris, fugit una <i>Henricus Essexiensis</i> jure hæreditario Regis
+signifer; abjectoque vexillo regio, occurrentibus pariter Regem
+extinctum prædicat. Rex autem salvus fuit: At super hoc,
+<i>Henricus</i> a <i>Roberto Montefort</i> de proditione appellatur, &amp; judicio
+Regis ad duellum cogitur, in quo a <i>Roberto</i> victus est.
+Rex tamen vitæ ejus pepercit, &amp; detonsum trusit in monasterium
+<i>Radingæ</i>; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote289" name="footnote289"><b>Note 289: </b></a>
+<a href="#footnotetag289"> (retour) </a> <i>Hoved. ann. 1157.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote290" name="footnote290"><b>Note 290: </b></a>
+<a href="#footnotetag290"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote291" name="footnote291"><b>Note 291: </b></a>
+<a href="#footnotetag291"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex iterum coronatus est Lincolniæ.</i></span>Rex <i>Lincolniæ</i>, juxta priscum morem<a id="footnotetag292" name="footnotetag292"></a>
+<a href="#footnote292"><sup class="sml">292</sup></a>, die Dominico
+<span class="pagenum"><a name="p268" id="p268">268</a></span>
+natalis iterum coronatus est Lincolniæ<a id="footnotetag293" name="footnotetag293"></a>
+<a href="#footnote293"><sup class="sml">293</sup></a>, non intra moenia propter
+vetustam superstitionem, quam contempsit <i>Stephanus</i>; at
+in Wikeforde juxta, post divinorum celebrationem, coronam
+super altare posuit, nec hanc postea unquam induit; ut habet
+Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa fastus regii ceremonia.
+Hovedenus autem ait: tertio se &amp; Alienoram conjugem suam
+in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse coronari; oblatisque
+jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam postea
+se coronandos.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote292" name="footnote292"><b>Note 292: </b></a>
+<a href="#footnotetag292"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 9.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote293" name="footnote293"><b>Note 293: </b></a>
+<a href="#footnotetag293"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ait Wigorniæ.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Nova moneta.</i></span>A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit
+Parisius;) at forte eadem est de qua <i>Hovedenus</i> supra in An. 1156.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Scutagium.</i></span>A. D. 1159. Rex sub <i>Scutagii</i> nomine ab Anglis dicitur<a id="footnotetag294" name="footnotetag294"></a>
+<a href="#footnote294"><sup class="sml">294</sup></a>
+hoc anno percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim
+pecuniæ ex aliis suis ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui
+de jure hæreditario uxoris suæ fuit, comparandum. Hoc igitur
+illud esse censeo, quod a quibusdam appellatur <i>Scutagium Tholosanum</i>,
+licet mihi non videtur fuisse Scutagium, sed Tallagii
+genus aliquod a subditis concessum. Scutagium enim non præcedit
+bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum:
+nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum;
+&amp; hoc infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio
+Normannico, Aquitanico &amp; hujusmodi perhibetur, intelligendum
+censeo non in Anglia levatum, sed in Normannia &amp; Aquitania:
+vel si in Anglia, de his tantum qui terras eidem obnoxias,
+sive in Normannia &amp; Aquitania, sive in ipsa Anglia
+(nam in donatione sic conveniretur) tenuere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote294" name="footnote294"><b>Note 294: </b></a>
+<a href="#footnotetag294"> (retour) </a> <i>Gervasius, Stow.</i></blockquote>
+
+<p>A. D. 1160. 4. <i>Novembr.</i> <i>Nonis</i> Burgi celebratum est matrimonium
+inter <i>Henricum</i> filium Regis Angliæ septennem, &amp; <i>Margaretam</i>
+filiam Regis Franciæ triennem, Legati Romani authoritate;
+sed eisdem paulo antea desponsatis.</p>
+
+<p>A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ
+(ut etiam Franciæ) <i>Alexandrum</i> recipit pro catholico<a id="footnotetag295" name="footnotetag295"></a>
+<a href="#footnote295"><sup class="sml">295</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote295" name="footnote295"><b>Note 295: </b></a>
+<a href="#footnotetag295"> (retour) </a> <i>Hoved.</i></blockquote>
+
+<p>Hæretici quidam, in synodo <i>Oxoniensi</i> dampnati<a id="footnotetag296" name="footnotetag296"></a>
+<a href="#footnote296"><sup class="sml">296</sup></a>,
+<span class="pagenum"><a name="p269" id="p269">269</a></span>
+cauterio fronte inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis
+aut hospitium aut alimonium eis præbere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote296" name="footnote296"><b>Note 296: </b></a>
+<a href="#footnotetag296"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in hoc ann. pag. 36.</i></blockquote>
+
+<p><i>Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas
+avitas vocabant) sunt recognitæ</i><a id="footnotetag297" name="footnotetag297"></a>
+<a href="#footnote297"><sup class="sml">297</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote297" name="footnote297"><b>Note 297: </b></a>
+<a href="#footnotetag297"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. c. 13.</i></blockquote>
+
+<p>A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud <i>Clarendoniam</i>,
+8. Cal. Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius
+Regis, præsentibus etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Prioribus, Comitibus, Baronibus &amp; Proceribus regni; facta est
+recognitio, sive recordatio cujusdam partis consuetudinum &amp;
+libertatum antecessorum suorum, Regis viz. Henrici avi sui,
+&amp; aliorum, quæ observari debebant in regno, &amp; ab omnibus
+teneri, propter dissensiones &amp; discordias sæpe emergentes inter
+Clerum &amp; Justitiarios dom. Regis &amp; Magnatum regni. Harum
+vero consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis
+subsequentibus continetur.</p>
+
+<p>1. De advocatione &amp; præsentatione Ecclesiarum, si controversia
+emerserit inter Laicos, vel inter Laicos &amp; Clericos,
+vel inter Clericos in curia Dom. Regis terminetur.</p>
+
+<p>2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum
+dari, absque concessione ipsius.</p>
+
+<p>3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario
+Regis, veniant in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde
+videbitur curiæ Regis, quod ibi sit respondendum; ita quod
+Regis Justiciarius mittet in curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum
+quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus convictus vel confessus
+fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Nemo regno exeat sine licentia.</i></span>4. Archiepiscopis, Episcopis &amp; Personis regni, non licet exire
+regnum absque licentia Dom. Regis: &amp; si exierint, si Regi
+placuerit, securum eum facient, quod nec in eundo, nec in
+redeundo, nec in moram faciendo, perquirent malum sive damnum
+Domino Regi vel regno.</p>
+
+<p>5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam,
+<span class="pagenum"><a name="p270" id="p270">270</a></span>
+nec præstare juramentum; sed tantum vadium &amp; plegium standi
+judicio Ecclesiæ, ubi absolvuntur.</p>
+
+<p>6. Laici non debent accusari, nisi per certos &amp; legitimos accusatores
+&amp; testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus
+non perdat jus suum, nec quicquam quod inde habere debeat.
+Et si tales fuerint qui culpantur, quod non velit vel non
+audeat aliquis accusare, eos Vicecomes requisitus ab Episcopo,
+faciat jurare duodecim legales de vicineto sive de villa, coram
+Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.</p>
+
+<p>7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum
+Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum
+terræ sub interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in
+regno fuerit, conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra
+regimen, ut rectum de eo faciat; &amp; ita, ut quod pertinebat
+ad Regis curiam, ibi terminetur, &amp; de eo quod spectat ad
+curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut ibidem terminetur.</p>
+
+<p>8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit
+procedi ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; &amp; si
+Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem
+perveniendum est postremo, ut præcepto ipsius in curia
+Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod non debeat ultra
+procedi absque assensu Dom. Regis.</p>
+
+<p>9. Si calumnia emerserit inter Clericum &amp; Laicum, vel e
+converso, de ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam
+trahere, vel Laicus ad laicum feudum; per recognitionem
+duodecim legalium hominum, juxta capitalis Justitiarii Regis
+considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens
+ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram Justitiario Regis.
+Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, placitum erit
+in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi ambo tenementum
+de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de
+feudo illo eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in
+curia ipsius, ita quod propter factam recognitionem saisinam
+non amittat, qui prius fuerit saisitus de Civitate, vel Castello,
+vel Burgo, vel Dominico Manerio Regis.
+<span class="pagenum"><a name="p271" id="p271">271</a></span></p>
+
+<p>10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus
+fuerit, unde debeat eis respondere, &amp; ad citationes eorum
+noluerit satisfacere, bene licet eis sub interdicto ponere eum,
+sed non licet excommunicare, priusquam capitalis Minister Regis
+villæ illius conveniatur, ut justitiet eum ad satisfactionem
+venire. Et si minister Regis inde defecerit, erit in misericordia
+Regis, &amp; exinde poterit Episcop. ips. accusatum Ecclesiastica justitia
+coercere.</p>
+
+<p>11. Archiepiscopi, Episcopi, &amp; universæ personæ regni, qui
+de rege tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege
+sicut Baroniam, &amp; inde respondeant Justitiariis &amp; Ministris Regis,
+&amp; sequantur &amp; faciant omnes consuetudines regias, &amp; sicut
+cæteri Barones debent interesse judiciis curiæ Regis, cum
+Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem membrorum,
+vel ad mortem.</p>
+
+<p>12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel
+Abbatia, vel Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu
+ipsius, &amp; inde percipiet omnes reditus &amp; exitus sicut dominicos
+reditus suos. Et cum ventum fuerit ad consulendum Ecclesiam,
+debet Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ,
+&amp; in capella ipsius Regis debet fieri electio, assensu ipsius Regis,
+&amp; consilio personarum regni quas ad hæc faciendum advocaverit,
+&amp; ibidem faciet electus homagium &amp; fidelitatem
+Regi, sicut ligio Domino suo, de vita sua &amp; de membris, &amp;
+de honore terreno, salvo ordine suo, priusquam consecretur.</p>
+
+<p>13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo,
+vel Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam
+exhibere, Dominus Rex debet eos justitiare. Et si forte aliquis
+disfortiet Domino Regi rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi
+&amp; Archidiaconi debent eum justitiare, ut Regi satisfaciat.</p>
+
+<p>14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat
+Ecclesia, vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius
+Regis sunt, sive in Ecclesiis sive extra fuerint inventa.</p>
+
+<p>15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque
+interpositione fidei, sint in justitia Regis.
+<span class="pagenum"><a name="p272" id="p272">272</a></span></p>
+
+<p>16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini,
+de cujus terra nati dignoscuntur<a id="footnotetag298" name="footnotetag298"></a>
+<a href="#footnote298"><sup class="sml">298</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote298" name="footnote298"><b>Note 298: </b></a>
+<a href="#footnotetag298"> (retour) </a> On voit toujours les Coutumes féodales
+ subsister.</blockquote>
+
+<p>Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus &amp;
+libertatibus (iniquis, inquit <i>Parisius</i>, &amp; dignitatibus Deo detestabilibus)
+Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus,
+cum Comitibus, &amp; Baronibus, &amp; Proceribus cunctis,
+juraverunt, &amp; firmiter in verbo veritatis promiserunt, viva voce
+tenendas &amp; observandas Domino Regi, &amp; hæredibus suis, bona
+fide, &amp; absque malo ingenio, in perpetuum. Sed resiluit statim
+Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens poenitentiam,
+&amp; nisi a Papa (quod factum est) non remittendam.
+Vide ibid. Epist. Papæ.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Clericos criminosos degradandos ante punit.</i></span>Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio
+Episcopi invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent,
+&amp; post curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus
+in contrarium sentiebat, ut quos exauctorarent Episcopi,
+a manu laicali postmodum non punirentur, quia bis in idipsum
+punire viderentur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Casus Phil.
+de Broc.</i></span>Huic controversiæ occasionem præstitit <i>Philippus de Broc</i>,
+Canonicus Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium,
+in Regis Justitiarium verbum protulit contumeliosum:
+quod cum negare coram Archiepiscopo non posset, Præbendæ
+suæ beneficio mulctatus est, &amp; per biennium a regno pullus<a id="footnotetag299" name="footnotetag299"></a>
+<a href="#footnote299"><sup class="sml">299</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote299" name="footnote299"><b>Note 299: </b></a>
+<a href="#footnotetag299"> (retour) </a> <i>Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant
+ in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd.
+ pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand.
+ III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit
+ authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an.
+ 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo
+ confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Aliud Exemplar Concilii Clarendon.</i></span><i>Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita &amp; Passione S.
+Thomæ Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso,
+An. 1495. desumptum.</i></p>
+
+<p>Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam
+quando &amp; coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum<a id="footnotetag300" name="footnotetag300"></a>
+<a href="#footnote300"><sup class="sml">300</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote300" name="footnote300"><b>Note 300: </b></a>
+<a href="#footnotetag300"> (retour) </a> <i>Quadrilog. lib. 5. in exordio.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p273" id="p273">273</a></span>
+
+<p>Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo
+quarto, Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum
+Henrici secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis
+facta recordatio &amp; recognitio cujusdam partis consuetudinum &amp;
+libertatum, &amp; dignitatum antecessorum suorum videlicet Regis
+Henrici avi sui, &amp; aliorum quæ observari &amp; teneri debent in
+regno. Et propter dissensiones &amp; discordias quæ emerserant inter
+Clerum &amp; justitias Domini Regis, &amp; Barones regni de consuetudinibus
+&amp; dignitatibus. Facta est ista recognitio coram Archiepiscopis
+&amp; Episcopis, &amp; Clero &amp; Comitibus &amp; Baronibus &amp;
+Proceribus regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos
+&amp; Episcopos, &amp; per Barones, &amp; per Nobiliores
+&amp; <i>Antiquiores</i> regni, Thomas Cantuariensis Archiepiscopus, &amp;
+Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, &amp; Gilbertus Londoniensis
+Episcop. &amp; Henricus Wintoniensis Episcopus, Nigellus Eliensis
+Episcopus, &amp; Willelmus Norwicensis Episcopus, &amp; Robertus
+Lincolniensis Episcopus, &amp; Hilarius Cicestrensis Episcopus, Jocelinus
+Saresberiensis, &amp; Richardus Cestrensis Episcopus, &amp;
+Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, &amp; Robertus Herefordensis
+Episcopus, &amp; David Menevensis Episcopus, &amp; Rogerus
+Wirgorniensis electus concesserunt, &amp; in verbo veritatis viva
+voce firmiter promiserunt tenendas &amp; observandas Domino Regi
+&amp; Hæredibus suis, bona fide &amp; absque malo ingenio; præsentibus
+istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo Comite
+Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo,
+Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville,
+Hugone Comite Cestriæ, Willermo Comite de Arundell,
+Comite Patricio, Willermo Comite de Ferrariis, Richardo de
+Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo
+de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, Richardo
+de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello
+Campo, Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero
+de Meduana, Maneter de Biseht <i>Dapifero</i>, Willermo Maleth,
+Willermo de Curti, Roberto de Dunestavilla, Jocelino de Baillolio,
+Willermo Lanualis, Willermo de Laisneto, Gauffrido de
+Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla, Alano de
+Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario,
+<span class="pagenum"><a name="p274" id="p274">274</a></span>
+Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, &amp; multis
+aliis Proceribus &amp; Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis.
+Consuetudinum vero &amp; dignitatum regni recognitarum, cujus
+quædam pars præsenti Scripto continetur, cujus partis capitula
+hæc sunt.</p>
+
+<p><i>Capitulum primum.</i></p>
+
+<p>De advocatione &amp; præsentatione Ecclesiarum si controversia
+emerserit inter Laicos, vel inter Laicos &amp; Clericos, vel inter
+Clericos in Curia Domini Regis tractetur &amp; terminetur.</p>
+
+<p>Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum
+dari absque assensu &amp; concessione ipsius.</p>
+
+<p>Cap. 3. Clerici citati &amp; accusati de quacunque re sive moniti
+a justitia Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de
+hoc unde videbitur Curiæ quid ibi sit respondendum, &amp; in Curia
+Ecclesiastica unde videbitur quid sit ibi respondendum. Ita
+quod justitia Regis mittet in Curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum
+qua ratione res ibi tractabitur. Et si Clericus convictus vel
+confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia tueri.</p>
+
+<p>Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire
+de regno absque licentia Regis, &amp; si exierint, si Domino Regi
+placuerit, assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo
+nec in redeundo perquirent malum vel damnum Regi vel
+regno.</p>
+
+<p>Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens
+nec præstare juramentum, sed tantum vadium &amp; plegium standi
+judicio Ecclesiæ ut absolvantur.</p>
+
+<p>Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos &amp; legales
+accusatores &amp; testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus
+non perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere
+debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec
+audeat aliquis eos accusare: Vicecomes requisitus ab Episcopo
+faciet jurare duodecim legales homines de vicineto seu de villa
+coram Episcopo quod inde veritatem secundum conscientiam
+suam manifestabunt.</p>
+
+<p>Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum
+Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus
+<span class="pagenum"><a name="p275" id="p275">275</a></span>
+illorum sub interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si
+in terra fuerit conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit
+ut rectum est de ipso faciat, &amp; ita id quod pertinebat ad
+Curiam regiam ibidem terminetur, &amp; de eo quod spectabit ad
+Ecclesiam ad eandem mittatur ut ibidem tractetur.</p>
+
+<p>Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent
+procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum,
+&amp; si Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum
+Regem est perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia
+Archiepiscopi controversia terminetur ita quod non debet
+ulterius procedere absque assensu Regis.</p>
+
+<p>Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum &amp; Clericum vel
+inter Clericum &amp; Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad
+Eleemosynam velit attrahere, Laicus vero ad Laicum feudum,
+recognitione duodecim hominum legalium per capitalis Regis
+justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens
+ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia
+Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere
+placitum erit in Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum
+(nisi ambo de eodem Episcopo vel Barone advocaverint) erit
+placitum in Curia Regis; sed si uterque advocaverit de feudo
+illo ante eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in Curia
+ipsius ita quod propter factam recognitionem saisinam non
+amittat qui prius saisitus fuerat.</p>
+
+<p>Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico
+manerio Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de
+aliquo delicto citatus fuerit unde debeat iis respondere, &amp; ad
+citationem eorum noluit satisfacere, bene licet eum sub interdicto
+ponere. Sed non debet excommunicari priusquam capitalis minister
+villæ illius conveniatur, ut justificet eum ad satisfactionem
+venire. Et si minister Regis inde defecerit, ipse erit in misericordia
+Regis, &amp; exinde poterit Episcopus ipsum accusatum justitia
+Ecclesiastica coercere.</p>
+
+<p>Cap. 11. Archiepiscopi &amp; personæ universæ regni qui de Rege
+tenent in capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam,
+&amp; inde respondent justitiis &amp; ministris Regis, &amp; sequentur &amp;
+facient omnes rectitudines, &amp; consuetudines regias, &amp; sicut Ba
+<span class="pagenum"><a name="p276" id="p276">276</a></span>
+Barones cæteri debent judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse
+usque dum perveniatur in judicio ad diminutionem membrorum
+vel mortem.</p>
+
+<p>Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel
+Prioratus de dominio Regis debet esse in manu ejus, &amp; inde
+percipiat omnes reditus &amp; exitus sicut dominicos, &amp; cum venerit
+ad consulendam Ecclesiam debet Dominus Rex mandare
+potiores personas Ecclesiæ &amp; in capella ejus debet fieri electio
+assensu Regis &amp; consilio personarum regni, quas ad hoc faciendum
+vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium &amp; fidelitatem
+Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris &amp;
+honore terreno, salvo ordine suo priusquam sit consecratus.</p>
+
+<p>Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis,
+vel Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit
+Rex debet justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi
+rectitudinem suam Archiepiscopi &amp; Archidiaconi debent eum
+justificare ut Regi satisfaciat.</p>
+
+<p>Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat
+Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in
+Ecclesiis, sive extra fuerint inventa.</p>
+
+<p>Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel
+absque interpositione fidei sint in justitia Regis.</p>
+
+<p>Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu
+Domini de cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Clarend. 1164.</i></span><i>Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id
+est, 11. Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato
+ipsius Regis præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma
+Cant. &amp; Rogero Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus
+Baronibus, &amp;c.</i><a id="footnotetag301" name="footnotetag301"></a>
+<a href="#footnote301"><sup class="sml">301</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote301" name="footnote301"><b>Note 301: </b></a>
+<a href="#footnotetag301"> (retour) </a> <i>V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, &amp; Nic. Trivet. &amp;
+ Ger. Dor.</i></blockquote>
+
+<p>In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis,
+ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit.
+Sexdecim Capitulis.</p>
+
+<p>Hunc <i>Johannem</i> de Oxonia excommunicavit postea <i>Thomas</i>
+<span class="pagenum"><a name="p277" id="p277">277</a></span>
+Archiepiscopus <i>Cant.</i> (vulgo <i>Becket</i>) ut patet in Epistola ipsius
+ad suffraganeos suos apud Hoved. pa. 99.</p>
+
+<p>Novarum rerum &amp; gravissimarum perturbationum tempestas in
+Ecclesiam Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius &amp;
+lugubriter canunt istius sæculi authores, sed expressius habeas ex
+Epistolis ipsorum agentium &amp; patientium. Quæ cum plurimæ &amp;
+ab Hovedeno magna ex partæ concinnatæ; sine obsecro ut te
+illi relegam, ne ab instituto nostro plus satis abripiar.</p>
+
+<p><i>Concilium Northamptoniæ<a id="footnotetag302" name="footnotetag302"></a>
+<a href="#footnote302"><sup class="sml">302</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote302" name="footnote302"><b>Note 302: </b></a>
+<a href="#footnotetag302"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165.</i></blockquote>
+
+<p>Anno 1164. 3 Id. Octobr. <i>Concilium</i> habetur <i>Northamptoniæ</i>,
+ubi Thomas Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur.
+Inter alia Regi versus eum conquestus est <i>Joh. Marescallus</i> Regis,
+quod Archiepiscopus manerium quoddam ei deforciabat,
+quod jure hæreditario idem <i>Johannes</i> de Archiepiscopo <i>teneret</i>.
+Et cum super hoc querelam suam in Curia Archiepiscopi exhibuisset,
+multasque moras &amp; vexationes passus, justitiam non est
+assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum <i>consuetudinem</i>
+regni Sacramento suo <i>falsificaverat</i>.</p>
+
+<p>Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit <i>Johanni</i> in Curia
+mea<a id="footnotetag303" name="footnotetag303"></a>
+<a href="#footnote303"><sup class="sml">303</sup></a>; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis
+motu) attulit in Curia mea quendam Toper. &amp; juravit super
+illum, quod ipse pro defectu justitiæ, a Curia mea recessit:
+Et videbatur Justitiariis Curiæ meæ, quod ipse injuriam mihi
+fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum statutum sit in regno
+Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare voluerit, oportet
+eum jurare super sacrosancta Evangelia.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote303" name="footnote303"><b>Note 303: </b></a>
+<a href="#footnotetag303"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<p>Exigente<a id="footnotetag304" name="footnotetag304"></a>
+<a href="#footnote304"><sup class="sml">304</sup></a> super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis
+judicaverunt eum esse in misericordia Regis: &amp; quamvis Archiepiscopus
+niteretur judicium illud falsificare; tamen prece &amp;
+Consilio Baronum posuit se in misericordia Regis de 500 libr. &amp;
+invenit inde fidejussores.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote304" name="footnote304"><b>Note 304: </b></a>
+<a href="#footnotetag304"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164.</i></blockquote>
+
+<p>Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ,
+<span class="pagenum"><a name="p278" id="p278">278</a></span>
+multifariam in regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur:
+Ab eoque sub hoc nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra
+500 alias quas Rex se mutuo, ille dono concessisse affirmabat. His
+accumulantur multa gravia: Et licet omnibus satis candide se
+respondisse arbitratus est Archiepiscopus, Magnatum tamen sententiæ
+malefidus, Romam provocat.</p>
+
+<p>Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans
+huc Legatos destinari (vel ut refert <i>Hovedenus</i> Eboracensem
+Archiepiscopum hac donari potestate) qui in omnibus inter
+ipsum &amp; Thomam Cantuariensem, remota appellatione, definirent.
+Veritus autem Papa Legatorum indolem, neutrum annuit:
+Concessit autem<a id="footnotetag305" name="footnotetag305"></a>
+<a href="#footnote305"><sup class="sml">305</sup></a>; ut Rex ipse legatus esset totius Angliæ;
+ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi
+Archiepiscopo.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote305" name="footnote305"><b>Note 305: </b></a>
+<a href="#footnotetag305"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 493.</i></blockquote>
+
+<p>Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus
+ita præcipit.</p>
+
+<p><i>Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de
+vita &amp; passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis
+impresso. A. D. 1495. &amp; Quadrilogus nuncupato.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Constitutiones R. Henr. II.</i></span>Hæ sunt Constitutiones<a id="footnotetag306" name="footnotetag306"></a>
+<a href="#footnote306"><sup class="sml">306</sup></a> quas constituit Rex <i>Henricus</i> in
+Normannia; &amp; mandavit justitiis suis <i>Richardo</i> de <i>Luci</i> &amp; duobus
+Archidiaconis S. &amp; R. &amp; omnibus Principibus &amp; populis
+Angliæ jurandas, &amp; servandas: Latores earum fuerunt <i>Guimerus</i>
+Presbyter &amp; <i>Galterus de Grinesby</i>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote306" name="footnote306"><b>Note 306: </b></a>
+<a href="#footnotetag306"> (retour) </a> <i>Vit. &amp; Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2.</i></blockquote>
+
+<p>Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod
+mandatum Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum
+Christianitatis in Angliam, capiatur, &amp; de eo sine delatione
+justitia fiat sicut de traditore Regis &amp; Regni.</p>
+
+<p>Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus,
+vel alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire
+in Angliam nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, &amp; de reditu
+suo literas Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens,
+capiatur &amp; incarceretur.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p279" id="p279">279</a></span>
+
+<p>3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.</p>
+
+<p>4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi,
+vel aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine,
+recipiatur. Si quis inventus fuerit aliter agens capiatur &amp;
+incarceretur.</p>
+
+<p>5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod
+mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo.
+Si talis inventus fuerit, capiatur &amp; incarceretur.</p>
+
+<p>6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam
+interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur
+&amp; tota eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum
+ferant.</p>
+
+<p>7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium,
+&amp; omnes Possessiones eorum &amp; omnium eis pertinentium cujuscunque
+gradus, vel sexus, vel conditionis, capiantur &amp; dominica
+manu Domini Regis confiscentur.</p>
+
+<p>8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti
+per omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam
+ad redditus suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non
+venerint ad terminum statutum: Redditus in manu Regis capiantur.</p>
+
+<p>9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico,
+sed diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad
+ejus præceptum.</p>
+
+<p>10. Londoniensis &amp; Norwicensis Episcopi sint in misericordia
+Regis; &amp; summoneantur per Vice-comites &amp; Bedellos ut sint
+coram Justitiariis Regis ad rectum faciendum Regi &amp; justitiis
+ejus de eo quod contra Statuta de <i>Clarendon</i> interdixerunt ex
+mandato Papæ terram Comitis Hugonis, &amp; excommunicationem
+quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas Parochias divulgaverint
+sine licentia Justitiariorum Regis.</p>
+
+<p><i>Epistola R. Henrici II. Capiendos appellantes Romam.</i></p>
+
+<p>A. D. 1164. <i>Henricus</i> Dei gratia Rex, &amp;c. <i>Vicecomiti</i> N.
+Salutem. Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva
+tua Romanam Curiam appellaverit, eum capias &amp; firmiter
+teneas, donec voluntatem meam præcipiam.</p>
+
+<p>Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, &amp; possessiones
+saisias in manum meam, &amp; omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo
+sunt.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p280" id="p280">280</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Et Cognatos ejus cum Catallis suis.<br><br>Ne Clerici adhærentes Archiepiscopo reditibus gaudeant.</i></span>Patres, fratres, &amp; sorores, nepotes &amp; neptes pones per salvos
+plegios &amp; catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam,
+&amp; hoc breve tecum afferas cum summonitus fueris.</p>
+
+<p><i>Gileberto</i> quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba.</p>
+
+<p>Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus
+est adversum me &amp; regnum meum, &amp; quam male recesserit;
+&amp; ideo mando tibi quod Clerici sui, qui detraxerunt honori
+meo &amp; regni, qui circa ipsum fuerunt post fugam suam,
+non percipiant aliquid de reditibus suis, quos habuerunt in Episcopatu
+tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium vel Consilium
+a te.</p>
+
+<p><i>Item Justitiariis suis sub hac forma.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Tabellarios capiendos.</i></span>Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum,
+aut <i>Thomæ</i> Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis
+in Anglia, capiatur &amp; retineatur, donec inde voluntatem
+meam præcipiam.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Ecclesiastici non transeant mare.</i></span>Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus,
+vel alicujus Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas
+de reditu suo, Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus
+fuerit, capiatur &amp; retineatur.</p>
+
+
+<p>Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod
+placitum ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum
+eorum in Anglia recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit,
+vel tractaverit, capiatur &amp; retineatur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Interdictum tenentes ejiciendos, cum cognatione.</i></span>Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti<a id="footnotetag307" name="footnotetag307"></a>
+<a href="#footnote307"><sup class="sml">307</sup></a>
+tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, &amp; tota eorum
+cognatio, ita quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla
+eorum &amp; possessiones in manu nostra saisiantur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote307" name="footnote307"><b>Note 307: </b></a>
+<a href="#footnotetag307"> (retour) </a> <i>Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo
+ adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum
+ referri debet.</i></blockquote>
+
+<p>Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti
+per omnes Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus
+suos, sicut diligunt eos &amp; amant, in Angliam redeant. Et si
+terminum præfixum non venerint, reditus eorum in manu
+nostra saisiantur.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p281" id="p281">281</a></span>
+
+<p>Episcopi Londoniensis &amp; Norwicensis summoneantur, quod
+sint coram Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra
+statuta regni, interdixerunt terram Hugonis Comitis, &amp; in ipsum
+sententiam anathematis intulerunt.</p>
+
+<p>Denarii B. Petri colligantur &amp; serventur quousque inde Dominus
+Rex voluntatem suam præceperit.</p>
+
+<p>Ecclesiam præterea Cantuariensem, &amp; omnia bona
+Archiepiscopi, Rex &amp; suorum confiscari præcepit.</p>
+
+<p>Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam
+ejus cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis,
+sexus, aut ætatis.</p>
+
+<p>Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis,
+&amp; perfidis Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum
+orationum suffragiis adjuvaret.</p>
+
+<p><span class="side"><i>XII Magnates ad Papam missi non exaudiuntur.</i></span>Rex 12 Episcopos, Comites &amp; Magnates ad Papam mittit
+qui Senensem civitatem venientes, ei omnia versus Thomam
+Archiepiscopum exponunt; petentesque aut remedium exibendum
+aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad cognoscendam controversiam,
+in neutro exauditi redeunt<a id="footnotetag308" name="footnotetag308"></a>
+<a href="#footnote308"><sup class="sml">308</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote308" name="footnote308"><b>Note 308: </b></a>
+<a href="#footnotetag308"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1165. pag. 496.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Papa damnat statuta Clarendoniæ &amp; anathematizat
+observantes.</i></span>Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus
+&amp; ad pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum
+supradictum, in quo Leges Angliæ, quas Rex avitas
+vocabat, erant scriptæ<a id="footnotetag309" name="footnotetag309"></a>
+<a href="#footnote309"><sup class="sml">309</sup></a>. Quas cum Dominus Papa coram
+omnibus Cardinalibus, &amp; Clero, &amp; populo multo lectas audiret,
+damnavit illas in perpetuum &amp; anathematizavit omnes,
+qui eas tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut
+Thomas omnes adversarios excommunicet, excepto Rege.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote309" name="footnote309"><b>Note 309: </b></a>
+<a href="#footnotetag309"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<p><i>Edictum Regis contra Alexandrum Papam &amp; Thomam Archiep.</i></p>
+
+<p>Si quis inventus fuerit<a id="footnotetag310" name="footnotetag310"></a>
+<a href="#footnote310"><sup class="sml">310</sup></a> ferens literas vel mandatum Domini
+Papæ, vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum
+Christianitatis in Anglia, capiatur, &amp; de eo sicut de Regis traditore
+&amp; regni, sine dilatione justitia fiat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote310" name="footnote310"><b>Note 310: </b></a>
+<a href="#footnotetag310"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<p>Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus
+<span class="pagenum"><a name="p282" id="p282">282</a></span>
+Religionis, permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi
+de transfretatione habeat literas justitiarum, &amp; de reditu, literas
+Regis. Et si aliquis aliter inventus fuerit, capiatur &amp; retineatur.</p>
+
+<p>Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom.
+Papæ, vel Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur
+&amp; retineatur.</p>
+
+<p>Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum
+Papam vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de
+cætero aliquod eorum mandatum in Anglia recipiatur; neque
+aliquod placitum ex mandato eorum teneatur, &amp; si quis contra
+hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur &amp; retineatur.</p>
+
+<p>Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi
+vel Clerici vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine
+dilatione de terra ejiciantur, &amp; tota eorum cognatio; ita quod
+nihil de Catallis suis secum deferant; &amp; Catalla &amp; Possessiones
+eorum capiantur in manu Regis.</p>
+
+<p>Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti
+per omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post
+summonitionem in Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere
+ipsos redditus, &amp; redire in Angliam. Et si non venerint ad terminum
+prædictum, Catalla, &amp; possessiones eorum capiantur in
+manu Regis.</p>
+
+<p>Item <i>Londoniensis</i> &amp; <i>Norwicensis</i> Episcopi summoneantur,
+ut sint coram Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod
+contra statuta regni interdixerunt terram Comitis Hugonis, &amp;
+in ipsum sententiam tulerunt.</p>
+
+<p>Item denarii S. Petri colligantur &amp; custodiantur.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Anno 1166<a id="footnotetag311" name="footnotetag311"></a>
+<a href="#footnote311"><sup class="sml">311</sup></a>, in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia
+existente) <i>Thomas</i> Archiepiscopus pulpitum ascendens
+<i>Niceliaci</i>, prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant,
+damnat &amp; cassas pronunciat; excommunicans accensis candelis
+earundem observatores, exactores, consiliatores, adjutores &amp;
+defensores. Scribit etiam Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta
+referens &amp; confirmans; ipsosque absolvit a professione (hoc
+<span class="pagenum"><a name="p283" id="p283">283</a></span>
+est, a sacramento) quam fecerant de consuetudinibus istis observandis,
+quas in epistola recitat<a id="footnotetag312" name="footnotetag312"></a>
+<a href="#footnote312"><sup class="sml">312</sup></a>, &amp; excommunicatorum
+plurium nomina, &amp; inter alia <i>Richardi Luci</i> &amp; <i>Jocelini Bailol</i>,
+quos ait illarum consuetudinum authores fuisse &amp; fabricatores.
+Proceres autem<a id="footnotetag313" name="footnotetag313"></a>
+<a href="#footnote313"><sup class="sml">313</sup></a> absentes &amp; non vocati nec convecti, ut
+dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, &amp;
+Ecclesiam intraverunt.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Archiepiscop. damnat Clarendon &amp; excommunicat
+observantes.</i><br><br>
+<i>Absolvit qui jurabant obedientiam eis.</i><br><br>
+<i>Authores earum qui.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote311" name="footnote311"><b>Note 311: </b></a>
+<a href="#footnotetag311"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hoved.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote312" name="footnote312"><b>Note 312: </b></a>
+<a href="#footnotetag312"> (retour) </a> <i>Epist. Hoved. pag. 498 &amp; 515.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote313" name="footnote313"><b>Note 313: </b></a>
+<a href="#footnotetag313"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex cognatos Thomæ ejicit.</i></span>Rex<a id="footnotetag314" name="footnotetag314"></a>
+<a href="#footnote314"><sup class="sml">314</sup></a> vicissim expulit ab Anglia, &amp; ab omnibus terris suæ
+dominationis, omnes homines &amp; foeminas, quoscunque invenire
+potuit, de cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros
+etiam in cunis vagientes, &amp; adhuc ad ubera matrum pendentes,
+misit in exilium, ut visis illis, augmentaretur dolor Archiepiscopi.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote314" name="footnote314"><b>Note 314: </b></a>
+<a href="#footnotetag314"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1166. pag. 500.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Hidagium.</i></span>Hoc anno<a id="footnotetag315" name="footnotetag315"></a>
+<a href="#footnote315"><sup class="sml">315</sup></a> ad subventionem terræ, de unaquaque carucata
+terræ totius Angliæ quatuor denarii concessi sunt &amp; collecti.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote315" name="footnote315"><b>Note 315: </b></a>
+<a href="#footnotetag315"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p>Hoc anno obiit <i>Matildis</i> Imperatrix, mater Hen. II. &amp; sepulta
+est Rothomagi.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Papa Legatos in Galliam mittit.</i></span>An. 1169<a id="footnotetag316" name="footnotetag316"></a>
+<a href="#footnote316"><sup class="sml">316</sup></a> <i>Alexander</i> Papa ad petitionem Regis Legatos
+in Galliam mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis,
+&amp; excommunicatos absolverent, pacemque constituerent: sed
+hæc parum promoventes recesserunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote316" name="footnote316"><b>Note 316: </b></a>
+<a href="#footnotetag316"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516.</i></blockquote>
+
+<p>Rex post Pascham <i>Londinum</i> veniens, deposuit fere omnes
+Vice-comites Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum
+regni, de <i>prisis</i> 1. extortionibus eorum; adegitque omnes
+ad redemptiones.</p>
+
+<p><i>Magnum Concilium Westmonast.<a id="footnotetag317" name="footnotetag317"></a>
+<a href="#footnote317"><sup class="sml">317</sup></a></i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote317" name="footnote317"><b>Note 317: </b></a>
+<a href="#footnotetag317"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 518.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Coronat filium Henricum, qui patris obit.</i></span>In festo S. <i>Barnabæ</i> Apost. idem Rex (Henricus) magnum
+celebravit Concilium Londoniis, cum <i>Principibus &amp; Magnatibus</i>
+terræ suæ, de coronatione Henrici filii sui, &amp; Dominica
+sequenti, quæ evenit 17. Kal. Julii, Clero &amp; populo consentientibus,
+fecit prædictum filium suum coronari, &amp;c.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p284" id="p284">284</a></span>
+
+<p>Anno eodem<a id="footnotetag318" name="footnotetag318"></a>
+<a href="#footnote318"><sup class="sml">318</sup></a>, in Idibus Julii, convocatis <i>Westmonasterii</i>
+Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in
+Regem fecit coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus
+III. alias Rex Henricus junior: sed in vita patris defunctus
+est.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote318" name="footnote318"><b>Note 318: </b></a>
+<a href="#footnotetag318"> (retour) </a> <i>Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>In crastino coronationis illius<a id="footnotetag319" name="footnotetag319"></a>
+<a href="#footnote319"><sup class="sml">319</sup></a>, fecit Rex pater <i>Willielmum</i>
+Regem Scottorum, &amp; <i>David</i> fratrem suum, &amp; Comites
+&amp; Barones regni, devenire homines novi Regis, &amp; jurare ei
+fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Rex Scotor. &amp; Proceres regni novo Regi hominium
+praæstant.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote319" name="footnote319"><b>Note 319: </b></a>
+<a href="#footnotetag319"> (retour) </a> <i>Hov. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Ludov. R. Franciæ invadit Angliam.</i></span><i>Ludovicus</i> Rex <i>Franciæ</i><a id="footnotetag320" name="footnotetag320"></a>
+<a href="#footnote320"><sup class="sml">320</sup></a> exercitum cogit in Regem Angliæ,
+quod Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris,
+cum marito non fecit coronari. Propere autem occurrens ei
+Rex pater, pacem fecit: pollicendo quod in proximis filius iterum,
+&amp; una uxor ejus, coronarentur: &amp; factum est Wintoniæ
+6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172<a id="footnotetag321" name="footnotetag321"></a>
+<a href="#footnote321"><sup class="sml">321</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote320" name="footnote320"><b>Note 320: </b></a>
+<a href="#footnotetag320"> (retour) </a> <i>Hov. ibid.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote321" name="footnote321"><b>Note 321: </b></a>
+<a href="#footnotetag321"> (retour) </a> <i>Hov. an. 1172. pag. 529.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Pax restituta in Anglia.</i></span>4. Idus Octob. cum Rex<a id="footnotetag322" name="footnotetag322"></a>
+<a href="#footnote322"><sup class="sml">322</sup></a> &amp; Magnates Franciæ a Papa
+impetrassent, ut, remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati
+subjiceretur, &amp; regnum ejus interdicto, in Ecclesia redderet
+Archiepiscopum; pax eorundem mediatione post difficultates
+aliquot est composita, &amp; <i>Archiepiscopus</i> ad sua omnia restitutus.
+Angliam igitur regreditur post sexenne fere exilium,
+&amp; Calendis Decembris <i>Sandwicum</i> applicans, litteras quibus
+Papa Archiepiscopum Eboracensem, &amp; Episcopos aliquot Regi
+obsequentiores suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent,
+jam ad ipsos (celatos hactenus) propere mittit. Intellecto
+hoc, excanduit supra modum Rex: &amp; per nuntios Archiepiscopum
+rogat ut suspensos absolvat; sed respondet ille, se non
+posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo Rex
+in verba aspera &amp; minantia, quæ cum astantes excepissent,
+<i>Willielmus de Traci</i>, <i>Reginaldus</i> filius <i>Ursi</i>, <i>Hugo de Marvilla</i>,
+&amp; <i>Richardus Brito</i>, de Normannia advolantes Canterburiam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote322" name="footnote322"><b>Note 322: </b></a>
+<a href="#footnotetag322"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. pag. 117.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Tho. Archiep. trucidetur.</i></span>5. die Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime
+&amp; plusquam barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt
+Archiepiscopum, incipiente A. D. 1171.</p>
+<span class="pagenum"><a name="p285" id="p285">285</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>R. Henr. II. excommunicationi vicinus.</i></span>Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni
+more annuatim solet publice vel absolvere vel excommunicare)
+communi Cardinalium consilio jam decreverat, Regem Angliæ
+atque Angliam ipsam sub interdicto ponere. Interea Romam
+veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati, qui solennius
+ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur,
+Regem ipsius Papæ &amp; Cardinalium judicio obtemperaturum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Pax inter Regem &amp; Papam.</i></span>Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia,
+&amp; post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum,
+juravit mortem <i>Thomæ</i> martyris gloriosi, nec voluntate
+sua nec conscientia perpetratam fuisse, nec ejus artificio perquisitam.
+Sed quoniam ex verbis, quæ succensus iracundia incaute
+protulerat, nequissimi clientes occasionem sumpserant Archiepiscopum
+perimendi; absolutionem supplex petiit &amp; impetravit.
+Promittens insuper ad mandatum Legatorum:</p>
+
+
+<p>Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem
+terræ sanctæ possent sustentari per annum.</p>
+
+<p>Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.</p>
+
+<p>Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus
+contra libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret.</p>
+
+
+<p>Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum
+Archiepiscopi ablatæ integre redderentur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Exulantes revocandi.</i></span>Quod Clericis &amp; Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre
+de regno exierant, cum pace sua recipere bona omnia,
+&amp; libere redire licebit.</p>
+
+<p>Hæc omnia promisit &amp; juravit Rex Henricus pater, &amp; Rex
+Henricus filius; sigilloque regio confirmata Romam mittuntur<a id="footnotetag323" name="footnotetag323"></a>
+<a href="#footnote323"><sup class="sml">323</sup></a>.</p>
+
+<p>Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico
+accipiens) dedit<a id="footnotetag324" name="footnotetag324"></a>
+<a href="#footnote324"><sup class="sml">324</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote323" name="footnote323"><b>Note 323: </b></a>
+<a href="#footnotetag323"> (retour) </a>
+ <i>Char. absol.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote324" name="footnote324"><b>Note 324: </b></a>
+<a href="#footnotetag324"> (retour) </a>
+ <i>Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529.
+ Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ &amp; Baronum
+ ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par.
+ pag. 126. melius &amp; v annos inter 1172 &amp; 1176. apud Hov. &amp; Mat.
+ Par. &amp; in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83.
+ b. multo fusius e Gervas. Dorob.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p286" id="p286">286</a></span>
+
+<p><i>De origine Assisarum &amp; recognitionum per <span class="sc">XII</span> Juratores<a id="footnotetag325" name="footnotetag325"></a>
+<a href="#footnote325"><sup class="sml">325</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote325" name="footnote325"><b>Note 325: </b></a>
+<a href="#footnotetag325"> (retour) </a> Henri II n'institua point la Jurée; elle
+ existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours
+ dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel.
+</blockquote>
+
+<p><i>Assisas</i> instituit Rex <i>Henricus</i> II. ad duelli asperitatem (quam
+<i>triall by batttel</i> vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia
+apud <i>Glanvillam</i><a id="footnotetag326" name="footnotetag326"></a>
+<a href="#footnote326"><sup class="sml">326</sup></a>, quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem.
+Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. &amp;
+R. de una hida terræ, &amp;c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia
+M. qui est Tenens, posuit se inde in Assisam meam, &amp; petit
+recognitionem fieri.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote326" name="footnote326"><b>Note 326: </b></a>
+<a href="#footnotetag326"> (retour) </a> <i>Lib. 2. cap. 8 &amp; 9.</i>
+</blockquote>
+
+<p>Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem
+meam: nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc
+seculo Assisæ appellantur; ut hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ
+de Clarendon, &amp; Assisa de habendis armis. Hinc &amp; de legibus
+ab eodem editis <i>Radulphus Niger</i>: Singulis (inquit) annis
+novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De Assisarum autem
+(quibus duellum tollitur) origine, sic <i>Glanvilla</i><a id="footnotetag327" name="footnotetag327"></a>
+<a href="#footnote327"><sup class="sml">327</sup></a>: Est
+autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis
+de consilio <i>Procerum</i> populis indultum, quo vitæ hominum,
+&amp; status integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod
+quis in libero solo tenemento possidet retinendo, duelli casum
+declinare possunt homines ambiguum, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote327" name="footnote327"><b>Note 327: </b></a>
+<a href="#footnotetag327"> (retour) </a> <i>Lib. 2. cap. 7.</i></blockquote>
+
+<p>Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi
+elucebit, si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte
+posteriori, inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author
+celebris <i>Glanvilla</i>, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege
+Assisarum tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam
+Regis <i>Johannis Beverlacensi</i> Ecclesiæ (ut in charta <i>Richardi</i>
+II<a id="footnotetag328" name="footnotetag328"></a>
+<a href="#footnote328"><sup class="sml">328</sup></a> per Inspeximus extat) concesso, prout sequitur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote328" name="footnote328"><b>Note 328: </b></a>
+<a href="#footnotetag328"> (retour) </a> <i>Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12.</i>
+</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Poena perjurantium
+in magna
+Assisa.</i></span>Poena in hac <i>Assisa</i> (id est, magna Assisa domini Regis) temere
+jurantium ordinaria est, &amp; ipsi regali institutioni eleganter
+inserta. Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime
+convicti<a id="footnotetag329" name="footnotetag329"></a>
+<a href="#footnote329"><sup class="sml">329</sup></a>, vel in jure confessi; omnibus catallis &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p287" id="p287">287</a></span>
+rebus mobilibus spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis;
+de clementia autem Principis maxima, salvis eis tenementis
+solis liberis. Præterea in carcerem detrudentur, &amp; ibi per
+annum ad minus in prisona detinebantur: insuper de cætero legem
+terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde merito
+incurrent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote329" name="footnote329"><b>Note 329: </b></a>
+<a href="#footnotetag329"> (retour) </a> <i>Glan. lib. 2. cap. 19.</i></blockquote>
+
+<p>Dominus <i>Ludovicus</i> Duelli loco induxit <i>Preuves per Tesmoings
+&amp; Charters</i>. Choppin. pag. 577.<a id="footnotetag330" name="footnotetag330"></a>
+<a href="#footnote330"><sup class="sml">330</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote330" name="footnote330"><b>Note 330: </b></a>
+<a href="#footnotetag330"> (retour) </a> Choppin dit ceci, L. 3: <i>De domanio Franciæ</i>,
+ tit. 26, nº 18.
+
+<p> Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que
+ Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce
+ que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par
+ toute l'Angleterre.</p></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Charta Eccl. Beverlacensi data.</i></span><i>Rex</i> omnibus ad quos, &amp;c. salutem. Inspeximus cartam, quam
+Dominus <i>Johannes</i>, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit
+præfatæ Ecclesiæ <i>Beverlac.</i> &amp; <i>Simoni</i> huic Præposito <i>Beverlacen.</i>
+ac Clericis Ecclesiæ ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei
+gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux <i>Aquit.</i> Com. <i>Andag.</i>
+Archiepiscopis, Episcopis, &amp;c. &amp; omnibus Ballivis &amp; fidelibus
+suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem &amp; defensionem
+nostram Ecclesiam Beverlac. &amp; Simonem Præpositum
+Beverlac. &amp; omnes homines, res &amp; possessiones, jura &amp; libertates
+illius Ecclesiæ &amp; Præpositi &amp; Clericorum, ad Ecclesiam
+illam pertinentes. Præcipientes, quod non faciatis, vel ab aliquo
+fieri permittatis eis inde injuriam, vexationem, aut gravamen,
+vel aliquid quod sit in dampnum vel dispendium, juris vel libertatum
+præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim &amp; firmiter præcipimus,
+quod Ecclesia Beverlac. &amp; prædictus Simon Præpositus, &amp; Successores
+sui, habeant &amp; teneant, toto tempore nostro &amp; hæredum
+nostrorum, omnia jura, libertates &amp; dignitates, quæ prædicta
+Ecclesia Beverlac. &amp; prædecessores prædicti Præpositi habuerunt
+&amp; tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum
+nostrorum. Volumus etiam quod libertates &amp; dignitates
+datæ ab antecessoribus nostris, &amp; ab aliis, Deo &amp; beato
+Johanni de <i>Beverlaco</i>, &amp; Præposito illius Ecclesiæ, in nullo depereant,
+vel minuantur vel lædantur, per <i>assisas</i>, vel recognitiones,
+vel constitutiones postea factas. Sed si recognitiones vel
+assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re aliqua, quæ
+<span class="pagenum"><a name="p288" id="p288">288</a></span>
+pertineat ad præpositum Beverlac. &amp; Præposituram, tam in dominicis
+quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi
+placita inde fuerunt, &amp; esse consueverunt, tempore Regis H.
+patris nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, <i>antequam
+recognitiones vel assisæ in regno nostro essent constitutæ</i>.<a id="footnotetag331" name="footnotetag331"></a>
+<a href="#footnote331"><sup class="sml">331</sup></a> Volumus
+etiam, &amp;c. Testibus, &amp;c. Datum per manum nostram
+apud <i>Vernohun</i> 8. die Octob. anno regni nostri quarto.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote331" name="footnote331"><b>Note 331: </b></a>
+<a href="#footnotetag331"> (retour) </a> Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les
+ grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit,
+ &amp; que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II,
+ par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée
+ pour les autres Brefs au temps de la Conquête. <i>Voyez</i> Polid.
+ Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond. de Henr. juniore.</i></span><i>Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis
+habitum in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id
+est, 11 Junii, sed, ut ait Mat. Paris. celebratum 18. die Julii,
+A. D. 1170. in quo Rex Henricus pater Henricum filium suum
+primogenitum consortem sibi regni facit coronatque<a id="footnotetag332" name="footnotetag332"></a>
+<a href="#footnote332"><sup class="sml">332</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote332" name="footnote332"><b>Note 332: </b></a>
+<a href="#footnotetag332"> (retour) </a> <i>Hoved. in Hen. II. pag. 518.</i></blockquote>
+
+<p>Deinde in festo S. <i>Barnabæ</i> Apostoli idem Rex (Henricus
+pater) magnum celebravit Concilium <i>Londoniis</i>, cum Principibus
+&amp; Magnatibus terræ suæ de coronatione Henrici filii sui,
+&amp; Dominica sequenti, quæ evenit decimo septimo Calendarum
+Julii, Clero &amp; Populo consentientibus &amp; assentientibus, fecit
+ipse prædictum Henricum filium suum coronari, &amp; in Regem
+consecrari apud Westmonasterium a <i>Rogero</i> Archiepiscopo Eboracensi,
+ministrantibus ei in illo officio <i>Hugone Dunelmensi</i> Episcopo,
+&amp; <i>Waltero Roffensi</i> Episcopo, <i>Gilleberto Londinensi</i> Episcopo,
+&amp; <i>Jocelino Salisbiriensi</i> Episcopo: nulla mentione facta
+de beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio
+illa &amp; consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in
+crastino coronationis illius fecit Rex pater Willielmum Regem
+Scottorum, &amp; David fratrem suum, &amp; Comites &amp; Barones
+regni, devenire homines novi Regis, &amp; jurare ei fidelitatem
+contra omnes homines, salva fidelitate sua.</p>
+
+<p><i>Rex ægrotans dividit terras suas inter filios<a id="footnotetag333" name="footnotetag333"></a>
+<a href="#footnote333"><sup class="sml">333</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote333" name="footnote333"><b>Note 333: </b></a>
+<a href="#footnotetag333"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 518.</i></blockquote>
+
+<p>Deinde a <i>Colloquio</i> illo (scil. <i>Ludovici</i> Regis) venit Rex
+<span class="pagenum"><a name="p289" id="p289">289</a></span>
+(<i>Henricus</i>) pater in Normanniam, &amp; apud Moramgram incidit
+in gravem ægritudinem, &amp; divisit terras filiis suis in hunc
+modum.</p>
+
+<p>Dedit itaque <i>Richardo</i> filio suo Ducatum Aquitaniæ, &amp;
+omnes terras quas accepit cum matre illius Alienor Regina.</p>
+
+<p>Et <i>Gaudefrido</i> filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani,
+quas ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.</p>
+
+<p>Et <i>Henrico</i> Regi filio suo dedit Normanniam, &amp; omnes terras
+quæ fuerunt patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et
+fecit illos tres filios suos devenire homines <i>Ludovici</i> Regis Franciæ.</p>
+
+<p>Et <i>Johanni</i> filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum <i>Moretanii</i>.
+Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit<a id="footnotetag334" name="footnotetag334"></a>
+<a href="#footnote334"><sup class="sml">334</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote334" name="footnote334"><b>Note 334: </b></a>
+<a href="#footnotetag334"> (retour) </a> <i>Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis &amp;
+ concordia sit de terris Hiberniæ, &amp;c. Mat. Par. in an. 1175.
+ pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an.
+ 1175.</i></blockquote>
+
+<p><i>Prima institutio Justitiariorum itinerantium, &amp; eorum itinerum,
+quæ circuitus vocant.</i></p>
+
+<p><i>Concilium Notinghamiæ.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Notingham de statutis regni.</i></span>Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo<a id="footnotetag335" name="footnotetag335"></a>
+<a href="#footnote335"><sup class="sml">335</sup></a> Conversionis
+S. <i>Pauli</i>, venit Dominus Rex pater usque Notingham,
+&amp; ibi celebravit <i>magnum concilium</i>, de statutis regni sui: &amp;
+coram Rege filio suo, &amp; coram Archiepiscopis, Episcopis,
+Comitibus, &amp; Baronibus regni sui (&amp; per concilium militum
+&amp; hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi omnium
+concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas
+tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote335" name="footnote335"><b>Note 335: </b></a>
+<a href="#footnotetag335"> (retour) </a> <i>Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in
+ an. 1176. MS.</i></blockquote>
+
+<pre>
+ { Norfolc.
+ { Suffolc.
+ { Cantebrigesire.
+ { Hugo de Cressi { Huntedunesire.
+1. { Walterus fil. Roberti { Bedefordesire.
+ { Robertus Mantel { Bukinhamsire.
+ { Estsex.
+ { Hertefordesire.
+<span class="pagenum"><a name="p290" id="p290">290</a></span>
+ { Lincolnesire.
+ { Notingamsire.
+ { Hugo de Gundevilla { Derebisire.
+2. { Willielmus fil. Radulfi { Staffordesire.
+ { Willielmus Basset { Warwickesire.
+ { Norhantesire.
+ { Leicestresire.
+
+ { Kent.
+ { Surrie.
+ { Robertus fil. Bernardi { Suthantesire.
+3. { Ricardus Giffard { Suthsexa.
+ { Rogerus fil. Reinfrai { Berkesire.
+ { Oxenefordsire.
+
+ { Willielmus fil. Stephani { Herefordesire.
+4. { Bertram de Verdun { Gloucestersire.
+ { Turstan fil. Simonis { Wirecestersire.
+ { Salopesire.
+
+ { Wiltesire.
+ { Radulphus fil. Stephani { Dorsete.
+5. { Willielmus Ruffus { Somersete.
+ { Gilebertus Pipard { Devonia.
+ { Cornubia.
+
+ { Everwikesire.
+ { Richemundesire.
+ { Robertus de Wals { Lancastre.
+6. { Radulphus de Glaovil { Coplande.
+ { Robertus Pikenot { Westmerlande.
+ { Northumberlande.
+ { Cumberlande.
+</pre>
+
+<p>Et postea fecit Dom. Rex<a id="footnotetag336" name="footnotetag336"></a>
+<a href="#footnote336"><sup class="sml">336</sup></a>
+ omnes prædictos Justitiarios
+<span class="pagenum"><a name="p291" id="p291">291</a></span>
+jurare supra sacrosancta Evangelia, <i>quod ipsi bona fide, &amp; sine
+malo ingenio, has subscriptas Assisas custodirent, &amp; inviolabiliter
+ab hominibus regni facerent custodiri</i><a id="footnotetag337" name="footnotetag337"></a>
+<a href="#footnote337"><sup class="sml">337</sup></a>
+.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote336" name="footnote336"><b>Note 336: </b></a>
+<a href="#footnotetag336"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 548.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote337" name="footnote337"><b>Note 337: </b></a>
+<a href="#footnotetag337"> (retour) </a> En France, sous les deux premieres Races, il y
+ avoit eu des Justiciers ambulans, <i>Missi-Dominici</i>. En
+ Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces
+ Justiciers. <i>Voyez</i> Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il
+ est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par
+ Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement
+ augmenté par ce Prince.</blockquote>
+
+<p>De hoc Concilio sic Benedict. Abbas<a id="footnotetag338" name="footnotetag338"></a>
+<a href="#footnote338"><sup class="sml">338</sup></a>: Circa festum S.
+Pauli venit Dominus Rex usque ad <i>Northampton</i>, &amp; magnum
+ibi celebravit Concilium de Statutis regni sui coram Episcopis,
+Comitibus, &amp; Baronibus terræ suæ, &amp; per consilium militum
+&amp; hominum suorum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote338" name="footnote338"><b>Note 338: </b></a>
+<a href="#footnotetag338"> (retour) </a> <i>In vita Hen. II.</i></blockquote>
+
+<p><i>Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, &amp; renovatæ apud
+Northamtune.</i></p>
+
+<p>Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro,
+vel latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum
+tale facientium, vel de falsoneria, vel iniqua combustione,
+per sacramentum <span class="sc">XII</span> militum de hundredo; &amp; si <i>milites non
+adfuerint</i>, per sacramentum <span class="sc">XII</span> liberorum &amp; legalium hominum,
+&amp; per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa hundredi,
+eat ad judicium aquæ: &amp; si perierit, alterum pedem amitat.
+Et apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod
+dextrum similiter pugnum cum pede amittat, &amp; regnum abjuret,
+&amp; infra 40 dies a regno exulet.</p>
+
+<p>2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, &amp; remaneat
+in regno, nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi
+<i>felonia</i> per commune comitatus, &amp; legalium militum patriæ:
+de quo, si prædicto modo retatus fuerit, quamvis ad aquam
+mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a regno exeat, &amp; catalla
+sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, &amp; regnum
+abjuret in misericordia Domini Regis.</p>
+
+<p>3. Hæc autem <i>Assisa</i> attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit
+apud <i>Clendune</i>, continue usque ad hoc tempus, &amp; a modo
+<span class="pagenum"><a name="p292" id="p292">292</a></span>
+quamdiu Domino Regi placuerit, in murdro, &amp; proditione,
+&amp; iniqua combustione, &amp; in omnibus prædictis, nisi in minutis
+furtis &amp; roberiis, quæ factæ fuerant temporæ guerræ; sicut
+de equis, &amp; bobus, &amp; minoribus rebus.</p>
+
+<p>4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem
+extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere
+noluerit, nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit,
+quod hospes domus monstret vicinis suis, &amp; cum recesserit, coram
+vicinis recedat, &amp; per diem.</p>
+
+<p>5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel
+roberia, vel falsoneria, &amp; inde sit cognoscens, vel de aliqua
+alia felonia, quam fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi,
+vel coram legalibus hominibus, id postea coram Justiciis negare
+non poterit.</p>
+
+<p>6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in
+tali saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus &amp; mortuus,
+de feodo suo, &amp; catalla sua habeant, unde faciant &amp;
+divisum, &amp; Dominum suum postea requirant, &amp; ei faciant de
+relevio, &amp; aliis quæ eis facere debent de feodo suo.</p>
+
+<p>7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat
+homagium suum, &amp; habeat in custodia illum quamdiu debuerit:
+alii Domini, si plures fuerint, homagium ejus recipiant, &amp;
+ipse faciat eis quod facere debuerit.</p>
+
+<p>8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, &amp; partem de catallis
+ejus, quæ eam contingit.</p>
+
+<p>Et si Dominus feodi negat<a id="footnotetag339" name="footnotetag339"></a>
+<a href="#footnote339"><sup class="sml">339</sup></a> hæredibus defuncti saisinam
+ejusdem feodi quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant
+inde fieri recognitionem per <span class="sc">XII</span> legales homines, qualem saisinam
+defunctus inde habuit, die qua fuit vivus &amp; mortuus: &amp;
+sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus restituant. Et si quis
+contra hoc fecerit, &amp; inde attaintus fuerit, remaneat in misericordia
+Regis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote339" name="footnote339"><b>Note 339: </b></a>
+<a href="#footnotetag339"> (retour) </a> Les Coutumes féodales avoient prévalu; il
+ n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de
+ Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve
+ sans replique.</blockquote>
+
+
+
+<p>10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de
+<span class="pagenum"><a name="p293" id="p293">293</a></span>
+dissaisinis factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit
+in Angliam proxime post pacem factam inter ipsum &amp; Regem
+filium suum.</p>
+
+<p>11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha,
+&amp; ad ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus,
+viz. Comitibus, Baronibus, Militibus, &amp; libere tenentibus, &amp;
+etiam rusticis, qui in regno manere voluerint: &amp; qui facere noluerit
+fidelitatem, tanquam inimicus Domini Regis capiatur.</p>
+
+<p>12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum
+fecerunt homagium &amp; ligiantiam Domino Regi, quod ad
+terminum quem eis nominabunt, veniant &amp; faciant Regi homagium
+&amp; ligiantiam, sicut ligio Domino.</p>
+
+<p>13. Justitiæ faciant omnes justitias &amp; rectitudines spectantes ad
+Dominum Regem &amp; ad coronam suam, per breve Domini Regis,
+vel illorum qui loco ejus erunt, de feodo dimidii militis
+&amp; infra; nisi tam grandis sit querela, quod non possit deduci
+sine Domino Rege, vel talis quam justitiæ ei reponent pro dubitatione
+sua, vel ad illos qui in loco ejus erunt. Intendant tamen
+pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum.</p>
+
+<p>14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, &amp; malefactoribus
+terræ, quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui &amp; hominum
+suorum per quos ituri sunt comitatus.</p>
+
+<p>15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur,
+&amp; diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint
+Dominus Rex judicium Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut
+de contemptoribus præcepti sui.</p>
+
+<p>16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris,
+de foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis.</p>
+
+<p>17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de
+assiso reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt
+in ballivis suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.</p>
+
+<p>18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, &amp; qui, &amp;
+quantum, &amp; ubi eas debeant, &amp; postea mandent Dom. Regi.</p>
+
+<p>19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum:
+Et si Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum,
+&amp; ipsum illum custodiat donec illiberet Vicecomiti.</p>
+
+<p>20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos
+<span class="pagenum"><a name="p294" id="p294">294</a></span>
+qui a regno recesserunt, &amp; nisi redire voluerint infra terminum
+nominatum, &amp; stare ad rectum in Curia Domini Regis, postea
+uthlagentur; &amp; nomina uthlagatorum afferantur ad Pascha, &amp;
+ad festum S. Michaelis, ad scaccarium, &amp; exinde mittantur Domino
+Regi<a id="footnotetag340" name="footnotetag340"></a>
+<a href="#footnote340"><sup class="sml">340</sup></a>.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Legatus Romanus Hugo Petro-Leonis. A. D. 1176.</i><br><br>
+<i>Clerici implacitantur de forestis.</i></span>Hoc etiam Anno<a id="footnotetag341" name="footnotetag341"></a>
+<a href="#footnote341"><sup class="sml">341</sup></a> Angliam venit Legatus Romanus <i>Hugo
+Petro-Leonis</i> alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui &amp; interfuisse
+dicitur Concilio <i>Northamptoniæ</i>. Synodum autem celebravit<a id="footnotetag342" name="footnotetag342"></a>
+<a href="#footnote342"><sup class="sml">342</sup></a>
+suffragantibus Episcopis, Angliæ &amp; Scotiæ; concessitque
+in eadem, &amp; dedit Domino Regi licentiam implacitandi Clericos
+regni sui, de forestis suis, &amp; de captione venationis, coram
+Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege constitutum fuit<a id="footnotetag343" name="footnotetag343"></a>
+<a href="#footnote343"><sup class="sml">343</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote340" name="footnote340"><b>Note 340: </b></a>
+<a href="#footnotetag340"> (retour) </a> <i>Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio
+ R. Scotiæ. pag. 550 &amp; V. Matth. Par. &amp; Chron.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote341" name="footnote341"><b>Note 341: </b></a>
+<a href="#footnotetag341"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 127.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote342" name="footnote342"><b>Note 342: </b></a>
+<a href="#footnotetag342"> (retour) </a> <i>Hollins.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote343" name="footnote343"><b>Note 343: </b></a>
+<a href="#footnotetag343"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 547.</i></blockquote>
+
+<p>Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ
+observanda<a id="footnotetag344" name="footnotetag344"></a>
+<a href="#footnote344"><sup class="sml">344</sup></a>
+.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote344" name="footnote344"><b>Note 344: </b></a>
+<a href="#footnotetag344"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 127.</i></blockquote>
+
+<p>Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem
+sæcularem personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione,
+nisi pro foresta, &amp; Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino
+sæculari, Laicum debetur servitium.</p>
+
+<p>Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non
+teneantur in manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente,
+vel necessitate urgente.</p>
+
+<p>Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel
+confessi, coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.</p>
+
+<p>Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Supplicium detegentis secreta Domini sui.</i></span>Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag345" name="footnotetag345"></a>
+<a href="#footnote345"><sup class="sml">345</sup></a> filius <i>Pictaviæ</i> existens, cepit Adam de
+<i>Chirchdune</i>, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet <i>Gaufridi</i>
+Præpositi <i>Beverlaci</i>, Cancellarii Regis filii, &amp; fecit eum
+fustibus cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi
+patri suo; &amp; flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis
+<i>Pictavis</i> fusticando, &amp; sub voce præconia clamando. Sic debet
+dehonestari, qui secreta Domini sui detegit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote345" name="footnote345"><b>Note 345: </b></a>
+<a href="#footnotetag345"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 551.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>In Concilio <i>Londoniis</i><a id="footnotetag346" name="footnotetag346"></a>
+<a href="#footnote346"><sup class="sml">346</sup></a> Rex Henricus Pater consilio universorum
+<span class="pagenum"><a name="p295" id="p295">295</a></span>
+<i>Episcoporum</i>, Comitum &amp; Baronum regni, concessit Regi
+Siciliæ filiam suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis
+ejus apud Hoved. p. 551.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Rex filiam Regi Siciliæ in uxorem dat.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote346" name="footnote346"><b>Note 346: </b></a>
+<a href="#footnotetag346"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Vivianum Cardinalem terrefacit.</i></span>An. 1177.<a id="footnotetag347" name="footnotetag347"></a>
+<a href="#footnote347"><sup class="sml">347</sup></a> <i>Viviano</i> Cardinale, Legato Pontificis Romani,
+Angliam veniente, Rex misit ad eum Ric. <i>Wintoniensem</i>, &amp;
+Gaufridum <i>Eliensem</i> Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate
+ausus erat intrare regnum suum sine ipsius licentia. Quibus
+plurimum territus Cardinalis; de satisfactione juravit Regi;
+quod ipse nihil ageret in legatione sua, contra voluntatem ipsius.</p>
+
+<p>Habito <i>Oxonii</i> Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo
+Hiberniam<a id="footnotetag348" name="footnotetag348"></a>
+<a href="#footnote348"><sup class="sml">348</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote347" name="footnote347"><b>Note 347: </b></a>
+<a href="#footnotetag347"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 553.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote348" name="footnote348"><b>Note 348: </b></a>
+<a href="#footnotetag348"> (retour) </a> <i>Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra.</i></blockquote>
+
+<p><i>Ludovicus</i><a id="footnotetag349" name="footnotetag349"></a>
+<a href="#footnote349"><sup class="sml">349</sup></a> Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal.
+Octob. pactum ineunt de suscipiendo Crucem, &amp; <i>Hierosolymas</i>
+proficiscendo<a id="footnotetag350" name="footnotetag350"></a>
+<a href="#footnote350"><sup class="sml">350</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote349" name="footnote349"><b>Note 349: </b></a>
+<a href="#footnotetag349"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote350" name="footnote350"><b>Note 350: </b></a>
+<a href="#footnotetag350"> (retour) </a> <i>Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Roberto Comiti Leicestriæ terræ redduntur.</i></span>Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato
+<i>Concilio generali</i> apud <i>Northamtun</i>.<a id="footnotetag351" name="footnotetag351"></a>
+<a href="#footnote351"><sup class="sml">351</sup></a> Post festum S. Hilarii
+reddidit Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra
+mare &amp; ultra sicut eas habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis
+Castellis de Muntford &amp; de Pasci: Similiter Hugoni Comiti
+Cestriæ, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote351" name="footnote351"><b>Note 351: </b></a>
+<a href="#footnotetag351"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 560.</i></blockquote>
+
+<p>Eodem Anno<a id="footnotetag352" name="footnotetag352"></a>
+<a href="#footnote352"><sup class="sml">352</sup></a> Rex Concilium generale <i>Londini</i> celebrat
+in causa litis inter Alfonsum Regem Castellæ, &amp; Sanctium Regem
+Navarræ, judicio ejus &amp; Baronum suorum ab utroque
+Rege compromissæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote352" name="footnote352"><b>Note 352: </b></a>
+<a href="#footnotetag352"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 561.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Frater Comitis de Ferrariis interficitur.</i></span>Tempore dicti Concilii<a id="footnotetag353" name="footnotetag353"></a>
+<a href="#footnote353"><sup class="sml">353</sup></a>, noctu interfectus est Londini,
+<i>frater Comitis</i> de <i>Ferrariis</i> &amp; in plateas clam projectus. Postulantur
+cædis multi cives; inter hos nobilis &amp; dives senex quidam
+<i>Johannes</i>. Qui cum judicio aquæ (id est, <i>Ordalio</i>) deprehensus
+sit culpabilis; suspendio traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem
+vitæ, obtulisset. Intelligendum autem est, examen hoc
+factum fuisse aqua calida, non frigida, quod Johannes nobilis
+<span class="pagenum"><a name="p296" id="p296">296</a></span>
+esset; nam aqua frigida rustici solummodo examinabantur<a id="footnotetag354" name="footnotetag354"></a>
+<a href="#footnote354"><sup class="sml">354</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote353" name="footnote353"><b>Note 353: </b></a>
+<a href="#footnotetag353"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote354" name="footnote354"><b>Note 354: </b></a>
+<a href="#footnotetag354"> (retour) </a> On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce
+ qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, &amp; qu'elle
+ plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins,
+ dans son Glossaire, des Ordales, <i>Ordalium</i>, &amp;c.</blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Eodem anno<a id="footnotetag355" name="footnotetag355"></a>
+<a href="#footnote355"><sup class="sml">355</sup></a> celebratum est <i>generale Consilium Oxonii</i>;
+in quo Rex constituit Johannem filium suum <i>Regem in Hibernia</i>,
+Concessione &amp; Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque
+munificentius terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam,
+his Castella, urbes, dominia; illis provincias &amp; regna
+integra, indictis servitiis &amp; juratis ligantiis &amp; fidelitatibus utrique
+Regi possidendum.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Johannes Rex Hiberniæ constituitur.</i><br><br>
+<i>Hibernia Proceribus regni divisa.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote355" name="footnote355"><b>Note 355: </b></a>
+<a href="#footnotetag355"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566 &amp; 567. V. Conc. Oxo.</i></blockquote>
+
+<p><i>Hugoni de Lasci</i> Midiam totam pro servitio 100 Militum.</p>
+
+<p><i>Roberto</i> fil. Stephani, &amp; Miloni de Cogham Regnum de Corc
+(excepta Civitate &amp; Cantredo) pro servitio--60 Militum.</p>
+
+<p><i>Hereberto</i> fil. Hereberti &amp; Guilielmo fratri Comitis <i>Cornubiæ</i>,
+&amp; <i>Jollano de la Primerai</i> nepoti eorum, totum regnum de Limeric
+pro servitio--60 Militum &amp; cæt.<a id="footnotetag356" name="footnotetag356"></a>
+<a href="#footnote356"><sup class="sml">356</sup></a></p>
+
+<p>In hoc etiam Concilio<a id="footnotetag357" name="footnotetag357"></a>
+<a href="#footnote357"><sup class="sml">357</sup></a> supplices veniunt Reguli &amp; Nobiles
+plerique <i>Walliæ</i>. Regique Patri homagium &amp; fidelitatem facientes,
+pacem ei &amp; regno suo conservandum juravere.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote356" name="footnote356"><b>Note 356: </b></a>
+<a href="#footnotetag356"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote357" name="footnote357"><b>Note 357: </b></a>
+<a href="#footnotetag357"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>XI. Cal. Octobr.<a id="footnotetag358" name="footnotetag358"></a>
+<a href="#footnote358"><sup class="sml">358</sup></a> Rex Angliæ (in Normanniam transvectus)
+<i>colloquium</i> tueri iniit cum <i>Ludovico</i> Rege Franciæ: Pactumque
+inter eos est &amp; juratum, quod militaturi pro terra sancta,
+Crucem susciperent, &amp; una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti
+Chartam breviter exhibet <i>Mat. Parisius</i> p. 128. integre, <i>Rogerus
+Hoveden.</i> p. 570.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>R. Henr. &amp; Ludov. R. Fr. de itinere Hierosol. agunt.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote358" name="footnote358"><b>Note 358: </b></a>
+<a href="#footnotetag358"> (retour) </a> <i>Hoved. Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Statutum de militia pro terra sancta.</i></span>Henricus autem Rex <i>Vernolium</i> inde veniens; coram Episcopis,
+Comitibus, &amp; Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium
+militantium pro terra sancta statuit.</p>
+
+<p>Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat,
+nisi homo ejusdem debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus
+quos homines reddere debent Dominis suis, reddantur Creditori
+Dominorum suorum, &amp; non Dominis.</p>
+
+<p><span class="side">A: C'est <i>nantire</i>, nantir.</span>Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas
+pro Dominorum debitis liceat cuique <i>naintire</i>.[A]</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p297" id="p297">297</a></span>
+
+<p>Hoc <i>statutum</i> sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes
+ditiones suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas.</p>
+
+<p><i>Concilium generale Lateranense<a id="footnotetag359" name="footnotetag359"></a>
+<a href="#footnote359"><sup class="sml">359</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote359" name="footnote359"><b>Note 359: </b></a>
+<a href="#footnotetag359"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 582.</i></blockquote>
+
+<p>Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ
+quæ 3. Nonas Martii evenit, coepit XI <i>Generale</i> Concilium in
+<i>Lateranensi</i> Ecclesia Romæ celebrari, Præsidente <i>Alexandro</i> Papa
+3. &amp; suffragantibus 280. vel 300. Episcopis<a id="footnotetag360" name="footnotetag360"></a>
+<a href="#footnote360"><sup class="sml">360</sup></a> præter cæteram
+Cleri multitudinem. Exierant quippe præcedenti<a id="footnotetag361" name="footnotetag361"></a>
+<a href="#footnote361"><sup class="sml">361</sup></a> anno per
+orbem Christianum Romæ subditum Legati Pontificis ad hoc indicendum.
+Quo dum undique conflueretur, Archiepiscopi &amp;
+Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ<a id="footnotetag362" name="footnotetag362"></a>
+<a href="#footnote362"><sup class="sml">362</sup></a>: per Angliam transeuntes,
+pro licentia transeundi juraverunt:</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote360" name="footnote360"><b>Note 360: </b></a>
+<a href="#footnotetag360"> (retour) </a> <i>Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote361" name="footnote361"><b>Note 361: </b></a>
+<a href="#footnotetag361"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1178. pag. 580.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote362" name="footnote362"><b>Note 362: </b></a>
+<a href="#footnotetag362"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1179. pag. 582.</i></blockquote>
+
+<p>Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.</p>
+
+<p>Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi
+profecti sunt Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens.
+Rob. Herefordensis, &amp; Reginaldus Bathoniensis: Abbates
+autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ constanter asseruerunt:</p>
+
+<p>Quod ad generale <i>Concilium</i> Domini Papæ quatuor Episcopi
+de Anglia tantum Romam mittendi sunt<a id="footnotetag363" name="footnotetag363"></a>
+<a href="#footnote363"><sup class="sml">363</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote363" name="footnote363"><b>Note 363: </b></a>
+<a href="#footnotetag363"> (retour) </a> <i>Adde Canones de præsentando infra 6 menses.
+ Hov. pag. 588. &amp; de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584
+ &amp; 588. &amp; V. Concilia.</i></blockquote>
+
+<p>Post Pascha <i>Richardus de Luci</i> Justitiarius Angliæ, relicta
+Justitiaria potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua
+de <i>Lewes</i>, quam ipse in fundo suo fecerat, &amp; bonis multis ditaverat,
+&amp; paulo post ibidem obiit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Anglia divisa.</i></span>Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato <i>Concilio</i> apud
+<i>Windeshores</i> communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum,
+Comitum &amp; Baronum, coram Rege filio suo divisit Angliam in
+4 partes; &amp; unicuique partium præfecit viros sapientes ad faciendam
+justitiam in terra, in hunc modum.</p>
+<span class="pagenum"><a name="p298" id="p298">298</a></span>
+
+
+<pre>
+ { Suthantesire.
+ { Wiltesire.
+ { Rich. Episcop. Wint. { Gloucestresire.
+ { Rich. Thesaur. Reg. { Dorsete.
+1. { Nicholaus fil. Toroldi. { Somersete.
+ { Thomas Basset. { Devonia.
+ { Robert. de Witefeld. { Cornubia.
+ { Berkesire.
+ { Oxenefordsire.
+
+ { Cantebrigesire.
+ { Huntedunesire.
+ { Gaufrid. Elien. Episc. { Northamtesire.
+ { Nichol. Capel. Regis. { Leicestresire.
+2. { Gilebertus Pipardus. { Warewichsire.
+ { Reginald. de Wisebec. { Wirecestresire.
+ Cler. Reg. { Herefordsire in
+ { Gaufridus Hosee. Wallia.
+ { Staffordesire.
+ { Salopesire.
+
+ { Norfolchiæ.
+ { Suthfolchiæ.
+ { Johan. Epis. Norwic. { Essex.
+ { Hugo Murdac. Cler. { Hertefordsire.
+ Regis. { Midlesex.
+3. { Michal Belet. { Kent.
+ { Richardus del Pei. { Surreia.
+ { Johannes Brito. { Sudsexe.
+ { Bukinghamsire.
+ { Bedefordsire.
+
+ { Notinghamsire.
+ { Derebisire.
+ { Godefridus de Luci. { Euerwicsire.
+ { Johannes Cumin. { Northumberland.
+ { Hugo de Caerst. { Westmerland.
+4. { Ranulf de Glanvilla. { Cumberland inter
+ { Williel. de Bendings. Rible &amp;
+ { Alanus de Furnellis. Mecese.
+ { Lancastre.
+</pre>
+
+<span class="pagenum"><a name="p299" id="p299">299</a></span>
+
+<p>Isti sex (inquit <i>Hovedenus</i>) sunt justitiæ in Curia Regis constituti,
+ad audiendum clamores populi, &amp; eis assignatæ erant
+subscriptæ Provinciæ.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Monetæ forma corrupta est.</i></span>Ad festum S. <i>Martini</i><a id="footnotetag364" name="footnotetag364"></a>
+<a href="#footnote364"><sup class="sml">364</sup></a> (qui erat An. 27. Regis <i>Henrici</i> II.)
+forma monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono
+reipub. pauperum vero &amp; Colonorum damno. Monetarios Rex
+coegit ad se redimendos.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote364" name="footnote364"><b>Note 364: </b></a>
+<a href="#footnotetag364"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag.
+ 197. Mat. Par. 1181.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Ran. de Glanvilla fit Justitiarius.</i></span>Eodem Anno 1180.<a id="footnotetag365" name="footnotetag365"></a>
+<a href="#footnote365"><sup class="sml">365</sup></a> <i>Henricus</i> Rex Angliæ Pater, constituit
+Ranulfum de <i>Glanvilla</i> summum justitiarium totius Angliæ;
+cujus sapientia conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit <i>Hovedenus</i>)
+quas Anglicanas vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus
+I. Anno 4. regni sui concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus<a id="footnotetag366" name="footnotetag366"></a>
+<a href="#footnote366"><sup class="sml">366</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote365" name="footnote365"><b>Note 365: </b></a>
+<a href="#footnotetag365"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 600.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote366" name="footnote366"><b>Note 366: </b></a>
+<a href="#footnotetag366"> (retour) </a> Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait
+ voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires
+ pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les
+ Loix du Conquérant sur les Fiefs.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Lex de armis exhibendis.</i></span>Rex <i>Cenomannæ</i> existens<a id="footnotetag367" name="footnotetag367"></a>
+<a href="#footnote367"><sup class="sml">367</sup></a> Legem tulit de armis exhibendis,
+per omnes terras suas transmarinas observandam; quam cum
+Philippus Rex Franciæ &amp; Philippus Comes Flandriæ audivissent,
+præceperunt ut sui homines simili modo armarentur: Modum
+breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum Rege Scotiæ
+Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam
+de armis statuit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote367" name="footnote367"><b>Note 367: </b></a>
+<a href="#footnotetag367"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 611.</i></blockquote>
+
+<p><i>Assisa Regis Henrici II. de habendis<a id="footnotetag368" name="footnotetag368"></a>
+<a href="#footnote368"><sup class="sml">368</sup></a> armis in Anglia.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote368" name="footnote368"><b>Note 368: </b></a>
+<a href="#footnotetag368"> (retour) </a>
+ <i>Hoved. ib. pag. 614.</i></blockquote>
+
+<p>Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, &amp;
+cassidem, &amp; clypeum, &amp; lanceam; &amp; omnis miles habeat tot
+loricas, &amp; cassides &amp; clypeos, &amp; lanceas, quot habuerit feoda
+militaria in dominio suo.</p>
+
+<p>Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad
+valentiam 16 marcarum habeat loricam, &amp; cassidem, &amp; clypeum,
+&amp; lanceam: Quicunque liber laicus habuerit in Catallo
+ad valentiam 10 marcarum habeat hambergellum, &amp; capelet
+ferri, &amp; lanceam; &amp; omnes Burgenses &amp; tota communia
+<span class="pagenum"><a name="p300" id="p300">300</a></span>
+liberorum hominum habeant Wambais &amp; capelet ferri &amp; lanceam;
+&amp; unusquisque <i>juret</i> quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit,
+&amp; Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis
+fidem portabit, &amp; hæc arma in suo servitio tenebit <i>secundum
+præceptum</i> suum, &amp; ad fidem Domini Regis &amp; regni sui.</p>
+
+<p>Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec
+præstet, nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo
+modo ab homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum,
+nec per donum, nec per vadium, nec aliquo alio modo.</p>
+
+<p>Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi
+suo; &amp; si hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit,
+si quis fuerit, ille eum qui habebit in custodia, habeat similiter
+custodiam armorum, &amp; inveniet hominem qui armis uti
+possit in servitio Domini Regis, si opus fuerit donec hæres de
+tali ætate sit, quod arma portare possit, &amp; tunc ea habeat.</p>
+
+<p>Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum
+habere oportuerit secundum hanc assisam, ea vendat, vel det,
+vel sic a se alienet alicui homini, qui ea in servitio Domini
+Regis in Anglia retineat. Et nullus eorum plura arma retineat,
+quam eum secundum hanc assisam habere oportuerit.</p>
+
+<p>Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat,
+sed ea vendat, vel det, vel alio modo a se removeat;
+ita quod remaneant in servitio Domini Regis Angliæ.</p>
+
+<p>Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum
+Domini Regis: nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab
+Anglia, nec mercator nec alius ea ab Anglia portet.</p>
+
+<p>Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios
+liberos &amp; legales homines de hundredis &amp; visnetis, &amp; de burgis,
+quod viderint expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli,
+secundum quod eum habere oportuerit, loricam, &amp; galeam,
+&amp; lanceam, &amp; clypeum, secundum quod dictum est; sc. quod
+separatim nominabunt eos omnes de hundredis suis, &amp; visnetis,
+&amp; burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel in redditu:
+Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores &amp; alios, faciant
+imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, &amp;
+qui secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint,
+&amp; postea coram eis in communi audientia illorum
+<span class="pagenum"><a name="p301" id="p301">301</a></span>
+faciant legere hanc assisam de armis habendis, &amp; eos jurare, quod
+ea arma habebunt secundum valentiam prædictam catallorum,
+vel reddituum, &amp; ea tenebunt in servitio Domini Regis secundum
+hanc prædictam assisam, in præcepto &amp; fide Dom. Regis
+Henrici filii Matildis Imperatricis, &amp; regni sui.</p>
+
+<p>Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint
+hæc arma, non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ
+in Comitatu illo erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu
+coram eis.</p>
+
+<p>Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint,
+&amp; non fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster
+ad Octavas S. Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum
+sacramentum suum, sicut se &amp; omnia sua diligit; &amp; ei præcipiatur,
+quod infra prædictum festum S. Hilarii habeat arma
+secundum quod ad eum pertinet habendum.</p>
+
+<p>Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ
+sunt, quod qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum
+est; Dominus Rex capiet se ad eorum membra, &amp; nullo
+modo capiet ab eis terram &amp; catalla.</p>
+
+<p>Item nullus juret super legales &amp; liberos homines, qui non
+habeat sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo.</p>
+
+<p>Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ
+sunt, quod nullus, sicut seipsum &amp; omnia sua diligit, emat vel
+vendat aliquam navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis
+deferat, vel deferri faciat, mairemam extra Angliam.</p>
+
+<p>Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum
+armorum, nisi liber homo.</p>
+
+<p><i>Rogerus</i> Archiepiscopus <i>Eboracensis</i> hoc in valetudine sua judicium
+tulerat<a id="footnotetag369" name="footnotetag369"></a>
+<a href="#footnote369"><sup class="sml">369</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote369" name="footnote369"><b>Note 369: </b></a>
+<a href="#footnotetag369"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 615.</i></blockquote>
+
+<p>Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam
+(i. testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.</p>
+
+<p>Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset;
+Rex hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum
+ministris, ad fiscum redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus
+præ se ferens. Mandat insuper Justitiariis suis, quod
+<span class="pagenum"><a name="p302" id="p302">302</a></span>
+diligentem inquisitionem facerent de pecuniis Archiepiscopi, inventam
+sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab <i>Hugone</i>
+Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas
+erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo
+totidem recepisse, &amp; leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus,
+operibusque charitatis distribuisse: &amp; qui eas habere
+voluerit, colligat (inquit) per me nunquam colligentur. Responsione
+Rex accensus, saisiari jubet castellum ejus Dunelmense,
+affligique ipsum modis omnibus.</p>
+
+<p><i>Neubrigensis</i><a id="footnotetag370" name="footnotetag370"></a>
+<a href="#footnote370"><sup class="sml">370</sup></a> ait, eum non pauca millia marcarum argenti
+in thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa
+omnia diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse:
+dicentem, thesauros a quocunque usque ad mortem repositos,
+solius Principis in bonis esse.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote370" name="footnote370"><b>Note 370: </b></a>
+<a href="#footnotetag370"> (retour) </a> <i>Neub. lib. 3. c. 5.</i></blockquote>
+
+<p>Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem
+Archiepiscopi, viro pecunioso<a id="footnotetag371" name="footnotetag371"></a>
+<a href="#footnote371"><sup class="sml">371</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote371" name="footnote371"><b>Note 371: </b></a>
+<a href="#footnotetag371"> (retour) </a> <i>Neub. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><i>Henricus</i> Rex filius in festo S. <i>Barnabæ</i> Torroinnæ obiit in Castello
+Martel, <i>A.</i> 1183.</p>
+
+<p>Anno 1184<a id="footnotetag372" name="footnotetag372"></a>
+<a href="#footnote372"><sup class="sml">372</sup></a>. <i>Gilbertus</i> de <i>Plumtun</i>, Miles nobilis, coram
+Rege &amp; <i>Ranulfo</i> de <i>Glanvilla</i> Justitiario Angliæ, convictus est
+de raptu, &amp; suspendio judicatus. Dum autem <i>Wigorniæ</i> duceretur
+ad patibulum, clamante populo eum justum esse &amp; innocentem;
+accurrit, in articulo <i>suspensionis</i>, Episcopus civitatis,
+ministrisque &amp; carnifici prohibet sub anathemate, ne die illa
+(erat quippe Dominica, &amp; festum S. Mariæ Magdalenæ) eum
+morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex interea
+vitam cedit, non ignarus a <i>Glanvilla</i> prosecutum ex invidia,
+ut suspensi uxorem, filiam Rogeri <i>Galewast</i>, cum hæreditate
+ejus, <i>Reinero</i> Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret.
+A morte tamen liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad
+Regis obitum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote372" name="footnote372"><b>Note 372: </b></a>
+<a href="#footnotetag372"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 622.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Thomas filius Bernardi, Justitiarius summus obit.</i></span>Eodem anno<a id="footnotetag373" name="footnotetag373"></a>
+<a href="#footnote373"><sup class="sml">373</sup></a> obiit <i>Thomas</i> filius Bernardi, qui, post decessum
+<i>Alani</i> de <i>Neovilla</i>, constitutus erat summus Justitiarius
+<span class="pagenum"><a name="p303" id="p303">303</a></span>
+omnium forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto,
+divisit Dominus Rex forestas suas Angliæ in diversas partes, &amp;
+unicuique partium præfecit 4 Justitiarios, viz. 2 Clericos, &amp; 2
+Milites; &amp; 2 servientes de domo &amp; familia ipsius, custodes venationis
+&amp; viridis super omnes alios forestarios, tam Regis quam
+Militum &amp; Baronum: Et misit eos placitare placita forestæ,
+secundum <i>suprascriptam Assisam forestæ</i>. Hæc <i>Hovedenus</i>; sed <i>Assisa</i>
+de qua loquitur in libro edito non habetur<a id="footnotetag374" name="footnotetag374"></a>
+<a href="#footnote374"><sup class="sml">374</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote373" name="footnote373"><b>Note 373: </b></a>
+<a href="#footnotetag373"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 624.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote374" name="footnote374"><b>Note 374: </b></a>
+<a href="#footnotetag374"> (retour) </a> At <i>Clarkenwell, an. 1184. H. 23.</i> touching the
+ King's going to <i>Jerusalem</i> War. <i>pag. 108. col. 2</i>. At
+ <i>Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111</i>.</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Lond. de subsidio Terræ Sanctæ.</i></span>Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex <i>magnum Concilium
+Londini</i> tenuit<a id="footnotetag375" name="footnotetag375"></a>
+<a href="#footnote375"><sup class="sml">375</sup></a>: Cui aderant ipse Rex &amp; <i>Patriarcha</i>
+Hierosolymorum; Episcopi, Abbates, <i>Comites</i>, &amp; <i>Barones</i>
+regni Angliæ, &amp; <i>Guilielmus</i> Rex Scotiæ, &amp; David frater ejus,
+cum Comitibus &amp; Baronibus terræ suæ. Consulitur de subsidio
+ferendo <i>Terræ Sanctæ</i>, quod dictus Patriarcha, &amp; per Epistolam
+ipse Lucius Papa, votum Regis memorans &amp; inculcans, vehementer
+flagitant. Universis autem post deliberationem placuit,
+quod Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum
+Regem Franciæ: &amp; sic soluto Concilio, Dominus Rex dedit
+universis hominibus suis, tam Clericis quam Laicis, licentiam
+capiendi crucem.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote375" name="footnote375"><b>Note 375: </b></a>
+<a href="#footnotetag375"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137.</i></blockquote>
+
+<p>Unde factum est<a id="footnotetag376" name="footnotetag376"></a>
+<a href="#footnote376"><sup class="sml">376</sup></a> quod <i>Baldewinus</i> Cantuariensis Archiepiscopus,
+&amp; Ranulfus <i>Glanvilla</i> Justitiarius Angliæ, &amp; Walterus
+Rothomagensis Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop.
+&amp; alii quamplures Episcopi transmarini &amp; cismarini, &amp; fere omnes
+Comites &amp; Barones &amp; Milites Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ,
+&amp;c. crucem ceperunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote376" name="footnote376"><b>Note 376: </b></a>
+<a href="#footnotetag376"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 629.</i></blockquote>
+
+<p>Rex recusat coronam Jerus. <i>Mat. Par.</i></p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Deinde Rex<a id="footnotetag377" name="footnotetag377"></a>
+<a href="#footnote377"><sup class="sml">377</sup></a> in die Dominica quæ vocatur <i>Lætare</i> Jerusalem,
+quæ illo anno pridie Cal. Aprilis evenit, <i>Windesoriæ</i>
+fecit Johannem filium suum, Militem, &amp; statim misit eum in
+<i>Hiberniam</i>, &amp; inde eum Regem constituit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Johannes filius Henr. Rex Hiberniæ constituitur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote377" name="footnote377"><b>Note 377: </b></a>
+<a href="#footnotetag377"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+<p>Misit etiam hoc anno<a id="footnotetag378" name="footnotetag378"></a>
+<a href="#footnote378"><sup class="sml">378</sup></a> Rex nuntios suos ad <i>Urbanum</i> Papam,
+&amp; ab eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in
+<span class="pagenum"><a name="p304" id="p304">304</a></span>
+<i>Regem</i> coronaret Hiberniæ: quod Papa &amp; bulla sua confirmavit,
+&amp; coronam misit de penna pavonis auro contextam.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+<p class="sml"><i>Urbanus Papa Joh. coronandi potestatem concedit.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote378" name="footnote378"><b>Note 378: </b></a>
+<a href="#footnotetag378"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 631.</i></blockquote>
+
+<p>A. D. 1186<a id="footnotetag379" name="footnotetag379"></a>
+<a href="#footnote379"><sup class="sml">379</sup></a>. <i>Matildis</i> Imperatrix moritur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote379" name="footnote379"><b>Note 379: </b></a>
+<a href="#footnotetag379"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p>Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an.
+1187. <i>Octavianum</i> Cardinalem &amp; <i>Hugonem de Nunant</i> ad Regem
+misit<a id="footnotetag380" name="footnotetag380"></a>
+<a href="#footnote380"><sup class="sml">380</sup></a>, commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum
+ibi <i>Johannem</i> filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote380" name="footnote380"><b>Note 380: </b></a>
+<a href="#footnotetag380"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 634.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Conventio inter R. Angliæ &amp; Franciæ de cruce Hieros.
+suscipiend.</i></span>12. Cal. Febr. die S. Agnetis<a id="footnotetag381" name="footnotetag381"></a>
+<a href="#footnote381"><sup class="sml">381</sup></a>, Reges Franciæ &amp; Angliæ
+ex pacto conveniunt inter <i>Gisortium</i> &amp; <i>Trie</i>, cum Archiepiscopis,
+Episcopis, <i>Comitibus</i> &amp; <i>Baronibus</i> regnorum suorum. Conventui
+aderat <i>Guilielmus</i> Archiepiscopus <i>Tyri</i>, qui insigni sua
+prædicatione, hostiles Regum animos commulsit invicem, eoque
+perduxit, ut amici facti, in illa die, de manu sua crucem receperint.
+Ut autem ipsi gentes suæ seorsum cognoscerentur, Rex
+<i>Franciæ</i> &amp; gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex <i>Angliæ</i>, cum
+gente sua, cruces albas; &amp; <i>Philippus</i> Comes <i>Flandriæ</i>, cum gente
+sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum sibi
+&amp; itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote381" name="footnote381"><b>Note 381: </b></a>
+<a href="#footnotetag381"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 641.</i>
+</blockquote>
+
+<p><i>Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum
+in Cenomannia, &amp; sancitum denuo hic in Anglia<a id="footnotetag382" name="footnotetag382"></a>
+<a href="#footnote382"><sup class="sml">382</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote382" name="footnote382"><b>Note 382: </b></a>
+<a href="#footnotetag382"> (retour) </a> <i>Hoved. ut supra.</i></blockquote>
+
+<p><i>Henricus</i> Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur)
+<i>Cenomannum</i> venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout
+sequitur.</p>
+
+<p>Quod unusquisque decimam reddituum &amp; mobilium suorum in
+eleemosynam dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc
+anno, exceptis armis, &amp; equis, &amp; vestibus militum, &amp; exceptis
+equis, &amp; libris, &amp; vestibus, &amp; vestimentis, &amp; omnimoda
+capella Clericorum, &amp; lapidibus pretiosis tam Clericorum
+quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab Archiepiscopis,
+Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis Parochiis,
+super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non
+<span class="pagenum"><a name="p305" id="p305">305</a></span>
+dederit, sub præsentia &amp; conscientia illorum qui debent interesse.</p>
+
+<p>Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente
+Presbytero parochiæ, &amp; Archipresbytero, &amp; uno Templario,
+&amp; uno Hospitalario, &amp; serviente Domini Regis, &amp; Clerico
+Regis, &amp; serviente Baronis, &amp; Clerico ejus, &amp; Clerico
+Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus dederit
+quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui
+jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse,
+&amp; tum oportebit illum superaddere quod minus dedit.</p>
+
+<p>Clerici autem &amp; Milites, qui crucem acceperint, nihil de
+decima illa dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines
+eorum debuerint ad opus illorum, colligetur per supradictos,
+&amp; eis totum reddetur.</p>
+
+<p>Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum
+suorum, facient nunciari in die Natalis, &amp; S. Stephani,
+&amp; S. Johannis, ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem
+B. Virginis Mariæ, penes se colligat, &amp; sequenti
+die deinceps, illis Præsentibus qui dicti sunt, ad locum quo vocatus
+fuerit, unusquisque legitime persolvat.</p>
+
+<p>Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus
+vel Laicus crucem susceperit, ab omnibus peccatis de
+quibus poenituerit, &amp; confessus fuerit, authoritate Dei &amp; beatorum
+Apostolorum Petri &amp; Pauli, liberatus est, &amp; absolutus.</p>
+
+<p>Depositum autem est a Regibus &amp; Archiepiscopis, &amp; aliis principibus
+terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc
+iter non accipient, decimas reddituum &amp; mobilium suorum hujus
+anni, &amp; omnium catallorum suorum, tam in auro quam
+in argento, &amp; omnibus aliis, dabunt: Exceptis vestibus, &amp; libris,
+&amp; vestimentis Clericorum, Capellanorum, &amp; lapidibus
+pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; &amp; exceptis equis &amp;
+armis, &amp; vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus.</p>
+
+<p>Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, &amp; servientes,
+qui hoc iter accipient, decimas terrarum suarum &amp; hominum
+suorum habebunt, &amp; nihil pro se dabunt.
+<span class="pagenum"><a name="p306" id="p306">306</a></span></p>
+
+<p>Burgenses vero &amp; rustici, qui sine <i>licentia</i> Dominorum suorum
+crucem acceperint, nihilominus decimas dabunt.</p>
+
+<p>Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, &amp; quod
+nullus ludat ad aleas vel ad decios; &amp; quod nullus post proximum
+Pascha utatur vario, vel crisio, vel sabellina, vel escarleta:
+&amp; quod omnes contenti sint duobus ferculis. Et quod nullus
+aliquam mulierem secum ducat in peregrinatione, nisi forte aliquam
+lotricem peditem, de qua nulla habeatur suspicio: &amp; quod
+nullus habeat pannos decisos, vel laceratos.</p>
+
+<p>Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus
+redditus suos ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus
+anni integre habeat; &amp; transito anno creditor redditus rehabeat,
+ita quod fructus quos inde receperit, in solutione debiti
+computentur; &amp; debitum post susceptionem crucis quamdiu
+debitor erit in peregrinatione non usuret.</p>
+
+<p>Statutum est, quod omnes Clerici &amp; Laici, qui in hac peregrinatione
+proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos,
+sive Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter
+arripuerint, usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid
+de creditoribus contingat, fructus omnium reddituum quos in
+vadio habebunt, a prædicto Pascha, usque ad tres annos integre
+percipiant.</p>
+
+<p>Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit,
+pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit
+ad sustentationem servientium suorum, &amp; ad auxilium Jerosolymitanæ,
+&amp; ad sustentationem pauperum dividet, juxta consilium
+discretorum virorum, qui ad hoc constituentur.</p>
+
+<p>Hæc omnia supradicta statuta sunt &amp; disposita ab Henrico
+Rege Angliæ, in præsentia:</p>
+
+<p>
+<i>Rich.</i> fil. Regis Com. Pictaviæ.<br>
+<i>Wil. Turon.</i> Archiep.<br>
+<i>Baldewini</i> Cant. Archiep.<br>
+<i>Walteri Rothomag.</i> Archiep.<br>
+<i>Johannis</i> Ebroicens. Episc.<br>
+<i>M.</i> Namnetens. Episc.<br>
+<i>Hugonis</i> de Nunant. Cestrensis Electi.<br>
+<i>Lisardi</i> Sagiensis Electi.<br>
+<i>Radulfi</i> Andegavens. Epis.<br>
+<i>R.</i> Cenomanensis Episc.
+</p>
+
+
+
+<span class="pagenum"><a name="p307" id="p307">307</a></span>
+
+
+<p>Et in præsentia Baronum <i>Andegaviæ</i>, <i>Cenomanniæ</i> &amp; <i>Turonorum</i>
+apud Cenomannum.</p>
+
+<p>Vide hæc non tam integre apud <i>Neubrig.</i> lib. 3. cap. 22.
+p. 289.</p>
+
+
+<p><i>Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188</i><a id="footnotetag383" name="footnotetag383"></a>
+<a href="#footnote383"><sup class="sml">383</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote383" name="footnote383"><b>Note 383: </b></a>
+<a href="#footnotetag383"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh.</i></blockquote>
+
+<p>Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; &amp; statim
+postea magnum celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum,
+Comitum &amp; Baronum, &amp; aliorum multorum tam Clericorum
+quam Laicorum, apud Gaintington<a id="footnotetag384" name="footnotetag384"></a>
+<a href="#footnote384"><sup class="sml">384</sup></a>. Ubi in publica audientia
+recitari fecit omnia supradicta capitula quæ constituerat (in
+Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, Baldewinus
+Cantuariensis Archiepiscopus, &amp; Gilbertus Roffensis Episcopus,
+ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege &amp;
+Principibus suis verbum Domini, &amp; salutiferæ crucis mysterium;
+ad quorum prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem
+receperunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote384" name="footnote384"><b>Note 384: </b></a>
+<a href="#footnotetag384"> (retour) </a> <i>Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Decimæ colligentur pro itinere Hierosol.</i></span>Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos &amp; Laicos
+per singulos Comitatus Angliæ ad <i>decimas colligendas</i> secundum
+prædictam præordinationem in terris suis transmarinis constitutam.
+Sed de singulis urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores,
+viz. de Londonia 200, &amp; de Eboraco 100, &amp; de aliis
+urbibus secundum quantitatem earum, &amp; fecit omnes sibi præsentari
+diebus &amp; locis statutis, de quibus cepit decimam mobilium
+suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui
+noverant redditus &amp; mobilia eorum. Si quos autem invenisset
+rebelles, statim fecit eos incarcerari, &amp; in vinculis teneri, donec
+ultimum quadrantem persolverent.</p>
+
+<p>Similiter fecit de <i>Judæis</i> terræ suæ, unde inæstimabilem sibi
+acquisivit pecuniam.</p>
+
+<p>Deinde misit <i>Hugonem</i> Dunelmensem Episcopum, &amp; alios
+Clericos &amp; Laicos ad <i>Willielmum</i> Regem Scottorum pro <i>decimis
+<span class="pagenum"><a name="p308" id="p308">308</a></span>
+colligendis</i><a id="footnotetag385" name="footnotetag385"></a>
+<a href="#footnote385"><sup class="sml">385</sup></a> in terra sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit
+eis inter <i>Wrec</i> &amp; <i>Brigeham</i> in <i>Loenas</i>, &amp; non permittens eos
+terram suam pro decimis colligendis intrare, obtulit se daturum
+Domino suo Regi Angliæ quinque millia marcarum argenti,
+pro supradictis decimis, &amp; pro castellis suis rehabendis, sed Rex
+Angliæ facere noluit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote385" name="footnote385"><b>Note 385: </b></a>
+<a href="#footnotetag385"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 642.</i>
+</blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Gilbertus de Ogerstan in latrocinio deprehensus punitur.</i></span>Eodem anno<a id="footnotetag386" name="footnotetag386"></a>
+<a href="#footnote386"><sup class="sml">386</sup></a> <i>Gilbertus</i> de <i>Ogerstan</i> frater <i>Templi</i>, a Domino
+Rege Angliæ electus &amp; constitutus cum aliis tam Clericis quam
+Laicis ad decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio,
+quem cum Dominus Rex ratione judicii damnare posset: tamen
+tradidit eum Magistro Templi Londoniarum, ut secundum ordinis
+sui statum tractaretur; quem Magister Templi suscipiens, vinculis
+mancipavit, &amp; diversis poenis afflixit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote386" name="footnote386"><b>Note 386: </b></a>
+<a href="#footnotetag386"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 649.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Variorum furtorum poena in Suffliete.</i></span>Curia de <i>Suffliete</i> dicit &amp; parata est probare, quod tempore
+Domini Gi. Episcopi<a id="footnotetag387" name="footnotetag387"></a>
+<a href="#footnote387"><sup class="sml">387</sup></a> venit quidam homo Parmentarius nomine,
+&amp; furatus est bladum nocte de granario Monachorum in
+<i>Suffliete</i>, cum quo blado captus est &amp; in eadem curia incarceratus,
+&amp; habuit judicium suum in eadem curia de <i>Suffliete</i>, scil. quod ivit
+ad aquam apud <i>Suttune</i>, &amp; fuit mundus. Et tunc fuit Coronarius
+Domini Regis <i>Osbernus</i> Monachus, qui præsens fuit ad illud judicium
+faciendum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote387" name="footnote387"><b>Note 387: </b></a>
+<a href="#footnotetag387"> (retour) </a> <i>Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus
+ Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. &amp; decessit 24.
+ Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud
+ Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II.</i></blockquote>
+
+<p>Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, <i>Jordanus</i>
+nomine, furatus est pannos <i>Walderi</i> fabri, cum quibus pannis
+captus est &amp; ligatus in curia de <i>Suffliete</i>, sed quia negavit contra
+omnes, recessit quietus per judicium curiæ, &amp; abjuravit patriam:
+Et ibi fuit idem Osbernus Coronarius Domini Regis.</p>
+
+<p>Item duæ mulieres venerunt in villam de <i>Suffliete</i>, quæ furatæ
+fuerant multos pannos in villa de <i>Croindone</i>, &amp; secuti sunt
+eas homines ejusdem villæ de <i>Croindone</i>, quorum pannos furtive
+apportaverant usque in villam de <i>Suffliete</i>, &amp; ibi captæ fuerant
+&amp; incarceratæ, &amp; habuerunt judicium suum in curia de
+<i>Suffliete</i>, ad portandum calidum ferrum, quarum una fuit salva
+&amp; altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole. Et hoc
+<span class="pagenum"><a name="p309" id="p309">309</a></span>
+totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet
+judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et <i>Paulus de Stanes</i>
+fuit tunc Cacherellus de hundredo de <i>Acstane</i>. Et per totum illud
+tempus Robertus de <i>Hecham</i> Monachus fuit Custos de Manerio
+de <i>Suffliete</i>, &amp; ad mulieres judicandas fuit Dominus Henricus
+de <i>Cobeham</i>, &amp; alii plures homines discreti de patria. <i>Ex
+vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ.</i></p>
+
+<p>Cum prædones Danorum <i>Frekeham</i> &amp; <i>Iselham</i>, quod Rex
+<i>Alvredus</i> dedit, spoliando vendidissent, S. <i>Dunstanus</i> illud eripuit,
+&amp; Ecclesiæ Roffensi restituit. Idem Sanctus <i>Ethelredum</i>
+Regem, fratrem Sancti <i>Edwardi</i> Martyris, a vastatione Ecclesiæ
+Roffensis (nescio qua causa furibundus Rex quam conceperat)
+C. lib. prohibuit<a id="footnotetag388" name="footnotetag388"></a>
+<a href="#footnote388"><sup class="sml">388</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote388" name="footnote388"><b>Note 388: </b></a>
+<a href="#footnotetag388"> (retour) </a> <i>Ita MS. Spelmanni, sententia non completa.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Lex contra ormannos lata.</i></span>Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum
+cohibendam insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. <i>Petri
+de Dunstaple</i><a id="footnotetag389" name="footnotetag389"></a>
+<a href="#footnote389"><sup class="sml">389</sup></a>. Henricus Rex II. dedit <i>Hugoni de Curnay</i> manerium
+de Houcton cum omnibus pertinentiis, tenendum in forma
+qua ipse illud tenuit &amp; habebat. Mox autem post hæc <i>Hugo
+de Curnay</i>, per legem contra Normannos in Anglia editam, ab
+Anglia exulabat: &amp; Dominus Rex omnes terras ejus pro beneplacito
+suo dedit, &amp;c. Sententiam legis non reperio: terras autem
+<i>Hugonis de Cornaco</i> proditoris, Rex Johannes dedit Johanni
+Marescallo<a id="footnotetag390" name="footnotetag390"></a>
+<a href="#footnote390"><sup class="sml">390</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote389" name="footnote389"><b>Note 389: </b></a>
+<a href="#footnotetag389"> (retour) </a> <i>Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote390" name="footnote390"><b>Note 390: </b></a>
+<a href="#footnotetag390"> (retour) </a> <i>A Britanno, pag. 347.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Vita Henrici a Radulpho Nigro descripta.</i></span>Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &amp;c.
+infra. Obiit Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus
+Angliæ regnum <i>Henricus</i>, servos, spurios, caligarios, cubiculi,
+mensæ, regno præfecit; &amp; ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules,
+Tribunos, Municipes, Forestarios, super provincias
+constituit. Illustres ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos,
+patrimoniis omnino privavit, vel subdole portionibus detractis
+decrustando sensim adnichilavit. Ex cubiculariis &amp; aulæ nugatoribus
+Episcopos, Abbates, factos authoritate propria, ad officium
+apparitorum revocavit: &amp; quem præsulem crearat ex præside,
+in præsidatum recreavit ex præsule. Monasteriis vacantibus
+<span class="pagenum"><a name="p310" id="p310">310</a></span>
+sollicite disposuit, non qualiter beatus Gregorius subarando,
+sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando coluit.
+Abbates ypodromos &amp; canum custodes fecit. Possessiones Ecclesiarum
+confiscavit, &amp; quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens
+revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed
+relicta Ecclesiæ callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.</p>
+
+<p>Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas
+colligendi, aut sylvestria &amp; invia in agriculturam agendi, potestatem
+concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam
+dedit, qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur,
+cum decessores nulla linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores
+ducere, filias nuptui dare præter Regis conscientiam inhibuit,
+&amp; transgressores tanquam reos læsæ majestatis punivit. Hæredes
+omnium quos avus suus extulerat, &amp; qui ei in subigenda Anglia
+constanter assistebant, cognatos quoque suos, tanquam aspides
+exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, &amp; avum sequens in
+flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras exercens,
+consortia hominum declinans, sub tectis &amp; scopulis inviis
+se sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius
+stupris vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris
+inclusit.</p>
+
+<p>Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor
+Sacramenti præstiti præsente patris corpore.</p>
+
+<p>Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis
+novas leges quas <i>assisa</i> vocant edidit<a id="footnotetag391" name="footnotetag391"></a>
+<a href="#footnote391"><sup class="sml">391</sup></a>. <i>Danegeldum</i> avitum innovavit.
+Judæorum Legem Christianismo præposuit, &amp; eis succedens
+usuras capiendo judaizabat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote391" name="footnote391"><b>Note 391: </b></a>
+<a href="#footnotetag391"> (retour) </a> Il faut toujours se défier des portraits que les
+ anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé
+ au Conquérant, &amp; qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes
+ Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée
+ qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en
+ rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la
+ Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à
+ consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix
+ Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois
+ n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à
+ un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister
+ parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le
+ joug. <i>Voyez</i> ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist.
+ d'Anglet. 2e vol.</blockquote>
+
+<p>Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens:
+<span class="pagenum"><a name="p311" id="p311">311</a></span>
+Clericos ad sanguinis judicium &amp; duplicem contritionem attrahere.
+Expulso beato Thoma consanguineos ejus &amp; Commessarios proscripsit,
+ipso in Ecclesia interfecto, persecutoribus ejus patrocinium
+præstitit. Laicos apostatare compulit. Juratus se tria Monasteria
+constructurum duos ordines transvertit, personas de loco
+ad locum transferens: Meretrices alias aliis Cenomanicas Anglis
+substituens. Aurum &amp; argentum sub voti prætextu in truncos
+convertit de <span class="sc">XX</span> solidis duos denarios extorquens, &amp; in
+hoc facinus Regem Francorum induxit; sicut &amp; cunctis Principibus
+Christianum nomen profitentibus auctor mali &amp; exemplar
+inauditi fuit flagitii. Consanguineos in tertio gradu connubere
+mos illi celeberrimus. Corruptus a <i>Ricardo</i> Archiepiscopo monetam
+corrumpi permisit, corruptores tandem suspendio decedere
+compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis terræ
+carnem eorum dedit, &amp; sata pauperum, loca pascuæ fecit.
+Causam fidei læsæ &amp; advocationis Ecclesiarum in Curia decidi
+constituit. Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio
+nec unus ex millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum
+manibus &amp; pedibus truncavit. Comites &amp; Episcopos in servitutem
+fossandi; &amp; cæterorum operum servilium coegit. Tributarius
+exteris, in domesticos prædo, Scutagiis, recognitionibus, &amp;
+variis angarium alluvionibus, fere omnes depressit. Omne jus
+populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica omnium enervavit,
+libertatibus omnium insidians quasi e specula.</p>
+
+<p>Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis
+corruptas, &amp; oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes
+mechanicos creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis
+fecit universos. Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam
+semper in exitu præter duos annos vitæ ultimos blandam
+expertus.</p>
+
+<p>Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum
+præteriit &amp; in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat,
+&amp; crescentem auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium
+ingressus picturæ aut susurrio vacabat, horas regulares quasi aconitum
+fugiebat. Presbyteros noxios compeditos habuit in vinculis,
+nullam distinctionem habens Clerici aut rustici, Abbatis vel
+cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis cavillacissimus,
+<span class="pagenum"><a name="p312" id="p312">312</a></span>
+ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione suspendit;
+ut eis diutius abuteretur, &amp; cum prius debeant Clerici
+&amp; Monachi in Episcopos &amp; Abbates canonice eligi, quam consecrari
+vel benedici; hodie prius in Anglia consecrantur &amp; benedicuntur,
+nunquam enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur
+inter eligentes serens discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum,
+ut factionem propriam aliena malignitate obnubilaret
+&amp; hæc ei causa excidii præcipua.</p>
+
+<p><i>Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister
+Radulfus Niger, qui accusatus apud prædictum
+Principem, &amp; in exilium pulsus; ob
+expulsionis injuriam atrociora quam decuit de
+tanto &amp; tam serenissimo Rege mordaci stylo
+conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis
+ubique habebatur reticendo, atque prava
+ejus opera absque alicujus excusationis palliatione
+replicando cum pleraque de his quæ
+commemoravit in pluribus articulis aliquantulam
+admittant excusationem; si gestorum
+ejus intentio justo libramine ponderetur; si
+regiæ potestatis lubrica libertas pensetur, quæ
+cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum
+vitiis facile favent inferiores, prompti
+ad adulandum, cum &amp; impunitas præstet audaciam,
+divitiæ vero acuant &amp; accendant culpam.</i></p>
+
+<p><i>Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus
+Abbas Cisterciensium qui ad Radulphi Nigri
+Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116.
+annorum appendices fecit. V. Baleus.</i></p>
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>RICHARDUS. I.</h3>
+
+<p>Episcopi &amp; Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo
+ducunt in Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis
+Evangeliis cum plurimorum sanctorum reliquiis: <span class="side"><i>Rex jurat.</i></span><i>Rex</i> coram
+Clero &amp; populo juravit.</p>
+
+<p>Quod pacem, honorem, &amp; reverentiam, omnibus diebus
+vitæ suæ portabit Deo &amp; sanctæ Ecclesiæ &amp; ejus ordinatis. Juravit
+etiam; quod populo sibi commisso rectam justitiam exercebit,
+&amp; quod malas Leges &amp; iniquas consuetudines, si aliquæ
+fuerint in regno suo, delebit, et bonas observabit.</p>
+
+<p>Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus
+vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus
+est ex parte Dei, &amp; prohibitus.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Coronatur.</i></span>Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta
+tenere, quæ fecit: Respondens vero se per auxilium
+Dei, bona fide observaturum omnia supradicta; coronatus est.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p313" id="p313">313</a></span>
+
+<p><i>Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.<a id="footnotetag392" name="footnotetag392"></a>
+<a href="#footnote392"><sup class="sml">392</sup></a></i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote392" name="footnote392"><b>Note 392: </b></a>
+<a href="#footnotetag392"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 658.</i></blockquote>
+
+<p>Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis)
+venit Rex ad Abbatiam de <i>Pipewel</i>, &amp; congregatis ibi <i>Baldwino</i>
+Cant. Archiep. &amp; <i>Waltero</i> Rothomagensi Archiepiscopo; &amp;
+<i>Johanne</i> Dublinensi Archiepiscopo, &amp; <i>Formale</i> Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque
+Angliæ Episcopis, &amp; <i>Albino</i> Fernensi
+Episcopo, &amp; <i>Concerde</i> Hegibonensi Episcopo, &amp; Abbatibus &amp;
+Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit Episcopales &amp;
+Ecclesiasticas dignitates.</p>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Ran. de Glanvilla deponitur.</i><br><br>
+<i>Omnia vendit.</i></span>Deposuit<a id="footnotetag393" name="footnotetag393"></a>
+<a href="#footnote393"><sup class="sml">393</sup></a> a <i>Ballivis</i> (id est officiis) suis, <i>Ranulphum de
+Glanvilla</i> Justitiarium Angliæ, &amp; omnes fere Vice-comites Angliæ,
+&amp; ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit.
+Exposuit autem omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri
+affluentius expediret) Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas,
+prædia, immunitates privilegia; perceptisque ab <i>Hugone</i>
+Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis argenti<a id="footnotetag394" name="footnotetag394"></a>
+<a href="#footnote394"><sup class="sml">394</sup></a>, eum &amp; Guilielmum
+Comitem Albemarliæ constituit summos Angliæ Justitiarios,
+&amp; associavit eis in regimine regni, Willielmum Marescallum,
+&amp; Gaufridum filium Petri, &amp; Willielmum <i>Bruera</i> &amp; Robertum
+de <i>Wihtefeld</i>, &amp; Rogerum filium <i>Remfredi</i>.</p>
+
+<p><i>Generale Concilium Londoniis<a id="footnotetag395" name="footnotetag395"></a>
+<a href="#footnote395"><sup class="sml">395</sup></a> sub Novembri in auxilium
+Terræ sanctæ. An. Dom. 1189.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote393" name="footnote393"><b>Note 393: </b></a>
+<a href="#footnotetag393"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 148.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote394" name="footnote394"><b>Note 394: </b></a>
+<a href="#footnotetag394"> (retour) </a> <i>Hoved. pag 658.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote395" name="footnote395"><b>Note 395: </b></a>
+<a href="#footnotetag395"> (retour) </a> <i>Al. Westm.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex &amp; Proceres nunciant se diem &amp; locum convenitus
+jurasse.</i></span>Mense Octobris<a id="footnotetag396" name="footnotetag396"></a>
+<a href="#footnote396"><sup class="sml">396</sup></a> <i>Rothrodus</i> Comes de <i>Pertico</i> &amp; alii Nuntii
+<i>Philippi</i> Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad <i>Richardum</i>
+Regem Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio
+Parisiis juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, &amp; omnes Principes
+regni sui qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente
+immutabiliter erunt apud <i>Vizeliacum</i><a id="footnotetag397" name="footnotetag397"></a>
+<a href="#footnote397"><sup class="sml">397</sup></a> ad Clausum Paschæ;
+inde Jerosolymam ituri; &amp; in testimonium illius sacramenti
+Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam petens ab
+<span class="pagenum"><a name="p314" id="p314">314</a></span>
+eo ut ipse &amp; Comites, &amp; Barones sui facerent illi simili modo
+securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum<a id="footnotetag398" name="footnotetag398"></a>
+<a href="#footnote398"><sup class="sml">398</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote396" name="footnote396"><b>Note 396: </b></a>
+<a href="#footnotetag396"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote397" name="footnote397"><b>Note 397: </b></a>
+<a href="#footnotetag397"> (retour) </a> <i>Al. Nize.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote398" name="footnote398"><b>Note 398: </b></a>
+<a href="#footnotetag398"> (retour) </a> <i>Al. Nize.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex &amp; Proceres Angliæ obvios se daturos jurant.</i></span>Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, &amp; Comites,
+&amp; Barones sui qui crucem susceperant in <i>generali Concilio</i> constituti
+apud Londonias<a id="footnotetag399" name="footnotetag399"></a>
+<a href="#footnote399"><sup class="sml">399</sup></a> juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis,
+quod per auxilium Dei immutabiliter venirent Vizeliacum
+in Clausum Paschæ, parati inde iter Jerosolymitanum arripere;
+&amp; prædictus Comes de Pertico &amp; cæteri Nuncii Regis Franciæ
+hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege Angliæ
+in Concilio illo, &amp; <i>Willielmus</i> Marescallus, &amp; quidam
+alii hoc idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis
+Regis Franciæ in eodem Concilio, &amp; misit inde Chartam
+suam Regi Franciæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote399" name="footnote399"><b>Note 399: </b></a>
+<a href="#footnotetag399"> (retour) </a> <i>Al. Westm.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Legatus siscitur &amp; illusus remittitur.</i></span>Hoc Anno mense Nov.<a id="footnotetag400" name="footnotetag400"></a>
+<a href="#footnote400"><sup class="sml">400</sup></a> <i>Johannes Anagninus</i> Cardinalis
+Legatus a latere Clementis Papæ III. ad litem componendam
+inter <i>Baldewinum</i> Cantuar. Archiepisc. &amp; Monachos S. Trinitatis
+<i>Cantuariæ</i>: <i>Doveriam</i> applicans, a Rege prohibetur injussus
+progredi. Rex interea Cantuariam proficiscitur, &amp; re composita,
+accersitus illuc Cardinalem fastu regio excepit. Sed illusum
+atque ægre hæc ferentem relegavit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote400" name="footnote400"><b>Note 400: </b></a>
+<a href="#footnotetag400"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 661.</i></blockquote>
+
+<p><i>Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Scotiæ excipitur.</i><br><br>
+<i>Homagium facit pro dignitatibus in Anglia.</i></span>Eodem anno Mense Novemb.<a id="footnotetag401" name="footnotetag401"></a>
+<a href="#footnote401"><sup class="sml">401</sup></a> <i>Gaufridus</i> Eboracensis electus
+una cum Baronibus Eboracensis Scyræ, &amp; Vicecomite Eboraci,
+per mandatum Domini Regis perrexit usque ad aquam de
+Twede, &amp; ibi recepit <i>Willielmum</i> Regem Scottorum, &amp; exhibuit
+ei honorem debitum, &amp; securum conductum usque ad Regem
+Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense
+Decembris ad Regem Angliæ, &amp; fecit ei Homagium pro dignitatibus
+suis habendis ia Anglia, sicut Malcolmus frater suus
+habuit. Et Richardus Rex<a id="footnotetag402" name="footnotetag402"></a>
+<a href="#footnote402"><sup class="sml">402</sup></a> Angliæ reddidit ei Castellum de
+<i>Rokesburgh</i> &amp; Castellum de <i>Berwic</i> libera, &amp; quieta; &amp; eum,
+&amp; omnes hæredes suos, clamavit liberos, &amp; quietos ab ipso,
+<span class="pagenum"><a name="p315" id="p315">315</a></span>
+&amp; Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, &amp; subjectione
+de regno Scotiæ; &amp; pro hac redditione Castellorum suorum,
+&amp; pro quieta clamantia fidelitatis, &amp; ligantia de regno
+Scotiæ, &amp; pro Charta Richardi Regis Angliæ inde habenda,
+<i>Willielmus</i> Rex Scottorum dedit Richardo Regi Angliæ decem
+millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex Angliæ fecit
+Chartam suam hac forma.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote401" name="footnote401"><b>Note 401: </b></a>
+<a href="#footnotetag401"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 662.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote402" name="footnote402"><b>Note 402: </b></a>
+<a href="#footnotetag402"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 149.</i></blockquote>
+
+
+<p><i>Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum
+Regi concessis.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Castella ei redduntur.</i></span><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ &amp; Aquitaniæ
+Comes Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, &amp; Baronibus; Justitiariis, &amp; Vicecomitibus, &amp; omnibus
+ministris suis totius Angliæ; ballivis &amp; fidelibus suis salutem.
+Sciatis Nos charissimo consanguineo nostro <i>Willielmo</i>,
+eadem gratia Regi <i>Scottorum</i> reddidisse Castella sua <i>Rokesburk</i>
+&amp; <i>Berwic</i> tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo &amp; hæredibus
+suis in perpetuum possidenda.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Pacta fratris relaxantur.</i></span>Præterea quietavimus ei omnes Conventiones &amp; pactiones quas
+bonæ memoriæ bonus pater noster <i>Henricus</i> Rex Angliæ per
+novas Chartas, &amp; per captionem suam extorsit; ita videlicet
+ut nobis faciet integre &amp; plenarie quicquid Rex Scottorum <i>Malcolmus</i>
+frater ejus antecessoribus nostris de jure fecit, &amp; de jure
+facere debuit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Jus hospitalitatis confirmatur.</i></span>Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo
+de jure fecerunt, &amp; de jure facere debuerunt; scilicet in
+conductu &amp; de veniendo in Curiam, &amp; in morando in Curia,
+&amp; redeundo a Curia, &amp; in procurationibus &amp; in omnibus libertatibus
+&amp; in dignitatibus &amp; honoribus eidem jure debitis, secundum
+quod recognoscetur a quatuor Proceribus nostris ab ipso
+Willielmo Rege electis; &amp; a quatuor proceribus aliis a nobis
+electis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Marciæ usurpatæ restituuntur.</i></span>Si autem <i>fines sive</i> Marcias regni <i>Scotiæ</i> aliquis nostrorum hominum
+postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro
+<span class="pagenum"><a name="p316" id="p316">316</a></span>
+captus fuerit, usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur,
+&amp; ad eum statum reducantur quo erant ante ejus captionem.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Sua omniain Anglia ex conceduntur.</i></span>Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis,
+seu feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, &amp; in omnibus aliis
+in ea libertate &amp; plenitudine possideat, &amp; hæredes ejus in perpetuum,
+qua præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere
+debuit, nisi jam prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid
+postea infeodaverint: Ita tamen quod si aliqua postea infeodata
+sunt, ipsorum infeodorum servitia, ad eum vel ejus hæredes
+pertineant.</p>
+
+<p>Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum
+donaverit, ratum, &amp; firmum habere volumus.</p>
+
+<p>Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit
+in eadem libertate qua ipsam ei dedit, ipsum &amp; hæredes
+suos perpetuo jure possidere volumus.</p>
+
+<p>Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater
+noster receperat &amp; omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit
+per captionem suam.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, &amp; omnes Chartas
+quas Dom. Pater noster de eo habuit per captionem suam.
+Et si aliquæ aliæ forte per oblivionem retentæ, aut inventæ
+fuerint, eas penitus carere viribus præcipimus.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Cum ligantiis hominum suorum &amp; Chartis.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Homagium fecit &amp; fidelitatem.</i></span><i>Ipse autem</i> ligius homo noster devenit de omnibus terris, de
+quibus, antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines
+fuerunt, &amp; nobis &amp; hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus
+his <i>Baldewino</i> Cantuar. Archiepiscopo, &amp; Waltero Rothomagensi
+T. Dublin. Archiepisc. Hugone <i>Dunelmensi</i>, &amp; Johanne
+<i>Northwicensi</i>, &amp; Henrico <i>Saresbiriensi</i>, &amp; Hugone <i>Lincolniensi</i>,
+&amp; Godefrido <i>Wintoniensi</i>, &amp; Gileberto <i>Roffensi</i>, &amp; Reginaldo
+<i>Bathoniensi</i>, &amp; Hugone <i>Coventrensi</i>, &amp; Willielmo <i>Wigorniensi</i>
+Episcopis; &amp; Alienor. matre Regis, &amp; Johanne Comite <i>Moretonis</i>
+fratre Regis &amp; multis aliis.</p>
+
+<p>Ut autem ratum &amp; firmum sit istud &amp; perpetuum præsenti
+Charta &amp; sigillo nostro id roboravimus: Testibus B. <i>Cantuar.</i>
+W. <i>Rothomag.</i> T. <i>Dublin.</i> Archiepis. H. <i>Dunelm.</i> H. <i>Linc.</i> C.
+<i>Winton.</i> H. <i>Sar.</i> Reg. <i>Bathon.</i> Episc. Domino J. fratre nostro.
+R. Com. <i>Leicestr.</i> H. Com. <i>Warenn.</i> H. <i>Bard.</i> <i>Steph. de longo</i>
+<span class="pagenum"><a name="p317" id="p317">317</a></span>
+campo dapifero nostro &amp; aliis multis v. die Decembris. Datum
+per manum Willelmi Eliensis Clerici Cancellarii nostri apud Cantuar.
+regni nostri anno primo.</p>
+
+<p>Rex<a id="footnotetag403" name="footnotetag403"></a>
+<a href="#footnote403"><sup class="sml">403</sup></a>
+ plurimos Comitatus, terras, libertates, &amp; privilegia
+concedit, magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque
+Willielmo Eliensi Episcopo Cancellario suo &amp; uni Justitiariorum
+Angliæ, unum de sigillis suis per quod fieri præcepit mandata sua
+in regno.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote403" name="footnote403"><b>Note 403: </b></a>
+<a href="#footnotetag403"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 663.</i></blockquote>
+
+<p>Compositis domi negotiis <span class="sc">XI</span> die Decemb. feria secunda, transfretavit
+a Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam
+profecturus; magnum suum sigillum, quod Malo Catulo
+Vicecancellario suo credidit secum deferens.</p>
+
+<p>
+<i>Forma Pacis inter Reges Franciæ &amp; Angliæ Hierosolymas
+profecturos. An. Dom. 1190. Reg. 1.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Reges paciscuntur.</i></span><i>Philippus</i><a id="footnotetag404" name="footnotetag404"></a>
+<a href="#footnote404"><sup class="sml">404</sup></a> Rex Franciæ &amp; <i>Richardus</i> Angliæ Hierosolymas
+una profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium
+ineuntes, pacem inter se &amp; regna sua, scriptis, sigillis,
+&amp; sacramentis suis confirmant; jurant pariter regni utriusque
+Proceres; sed Archiepiscopi, &amp; Episcopi in verbo solummodo
+veritatis, ejusdem pollicentur observationem.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote404" name="footnote404"><b>Note 404: </b></a>
+<a href="#footnotetag404"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 664.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Fidem jurant &amp; mutuum auxilium.</i></span>Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, &amp;
+fidem ei portabit de vita, &amp; membris &amp; terreno honore suo,
+&amp; quod neuter eorum alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex
+Franciæ juvabit Regem Angliæ, ad terram suam defendendam,
+ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis defendere, &amp; si esset
+obsessa; &amp; Richardus Rex Angliæ juvabit Regem Franciæ ad
+terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam Rothomagi
+defendere, si obsessa esset.</p>
+
+<p>Comites autem &amp; Barones utriusque regni juraverunt:</p>
+
+<p><span class="side"><i>Proceres fidem &amp; pacem.</i></span>Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt
+ullam in terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione
+sua.</p>
+
+<p>Et Archiepiscopi, &amp; Episcopi firmiter promiserunt in verbo
+veritatis; juraverunt, inquit Parisius.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p318" id="p318">318</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Episcopi excommunicabunt transgressores.</i></span>Quod in transgressores hujus Pacis &amp; Conventionis, sententiam
+anathematis dabunt.</p>
+
+<p>Præterea prædicti Reges statuerunt:</p>
+
+<p><span class="side"><i>Reges invicem succedent.</i></span>Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana,
+alter qui vixerit, pecunias defuncti, &amp; gentes habebit,
+ad servitium Dei faciendum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Alia forma sacramenti eorum.</i></span>Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert.</p>
+
+<p>Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum
+bonam fidem servabo, ut fideli meo &amp; amico, de vita, &amp; membris,
+&amp; honore terreno<a id="footnotetag405" name="footnotetag405"></a>
+<a href="#footnote405"><sup class="sml">405</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote405" name="footnote405"><b>Note 405: </b></a>
+<a href="#footnotetag405"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 150.</i></blockquote>
+
+<p>Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum
+facere promitto de vita &amp; membris, ut Domino meo &amp; amico.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Equi capti ad auxilium Regis.</i></span>Willielmus<a id="footnotetag406" name="footnotetag406"></a>
+<a href="#footnote406"><sup class="sml">406</sup></a> Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, &amp; Cancellarius
+cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ,
+duos Palefridos, &amp; duos summarios (i. equos clitellarios)
+de auxilio; &amp; de unaquaque Abbatia Angliæ, unum palefridum
+&amp; unum summarium; &amp; de unoquoque manerio Regis,
+unum Palefridum, &amp; unum summarium.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote406" name="footnote406"><b>Note 406: </b></a>
+<a href="#footnotetag406"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Justitiaria Angliæ dividitur in 2.</i></span>Post Purificationem<a id="footnotetag407" name="footnotetag407"></a>
+<a href="#footnote407"><sup class="sml">407</sup></a> accersitis plurimis Episcopis &amp; Johanne
+Comite Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex
+consilio eorum divisit Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit
+nempe <i>Will.</i> Episcopum <i>Eliensem</i> Cancellarium suum summum
+Justitiarium Angliæ; &amp; concessit Hugoni Dunelmensi
+Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram Regis
+Scotiæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote407" name="footnote407"><b>Note 407: </b></a>
+<a href="#footnotetag407"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 664.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Fratres Regis abjurant Angliam.</i></span>Et fecit Gaufridum Eboracensem electum &amp; Johannem Comitem
+Moretonii fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent
+infra tres annos proximo sequentes, nisi per licentiam illius.
+Sed relaxavit Johanni hoc sacramentum, novo præstito:
+Quod fideliter ei serviret.</p>
+
+<p><i>Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario,
+Cancellario, &amp;c.</i></p>
+
+<p><i>Richardus</i> Dei gratia, &amp;c. Omnibus fidelibus suis per Angliam
+constitutis salutem<a id="footnotetag408" name="footnotetag408"></a>
+<a href="#footnote408"><sup class="sml">408</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote408" name="footnote408"><b>Note 408: </b></a>
+<a href="#footnotetag408"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 152.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p319" id="p319">319</a></span>
+
+<p>Mandamus vobis &amp; præcipimus quod sicut Nos &amp; regnum
+nostrum diligitis, &amp; vos ipsos, &amp; omnia quæ possidetis, sitis
+omnino intendentes dilecto &amp; fideli Cancellario nostro <i>Eliensi</i>
+Episcopo, super omnibus quæ ad nos spectant, &amp; pro ipso
+faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in regno, de omnibus
+quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud
+<i>Baionam</i>.</p>
+
+<p>Adjungam si placeat Bullam <i>Clementis</i> Papæ, qua Legationis
+donatus est Potestate<a id="footnotetag409" name="footnotetag409"></a>
+<a href="#footnote409"><sup class="sml">409</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote409" name="footnote409"><b>Note 409: </b></a>
+<a href="#footnotetag409"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote>
+
+<p><i>Clemens</i> Episcopus servus servorum Dei, salutem &amp; Apostolicam
+Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi
+in Domino filii nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati
+tuæ legationis officium in tota Anglia &amp; Wallia tam
+per Cantuariensem quam per Eboracensem Archiepiscopatum,
+&amp; in illis Hiberniæ partibus in quibus nobilis Vir Johannes Comes
+Moretonii, frater ipsius Regis potestatem habet &amp; dominium
+authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis
+Julii, Pontificatus nostri anno tertio.</p>
+
+<p>Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172.
+ubi <i>Hubertus</i> Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Justitiarii &amp; ductores navigii Regis.</i></span><a id="footnotetag410" name="footnotetag410"></a>
+<a href="#footnote410"><sup class="sml">410</sup></a>Rex ad <i>Chinonem</i> in <i>Andegavia</i> constituit Girardum <i>Anxienensem</i>
+Episcopum, &amp; Bernardum Episcopum <i>Baioniæ</i><a id="footnotetag411" name="footnotetag411"></a>
+<a href="#footnote411"><sup class="sml">411</sup></a>, &amp;
+Robertum de <i>Sabul</i><a id="footnotetag412" name="footnotetag412"></a>
+<a href="#footnote412"><sup class="sml">412</sup></a> &amp; Richardum de Canvil, &amp; Will. de Forz.<a id="footnotetag413" name="footnotetag413"></a>
+<a href="#footnote413"><sup class="sml">413</sup></a>
+de Ulerum, ductores &amp; constabularios (Justitiarios inquit
+Parisius) totius navigii sui, quod in terram navigii Suliæ iturus
+erat; &amp; tradidit eis Chartam suam in hac forma.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote410" name="footnote410"><b>Note 410: </b></a>
+<a href="#footnotetag410"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 666.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote411" name="footnote411"><b>Note 411: </b></a>
+<a href="#footnotetag411"> (retour) </a> <i>Al. de. Baruia.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote412" name="footnote412"><b>Note 412: </b></a>
+<a href="#footnotetag412"> (retour) </a> <i>Al. Sabulis.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote413" name="footnote413"><b>Note 413: </b></a>
+<a href="#footnotetag413"> (retour) </a> <i>Al. Foret.</i></blockquote>
+
+<p><i>Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare
+itinerant<a id="footnotetag414" name="footnotetag414"></a>
+<a href="#footnote414"><sup class="sml">414</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote414" name="footnote414"><b>Note 414: </b></a>
+<a href="#footnotetag414"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote>
+
+<p><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ &amp; Dux Normanniæ &amp;
+Aquitaniæ &amp; Comes Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam
+per mare ituris, salutem. Sciatis nos, de communi proborum
+virorum consilio, fecisse has justitias subscriptas.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p320" id="p320">320</a></span>
+
+
+<p>Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur
+in mare.</p>
+
+<p>Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in
+terra infodiatur.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum
+ad alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad
+sanguinem percusserit, pugnum perdat.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Ferrum stringens vel sanguinem.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Palma feriens.</i></span>Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus
+vicibus mergatur in mari.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Convitiator.</i></span>Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei
+injecerit; quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei
+det.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Latro.</i></span>Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis,
+&amp; pix bulliens super caput ejus effundatur, &amp; pluma
+pulvinaris super caput ejus excutiatur ad cognoscendum eum,
+&amp; in prima terra qua naves applicuerint, projiciatur. Teste me
+ipso apud <i>Chinonem</i>.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Obedientia.</i></span>Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines
+sui, qui per mare essent ituri, obedirent dictis &amp; præceptis
+prædictorum Justitiariorum navigii sui.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Sacramentum.</i></span>Et refert <i>Parisius</i> ipsum fecisse constitutiones istas sacramento
+confirmari.</p>
+
+<p><i>Concordia &amp; Statuta Philippi Franciæ, &amp; Richardi Angliæ
+Regum apud Messinam in Sicilia facta<a id="footnotetag415" name="footnotetag415"></a>
+<a href="#footnote415"><sup class="sml">415</sup></a>
+.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote415" name="footnote415"><b>Note 415: </b></a>
+<a href="#footnotetag415"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 675.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Reges jurant mutuam tutelam.</i></span>Octava die Octobris Rex Franciæ &amp; Rex Angliæ, coram
+Comitibus &amp; Baronibus suis &amp; Clero, &amp; populo juraverunt super
+reliquias Sanctorum.</p>
+
+<p>Quod alter alterum &amp; exercitum ejus in peregrinatione illa,
+in eundo, &amp; redeundo, bona fide custodiret.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Idem Proceres.</i></span>Et Comites &amp; Barones hoc idem juraverunt se firmiter &amp; inconcusse
+servaturos.</p>
+
+<p>Deinde prædicti Reges per voluntatem &amp; consilium totius
+exercitus peregrinorum statuerunt:</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p321" id="p321">321</a></span>
+
+<p>Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur;
+de omnibus armaturis &amp; equitaturis suis, &amp; de vestibus
+quibus usuri erant, pro voluntate sua disponant, &amp; de medietate
+possessionum suarum, quas secum habent in via, similiter
+pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil in patriam suam remittant.</p>
+
+
+<p><i>Relaxatio Wrecci Maris<a id="footnotetag416" name="footnotetag416"></a>
+<a href="#footnote416"><sup class="sml">416</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote416" name="footnote416"><b>Note 416: </b></a>
+<a href="#footnotetag416"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 678.</i></blockquote>
+
+<p><i>Richardus</i> Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro
+amore Dei, &amp; salute animæ suæ &amp; parentum suorum, quietum
+clamavit in perpetuum <i>Wrec</i> per totam terram suam citra mare
+&amp; ultra, statuens:</p>
+
+<p>Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes
+res suas liberas &amp; quietas habeat.</p>
+
+<p>Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores
+ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt
+se esse propinquiores illius hæredes.</p>
+
+<p>Hanc autem quietam clamantiam de <i>Wrec</i> fecit <i>Richardus</i> Rex
+Angliæ; &amp; Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense
+Octobris, apud Messinam, coram Waltero <i>Rothomagensi</i>, &amp;
+Gerardo <i>Anxiensi</i> Archiepiscopis, &amp; Johanne <i>Ebroicense</i>, &amp;
+Bernardo <i>Baoniensi</i> Episcopis, &amp; multis aliis tam Clericis quam
+Laicis de familia Regis Angliæ; &amp; Charta illa tradita fuit per
+manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Graves exactiones.</i></span>Will. <i>Eliensis</i> Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom.
+Regis Cancellarius, &amp; totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ
+sibi commissam, gravibus exactionibus premebat<a id="footnotetag417" name="footnotetag417"></a>
+<a href="#footnote417"><sup class="sml">417</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote417" name="footnote417"><b>Note 417: </b></a>
+<a href="#footnotetag417"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 680.</i></blockquote>
+
+<p><i>Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium
+&amp; Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Conventus Procerum.</i></span>Tertia die<a id="footnotetag418" name="footnotetag418"></a>
+<a href="#footnote418"><sup class="sml">418</sup></a> proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes
+Comes <i>Moretonii</i> frater Regis, &amp; Walterus Archiepiscopus
+<i>Rothomagensis</i>, &amp; omnes <i>Episcopi</i>, &amp; <i>Comites</i> &amp; <i>Barones</i>,
+&amp; <i>Cives Londonienses</i> cum illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ
+S. Pauli.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote418" name="footnote418"><b>Note 418: </b></a>
+<a href="#footnotetag418"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens.
+ Episc. pag. 703.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p322" id="p322">322</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Querela de injuriis.</i></span>Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario
+Angliæ, Cancellario Regis, &amp; Legato Romano. Inter
+alia,</p>
+
+<p>De injuriis quibus affecisset <i>Gaufridum</i> Archiepiscopum <i>Eboracensem</i>
+fratrem Regis, &amp; <i>Hugonem</i> Episcopum <i>Dunelmensem</i>.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in
+regimine regni, omnia regni negotia cum impetu &amp; voluntaria
+dispositione solus fecisset.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>De administrando regno sine aliorum consilio.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 89%;">
+
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 9%;">
+
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo <i>Rothomagensi</i> &amp;
+Guilielmo Marescallo Comite <i>Strogoil</i>, literæ Regis<a id="footnotetag419" name="footnotetag419"></a>
+<a href="#footnote419"><sup class="sml">419</sup></a> <i>Messinæ</i>
+datæ, quibus præcepit, ut iidem Archiepiscopus &amp; Marescallus
+in regimine regni Cancellario associarentur, &amp; quod Cancellarius
+sine illorum consilio, &amp; aliorum pariter assignatorum,
+nihil de negotio Regis vel regni tractaret: Aliter si in detrimentum
+regni quicquam faceret, deponeretur, &amp; loco ejus Rothomagensis
+Archiepiscopus institueretur. Totius igitur Concilii
+judicio Cancellarius deponitur, &amp; <i>Rothomagensis</i> instituitur.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Literæ Regis de cura regni.</i><br><br>
+<i>Eliens. Episc. ab administr. regni deponitur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote419" name="footnote419"><b>Note 419: </b></a>
+<a href="#footnotetag419"> (retour) </a> <i>Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 &amp;
+ seq.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Eodem die Comes <i>Moretonii</i> &amp; Archiepiscopus <i>Rothomagensis</i>,
+&amp; alii Regis Justitiarii, concesserunt civibus <i>Londoniarum</i>
+habere communam suam<a id="footnotetag420" name="footnotetag420"></a>
+<a href="#footnote420"><sup class="sml">420</sup></a>
+. Et eodem anno Comes <i>Moretonii</i>
+&amp; Archiepiscopus <i>Rothomagensis</i>, &amp; fere omnes Episcopi &amp;
+Comites, &amp; Barones regni juraverunt communam illam firmiter,
+&amp; inconcusse se servaturos, quamdiu Dom. Regi placuerit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Communa Londonarium concessa. Et juramento firmata.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote420" name="footnote420"><b>Note 420: </b></a>
+<a href="#footnotetag420"> (retour) </a> <i>Hoved pag. 702.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Cives fidelitatem Regi jurant, &amp; Joh. recepturos successorem.</i></span>Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi
+Richardo, &amp; hæredi suo; &amp; si ipse sine prole decessisset, reciperent
+Comitem Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem
+&amp; Dominum. Et juraverunt ei fidelitatem contra omnes
+homines, salva fidelitate Regis Richardi fratris sui. Cancellarius
+depositus juravit reddere Castella Angliæ.</p>
+
+<p>Vide Epistolam <i>Hugonis</i> Coventrensis Episcopi, de dejectione
+Willielmi Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi
+causæ aliquot magis specialiter referuntur.</p>
+
+<p>Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p323" id="p323">323</a></span>
+Epistolam Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat.
+p. 706. &amp; vide nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad
+Lincolniens. Episcop. p. 707.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Fidelitas juratur.</i></span>In tempore Quadragesimæ Regina <i>Alienora</i>, mater Regis,
+&amp; omnes Magnates Angliæ in unum convenientes, juraverunt
+fidelitatem &amp; fidele servitium <i>Richardo</i> Regi Angliæ, &amp; hæredi
+suo, contra omnes homines<a id="footnotetag421" name="footnotetag421"></a>
+<a href="#footnote421"><sup class="sml">421</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote421" name="footnote421"><b>Note 421: </b></a>
+<a href="#footnotetag421"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 718.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex perfide capitur.</i></span>In mense <i>Novemb.</i> Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus
+clam per Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam
+perfide captus est a <i>Leopoldo</i> Duce, &amp; Imperatori postea venundatus<a id="footnotetag422" name="footnotetag422"></a>
+<a href="#footnote422"><sup class="sml">422</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote422" name="footnote422"><b>Note 422: </b></a>
+<a href="#footnotetag422"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 717 &amp; 720.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Legatus prohibetur ingredi.</i></span>Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium
+ejectum de Justitiaria potestate, &amp; <i>Rothomagensem</i>
+Archiepiscopum ejus obeuntem munus, in Normannia progredi
+inhibentur<a id="footnotetag423" name="footnotetag423"></a>
+<a href="#footnote423"><sup class="sml">423</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote423" name="footnote423"><b>Note 423: </b></a>
+<a href="#footnotetag423"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 720.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Angliam subjugat Imperatori, recipitque; tenend.
+sub tributo 5000 libr.</i><br><br>
+<i>Rex relaxatur.</i></span><i>Richardus</i> Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici
+Romanorum Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet,
+consilio <i>Alienoræ</i> matris suæ, deposuit se de regno Angliæ,
+&amp; tradidit illud Imperatori, sicut universorum Domino; &amp; investivit
+eum inde per pileum suum<a id="footnotetag424" name="footnotetag424"></a>
+<a href="#footnote424"><sup class="sml">424</sup></a>. Sed Imperator, sicut prolocutum
+fuit, statim reddidit ei in conspectu Magnatum Alemanniæ
+&amp; Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de
+ipso pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis
+de tributo solvendis; &amp; investivit eum inde Imperator per duplicem
+crucem de auro. Sed idem Imperator in morte sua de
+omnibus his, &amp; aliis conventionibus, quietum clamavit ipsum
+<i>Richardum</i> Regem Angliæ &amp; hæredes suos.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote424" name="footnote424"><b>Note 424: </b></a>
+<a href="#footnotetag424"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 724.</i></blockquote>
+
+<p><i>Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193.
+Reg. 4. &amp; 5.</i></p>
+
+<p><span class="side"> <i>Literæ Regis pro colligenda pecunia redemptionis.</i></span>Rex per literas ad Justitiarios &amp; fideles suos totius Angliæ,
+datas apud <i>Hagenou</i> in <i>Germania</i> 3. Cal. Maii<a id="footnotetag425" name="footnotetag425"></a>
+<a href="#footnote425"><sup class="sml">425</sup></a>, petit colligi in
+redemptionis suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique
+<span class="pagenum"><a name="p324" id="p324">324</a></span>
+ad eum omni expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice
+&amp; magnifice ei subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo
+alacre aliis exemplum præbentes. Universum autem (inquit)
+aurum &amp; argentum Ecclesiarum diligenti observatione &amp; scripti
+testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum Prælatis accipiatis: eisque
+per sacramentum vestrum, &amp; aliorum Baronum nostrorum, quos
+volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote425" name="footnote425"><b>Note 425: </b></a>
+<a href="#footnotetag425"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 726.</i></blockquote>
+
+<p>Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, &amp; subventiones
+quæ fiunt per sigillum matris suæ, ei significentur.
+Extant literæ integræ in Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris,
+&amp;c.</p>
+
+<p>Authoritate igitur literarum istarum, <i>Mater</i> Regis, &amp; Justitiarii
+Angliæ statuerunt:</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem
+redditus sui de hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis:
+&amp; tantum superadderent de mobilibus suis, unde Rex deberet
+eis gratias scire. Et de unoquoque Feodo Militis 20 s. Et
+de Abbatiis ordinis Cistrensis, &amp; de domibus ordinis de
+Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum
+aurum &amp; argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat.</p>
+
+<p>Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum
+argenti ad pondus Coloniæ: &amp; ad 50,000 Marcarum
+præterea, inter Imperatorem &amp; Ducem Austriæ dividendas,
+viz. 30,000 Imperatori, &amp; 20,000 Duci Austriæ, &amp;c. <i>Vide
+formam Conventionis in Hovedeno</i>, p. 728.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>4 Pars reddituum.</i><br>
+<i>Pars mobilium.</i><br><br>
+<i>20. s. de Feod. M. l.</i><br><br>
+<i>Tota lana Cistrensium, &amp;c.</i><br><br>
+<i>Totus thesaurus Ecclesiarum.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi
+quidam ceperunt a Clericis suis quartam partem reddituum suorum,
+quidam vero nisi decimam. In omnibus terris Regis transmarinis
+similis est nummorum coacervatio<a id="footnotetag426" name="footnotetag426"></a>
+<a href="#footnote426"><sup class="sml">426</sup></a>.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Colligitur taxatio, sed non ubique; integre.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote426" name="footnote426"><b>Note 426: </b></a>
+<a href="#footnotetag426"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 732.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex liberatur.</i></span>A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas <i>Februarii</i>, feria sexta,
+die Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur<a id="footnotetag427" name="footnotetag427"></a>
+<a href="#footnote427"><sup class="sml">427</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote427" name="footnote427"><b>Note 427: </b></a>
+<a href="#footnotetag427"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 734.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Summonet Coventrensem Episcopum.</i></span>Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem <i>Coventrensem</i>
+Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, &amp; staret
+judicio Episcoporum, in eo quod ipse Episcopum erat: &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p325" id="p325">325</a></span>
+judicio Laicorum, in eo quod ipse de eo tenuerat laicalem ballivam
+super his, quæ adversus eum loqueretur<a id="footnotetag428" name="footnotetag428"></a>
+<a href="#footnote428"><sup class="sml">428</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote428" name="footnote428"><b>Note 428: </b></a>
+<a href="#footnotetag428"> (retour) </a>Ibid.</blockquote>
+
+<p><span class="side">Concedit redditus pro homagiis.</span>Deinde Rex<a id="footnotetag429" name="footnotetag429"></a>
+<a href="#footnote429"><sup class="sml">429</sup></a> concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis,
+Ducibus, Comitibus, &amp; Baronibus multis de Imperio, redditus
+annuos pro homagiis &amp; fidelitatibus, &amp; auxiliis eorum
+contra Regem Franciæ. Recepit itaque homagium de Archiepiscopis
+Moguntino &amp; Coloniensi, Episcopo Legis, multisque
+Ducibus &amp; Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot
+eorum nomina apud Hoveden. Ibid.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote429" name="footnote429"><b>Note 429: </b></a>
+<a href="#footnotetag429"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote>
+
+
+<p><i>Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem
+Regis<a id="footnotetag430" name="footnotetag430"></a>
+<a href="#footnote430"><sup class="sml">430</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote430" name="footnote430"><b>Note 430: </b></a>
+<a href="#footnotetag430"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 735.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Nuntius ejus capitur.</i></span>Paulo ante adventum Regis, <i>Adam de S. Edmundo</i> Clericus,
+a Johanne Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur
+cum literis ad castella ipsius Johannis contra Regem munienda.
+Jactans autem Johannis Domini sui potentiam, &amp; familiaritatem
+cum Rege Franciæ inimico Regis Angliæ; a Majori Londoniensi
+captus est cum omnibus Brevibus in quibus mandata.
+Comitis continebantur, &amp; Archiepiscopo Cantuariæ una cum
+eisdem traditus.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Proceres convocantur.</i></span>Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus
+&amp; Baronibus regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque
+earundem tenore, per <i>commune Consilium</i> regni definitum
+est<a id="footnotetag431" name="footnotetag431"></a>
+<a href="#footnote431"><sup class="sml">431</sup></a>:</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote431" name="footnote431"><b>Note 431: </b></a>
+<a href="#footnotetag431"> (retour) </a> <i>Hoved. ibid.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Terræ ejus saisantur.</i></span>Quod Comes <i>Johannes</i> dissaisiretur de omnibus tenementis suis
+in Anglia; &amp; ut castella sua obsiderentur: &amp; factum est ita.</p>
+
+<p>Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, &amp; quam
+subito olim summonerentur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Excommunicatur, &amp; fautores ejus.</i></span>Item Archiepiscopus &amp; Episcopi excommunicaverunt Comitem
+Johannem &amp; omnes fautores ejus &amp; consiliarios, qui pacem
+&amp; regnum Regis Angliæ turbaverunt vel turbarent.</p>
+<br>
+<p><span class="side"><i>Rex rediti.</i></span>Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud
+Sandwicum applicuit<a id="footnotetag432" name="footnotetag432"></a>
+<a href="#footnote432"><sup class="sml">432</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote432" name="footnote432"><b>Note 432: </b></a>
+<a href="#footnotetag432"> (retour) </a> <i>Hoved. ibid.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p326" id="p326">326</a></span>
+
+<p><i>Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum
+A. D. 1194. Reg. 5.</i></p>
+
+<p>Tricesima die mensis <i>Martii</i>, feria 4. <i>Richardus</i> Rex Angliæ
+celebravit primum <i>Concilii</i> sui diem apud <i>Nottingham</i><a id="footnotetag433" name="footnotetag433"></a>
+<a href="#footnote433"><sup class="sml">433</sup></a>, cui
+interfuerunt <i>Alienora Regina</i>, mater ejus, &amp; <i>Hubertus Cantuariensis</i>
+Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio
+illo: &amp; <i>Gaufridus Eboracensis</i> Archiepiscopus, qui a sinistris ejus
+sedebat: &amp; Hugo <i>Dunelmensis</i>, &amp; Hugo <i>Lincolniensis</i>, &amp; Willielmus
+<i>Eliensis</i> Regis Cancellarius, &amp; Willielmus <i>Herefordensis</i>,
+&amp; Henricus <i>Wigorniensis</i>, &amp; Henricus <i>Exoniensis</i>, &amp; Johannes
+<i>Candidæ Casæ</i>, Episcopi: &amp; Comes <i>David</i> frater Regis <i>Scotiæ</i>,
+&amp; Hamelinus Comes de <i>Warenna</i>, &amp; Ranulphus Comes
+<i>Cestriæ</i>, &amp; Willielmus Comes de <i>Ferreres</i>, &amp; Willielmus Comes
+de <i>Salisberia</i>, &amp; Rogerus <i>Bigot</i>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote433" name="footnote433"><b>Note 433: </b></a>
+<a href="#footnotetag433"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 736.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Fautores Comitis Joh. dissaisantur.</i></span>1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo
+&amp; Vicecomitatu <i>Lincolniensi</i>, &amp; <i>Hugonem Bardolf</i> de Vicecomitatu
+<i>Eboracensis</i> sciræ, &amp; de Castello <i>Eboraci</i>, &amp; de <i>Scardeburc</i>,
+&amp; de custodia de <i>Westmerland</i>, quod ipsi Comiti Johanni
+adhæserant contra Regem; &amp; omnia supradicta exposuit venditioni,
+&amp;c.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Accusationes in eum &amp; Episcopum Cov.</i><br><br>
+<i>Judicium.</i></span>2. Tricesima prima die mensis <i>Martii</i>, sc. pridie Calendarum
+Aprilis, Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in
+quo ipse petit sibi fieri judicium de Comite Johanne fratre suo,
+qui contra fidelitatem quam ei juraverat, castella sua occupaverat,
+&amp; terras suas transmarinas &amp; cismarinas destruxerat, &amp;
+foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum inierat. Similiter
+de <i>Hugone Nunant</i>, Coventrensi Episcopo, sibi fieri
+judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat,
+&amp; Regi Franciæ &amp; Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne
+malum in perniciem regni sui machinans. Et judicatum est,
+quod Comes <i>Johannes</i>, &amp; Episcopus <i>Coventrensis</i> peremptorie
+citarentur; &amp; si infra 40 dies non venerint, nec juri steterint,
+judicaverunt Comitem <i>Johannem</i> demeruisse regnum, &amp; Episcopum
+<i>Coventrensem</i> subjacere judicio Episcoporum in eo quod
+<span class="pagenum"><a name="p327" id="p327">324</a></span>
+ipse Episcopus erat; &amp; judicio Laicorum in eo quod ipse Vicecomes
+Regis extiterit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Tallagium 2. solidorum.</i></span>3. Calendis <i>Aprilis</i> prima die ejusdem mensis, prædictus Rex
+Angliæ celebravit tertium <i>colloquium</i> suum, in quo constituit sibi
+dari de unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos,
+quod ab antiquis nominatur, <i>Te Mantale</i>.</p>
+
+<p>Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem
+servitii militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum
+cum illo in Normanniam.</p>
+
+<p>Deinde exigebat a Monachis Ordinis <i>Cistrensis</i> totam lanam
+suam de hoc anno: sed quia hoc facere erat eis grave &amp; importabile,
+fecerunt cum eo finem pecuniarum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Queritur de Archiep. Ebor. qui non respondet.</i></span>4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit <i>diem
+quartum &amp; ultimum</i> Concilii sui<a id="footnotetag434" name="footnotetag434"></a>
+<a href="#footnote434"><sup class="sml">434</sup></a>, in quo omnes tam Clerici
+quam Laici, qui volebant sibi conqueri de Archiepiscopo
+<i>Eboracensi</i>, fecerunt querimonias multas de rapinis &amp; injustis
+exactionibus: sed Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis
+responsum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote434" name="footnote434"><b>Note 434: </b></a>
+<a href="#footnotetag434"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 737.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Deinde per <i>consilium</i> &amp; machinationem Cancellarii (ut dicitur)
+Gerardus de <i>Canvilla</i> fuit <i>retatus</i> de receptione prædonum,
+qui rapuerunt bona mercatorum euntium ad nundinas de <i>Stanford</i>;
+&amp; ab eo recesserunt ad rapinam illam faciendam.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Ger. de Canvilla accusatur de receptione prædonum.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in
+eo quod ipse ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit,
+nec juri stare de prædicta receptatione raptorum, neque eos ad
+justitiam Regis producere, sed respondit se esse <i>Hominem Comitis
+Johannis</i>, &amp; velle in curia sua juri stare.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>De læsa majestate, in non stando juri Regis.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi &amp; adjutorio
+cum Comite Johanne, &amp; aliis inimicis Regis, ad castella Regis
+de <i>Nottingham</i> &amp; de <i>Tikehil</i> capienda. Gerardus vero de Canvilla
+negavit omnia quæ objiciebantur ab illis, &amp; illi dederunt
+vadium de prosequendo, &amp; Gerardus dedit vadium de defendendo
+se per unum de liberis hominibus suis.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>De adjuvando inimicum Regis.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Negat omnia, &amp; duellum vadiat.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Concessiones Willel. Regi Scotiæ.</i></span>Rex Angliæ<a id="footnotetag435" name="footnotetag435"></a>
+<a href="#footnote435"><sup class="sml">435</sup></a>, in præsentia <i>Alienoræ</i> matris suæ, &amp; <i>Huberti
+Cantuariensis</i> Archiepiscopi, &amp; <i>Hugonis Dunelmensis</i> Episcopi,
+<span class="pagenum"><a name="p328" id="p328">328</a></span>
+&amp; <i>Gocelini Glascovensis</i> Episcopi, &amp; aliorum multorum
+tam Clericorum quam Laicorum utriusque regni:</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote435" name="footnote435"><b>Note 435: </b></a>
+<a href="#footnotetag435"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 737 &amp; 738.</i></blockquote>
+
+<p>Concessit &amp; charta sua confirmavit <i>Willielmo</i> Regi Scottorum
+&amp; hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per
+summonitionem Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus
+<i>Dunelmensis</i> &amp; Vicecomes <i>Northumbriæ</i> recipient eum ad
+aquam de <i>Twede</i>, &amp; in salvo conductu ducent eos usque ad
+aquam de <i>Taise</i>, &amp; ibi recipient eos Archiepiscopus <i>Eboracensis</i>
+&amp; Vicecomes Eboraci, &amp; in salvo conductu ducent eos usque
+ad fines Comitatus Eboracensis, &amp; sic per Episcop. &amp; Vice-comites
+ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad
+curiam Regis Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram
+Regis Angliæ, habebit quotidie de bursa Regis Angliæ 100
+solidos de liberatione.</p>
+
+<p>Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit,
+quamdiu ipse in curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie
+de liberatione triginta solidos &amp; duodecim Wastellos Dominicos,
+&amp; duodecim Simenellos Dominicos, &amp; quatuor sextertia
+de Dominico vino Regis, &amp; octo sextertia de vino expensabili,
+&amp; 2 libras de pipere, &amp; 4 libras de cymino, &amp; 2 petras
+de cera, vel 4 cereos, &amp; 40 grossos longos colpones de
+Dominica candela Regis, &amp; 24 colpones de alia candela expensabili:
+Et cum ipse in patriam suam redire voluerit, conducetur
+per Episcopos &amp; Vice-comites de comitatu in comitatum,
+donec pervenerit ad aquam de <i>Twede</i>: &amp; habebit similiter quotidie
+100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem.</p>
+
+<p>Charta autem hujus Concessionis &amp; Confirmationis Regis Angliæ
+tradita fuit <i>Willielmo</i> Regi Scotiæ in villa de Northamptun,
+feria secunda in hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis
+Episcopi, Regis Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini
+nostri Jhesu Christi 1194. anno etiam regni Regis <i>Richardi</i> V.
+12. die mensis Aprilis, feria tertia in hebdomada Paschæ.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>15. die mensis <i>Aprilis</i> venit Rex Angliæ ad <i>Wintoniam</i><a id="footnotetag436" name="footnotetag436"></a>
+<a href="#footnote436"><sup class="sml">436</sup></a>,
+&amp; eodem die dissaisivit Godefridum <i>Wintoniensem</i> Episcopum de
+<span class="pagenum"><a name="p329" id="p329">329</a></span>
+Castello &amp; Comitatu <i>Wintoniæ</i>, &amp; de illis duobus Maneriis quæ
+Episcopus Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum,
+&amp; de magna parte patrimonii sui.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Winton. Episc. de Castell. &amp; Comit. Winton.
+dissaisatur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote436" name="footnote436"><b>Note 436: </b></a>
+<a href="#footnotetag436"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 738.</i></blockquote>
+
+<p>24. die mensis <i>Aprilis</i><a id="footnotetag437" name="footnotetag437"></a>
+<a href="#footnote437"><sup class="sml">437</sup></a> Dominus Rex fecit pacem &amp; finalem
+concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum &amp;
+Willielmum Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus
+ad summonitionem Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum
+centesima manu Sacerdotum, quod ipse nec præcepit, nec voluit,
+ut idem Eboracensis Archiepiscopus caperetur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote437" name="footnote437"><b>Note 437: </b></a>
+<a href="#footnotetag437"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 739.</i></blockquote>
+
+
+
+<p><i>Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D.
+1194. Reg. 5.</i></p>
+
+<p><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ,
+&amp; Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus,
+Comitibus, Justic. Vicecomitibus, Ministris, &amp; omnibus
+fidelibus Francis &amp; Angl. totius Angliæ, salutem.</p>
+
+<p>Sciatis, nos concessisse civibus nostris <i>London</i>, quod nullus
+eorum placitetur extra muros civitatis, &amp;c. <i>Ut in charta quam
+Henricus Rex Pater ejus fecit eisdem civibus<a id="footnotetag438" name="footnotetag438"></a>
+<a href="#footnote438"><sup class="sml">438</sup></a>.</i> T. Huberto
+<i>Cantuariæ</i> Archiepiscopo, Richardo <i>London</i>, Hugone de <i>Dunelmo</i>,
+Gilberto <i>Roffen</i>, Hugone <i>Lincolniensi</i>, Episcopis; Radulpho
+Comite <i>Cestriæ</i>, Richardo Comite de <i>Clare</i>, Willielmo
+<i>Marescallo</i>, Rogero <i>Bigot</i>, Galfrido filio Petri, Hugone <i>Bardolfe</i>,
+Willielmo <i>Brewere</i>, Willielmo de <i>Warenne</i>. Dat. per
+manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii nostri apud Winton.
+23. die Aprilis, anno regni nostri quinto<a id="footnotetag439" name="footnotetag439"></a>
+<a href="#footnote439"><sup class="sml">439</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote438" name="footnote438"><b>Note 438: </b></a>
+<a href="#footnotetag438"> (retour) </a> <i>In alio MS. &amp;c. sicut in charta quam Henricus
+ Rex II. &amp; pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote439" name="footnote439"><b>Note 439: </b></a>
+<a href="#footnotetag439"> (retour) </a> <i>In alio MS. hic sequitur. Concessit &amp;
+ confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de
+ Ridellis amovendis per Thamisiam &amp; Medeweyam. Notandum etiam
+ est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas
+ videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum
+ Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem
+ personæ &amp; virtutum ejus descriptionem immediate transit ad
+ Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut
+ vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum
+ tangentes. Vid. Hoved. 678, 152.</i></blockquote>
+
+<p>In mense <i>Septembris</i> missi sunt<a id="footnotetag440" name="footnotetag440"></a>
+<a href="#footnote440"><sup class="sml">440</sup></a> ex parte Regis per singulos
+comitatus Angliæ Justitiarii errantes, &amp; secundum subscriptorum
+formam capitulorum processerunt in justitiis exequendis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote440" name="footnote440"><b>Note 440: </b></a>
+<a href="#footnotetag440"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 743.</i></blockquote>
+
+<span class="pagenum"><a name="p330" id="p330">330</a></span>
+
+<p><i>Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis<a id="footnotetag441" name="footnotetag441"></a>
+<a href="#footnote441"><sup class="sml">441</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote441" name="footnote441"><b>Note 441: </b></a>
+<a href="#footnotetag441"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 744.</i>.</blockquote>
+
+<p>In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per
+sacramentum suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo
+&amp; wapentaccio,<a id="footnotetag442" name="footnotetag442"></a>
+<a href="#footnote442"><sup class="sml">442</sup></a> &amp; illi duo eligant super sacramentum
+suum 10 Milites de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si
+Milites defuerint, legales &amp; liberos homines: ita quod illi duodecim
+in singulis respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo
+&amp; wapentaccio.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote442" name="footnote442"><b>Note 442: </b></a>
+<a href="#footnotetag442"> (retour) </a> C'est un canton composé d'un certain nombre de
+ villages.</blockquote>
+
+<p><i>Capitula Placitorum Coronæ Regis.</i></p>
+
+<p>De <i>Placitis Coronæ</i> novis &amp; veteribus, &amp; omnibus quæ nondum
+sunt finita coram Justitiariis Dom. Regis.</p>
+
+<p>Item de omnibus <i>Recognitionibus</i>, &amp; omnibus placitis quæ
+summonita sunt coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis
+Justitiæ, vel a capitali curia Regis coram eis missa.</p>
+
+<p>Item de <i>Eschaetis</i> quæ sunt &amp; quæ fuerunt postquam Rex arripuit
+iter versus terram Jerusalem, &amp; quæ fuerunt tunc in manu
+Regis, &amp; iterum sunt modo in manu ejus vel non, &amp; de omnibus
+<i>Eschaetis</i> Domini Regis; si a manu sua sunt remotæ, quomodo, &amp;
+per quem, &amp; in cujus manus devenerunt, &amp; qualiter, &amp; quis exitus
+inde habuerit, &amp; quos, &amp; quid valuerint, &amp; quid modo
+valeant: &amp; si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem
+pertineat, quæ in manu ejus non sit.</p>
+
+<p>Item de <i>Ecclesiis</i> quæ sunt de donatione Domini Regis.</p>
+
+<p>Item de <i>Custodiis puerorum</i>, quæ ad Dominum Regem pertinent.</p>
+
+<p>Item de <i>Maritagiis</i> puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum
+Regem pertinent.</p>
+
+<p>Item de <i>Malefactoribus</i> &amp; eorum receptoribus, &amp; eis consentientibus.</p>
+
+<p>Item de <i>Falsonariis</i>.</p>
+
+<p>Item de <i>Interfectoribus Judæorum</i>, qui sunt: &amp; de vadiis Judæorum
+interfectorum, &amp; catallis, &amp; terris, &amp; debitis, &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p331" id="p331">331</a></span>
+chartis, &amp; quis ea habuerit, &amp; quis quantum eis debuerit, &amp;
+quæ vadia habuerint, &amp; quis ea teneat, &amp; quantum valeant, &amp;
+quis exitus inde habuerit, &amp; quos, &amp; omnia vadia, &amp; debita
+Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, &amp; qui ad
+occisionem Judæorum fuerunt, &amp; non fecerunt finem cum Domino
+Rege, vel Justitiariis suis, capiantur, &amp; non deliberentur,
+nisi per Dom. Regem vel Justitiarios suos.</p>
+
+<p>Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis,
+quis quantum promiserit, &amp; quantum reddiderit, &amp; quantum
+a retro sit<a id="footnotetag443" name="footnotetag443"></a>
+<a href="#footnote443"><sup class="sml">443</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote443" name="footnote443"><b>Note 443: </b></a>
+<a href="#footnotetag443"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 744.</i></blockquote>
+
+<p>Item de <i>Fautoribus</i> Comitis Johannis, qui finem cum Dom.
+Rege fecerunt, &amp; qui non.</p>
+
+<p>Item de <i>Catallis</i> Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad
+usum Domini Regis non sunt conversa, &amp; quantum Vice-comites
+receperunt, &amp; Ballivi sui, &amp; quis aliquid contra antiquas
+consuetudines regni dederit.</p>
+
+<p>Item de omnibus terris Comitis Johannis, de <i>Dominicis</i>, &amp;
+<i>Wardis</i>, &amp; <i>Eschaetis</i>, &amp; de donis suis, &amp; qua de causa data
+sunt ei illa dona, &amp; omnia dona Comitis Johannis capiantur in
+manu Dom. Regis, præterquam illa quæ per Regem confirmata
+sunt.</p>
+
+<p>Item de <i>debitis</i> &amp; <i>finibus</i> quæ debentur Comiti Johanni, &amp;
+qua de causa; &amp; omnia exigantur ad opus Dom. Regis.</p>
+
+<p>Item de <i>foeneratoribus</i>, &amp; eorum <i>Catallis</i>, qui mortui sunt.</p>
+
+<p>Item de vinis venditis contra <i>Assisam</i>, &amp; de falsis mensuris
+tam vini quam aliarum rerum.</p>
+
+<p>Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem,
+&amp; quis eorum catalla habuerit, &amp; quæ, &amp; quanta.</p>
+
+<p>Item de magnis <i>Assisis</i>, quæ sunt de centum solidatis terræ,
+&amp; infra.</p>
+
+<p>Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres <i>Milites</i> &amp; unus
+<i>Clericus</i>, custodes Placitorum coronæ. Et nullus <i>Vicecomes</i> sit
+Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit
+post primam coronationem Dom. Regis.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p332" id="p332">332</a></span>
+
+<p>Præterea <i>tailleantur</i> omnes Civitates &amp; Burgi, &amp; dominica
+Dom. Regis.</p>
+
+<p><i>Justitiarii</i> vero nominati una cum <i>Baillivis Willielmi</i> de S.
+Mariæ Ecclesia, &amp; Gaufridi filii Petri, &amp; Willielmi de <i>Chimelli</i>,
+&amp; Willielmi Bruere, &amp; Hugonis <i>Bardulfi</i> &amp; Vicecomitis
+locorum, summoniri faciant milites in Comitatu in rotulo nominatos;
+&amp; ad diem &amp; locum quem eis scire facient, veniant,
+&amp; coram eis jurare faciant illos, quod legale posse suum ponent
+ad Wardas, &amp; Eschaetas Dom. Regis instaurandas, &amp; ad appretiandas
+ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore
+vel gratia illud omittent; &amp; quod prædicti milites nominati super
+sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos,
+&amp; legales homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per
+diversas partes singulorum Comitatuum in itinere prædictorum
+Justitiariorum, sicut expedire viderint; qui similiter jurent, quod
+ad <i>Wardas</i> &amp; <i>Eschaetas</i> de partibus illis instaurandas, &amp; appretiandas,
+&amp; affirmandas, suum legale posse &amp; consilium &amp; auxilium
+apponent ad commodum Regis ut prædictum est; &amp; prædicti
+jurati super sacramentum suum eligent de liberioribus hominibus
+<i>Eschaetarum</i> &amp; <i>Wardarum</i>, quot &amp; quales noverint esse
+sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut melius
+fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda.</p>
+
+<p>Et secundum est quod prædictæ <i>Wardæ</i> &amp; <i>Eschaetæ</i> instaurabantur
+de exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis.
+Item de exitibus ejusdem termini, &amp; si non sufficiunt,
+supplebitur deficiens de <i>Telonio</i> Dom. Regis ita quod illi qui
+tenebunt <i>Wardas</i>, &amp; <i>Eschaetas</i> illas ad firmam respondebunt inde
+a festo S. Michaelis &amp; deinceps tanquam de stauratis.</p>
+
+<p>Dominus autem Rex illis qui <i>Wardas</i> illas &amp; <i>Eschaetas</i> ad firmam
+tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum
+warrantizabit; ita quod licet Dominus Rex aliquam illarum
+alicui dedisset, firmarius firmam suam tenebit, usque ad finem
+anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam dederit, quam
+Dominus Rex inde perceperit.</p>
+
+<p>Justitia vero <i>Eschaetæ</i>, quam dederit, remaneat Dom. Regi,
+nisi Dominus Rex illud nominatim dederit.</p>
+
+<p><i>Firmarius</i> vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum
+<span class="pagenum"><a name="p333" id="p333">333</a></span>
+suum, &amp; omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum
+Regis, libere &amp; sine diminutione habebit, &amp; inde habebunt literas
+Dom. Archiepiscopi patentes, continentes tenorem Chartæ
+Dom. Regis super hoc factæ.</p>
+
+<p>Inquiratur item diligentissime quantus sit <i>assisii</i> redditus per singula
+manerii in demenio, &amp; quantum valeant omnia alia in prædictis
+maneriis <i>assisa</i>; &amp; quot sunt carucæ, &amp; quantum singulæ
+valeant, non æstimantes eas ad pretium <span class="sc">XX</span> solidorum tantum;
+sed secundum quod terra fuerit vel bona vel mala, crescat
+vel decrescat pretium.</p>
+
+<p>Illi vero qui <i>firmas</i> suscipient, <i>firmas</i> suas instaurabunt ut prædictum
+est, secundum pretium supradictum, de exitibus <i>Eschaetarum</i>
+&amp; <i>Wardarum</i>.</p>
+
+<p>Inquiratur item de quot bobus, &amp; averiis singulæ carucæ valeant
+instaurari; &amp; quot &amp; quantum instauramentum singula maneria
+possint sustinere, &amp; tunc aperte &amp; distincte in scriptum
+redigantur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Pretium animalium.</i></span>Erit autem pretium bovis <span class="sc">IV</span> solidi, &amp; vaccæ similiter, &amp;
+averi similiter; &amp; ovis crispæ <span class="sc">X</span> denarii &amp; ovis lanæ grossioris
+VI denarii, &amp; suis <span class="sc">XII</span> denarii, &amp; verris <span class="sc">XII</span> denarii. Et cum
+firmarii firmas suas dimiserint, de prædicto pretio respondebunt,
+vel de animalibus pacabilibus in optione firmariorum; &amp; cum
+omnia prædicta instaurata fuerint, &amp; appretiata, omnia imbrevientur
+aperte &amp; distincte &amp; deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur
+autem de hac assisa Episcopatus &amp; Abbatiæ, &amp; terræ
+Baronum qui proximi sunt ætati.</p>
+
+<p>Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus
+<i>Wardis</i> &amp; <i>Eschaetis</i>, quæ non sunt in manu Domini Regis; &amp;
+capiantur in manu Dom. Regis, &amp; de illis fiat sicut de aliis Eschaetis
+&amp; Wardis.</p>
+
+<p><i>Capitula de Judæis<a id="footnotetag444" name="footnotetag444"></a>
+<a href="#footnote444"><sup class="sml">444</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote444" name="footnote444"><b>Note 444: </b></a>
+<a href="#footnotetag444"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 745.</i></blockquote>
+
+<p>Omnia debita &amp; vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus,
+redditus, &amp; possessiones.</p>
+
+<p><i>Judæus</i> vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura
+<span class="pagenum"><a name="p334" id="p334">334</a></span>
+Domini Regis de corpore suo, &amp; de concelamento, &amp; de omnibus
+possessionibus suis, &amp; omnibus Catallis suis; nec unquam
+concelamentum Judæo recuperare licebit.</p>
+
+<p>Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita
+sua; &amp; provideantur 2 legales Christiani, &amp; 2 legales Judæi,
+&amp; 2 legales scriptores; &amp; coram illis &amp; Clericis Willielmi de
+S. Mariæ Ecclesia, &amp; Willielmi de Chimilli fiant præstita, &amp;
+Chartæ præstitorum fiant in modum Chirographi, &amp; altera pars
+remaneat <i>Judæo</i>, sigillato sigillo illius cui pecunia traditur; &amp;
+altera pars remaneat in arca communi, in qua sunt 3 ferruræ;
+unde duo Christiani habeant unam clavem, &amp; 2 <i>Judæi</i> unam,
+&amp; Clerici Willielmi de <i>S. Mariæ</i> Ecclesia, &amp; magistri Willielmi
+de <i>Chimilli</i> habeant tertiam; &amp; præterea tria sigilla, &amp; qui
+claves habuerint sigilla apponent.</p>
+
+<p>Clericus autem prædictorum Willielmi &amp; Willielmi habeant
+rotulum de transcriptis omnium chartarum, &amp; sicut chartæ mutabuntur,
+mutetur &amp; rotulus.</p>
+
+<p>De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a <i>Judæo</i>, &amp;
+medietas ab eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant
+2 denarios, &amp; custos rotuli tertiam; &amp; de cætero nullum fiet
+præstitum, nulla Judæis fiet solutio, nulla fiet chartarum mutatio,
+nisi coram predictis vel majori parte, si omnes interesse
+nequiverint.</p>
+
+<p>Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta
+Judæorum solutionis eis de cætero faciendæ; &amp; 2 Judæi unum,
+&amp; Custos rotuli unum.</p>
+
+<p>Item quilibet <i>Judæus</i> jurabit super rotulum suum quod omnia
+debita sua, &amp; vadia &amp; redditus, &amp; omnes res, &amp; possessiones
+suas imbreviari faciet, &amp; quod nihil celabit ut prædictum est;
+&amp; si scire poterit quod aliquis aliquid celaverit, istud justitiis ad
+eos missis secreto revelabit; &amp; quod falsarios Chartarum, &amp;
+retonsores denariorum, ubi eos scient, detegent, &amp; monstrabunt,
+&amp; de falsis Chartis similiter.</p>
+
+<p>Præterea <i>Inquisitio</i> quæ quærenda erat de prisis &amp; censeriis
+omnium Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum
+&amp; Constabulariorum, &amp; Forestariorum &amp; eorum servientium,
+post coronationem Domini Regis Richardi primum,
+<span class="pagenum"><a name="p335" id="p335">335</a></span>
+&amp; quare prisæ illæ captæ fuerunt, &amp; per quem, &amp; de omnibus
+Catallis, donis &amp; promissis factis occasione saisinæ factæ de terris
+Comitis <i>Johannis</i>, &amp; fautorum suorum; &amp; quis ea receperit,
+&amp; quæ, &amp; quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti
+Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii
+Regis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex aliud sigillum regni fieri jubet.</i></span>Sub hoc tempore<a id="footnotetag445" name="footnotetag445"></a>
+<a href="#footnote445"><sup class="sml">445</sup></a> Rex ex <i>Andegavia</i> &amp; <i>Cenomannia</i> veniens
+in Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de
+treugis factis inter ipsum &amp; Regem Franciæ; &amp; imputans Cancellario
+suo hoc per eum fuisse factum, abstulit ab eo sigillum
+suum, &amp; fecit sibi novum sigillum fieri; &amp; mandavit per singulas
+terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat per vetus sigillum
+suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde minus
+discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum
+erat quando <i>Rogerus Malus-Catulus</i> Vicecancellarius suus
+submersus erat in mari ante insulam de <i>Cypro</i>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote445" name="footnote445"><b>Note 445: </b></a>
+<a href="#footnotetag445"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 746.</i></blockquote>
+
+<p>Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent
+ad novum sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.</p>
+
+<p>Praeterea statuit Rex<a id="footnotetag446" name="footnotetag446"></a>
+<a href="#footnote446"><sup class="sml">446</sup></a> <i>Torniamenta</i>[A]<span class="side">A: Tournois.</span> fieri in Anglia, &amp;
+Charta sua confirmavit, ita quod quicunque <i>torniare</i> vellet, daret
+ei pecuniam secundum formam subscriptam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote446" name="footnote446"><b>Note 446: </b></a>
+<a href="#footnotetag446"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 746.</i></blockquote>
+
+<p>Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi <span class="sc">XX</span> marcas argenti;
+&amp; Barones <span class="sc">X</span> marcas argenti; &amp; miles terram habens,
+<span class="sc">IV</span> marcas argenti; &amp; miles non habens terram, <span class="sc">II</span> marcas argenti.
+Et præcepit Rex ne aliquis accederet ad loca torniamentorum,
+nisi prius tradidisset ei memoratam pecuniam. Chartam
+autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo Comiti Salesburiensi
+custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved.
+pag. 755. lin. 11.</p>
+
+<p>Eodem anno 1195. <i>Hubertus</i> Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ
+Sedis Legatus, &amp; totius Angliæ Justitiarius, misit per totam
+Angliam hujusmodi formam Juramenti, viz<a id="footnotetag447" name="footnotetag447"></a>
+<a href="#footnote447"><sup class="sml">447</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote447" name="footnote447"><b>Note 447: </b></a>
+<a href="#footnotetag447"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 757.</i></blockquote>
+
+<p>Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro
+posse suo servabunt.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p336" id="p336">336</a></span>
+
+<p>Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores
+erunt, nec in aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi
+malefactores scirent, illos pro toto posse suo capient &amp; Vicecomitibus
+liberabunt, qui nullo modo deliberentur nisi per Dom.
+Regem, vel capitalem justitiam suam: Et si illos capere non
+poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque fuerint, scire
+facient.</p>
+
+<p>Levato autem clamore insequendi <i>Utlagatos</i>, <i>Robatores</i>, <i>Latrones</i>,
+aut eorum <i>Receptatores</i>, omnes sectam illam plene facient
+pro toto posse suo; &amp; si quem viderint, vel manifestum
+fuerit, sectam illam non fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse,
+eos tanquam malefactores ipsos capient, &amp; Vicecomiti
+liberabunt, non liberandos nisi per Regem, aut ejus capitalem
+justitiam.</p>
+
+<p>Milites<a id="footnotetag448" name="footnotetag448"></a>
+<a href="#footnote448"><sup class="sml">448</sup></a> vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva
+sua coram se a quindecim annis, &amp; ultra; &amp; jurare facient
+quod pacem Domini Regis, ut supradictum est, servabunt; &amp;
+quod nec utlagati, nec robatores, nec latrones, nec eorum receptatores
+erunt, nec in aliquo eis consentient, &amp; quod sectam,
+ut prædictum est, plenam facient; &amp; quod si cum malefactione
+aliquem ceperint, militibus in balliva super se positis, &amp; ad hoc
+assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt Vicecomiti custodiendum,
+ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per
+præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote448" name="footnote448"><b>Note 448: </b></a>
+<a href="#footnotetag448"> (retour) </a> <i>V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1.</i></blockquote>
+
+<p>Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus
+Angliæ, viri electi &amp; fideles, qui per sacramentum fidelium hominum
+de visnetis, multos ceperunt, &amp; carceribus Regis incluserunt.
+At multi inde præmuniti, &amp; sibi male conscii fugerunt,
+relictis domibus &amp; possessionibus suis<a id="footnotetag449" name="footnotetag449"></a>
+<a href="#footnote449"><sup class="sml">449</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote449" name="footnote449"><b>Note 449: </b></a>
+<a href="#footnotetag449"> (retour) </a> <i>W. cum Barba Leges peritas suspensas &amp; tractas
+ ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186.</i></blockquote>
+
+<p><i>Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam
+Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi
+Regis &amp; Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8.</i></p>
+
+<p>Hæc est <i>Assisa</i><a id="footnotetag450" name="footnotetag450"></a>
+<a href="#footnote450"><sup class="sml">450</sup></a> facta per Regem Richardum per petitionem
+<span class="pagenum"><a name="p337" id="p337">337</a></span>
+Consilii Episcoporum &amp; cæterorum Baronum suorum de
+mensuris per totum regnum Angliæ in festo S. Edmundi apud
+Westm. Anno regni sui 8.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote450" name="footnote450"><b>Note 450: </b></a>
+<a href="#footnotetag450"> (retour) </a> <i>E vet. MS.</i></blockquote>
+
+<p>Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in
+bladis quam in leguminibus, &amp; de rebus consimilibus, sint ejusdem
+quantitatis, sc. una bona summa, &amp;c.</p>
+
+<p><i>Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam
+Huberti Cantuariensis Archiepiscopi &amp; Angliæ Justitiarii
+in die S. Edmundi Regis &amp; Martyris apud Westm.</i><a id="footnotetag451" name="footnotetag451"></a>
+<a href="#footnote451"><sup class="sml">451</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote451" name="footnote451"><b>Note 451: </b></a>
+<a href="#footnotetag451"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184.</i></blockquote>
+
+<p>Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de
+bladis, quam de leguminibus, &amp; de rebus consimilibus, sint ejusdem
+quantitatis, scilicet una bona summa æqui, &amp; hæc mensura
+sit rasa tam in Civitatibus &amp; Burgis quam extra.</p>
+
+<p>Mensura etiam vini &amp; Cervisiæ, &amp; cæterorum liquorum sit
+ejusdem quantitatis secundum diversitates liquorum.</p>
+
+<p>Pondera etiam libræ, &amp; cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis
+in toto regno secundum diversitates mercaturarum.</p>
+
+<p>Mensuræ etiam bladorum &amp; liquorum vini &amp; cervisiæ, inclaventur
+ferreis clavis, ne per dolum possint falsari.</p>
+
+<p>Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno,
+fiant de eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; &amp;
+ejusdem bonitatis in medio &amp; in lateribus. Eademque sit mensura
+de ulnis in toto regno, &amp; ulna sit ferrea.</p>
+
+<p>Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne
+quis prætendat seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta,
+vel aliqua alia per quæ visus emptorum sæpe decipiuntur ad
+bonum pannum eligendum.</p>
+
+<p>Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo
+nigra fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus
+Burgis.</p>
+
+<p>Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis,
+4 &amp; 6 legales homines de eadem villa, secundum quantitatem
+villæ, simul cum Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut
+<span class="pagenum"><a name="p338" id="p338">338</a></span>
+Burgi, si in manu Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc
+assisam custodiendam sub hac forma; ut ipsi videant &amp; certi
+sint quod omnia vendantur &amp; emantur per eandem mensuram,
+&amp; omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum diversitatem
+mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel convictus
+fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram,
+corpus ipsius capiatur, &amp; in prisona teneatur, &amp; omnia Catalla
+sua in manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi
+per Regem aut capitales ejus justitias.</p>
+
+<p>De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam
+ita negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes
+coram justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse,
+vel de mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel
+latitudine pannorum, ipsi Custodes de Catallis suis in misericordia
+Dom. Regis remaneant.</p>
+
+<p>Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ,
+nullus in aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam
+mensuram, quæ ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ
+quadragesimæ, quæ erit apud <i>Stanford</i>, vendat aliquem
+pannum minoris latitudinis quam duarum ulnarum inter listas.</p>
+
+<p><i>Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, &amp; modusimponendi &amp;
+colligendi ejusdem. An. Dom. 1198<a id="footnotetag452" name="footnotetag452"></a>
+<a href="#footnote452"><sup class="sml">452</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote452" name="footnote452"><b>Note 452: </b></a>
+<a href="#footnotetag452"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188.</i></blockquote>
+
+<p>Eodem anno <i>Richardus</i> Rex Angliæ accepit de unaquaque
+carucata terræ, sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio:
+<span class="side"><i>Commissionarii jurati.</i></span>
+Ad quos colligendos misit idem Rex per singulos Comitatus
+Angliæ unum Clericum &amp; etiam militem; qui cum Vicecomite
+Comitatus ad quem mittebantur, &amp; legalibus militibus
+ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur
+<span class="side"><i>Inquisitores.</i></span>
+negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum
+illius Comitatus, &amp; de qualibet villa Dominum, vel Baillivum
+villæ &amp; Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ,
+sive liberis, sive rusticis; &amp; 2 milites legaliores de Hundredo
+qui juraverunt.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p339" id="p339">339</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Inquisitorum Sacramentum.</i></span>Quod fideliter &amp; sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia
+fuerint in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot
+in vilenagia, quot in eleemosynis viris religiosis collatis; quas
+ipsi donatores, vel eorum hæredes tenentur warrantizare, vel
+adquietare, vel unde viri religiosi debent servitium facere.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Taxatio.</i></span>Et super singula carucarum <i>Wannagia</i> ponebant ex præcepto
+Regis primo <span class="sc">II</span> solidos, postea <span class="sc">III</span> solidos, &amp; hæc omnia in
+scriptum redigebantur, &amp; habebat inde Clericus rotulum unum,
+&amp; miles rotulum alterum, Vicecomes rotulum tertium; Senescallus
+<span class="side"><i>Collectores.</i></span>
+Baronum rotulum quartum de terra Domini sui. Hæc pecunia
+recipiebatur per manus duorum legalium militum de singulis
+Hundredis, &amp; per manum Ballivi de Hundredo; &amp; ipsi
+inde respondebant Vicecomiti, &amp; per prædictos rotulos respondebat
+Vicecomes inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus
+&amp; Baronibus ad hoc assignatis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Poena celantium.</i></span>Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum
+suum celaverint in hoc negotio, statutum erat.</p>
+
+<p>Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret
+Domino meliorem bovem de Caruca sua, &amp; insuper responderet
+de pretio ad opus Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum
+fuisset declaratum per suum perjurium fuisse celatum: Si vero
+liber homo convictus fuisset, esset in misericordia Regis, &amp;
+insuper refunderet de proprio ad opus Domini Regis, quantum
+fuerit per eum celatum, sicut &amp; rusticus.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p><i>Statutum</i> etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite,
+faceret districtiones super homines suos, &amp; si per defectum Baronum
+districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico
+Baronum, quod super homines suos restaret reddendum, &amp;
+ipsi Barones ad homines suos inde caperent; &amp; libera <i>feoda
+Ecclesiarum parochialium</i> de hoc tallagio excipiebantur, &amp; omnes
+<i>Eschaetæ</i> Baronum quæ fuerunt in manu Dom. Regis, communicaverunt.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Gravis distringendi modus.</i><br><br>
+<i>Excipiuntur feoda Eccles. Eschaetæ.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Serganteriæ.</i></span><i>Serganteriæ</i> vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum,
+excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, &amp; numerus
+carucatarum terræ, &amp; valentiæ terrarum, &amp; nomina servientium;
+&amp; servientes illi summonebantur esse apud Londonias in
+<span class="pagenum"><a name="p340" id="p340">340</a></span>
+Octavis clausi Pentecostes, audituri &amp; facturi præceptum Dom.
+Regis.</p>
+
+<p>Ipsi vero qui electi fuerant, &amp; constituti ad hoc negotium
+Regis faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum,
+ad uniuscujusque carucæ <i>Wannagium</i> centum acras terræ.</p>
+
+<p><i>Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno
+in Ric. I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus
+mare.</i></p>
+
+<p>Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in
+Hispaniam secus mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia,
+est Domini Regis Angliæ; &amp; protenditur usque ad portum
+qui dicitur <i>Huarz</i><a id="footnotetag453" name="footnotetag453"></a>
+<a href="#footnote453"><sup class="sml">453</sup></a>, qui dividit terram Comitis de Baonia
+a terra Regis <i>Navarræ</i>. Et terra Regis <i>Navarræ</i> incipit a
+portu de <i>Huviarz</i>, &amp; protenditur usque ad aquam quæ dicitur
+<i>Castre</i>, &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote453" name="footnote453"><b>Note 453: </b></a>
+<a href="#footnotetag453"> (retour) </a> <i>Al. Huviarz.</i></blockquote>
+
+<p>Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. &amp; 10.) <i>Hugo Bardulfi</i>,
+&amp; magister Rogerus <i>Arundel</i> &amp; Gaufridus <i>Hachet</i>, quibus commissæ
+fuerant <i>Lincolnsire</i>, <i>Notinghamsire</i>, <i>Derebisire</i>, <i>Euerwicsire</i>,
+<i>Northumberland</i>, <i>Westmerland</i>, <i>Cumberland</i>, <i>Lancaster</i>,
+itinerantes placitaverunt placita coronæ Regis<a id="footnotetag454" name="footnotetag454"></a>
+<a href="#footnote454"><sup class="sml">454</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote454" name="footnote454"><b>Note 454: </b></a>
+<a href="#footnotetag454"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 783.</i></blockquote>
+
+<p><i>Capitula Placitorum Coronæ Regis.</i></p>
+
+<p>De Placitis Coronæ novis &amp; veteribus quæ non sunt finita
+coram justitiis Domini Regis. De morte antecessorum. De nova
+dissaisiva. De magnis Assisis usque ad 10 libratas terræ, &amp; infra.
+Et de advocationibus Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones
+magnæ <i>Assisæ</i> per mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis
+justitiæ.</p>
+
+<p>De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de
+donatione Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat
+&amp; per quem, &amp; quantum valent.</p>
+
+<p>De Eschaetis Domini Regis &amp; eorum valentiis, &amp; quis eas
+habeat, &amp; per quem.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p341" id="p341">341</a></span>
+
+<p>De Dominabus &amp; de valectis, &amp; puellis quæ sunt vel esse
+debent in donatione Domini Regis, &amp; de valentiis terrarum suarum
+&amp; si quis eorum vel earum sit maritatus, &amp; inquiratur cui,
+per quem, &amp; a quo tempore.</p>
+
+<p>Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis,
+&amp; finis capiatur ad opus Dom. Regis.</p>
+
+<p>De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, &amp; per quem,
+&amp; quantum valent, &amp; qui finem non fecerunt ad auxilium Domini
+Regis, &amp; qui fecerunt, &amp; finis capiatur.</p>
+
+<p>De usuris Christianorum, &amp; eorum Catallis qui sunt mortui.</p>
+
+<p>De illis qui sunt in misericordia Regis &amp; non amerciati.</p>
+
+<p>De præpresturis Domini Regis.</p>
+
+<p>De viis Dom. Regis <i>Estreciatis</i>.</p>
+
+<p>De Thesauris inventis.</p>
+
+<p>De malefactoribus &amp; eorum receptoribus.</p>
+
+<p>De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.</p>
+
+<p>De omnibus ponderibus &amp; mensuris, &amp; ulnis renovatis; &amp;
+si 4 homines qui sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque
+villa fecerint quod inde statutum est; &amp; si attachiaverunt
+transgressores illius Assisæ, &amp; si non attachiaverunt prout debent,
+puniantur sicut ipsi transgressores.</p>
+
+<p>Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad
+opus Domini Regis, &amp; præterea Dominus vini &amp; venditores
+sint in misericordia Regis.</p>
+
+<p>Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis &amp; carucatis;
+&amp; si Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint;
+&amp; si de omnibus receperunt; &amp; si aliqua concelaverunt.</p>
+
+<p>De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt;
+&amp; si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo;
+&amp; si quis aliquid ceperit qui non fuit ad hoc attornatus.</p>
+
+<p>Inquirendum est si omnes venerint &amp; quis ille fuerit &amp; qualiter
+nominatus fuerit.</p>
+
+<p>His igitur &amp; aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia
+a mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum
+finitis supervenit aliud genus tormenti ad confusionem hominum
+regni per Justitiarios forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla
+<span class="pagenum"><a name="p342" id="p342">342</a></span>
+summum Justitiarium omnium forestarum Regis in Anglia, qui
+cognominatus est Enuellu; &amp; per Hugonem War, &amp; per Ernistum
+de Neville.</p>
+
+<p>Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum
+est ex parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri
+essent, convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc.
+Episc. Comites &amp; Barones, &amp; omnes libere tenentes, &amp; de
+unaquaque villa Præpositus, &amp; 4 homines ad audienda præcepta
+Regis.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p><i>Hæc est Assisa Dom. Regis, &amp; hæc sunt præcepta de Forestis suis
+in Anglia, facta per assensum &amp; consilium Archiepisc. &amp; Episc.
+Abbatum, Comitum, &amp; Baronum &amp; Militum totius regni sui<a id="footnotetag455" name="footnotetag455"></a>
+<a href="#footnote455"><sup class="sml">455</sup></a>.</i></p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Assisa Regis Rich. I. de Forestis.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote455" name="footnote455"><b>Note 455: </b></a>
+<a href="#footnotetag455"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 784.</i></blockquote>
+
+<p>Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat
+de venatione sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult
+quod confidant in hoc, quod habuit misericordiam de illis per
+eorum catalla hucusque qui ei forisfecerint de venatione sua,
+&amp; de Forestis suis. Nam si qui amodo ei forisfecerint inde, &amp;
+inde convicti fuerint, plenariam vult de illis Justitiam fieri, qualis
+facta fuit tempore Henrici avi patris Domini Regis, viz. ut
+amittant oculos &amp; testiculos.</p>
+
+<p>Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel
+sagittas, neque canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi
+habeat ipsum Regem ad warrantum suum, vel aliquem alium qui
+eum possit inde <i>warantizare</i>.</p>
+
+<p>Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad
+destructionem bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis;
+sed concedit bene quod capiant de boscis suis, quod necesse
+iis fuerit sine wasta, &amp; hoc per visum Forestarii sui, &amp;
+Viridariorum suorum.</p>
+
+<p>Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas
+Forestæ Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis
+suis: de quibus Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii:
+vel tales inveniant plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii
+in aliquo forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p343" id="p343">343</a></span>
+
+<p>Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios
+Militum &amp; aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini
+Regis, quod bosci non destruantur. Nam si super hoc bosci
+eorum destructi fuerint, sciant bene illi quorum bosci fuerint,
+quod de ipsismet vel eorum terris capietur emendatio, &amp; non
+de alio.</p>
+
+<p>Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum
+omne posse suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit
+de Forestis suis, &amp; quod non vexabunt milites neque probos homines
+de hoc, quod Dominus Rex iis concessit de boscis eorum.</p>
+
+<p>Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem
+habet, ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam,
+&amp; viride in Forestis suis, &amp; quod 4 Milites ponantur ad adgistandos
+boscos suos, &amp; ad recipiendum panagium suum, &amp; custodiendum
+&amp; defendendum.</p>
+
+<p>Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas
+Forestæ suæ, antequam bosci eorum adgistentur: &amp; est sciendum
+quod incipit adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum
+S. <i>Michaelis</i>, &amp; durat 15 diebus post festum S. <i>Michaelis</i>.</p>
+
+<p>Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia
+sua Dominicos boscos Regis, &amp; bosci illi destructi fuerint, &amp;
+non possit, nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur,
+nihil aliud capiatur de Forestario illo, nisi proprium
+corpus suum.</p>
+
+<p>Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione
+sua, neque de Forestis suis: &amp; præcipit bene Forestariis suis,
+quod si invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus
+imponere, ad eos resistendos &amp; capiendos: ipse enim eos inde
+warantizabit.</p>
+
+<p>Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet
+tertio anno, tam nova quam vetera, intra regardum, &amp; omnes
+perpræsturæ similiter, &amp; omnia wasta boscorum, &amp; quod quodlibet
+illorum per se imbrevietur.</p>
+
+<p>Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones,
+&amp; Milites, &amp; libere tenentes, &amp; omnes homines de
+terra sua, veniant ad summonitionem <i>Magistri Forestarii</i> sui, &amp;
+ad placitanda placita de Forestis suis.
+<span class="pagenum"><a name="p344" id="p344">344</a></span></p>
+
+<p>Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta
+exeat Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta
+Regis tempore de Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S.
+<i>Johannis Baptistæ</i>, &amp; 15 diebus post idem festum.</p>
+
+<p>Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis
+de venatione sua, &amp; inde attaintus fuerit, erit in misericordia
+Regis ad oculos &amp; testiculos perdendos.</p>
+
+<p>Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per <i>culpaturam</i>,
+sive per <i>esbrancaturam</i>, sive per <i>foditionem turvarum</i>, sive
+per <i>escoriationem moræ</i>, sive per <i>culpationem</i> de subnemore, sive
+per <i>essartum</i>, sive per novam <i>prepræsturam</i>, per <i>sepem</i> vel <i>fossatum</i>,
+vel per <i>remotionem molendini</i>, vel <i>cursus aquæ</i>, vel <i>beccariæ</i>, vel
+aliarum domorum, vel per foenum &amp; falcandum extra sepes, vel
+extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet
+Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.</p>
+
+<p>Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit
+sine copula per Forestam Regis, &amp; inde attaintus fuerit, erit
+in misericordia Regis.</p>
+
+<p>Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus
+Forestæ; in reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt.
+Et videnda sunt in reguardo nova essarta &amp; vetera imbladata
+post ultimum reguardum, &amp; quo blado vel legumine imbladata
+sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: si vetera sarta imbladata
+sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra dabit
+Regi 13 denarios de illa vestitura: &amp; si imbladata fuerint de
+avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque
+acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.</p>
+
+<p>Et sciendum est, quod tempore <i>Henrici Regis</i> filii <i>Matildis</i>
+Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco
+sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque
+forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de
+se ipso salvi plegii capiantur; &amp; si iterum forisfecerit, similiter
+capiantur de ipso salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit,
+pro tertio forisfacto nulli plegii capiantur, sed proprium corpus
+forisfactoris.</p>
+
+<p>Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de
+wannagio carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant.
+<span class="pagenum"><a name="p345" id="p345">345</a></span></p>
+
+<p>Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset
+Clerico, aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi:
+sed si Clericus aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico,
+statim compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est,
+quod viri religiosi ad redemptionem coacti sunt.</p>
+
+<p>Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam
+Laici, qui chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri,
+deferrent eas ad sigillum suum novum renovandas: &amp; nisi
+fecerint, nihil quod actum fuit per sigillum suum vetus, ratum
+haberetur. Hov. p. 785<a id="footnotetag456" name="footnotetag456"></a>
+<a href="#footnote456"><sup class="sml">456</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote456" name="footnote456"><b>Note 456: </b></a>
+<a href="#footnotetag456"> (retour) </a> <i>Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Truncatio membrorum provenatione adimitur.</i></span>Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur
+oculi, abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur,
+pius Rex &amp; miscericors sustulit<a id="footnotetag457" name="footnotetag457"></a>
+<a href="#footnote457"><sup class="sml">457</sup></a> <i>Richardus</i> I inhumanum ducens,
+ut homines ad imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta
+legem naturalem generaliter omnibus sunt concessæ, de vita vel
+membris periclitarentur, &amp; id faciendo feris &amp; bestiis deterior
+videretur. Hoc enim solummodo sufficiebat ei, ut quilibet in tali
+culpa deprehensi, vel Angliam abjurarent, vel poenam carceralem
+subirent, vel poena punirentur pecuniali, salvis omnibus vita
+&amp; membris. Hæc <i>Parisius</i>, qui casum refert nova hac lege judicatum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote457" name="footnote457"><b>Note 457: </b></a>
+<a href="#footnotetag457"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in an. 1232. pag. 360.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Vicesimæ ad terræ sanctæ subventionem datur.</i></span>Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni
+coram Rege congregati fuissent<a id="footnotetag458" name="footnotetag458"></a>
+<a href="#footnote458"><sup class="sml">458</sup></a>, ut partem vicesimam mobilium
+suorum ad subventionem Terræ Sanctæ concederent, &amp;
+seorsum sederent super præfato negotio colloquentes; Rex ait
+Galfrido fil. Petri, &amp; Willielmo Priwerre, qui apud pedes ejus
+sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui ibi sedent.
+Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent quomodo
+eos ob reverentiam Dei timeo, &amp; quam invite offenderem
+illos, ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum
+vetus.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote458" name="footnote458"><b>Note 458: </b></a>
+<a href="#footnotetag458"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in an. 1232. pag. 361.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Moribundus Joh. ratri regnum dividit.</i></span>A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex <i>Richardus</i><a id="footnotetag459" name="footnotetag459"></a>
+<a href="#footnote459"><sup class="sml">459</sup></a>,
+divisit <i>Johanni</i> fratri suo regnum Angliæ, &amp; omnes
+alias terras suas, &amp; fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis
+<span class="pagenum"><a name="p346" id="p346">346</a></span>
+qui aderant, &amp; præcepit, ut traderentur ei castella sua, &amp; tres
+partes thesauri sui: &amp; omnia baubella sua divisit Othoni nepoti
+suo Regi Alemannorum, &amp; quartam partem thesauri sui præcepit
+servientibus suis &amp; pauperibus distribui.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote459" name="footnote459"><b>Note 459: </b></a>
+<a href="#footnotetag459"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 791.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Moritur.</i></span>Decessit 8. Idus <i>Aprilis</i> feria 3. ante Dominicam Palmarum,
+12.<a id="footnotetag460" name="footnotetag460"></a>
+<a href="#footnote460"><sup class="sml">460</sup></a> die postquam percussus fuerat.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote460" name="footnote460"><b>Note 460: </b></a>
+<a href="#footnotetag460"> (retour) </a> <i>Al. 9.</i></blockquote>
+
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>JOHANNES.</h3>
+
+<p class="mid"><i>Anno Domini 1199.</i></p>
+
+
+
+<p><span class="side"><i>Quo jure Regnum obtinuit Johannes.</i><br><br>
+<i>Arthuro Rex promisit Regnum.</i></span>Recte quæritur quonam titulo <i>Johannes</i> cum tertius esset filius
+<i>Henrici</i> II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus
+Dux Britanniæ filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest,
+secundi filii ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis
+jam defuncti, dictorumque <i>Gaufridi</i> &amp; Johannis. Declaraverat
+etiam <i>Richardus</i> Rex cum <i>Messinæ</i> esset <i>Arthurum</i> sibi
+successurum, ut <i>Parisius</i> refert. Sed id inprimis intelligendum
+est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus qui
+partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro
+more illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in
+successionem quamvis impuberem, alias impubere prætermisso,
+seniorem familiæ, velut magis strenuum ad gubernandum (quod
+Hibernici Tanistriam vocant) cooptavit.</p>
+
+<p><i>Londonienses</i> profecto Regi <i>Richardo</i> Hierosolymis juramento
+se obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine
+prole decederet, &amp; hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum
+jurabant.</p>
+
+<p>Mortuo <i>Richardo</i><a id="footnotetag461" name="footnotetag461"></a>
+<a href="#footnote461"><sup class="sml">461</sup></a>, ejus servi, milites &amp; stipendiarii <i>Johannem</i>
+suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens
+Hubertum Cantuariensem Archiepiscopum &amp; Guilielmum Marescallum
+in Angliam protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri
+Justitiario Regni Magnates Northamptoniæ convocatos ad
+<span class="pagenum"><a name="p347" id="p347">347</a></span>
+fidelitatem Johanni jurandum prout plebeios antea perducunt.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote461" name="footnote461"><b>Note 461: </b></a>
+<a href="#footnotetag461"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 188. l. 50.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Principes cæteri adherent Arthuro.</i></span><i>Arthuro</i> adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, &amp; Turoniæ
+dicentes judicium esse &amp; consuetudinem illarum regionum,
+ut <i>Arthurus</i> filius fratris senioris in patrimonio sibi debito &amp; hæreditate,
+avunculo succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem
+<i>Arthuri</i> esset habiturus si Regi Richardo defuncto supervixisset.
+Sed Johannes in octavis Paschæ ab Archiepiscopo Rothomagi
+accinctus est gladio ducatus Normanniæ<a id="footnotetag462" name="footnotetag462"></a>
+<a href="#footnote462"><sup class="sml">462</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote462" name="footnote462"><b>Note 462: </b></a>
+<a href="#footnotetag462"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 189. l. 25.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Modus eligendi R. Johannem.</i></span><i>Hubertus</i> Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, &amp;
+inter columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente
+scil. in Angliam Johanne Duce jam Normanniæ &amp; convocatis
+Londoniis magnatibus regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem
+ejus; idem Archiepiscopus sic effatur. Nullum prævia ratione
+in Regnum successurum nisi ab universitate Regni unanimiter
+invocata Spiritus gratia electum &amp; secundum morum suorum eminentiam
+præelectum, ad exemplum <i>Sauli</i> primi Regis inuncti
+quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de
+regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc
+quia strenuum &amp; aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum &amp;
+humilem, ut sic qui in regno supereminet strenuitate, omnibus
+possit &amp; potestate &amp; regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis
+præpolleret, pronius &amp; promptius ad electionem ejus est consentiendum.
+Et cum Ducem Johannem istiusmodi esse perhibuisset
+eum ratione tam meritorum quam regii sanguinis, unanimiter
+(inquit) eligimus universi.</p>
+
+<p>Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite;
+nec inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni
+maxime interfuit, &amp; perspicuis verbis recordatus est <i>Rogerus
+Hoveden</i><a id="footnotetag463" name="footnotetag463"></a>
+<a href="#footnote463"><sup class="sml">463</sup></a>. Richardum scil. de vita desperantem, Johanni fratri
+suo divisisse regnum Angliæ omnes alias terras suas, fecisseque
+fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, &amp; præcepisse ei tradi
+Castella sua &amp; tres partes thesauri sui.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote463" name="footnote463"><b>Note 463: </b></a>
+<a href="#footnotetag463"> (retour) </a> <i>Hov. pag. 791.</i></blockquote>
+
+<p>Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum
+tuebatur opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti
+juniorem potius quam nepotem ejus e seniori jam antea
+<span class="pagenum"><a name="p348" id="p348">348</a></span>
+defuncto, ut inferius videris in argumentatione Romæ habita
+inter <i>Innocentium</i> Papam III. &amp; Legatos <i>Ludovici</i> Franci.</p>
+
+<p><span class="side"><i>R. Joh. coronatur. An. 1199.</i></span><i>Johannes</i> coronatus est <i>Westmonasterii</i> ab Archiep. Cantuar. die
+dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento
+sponsionis<a id="footnotetag464" name="footnotetag464"></a>
+<a href="#footnote464"><sup class="sml">464</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote464" name="footnote464"><b>Note 464: </b></a>
+<a href="#footnotetag464"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 190.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Sacramentum ejus.</i></span>Quod sanctam Ecclesiam &amp; ejus ordinatos diligeret, &amp; eam
+ab incursione malignantium indemnem conservaret.</p>
+
+<p>Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret.</p>
+
+<p>Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret.</p>
+
+<p>Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei
+&amp; districte prohibitus.</p>
+
+<p>Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat,
+opere, quod juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit;
+se per auxilium Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum.
+Die crastino Homagia &amp; fidelitates accepit.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam
+Carucagium (i. e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod
+cum Gaufridus Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem
+in sua Diocesi colligere, sed &amp; ipsum excommunicasset,
+&amp; totam Eboracensem Provinciam interdicto Ecclesiastico supposuisset;
+mandato regio spoliatus est bonis omnibus sui Archiepiscopatus.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Carucagium conceditur.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Archiep. Ebor. id prohibens spoliatur.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>A. D. 1201. Edictum ad servitium militare.</i></span>Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale
+proposuit Edictum. Anno Domini 1201.</p>
+
+<p>Ut Comites &amp; Barones &amp; omnes qui militare servitium ei
+debebant parati essent ad Portesmuthe cum equis &amp; armis ad
+transfretandum cum eo ad partes transmarinas in die Pentecostes
+jam instante<a id="footnotetag465" name="footnotetag465"></a>
+<a href="#footnote465"><sup class="sml">465</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote465" name="footnote465"><b>Note 465: </b></a>
+<a href="#footnotetag465"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 198.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Scutagium 2 marcarum.</i></span>Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt,
+dantes Regi de quolibet scuto duas marcas argenti.</p>
+
+<p><i>Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199.
+Reg. 1<a id="footnotetag466" name="footnotetag466"></a>
+<a href="#footnote466"><sup class="sml">466</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote466" name="footnote466"><b>Note 466: </b></a>
+<a href="#footnotetag466"> (retour) </a>
+ <i>Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart.
+ Reg. Joh. 1.</i></blockquote>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux
+<span class="pagenum"><a name="p349" id="p349">349</a></span>
+Normanniæ, Aquitaniæ, &amp; Comes Andegaviæ, Archiepiscopis,
+Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus,
+Præpositis &amp; omnibus Ballivis &amp; fidelibus suis salutem.</p>
+
+<p>2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit
+hæreditario divina misericordia vocaverit, &amp; mediante tam
+Cleri quam Populi unanimi consensu &amp; favore satis misericorditer
+nos in Regem sublimaverit; summo desideramus desiderio,
+sicut &amp; debemus, libertati &amp; indempnitati tam Cleri quam Populi
+propensius provideri, &amp; pravas &amp; iniquas consuetudines,
+quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio, vel alio
+motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, &amp; sacrosanctæ
+Ecclesiæ &amp; pacem &amp; tranquillitatem Cleri &amp; Populi penitus
+extirpare.</p>
+
+<p>3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris
+quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum
+ut de quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam
+præter cursum solitum ab antiquis temporibus statuta, potius
+voluntate quam ratione mediante in præjudicium regiæ dignitatis
+&amp; libertatis Regni recipiebantur, viz.</p>
+
+<p>4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur
+decem &amp; octo solidi &amp; quatuor denarii pro quibus non debebantur
+dari nisi duo solidi.</p>
+
+<p>5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est
+insertum, pro quibus dabantur duodecim marcæ &amp; quinque solidi,
+pro quibus non debebantur dari nisi decem &amp; octo solidi
+&amp; quatuor denarii.</p>
+
+<p>6. Nos pro salutæ animæ nostræ &amp; felicis memoriæ Henrici
+quondam Regis Angliæ, Patris nostri, &amp; memorati Regis Richardi
+fratris nostri, &amp; omnium antecessorum &amp; successorum
+nostrorum, volumus, concedimus, &amp; ad instantiam venerabilis
+Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi Cancellarii nostri.</p>
+
+<p>7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus
+successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis
+temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum;
+&amp; quod de Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris
+nostri quondam Regis Angliæ recipiebatur, pro quibuscunque
+negotiis recipiatur, scil.
+<span class="pagenum"><a name="p350" id="p350">350</a></span></p>
+
+<p>8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum,
+vel libertatum, capiatur una marca auri, vel decem
+marcæ argenti, ad opus Cancellarii, &amp; una marca argenti
+ad opus Vicecancellarii, &amp; una marca argenti, ad opus Prothonotarii;
+quinque solidi pro cera.</p>
+
+<p>9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum,
+detur una marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad
+opus Vicecancellarii, &amp; unus bisancius ad opus Prothonotarii,
+&amp; duodecim denarii pro cera.</p>
+
+<p>10. De simplici protectione dentur duo solidi.</p>
+
+<p>11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire
+præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, &amp; nostram
+omnemque qua quisquam in Regem unctus &amp; consecratus maledicere
+potest, maledictionem incurrat.</p>
+
+<p>12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis &amp; Cancellarius
+noster, una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione
+nostra manus imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem
+venire præsumpserint, sententiam excommunicationis
+generaliter de assensu nostro promulgavit.</p>
+
+<p>13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus
+ipsum Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus,
+in testimonium &amp; perpetuam firmitatem.</p>
+
+<p>14. T. J. <i>Dublinens.</i> Archiep. W. <i>London.</i> <i>Rofen.</i> C.
+<i>Winton.</i> H. <i>Lincol.</i> E. <i>Eliens.</i> H. <i>Sarum.</i> S. <i>Bathon.</i> C. <i>Coventer.</i>
+H. <i>Landaven.</i> R. <i>Bangor.</i> Phil. <i>Dunelm.</i> S. <i>Meden.</i> Episcopis.
+Willelmo Com. de <i>Arundell.</i> Hamelino Com. de <i>Waren.</i>
+R. Com. de <i>Clare.</i> W. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> C. fil. Petri
+Com. <i>Essex.</i> Rog. <i>le Bigot</i> Com. <i>Nortfolchiæ.</i> W. Com. <i>Sarum.</i>
+R. Com. <i>Cestr.</i> Walter. Com. <i>Warwic.</i> W. Com. <i>de Ferrariis</i>,
+Will. de <i>Brahos</i>, Rob. fil. <i>Walteri</i>, Walt. de <i>Lasc.</i> W. de <i>Waren.</i>
+Rob. fil Rogeri, Will. <i>Briwer</i>, Hug. <i>Bardolf.</i></p>
+
+<p>15. Dat. per manum H. <i>Cant.</i> Archiepisc. Canc. nostri apud
+<i>Northampton</i>, septimo die Junii, anno regni nostri primo.</p>
+
+<p>(Numeros &amp; Sectiones nos exhibuimus.)</p>
+
+<p>Quod testamentum <i>Huberti</i> Archiep. <i>Cant.</i> ratum fit.</p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux
+<span class="pagenum"><a name="p351" id="p351">351</a></span>
+Normanniæ, Aquit. &amp; Comes Andeg. Justic. &amp; omnibus Ballivis
+suis Angliæ, salutem<a id="footnotetag467" name="footnotetag467"></a>
+<a href="#footnote467"><sup class="sml">467</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote467" name="footnote467"><b>Note 467: </b></a>
+<a href="#footnotetag467"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6.</i></blockquote>
+
+<p>Sciatis, quod volumus &amp; firmiter præcipimus, quod Testamentum
+quod venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar.
+Archiepiscopus secundum Deum condidit, firmum sit &amp; stabile,
+&amp; quod firmiter &amp; inviolabiliter teneatur &amp; observetur. Et ideo
+vobis mandamus &amp; firmiter prohibemus, ne aliquis vestrum aliquo
+modo contra testamentum suum veniat, vel illud aliquo
+modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi
+sustineat. T. Com. Will. <i>Marescallo</i>, Will. de <i>Breos</i>, apud <i>Rothom.</i>
+<span class="sc">XXX.</span> die Augusti.</p>
+
+<p><i>Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus
+cuneis in Civitate Cantuaria<a id="footnotetag468" name="footnotetag468"></a>
+<a href="#footnote468"><sup class="sml">468</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote468" name="footnote468"><b>Note 468: </b></a>
+<a href="#footnotetag468"> (retour) </a> <i>Ibidem, n. 7.</i></blockquote>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux
+Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis,
+Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis,
+Vicecomitibus, &amp; omnibus Ministris &amp; fidelibus suis, Francis
+&amp; Anglis, salutem.</p>
+
+<p>Sciatis nos concessisse &amp; præsenti Carta nostra confirmasse Deo
+&amp; Ecclesiæ Christi <i>Cant.</i> &amp; venerabili patri nostro <i>Huberto</i>
+Cant. Archiepiscopo, &amp; omnibus successoribus suis sibi canonice
+substituend. tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam
+fabricandam in civitate Cantuariæ perpetuo habendos, quos
+Dominus Rex Ric. frater noster reddidit bonæ memoriæ Baldwino
+Cant. Archiepiscopo, &amp; successoribus suis, &amp; Carta sua
+confirmavit.</p>
+
+<p>Quare volumus &amp; firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus
+H. &amp; successores sui, habeant prædictos Monetarios
+cum prædictis cuneis, ita libere, honorifice &amp; quiete,
+sicut aliquis prædecessorum suorum liberius &amp; quietius Monetarios
+suos cum cuneis suis habuit.</p>
+
+<p>Hiis testibus: <i>Roffensi</i> Episc. S. Andr. Com. <i>David</i>, Will.
+Com. de <i>Arundel</i> Will. de <i>Humet</i> Const. <i>Norm.</i> Hug. de <i>Gernaco</i>,
+<span class="pagenum"><a name="p352" id="p352">352</a></span>
+Will. de <i>Rupibus</i>. Datum per manus Simonis Archid. <i>Wellen.</i> &amp; Johannis
+de <i>Gray.</i> apud <i>Cenom.</i> xxix. die <i>Septemb.</i> anno primo regni
+nostri.</p>
+
+<p>Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis.
+<i>Hoved.</i> p. 815.</p>
+
+<p>
+<i>Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua
+in Gavel-kind ad feoda militaria.</i></p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux
+Normanniæ, Aquitaniæ, &amp; Comes Andegaviæ, Archiepiscopis,
+Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis,
+Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, &amp; omnibus Ballivis &amp;
+fidelibus suis, salutem<a id="footnotetag469" name="footnotetag469"></a>
+<a href="#footnote469"><sup class="sml">469</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote469" name="footnote469"><b>Note 469: </b></a>
+<a href="#footnotetag469"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14.</i></blockquote>
+
+<p>Sciatis nos concessisse &amp; præsenti Carta nostra confirmasse
+venerabili patri nostro in Christo <i>Huberto</i> Cant. Archiepiscopo,
+&amp; successoribus suis, in perpetuum, quod liceat eis terras,
+quas homines de feodo Ecclesiæ <i>Cant.</i> tenent in <i>Gavelkende</i>,
+convertere in feoda militaria; &amp; quod idem Archiepiscopus &amp;
+successores sui eandem in omnibus potestatem &amp; libertatem habeant
+in perpetuum, in homines illos qui terras easdem ita in
+feoda militum conversas tenebunt, &amp; in hæredes eorum, quam
+ipse Archiepiscopus habet, &amp; successores sui post eum habebunt,
+in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. &amp; in hæredes eorum.
+Et homines illi, &amp; hæredes eorum, eandem per omnia libertatem
+habeant in perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ
+<i>Cantuar.</i> &amp; hæredes eorum habent. Ita tamen quod nihilominus
+consuetus redditus denariorum reddatur integre de terris
+suis, sicut prius; &amp; xenia, andragia, &amp; alia opera, quæ fiebant
+de terris eisdem, convertatur in <i>redditum denariorum</i> æquivalentem,
+&amp; redditus ille reddatur, sicut alius redditus denariorum.</p>
+
+<p>Quare volumus &amp; firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus
+Archiepiscopus, &amp; successores sui post eum, de terris illis,
+in feoda militum secundum præscriptam formam convertendis,
+fecerint, ratum in perpetuum &amp; stabile permaneat. Et prohibemus,
+<span class="pagenum"><a name="p353" id="p353">353</a></span>
+ne quis contra factum ipsius Archiepiscopi, vel Successorum
+suorum, in hac parte venire præsumat.</p>
+
+<p>T. E. <i>Eliens.</i> &amp; S. <i>Bathon.</i> Episcopis, C. fil. Petri Com.
+<i>Essex.</i> Will <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> Rob. de <i>Harecourt</i>,
+Garmo fil. <i>Geraldi</i>, Petro de <i>Stolx</i>, Ric. de <i>Riveriis</i>, Roberto
+de <i>Tateshall</i>. Datum per manum Simonis <i>Archidiaconi Wellen.</i>
+apud <i>Rupem Aurivall.</i> iv. die Maii, anno regni nostri tertio.
+Hæc est duplicata.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Arch. Cant. Assisæ.</i></span><i>Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris
+prædictis, A. D. 1201. Reg. 3.</i></p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux
+Norm. Aquit. Com. Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis,
+&amp; omnibus Ballivis &amp; fidelibus suis, salutem<a id="footnotetag470" name="footnotetag470"></a>
+<a href="#footnote470"><sup class="sml">470</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote470" name="footnote470"><b>Note 470: </b></a>
+<a href="#footnotetag470"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15.</i></blockquote>
+
+<p>Sciatis nos concessisse, &amp; præsenti Carta confirmasse venerabili
+patri nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, &amp; successoribus
+suis in perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas
+Assisas de terris, quæ tenentur in <i>Gavelkend</i>, de feodo Ecclesiæ
+Cant. in Canc. Ita scilicet, quod idem Archiepiscopus rogabit
+nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, &amp; nos vel ille mittemus
+aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius Archiepiscopi,
+in cujus visu &amp; præsentia Assisæ illæ teneantur. Et quicunque
+de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in misericordiam
+per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt Archiepiscopi
+Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas
+illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ
+erunt.</p>
+
+<p>Quare volumus &amp; firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus,
+&amp; successores sui, habeant &amp; teneant Assisas illas
+in Curia sua, libere &amp; quiete, &amp; sine omni impedimento &amp; contradictione,
+sicut prædictum est, cum misericordiis hominum de
+feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore nostro, &amp; tempore
+hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis
+<span class="pagenum"><a name="p354" id="p354">354</a></span>
+contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat.</p>
+
+<p>T. E. <i>Elien.</i> S. <i>Bathon.</i> Episcopis, C. fil. Petri Com. <i>Essex</i>
+Will. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> Rob. de <i>Harecourt</i>, Gar. fil.
+<i>Geraldi</i>, Petro de <i>Stlox.</i> Ric. de <i>Riveriis</i>, Rob. de <i>Tateshall</i>.
+Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud <i>Rupem Aurivall.</i>
+iv die Maii, anno regni nostri tertio.</p>
+
+<p><i>Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis.</i></p>
+
+<p>Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, &amp; Dominus Rex
+concedit, <i>signata sigillo Johannis Regis</i><a id="footnotetag471" name="footnotetag471"></a>
+<a href="#footnote471"><sup class="sml">471</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote471" name="footnote471"><b>Note 471: </b></a>
+<a href="#footnotetag471"> (retour) </a> <i>Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30.</i></blockquote>
+
+<p>Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt
+hæreditatem suam per antiquum relevium exprimendum in Charta.</p>
+
+<p>Hæredes, qui infra ætatem sunt, &amp; fuerint in custodia, cum
+ad ætatem pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio
+&amp; fine.</p>
+
+<p>Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus &amp; consuetudines
+&amp; servitia sine destructione &amp; vasto hominum &amp; terrarum
+suarum. Et si Custos terræ fecerit destructionem &amp; vastum, amittat
+custodiam. Et custos sustentabit domos, parcos, vivaria,
+stagna, molendina, &amp; cætera ad terram illam pertinentia,
+de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes ita maritentur ne
+disparagentur, &amp; per consilium propinquorum de consanguinitate
+sua.</p>
+
+<p>Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum
+mariti sui, sed maneat in domo sua per <span class="sc">XL</span> dies post mortem
+ipsius, &amp; infra terminum illum assignetur ei dos, &amp; maritagium
+statim habeat, &amp; hæreditatem suam.</p>
+
+<p>Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla
+debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum
+capitalis debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor
+defecerit in solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris,
+donec debitum illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor
+monstrare poterit, se esse inde quietum erga plegios.</p>
+
+<p>Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de
+<span class="pagenum"><a name="p355" id="p355">355</a></span>
+liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, &amp; ad
+faciendum primogenitum filium suum militem, &amp; ad primogenitam
+filiam suam semel maritandam; &amp; hoc faciet per rationabile
+auxilium.</p>
+
+<p>Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde
+debetur.</p>
+
+<p>Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed
+assignentur in aliquo certo loco, &amp; tot recognitiones capiantur in
+eisdem comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per
+quatuor vices in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus
+electis per Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina,
+morte antecessoris, &amp; ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc
+sit summonitus, nisi Juratores &amp; duæ partes.</p>
+
+<p>Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum
+delicti, &amp; pro magno delicto secundum magnitudinem delicti;
+salvo contenemento suo. Villanus etiam amercietur, salvo
+vainagio suo. Et Mercator eodem modo, salva mercandisa per
+sacramentum proborum hominum de visneto.</p>
+
+<p>Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum
+aliorum prædictorum, &amp; non secundum beneficium Ecclesiasticum.</p>
+
+<p>Ut mensura vini, bladi, &amp; latitudines pannorum, &amp; rerum
+aliarum, emendetur, &amp; ita de ponderibus.</p>
+
+<p>Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias,
+nisi ubi de jure antiquitus esse solebat.</p>
+
+<p>Ut Assisæ de nova dissaisina &amp; de morte antecessoris abbrevientur,
+&amp; similiter de aliis Assisis.</p>
+
+<p>Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam
+pertinentibus, sine Coronatoribus: &amp; ut comitatus &amp; hundreda
+sint ad antiquas firmas, absque ullo incremento, exceptis dominicis
+maneriis Regis.</p>
+
+<p>Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel
+alii Ballivo Regis, saisire &amp; imbreviare catallum ipsius per visum
+legalium hominum: Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec
+plenius sciatur, si debet aliquod liquidum debitum Domino
+Regi: &amp; tunc debitum Domini Regis persolvatur; residuum vero
+relinquetur executoribus, ad faciendum testamentum defuncti.
+<span class="pagenum"><a name="p356" id="p356">356</a></span>
+Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent defuncto.</p>
+
+<p>Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum
+proximorum parentum suorum &amp; amicorum, &amp; per visum
+Ecclesiæ, distribuantur.</p>
+
+<p>Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine
+marito vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non
+maritabunt se sine assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum
+suorum de quibus tenent.</p>
+
+<p>Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia
+catalla, nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere
+possit de voluntate venditoris.</p>
+
+<p>Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum
+denarios pro custodia castri, si voluerit facere custodiam
+illam in propria persona, vel per alium probum hominem, si
+ipse eam facere non possit per rationabilem causam. Et si Rex
+eum duxerit in exercitum, sit quietus de custodia secundum quantitatem
+temporis.</p>
+
+<p>Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat
+equos vel carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo,
+nisi ex voluntate ipsius.</p>
+
+<p>Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel
+ad alia agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.</p>
+
+<p>Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia,
+nisi per unum annum &amp; unum diem, sed tunc reddatur Domino
+feodi.</p>
+
+<p>Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia
+&amp; Medeweye, &amp; per totam Angliam.</p>
+
+<p>Ne breve, quod vocatur <i>Præcipe</i>, de cætero fiat alicui de
+aliquo tenemento, unde liber homo amittat curiam suam.</p>
+
+<p>Si quis fuerit <i>dissaisitus</i> vel prolongatus per Regem sine judicio
+de terris, libertatibus, &amp; jure suo, statim ei restituatur. Et si
+contentio super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium
+<span class="sc">XXV</span> Baronum, &amp; ut illi, qui fuerint <i>dissaisiti</i> per patrem
+vel fratrem Regis, rectum habeant sine dilatione per judicia parium
+suorum in curia Regis. Et si Rex debeat habere terminum
+aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus &amp; Episcopi faciant
+inde judicium ad certam diem, appellatione remota.
+<span class="pagenum"><a name="p357" id="p357">357</a></span></p>
+
+<p>Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris,
+sed libere concedatur sine pretio, &amp; non negetur.</p>
+
+<p>Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per <i>soccagium</i>,
+vel <i>burgagium</i>, &amp; de alio per servitium militis, Dominus Rex
+non habebit custodiam militum de feodo alterius, occasione <i>burgagii</i>
+vel <i>soccagii</i>; nec debet habere custodiam <i>burgagii</i>, <i>soccagii</i>,
+vel feodæ firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam
+suam occasione parvarum <i>sergantisarum</i>, sicuti de illis qui tenent
+aliquod tenementum, reddendo inde cultellos, vel sagittas, vel
+hujusmodi.</p>
+
+<p>Ne aliquis <i>Ballivus</i> possit ponere aliquem ad legem simplici
+loquela sua, sine testibus fidelibus.</p>
+
+<p>Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur,
+nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur,
+nec Rex eat vel mittat super eum vi, nisi per judicium parium
+suorum, vel per legem terræ.</p>
+
+<p>Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.</p>
+
+<p>Quod mercatores habeant salvum ire &amp; venire ad emendum
+vel vendendum, sine omnibus malis toltis, per antiquas &amp; rectas
+consuetudines.</p>
+
+<p>Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune
+consilium regni, nisi ad corpus Regis redimendum, &amp;
+primogenitum filium suum militem faciendum, &amp; filiam suam
+primogenitam semel maritandam, &amp; ad hoc fiat rationabile auxilium.
+Simili modo fiat de talagiis &amp; auxiliis de civitate London,
+&amp; de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; &amp; ut
+civitas London plene habeat antiquas libertates, &amp; liberas consuetudines
+suas, tam per aquas quam per terras.</p>
+
+<p>Ut liceat unicuique exire de regno &amp; redire, salva fide Domini
+Regis, nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus,
+propter communem utilitatem regni.</p>
+
+<p>Si quis mutuo aliquid acceperit a <i>Judæis</i> plus vel minus, &amp;
+moriatur antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit
+quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et
+si debitum illud inciderit in manum Regis, Rex non capiet,
+nisi catallum quod continetur in charta.</p>
+
+<p>Si quis moriatur, &amp; debitum debeat <i>Judæis</i>, uxor ejus
+<span class="pagenum"><a name="p358" id="p358">358</a></span>
+habeat dotem suam, &amp; si liberi remanserint, provideantur eis necessaria
+secundum tenementum, &amp; de residuo solvatur debitum,
+salvo servitio dominorum. Simili modo fiat de aliis debitis, &amp;
+ut custos terræ reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit,
+terram suam instauratam secundum quod rationabiliter
+poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis vel wainagiis.</p>
+
+<p>Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore <i>Wallingford</i>,
+<i>Nottingham</i>, <i>Banen</i><a id="footnotetag472" name="footnotetag472"></a>
+<a href="#footnote472"><sup class="sml">472</sup></a> &amp; <i>Lancastr.</i> &amp; de aliis eschaetis,
+quæ sunt in manu Regis, &amp; sunt Baroniæ, &amp; obierit,
+hæres ejus non dabit aliud relevium, vel faciet Regi aliud servitium
+quam faceret Baroni, &amp; ut Rex eodem modo eam teneat,
+quo Baro eam tenuit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote472" name="footnote472"><b>Note 472: </b></a>
+<a href="#footnotetag472"> (retour) </a> <i>Al.</i> Bononiæ.</blockquote>
+
+<p>Ut fines qui facti sunt pro dotibus, <i>maritagiis</i>, hæreditatibus,
+&amp; <i>amerciamentis</i>, injuste &amp; contra legem terræ, omnino condonentur,
+vel fiat inde per judicium <span class="sc">XXV</span> Baronum, vel per
+judicium majoris partis eorundem, una cum Archiepiscopo, &amp;
+aliis quos secum vocare voluerit; ita quod si aliquis vel aliqui
+de <span class="sc">XXV</span> fuerint in simili querela, amoveantur, &amp; alii loco illorum
+per residuos de <span class="sc">XXV</span> substituantur.</p>
+
+<p>Quod obsides &amp; chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi
+in securitatem.</p>
+
+<p>Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar.
+de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel
+plegii fuerint, &amp; ut pravæ consuetudines de forestis, &amp; de forestariis,
+&amp; warennis, &amp; vic. &amp; rivariis, emendentur per <i>XV</i><a id="footnotetag473" name="footnotetag473"></a>
+<a href="#footnote473"><sup class="sml">473</sup></a>
+Milites de quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos
+homines ejusdem Comitatus.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote473" name="footnote473"><b>Note 473: </b></a>
+<a href="#footnotetag473"> (retour) </a> <i>Al. xii.</i></blockquote>
+
+<p>Ut Rex amoveat penitus de <i>Wallia</i> parentes &amp; totam sequelam
+Gerardi de <i>Atyes</i>, quod de cætero balliam non habeant,
+scil. Engelardum <i>Andr.</i> Petrum &amp; Cyonem de <i>Cancell.</i> Cyonem
+de <i>Cygon</i>; Matheum de <i>Martino</i>, &amp; fratres ejus, &amp; Galfrid
+nepotem ejus, &amp; Philippum de <i>Marbo</i>.</p>
+
+<p>Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios,
+<span class="pagenum"><a name="p359" id="p359">359</a></span>
+&amp; ruttarios, &amp; servientes, qui venerunt cum equis &amp;
+armis ad nocumentum regni.</p>
+
+<p>Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. &amp; Ballivos de talibus
+qui sciant legem terræ, &amp; eam bene velint observare.</p>
+
+<p>Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas
+Regum, vel antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum
+vacaverint.</p>
+
+<p>Si Rex <i>Wallenses</i> dissaisierit vel elongaverit de terris vel libertatibus,
+vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim
+sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de tenementis
+suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio
+parium suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo
+modo, quo exhibet Anglicis justitiam de tenementis suis Angl.
+secundum legem Angl. &amp; de tenementis Wall. secundum legem
+Wall. &amp; de tenementis Marchiæ secundum legem Marchiæ. Idem
+facient Wallenses Regi &amp; suis.</p>
+
+<p>Ut Rex reddat filium Lewelini, &amp; præterea omnes obsides
+de Wallia, &amp; chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem
+pacis.</p>
+
+<p>Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. &amp; de libertatibus
+suis, &amp; jure suo, secundum formam quam facit Baronibus
+Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas Rex habet,
+per judicium Archiepiscopi &amp; aliorum quos secum vocare voluerit.</p>
+
+<p>Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore
+suo, desafforestentur, &amp; ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem
+sunt in defenso.</p>
+
+<p>Omnes autem istas consuetudines &amp; libertates, quas Rex concessit
+regno tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes
+de regno, tam Clerici quam Laici observabunt, quantum ad se
+pertinent, erga suos.</p>
+
+<p>Hæc est forma securitatis ad observand. pacem &amp; libertates
+inter Regem &amp; regnum. Barones eligentur, <span class="sc">XXV</span> Barones de
+regno quos voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare,
+tenere, &amp; facere observari pacem &amp; libertates, quas Dominus
+Rex eis concessit, &amp; charta sua confirmavit. Ita videlicet
+quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, vel aliquis de ministris
+<span class="pagenum"><a name="p360" id="p360">360</a></span>
+suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel aliquem articulorum pacis
+aut securitatis transgressus fuerit, &amp; delictum ostensum fuerit <span class="sc">IV</span> Baronibus
+de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, illi quatuor Barones accedent
+ad Dominum Regem, &amp; ad Justic. suum, si Rex fuerit extra
+regnum, proponentes ei excessum, &amp; petentes ut excessum illum
+sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud
+non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile
+tempus determinandum in charta prædicta, <span class="sc">IV</span> referent causam
+illam ad residuos de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus; &amp; illi <span class="sc">XXV</span>, cum
+communa totius terræ, distringent &amp; gravabunt Regem modis
+omnibus quibus poterint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium
+eorum; salva persona Domini Regis &amp; Reginæ &amp; liberorum
+suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi
+sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta
+exequenda, pariturum mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> Baronum, &amp;
+gravaturum Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice &amp;
+libere dabit licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, &amp; nulli
+unquam jurare prohibebit. Omnes autem illos de terra, qui
+sponte sua &amp; per se jurare noluerint <span class="sc">XXV</span> Baronibus de distringendo
+&amp; gravando Regem cunctis, Rex faciet jurare<a id="footnotetag474" name="footnotetag474"></a>
+<a href="#footnote474"><sup class="sml">474</sup></a> ejusdem
+de mandata suo, sicut prædictum est.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote474" name="footnote474"><b>Note 474: </b></a>
+<a href="#footnotetag474"> (retour) </a> <i>Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29.</i></blockquote>
+
+<p>Item si aliquis de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus decesserit vel a terra
+recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus
+ista prædicta possit exequi: qui residui fuerint de <span class="sc">XXV</span> eligent
+alium loco ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo
+&amp; cæteri. In omnibus autem quæ istis <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur
+exequenda, si forte ipsi <span class="sc">XXV</span> præsentes fuerint &amp; inter se
+super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis vocati nolint vel
+nequeant interesse, ratum habebitur &amp; firmum quod major pars
+ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc concessissent,
+&amp; prædicti <span class="sc">XXV</span> jurabunt quod omnia antedicta fideliter
+observabunt, &amp; pro toto posse suo facient observari. Præterea
+Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi &amp; Episcoporum
+&amp; magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per
+-----File: 365.png--- P. 361
+quod aliqua istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et
+si aliquid tale impetraverit, reputetur irritum &amp; inane, &amp; nunquam
+eo utatur. Sine dato.</p>
+
+
+<p><i>Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus.
+A. D. 1201 Reg. 3.</i></p>
+
+<p>Rex Hugoni de <i>Neville</i> Sal.<a id="footnotetag475" name="footnotetag475"></a>
+<a href="#footnote475"><sup class="sml">475</sup></a> Mandamus vobis quod non
+omittatis propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin
+Forestas nostras Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint
+in Forestis nostris tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis
+terris quas disaforestaverimus, &amp; illis quibus per Chartas
+nostras parcos concessimus.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote475" name="footnote475"><b>Note 475: </b></a>
+<a href="#footnotetag475"> (retour) </a> <i>Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29.</i></blockquote>
+
+<p><i>Assisa panis secundum diversum pretium frumenti<a id="footnotetag476" name="footnotetag476"></a>
+<a href="#footnote476"><sup class="sml">476</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote476" name="footnote476"><b>Note 476: </b></a>
+<a href="#footnotetag476"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 200.</i></blockquote>
+
+<p>Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis
+inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata
+fuit per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, &amp; pistorem
+R. de <i>Turnam</i>; ita quod pistores poterint sic vendere, &amp;
+in quolibet quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.</p>
+
+<p>
+Brennio &amp; 2 panibus ad Furnarium.<br>
+Et 4 servientibus--4 obolos.<br>
+Duobus Garcionibus--1 quadrant.<br>
+Et in sale----obol.<br>
+Et in gesta----obol.<br>
+Et in candela----quadrant.<br>
+Et in busca----3 denar.<br>
+Et in buletello----obol.<br>
+</p>
+
+<p>Quando frumentum (intellige <i>quarterium</i>) venditur pro 6 solidis,
+tunc ponderabit panis de quadrante, albus &amp; bene coctus,
+16 solidos de viginti lova; &amp; panis de toto blado, debet esse
+bonus &amp; bene coctus, ita quod nihil subtrahatur, &amp; ponderabit--24
+solid.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 5 solid. &amp; 6 den. albus panis
+ponderabit 20 solid. &amp; de toto blado--28 solid.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p362" id="p362">362</a></span>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit
+24 sol. &amp; panis de toto blado--32 solid.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 4 sol. &amp; 6 den. albus panis
+ponderabit 32. solid. de toto blado--42 solid.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit
+36 solid. de toto blado--46 solid.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 3 sol. &amp; 6 den. albus panis
+ponderabit 42 sol. de toto blado--54 sol.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit
+48 sol. de toto blado--64 sol.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 2 sol. &amp; 6 den. albus panis
+ponderabit 54 sol. de toto blado--72 sol.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit
+60 sol. de toto blado--4 libr.</p>
+
+<p>Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit
+77 sol. de toto blado 4 libr. &amp; 8 solid.</p>
+
+<p>Et hoc per totum Regnum est proclamatum.</p>
+
+
+<p>Rex in Comites &amp; Barones occasiones prætendens quod ipsum
+inter hostes reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia)
+unde Castella &amp; terras suas pro eorum defectu amiserat;
+cepit ab eis septimam partem omnium mobilium suorum<a id="footnotetag477" name="footnotetag477"></a>
+<a href="#footnote477"><sup class="sml">477</sup></a>;
+nec ab Ecclesiis conventualibus, nec parochialibus manus coercuit:
+Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos habuit executorem
+<i>Hubertum</i> Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, <i>Gaufridum</i>
+filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote477" name="footnote477"><b>Note 477: </b></a>
+<a href="#footnotetag477"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 201.</i></blockquote>
+
+<p>In Crastino Circumcisionis convenerunt ad <i>colloquium</i> apud
+<i>Oxoniam</i> Rex &amp; magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia
+militaria, de quolibet scuto, scil. duæ marcæ &amp; dimidia.
+Nec etiam Episcopi &amp; Abbates sive Ecclesiasticæ personæ, sine
+promissione recesserunt<a id="footnotetag478" name="footnotetag478"></a>
+<a href="#footnote478"><sup class="sml">478</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote478" name="footnote478"><b>Note 478: </b></a>
+<a href="#footnotetag478"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 201.</i></blockquote>
+
+
+<p>Proclamatio fiat<a id="footnotetag479" name="footnotetag479"></a>
+<a href="#footnote479"><sup class="sml">479</sup></a> quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum
+omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus
+inveniatur post diem prædictam in manu Burgensis, denarium
+illud capiatur &amp; perforetur, &amp; quodam forulo ponatur, &amp; ad
+<span class="pagenum"><a name="p363" id="p363">363</a></span>
+opus Regis salvo custodiatur. Et qui illud habeat ponatur per salvos
+plegios, &amp; omnia ejus Catalla attachientur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote479" name="footnote479"><b>Note 479: </b></a>
+<a href="#footnotetag479"> (retour) </a> <i>Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16.</i></blockquote>
+
+<p>Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra &amp;
+corpus &amp; omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &amp;c.</p>
+
+<p>Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti,
+capiatur &amp; reddatur ei a quo captus fuit.</p>
+
+
+
+<p><i>Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. &amp; 2. Nov. 17. de
+moneta.</i></p>
+
+<p>Rex Willelmo de <i>Wrotham</i>, &amp;c. &amp; Reginaldo de <i>Cornhill</i>,
+&amp;c. Sciatis quod per commune consilium regni nostri fecimus
+hanc Assisam subscriptam de moneta custodiend. &amp; retonsoribus
+&amp; falsonariis monetæ nostræ destruendis. Et ad prædictam Assisam
+&amp; ad articulos prædictæ Assisæ custodiend. vos superiores
+custodes loco nostro constituimus vobis præcipientes quod eam
+juste &amp; rigide per totam Angliam custodiatis &amp; custodiri faciatis
+nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro deferentes.
+Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis mittimus
+in Warant.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Penny peice.</i></span>Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet
+libra sit lacta 2 solid 6 den. ad plus; &amp; illa libra quæ
+plus lactavit &amp; denarii qui plus lactaverint perforentur &amp; reddantur
+sicut alias provisum fuit. Judæi vero Aurifabri, &amp; mercatores
+forinseci emant moneta ista victum &amp; vestitum suum tantum
+sed non debent præstitum vel <i>merchandisas</i> facere nisi de
+grossa &amp; forti moneta quæ sit de lege &amp; pondere denarii <i>Sterlingæ</i>.
+Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat
+a monetaria nostra unum <i>penipeis</i> &amp; liberetur cui illud voluerit
+habere, habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri
+septimo de lacco octavæ partis denarii. Item denarios qui
+de cætero fiet scilicet post natale anno Regni nostri sexto inventa
+rentoss. in alicujus manu perforetur &amp; ille cujus manu captus
+fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS.</p>
+
+<p>Rex, &amp;c. W. de <i>Wrotham</i>, &amp;c. &amp; Reginald de <i>Cornhill</i>,
+&amp;c.<a id="footnotetag480" name="footnotetag480"></a>
+<a href="#footnote480"><sup class="sml">480</sup></a> Sciatis quod per commune consilium Regni nostri
+<span class="pagenum"><a name="p364" id="p364">364</a></span>
+fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta custodienda &amp; retonsoribus
+&amp; falsonariis monetæ nostræ destruendis &amp; ad prædictam
+Assisam &amp; ad articulos prædictæ Assisæ custodiendos, vos
+superiores custodes loco nostro constituimus, vobis præcipientes
+quod eam juste &amp; rigide per totam Angliam custodiatis &amp; custodiri
+faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro
+deferentes &amp; prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus
+vobis mittimus in Warant. &amp;c.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote480" name="footnote480"><b>Note 480: </b></a>
+<a href="#footnotetag480"> (retour) </a> <i>Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso.</i></blockquote>
+
+<p>Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad
+Cambium nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam
+cambiens quam recipiens cum eo, quod cambiaverit, capiantur;
+&amp; <i>assisum</i> est quod nullus capiat ad Cambium pro libra
+de <i>fine</i> &amp; puro argento plus vel minus quam sex denarios de
+Lege, &amp; quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel
+Domini Cant. nisi sit legalis de <i>Vintenlor</i>.</p>
+
+<p>Item inquiratur per liberos &amp; legales homines in Civitatibus
+Burgis &amp; Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit
+&amp; qui inventus fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur
+omnia catalla sua &amp; corpus suum mittatur in prisonam nostram,
+&amp; sit in voluntate nostra de justitia facienda.</p>
+
+<p>Item si denarii qui non sint rationabiles de lege &amp; pondere
+inventi fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci
+vel servientium eorum pro merchandisa vel præstito faciendo
+assisum est quod illi in quorum manu fuerint inventi, nisi tamen
+ad victum &amp; vestitum suum emendum, ut prædictum est, capiatur.
+Teste meipso apud <i>Winton.</i> vicesimo sexto die Januar.<br>
+Exam. per me <i>Geo. Robson</i><br>
+24 die Dec. 1619.</p>
+
+<p>
+<i>In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in
+ultimo rotulo in Dorso<a id="footnotetag481" name="footnotetag481"></a>
+<a href="#footnote481"><sup class="sml">481</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote481" name="footnote481"><b>Note 481: </b></a>
+<a href="#footnotetag481"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. scacc. fol. 149. b.</i></blockquote>
+
+<p>Consideratum est per Justic. quod precium <i>osturci</i> fori sit <span class="sc">XX</span> s.
+precium <i>Osturci</i> mutati sit <span class="sc">XL.</span> s. Et si Austarcus fori non reddatur
+<span class="pagenum"><a name="p365" id="p365">365</a></span>
+primo anno, in anno sequenti dicatur &amp; reddatur mutatus.</p>
+
+<p>A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis<a id="footnotetag482" name="footnotetag482"></a>
+<a href="#footnote482"><sup class="sml">482</sup></a> quod pro amore Dei &amp;
+salute animæ matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones
+incarceratos pro quacunque causa detenti fuerint; sive pro
+murdro, sive pro felonia, sive latrocinio.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote482" name="footnote482"><b>Note 482: </b></a>
+<a href="#footnotetag482"> (retour) </a> <i>Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1.</i></blockquote>
+
+<p>Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, &amp; Judæis prisonibus.
+Ita quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de
+Regno adjurando.</p>
+
+<p>Assisa de moneta &amp; retonsoribus &amp; falsionariis monetæ nostræ
+destruendis<a id="footnotetag483" name="footnotetag483"></a>
+<a href="#footnote483"><sup class="sml">483</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote483" name="footnote483"><b>Note 483: </b></a>
+<a href="#footnotetag483"> (retour) </a> <i>Dors. ibid. in 3.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Assisa de moneta contra retonsores ejus.</i></span>Rex Vicecomiti <i>Roteland</i> salutem<a id="footnotetag484" name="footnotetag484"></a>
+<a href="#footnote484"><sup class="sml">484</sup></a>. Sciatis quod provisum
+est communi assensu Archiepiscoporum...................
+quod novem milites per totam Angliam invenient decimum militem
+bene paratum equis &amp; armis ad defensionem Regni nostri,
+&amp; 2 solidos per diem ad liberationem suam. Ideo tibi præcipimus
+sicut teipsum &amp; omnia tua diligis, quod 10 milites de
+Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis &amp;
+armis cum liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire
+in servitium quo præceperimus pro defensione Regni nostri.
+Provisum quod si alienigenæ in terram nostram venerint, omnes
+unanimiter eis occurrant cum forcia &amp; armis sine dilatione auditis
+rumoribus de eorum adventu.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote484" name="footnote484"><b>Note 484: </b></a>
+<a href="#footnotetag484"> (retour) </a> <i>In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n.</i></blockquote>
+
+<p>Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate,
+ipse &amp; hæredes sui in perpetuum exhæredentur, &amp; feodum suum
+remanebit Domino fundi ad faciendum inde voluntatem suam:
+Et qui non habent terras, servi fient in perpetuum, reddendo
+annuatim 4 denar.</p>
+
+<p>Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A.
+D. 1205. Reg. 7.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Mulctantur qui Reg. non secuti sunt ad bellum
+transmarinum.</i></span>Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam
+apud Portesmuthe conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus
+<i>Julii</i> naves ascendit velut trajecturus, sed mutato consilio, tertia
+die Juxta <i>Warrham</i> applicuit. Reversus autem cepit de
+<span class="pagenum"><a name="p366" id="p366">366</a></span>
+Comitibus, Baronibus, &amp; militibus<a id="footnotetag485" name="footnotetag485"></a>
+<a href="#footnote485"><sup class="sml">485</sup></a>, &amp; viris religiosis, pecuniam
+infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt ipsum
+sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote485" name="footnote485"><b>Note 485: </b></a>
+<a href="#footnotetag485"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 204.</i></blockquote>
+
+<p>Rex Justic. &amp;c. Prohibemus districte ne quis appellatus de
+morte hominis replegietur vel in Custodia trahatur, vel <i>escagietur</i>,
+nisi per speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter
+teneatur, donec coram Justitiariis judicium suum habuerit T.
+Dom. Joh. Norwic. &amp;c<a id="footnotetag486" name="footnotetag486"></a>
+<a href="#footnote486"><sup class="sml">486</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote486" name="footnote486"><b>Note 486: </b></a>
+<a href="#footnotetag486"> (retour) </a> <i>Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>13 Pars mobilium exigitur.</i><br><br>
+<i>Archiep. Ebor. contradicit.</i></span>Rex in Purificatione B. Mariæ<a id="footnotetag487" name="footnotetag487"></a>
+<a href="#footnote487"><sup class="sml">487</sup></a> cepit per totam Angliam
+tertiam decimam partem ex omnibus mobilibus &amp; aliis rebus tam
+de Laicis quam de viris Ecclesiasticis &amp; Prælatis cunctis murmurantibus,
+sed contradicere non audentibus. Solus Gaufridus Archiep.
+Ebor. contradicens, clanculo recessit ab Anglia, sed
+rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu invasores, anathematis
+sententia innodavit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote487" name="footnote487"><b>Note 487: </b></a>
+<a href="#footnotetag487"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 212.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Captura avium prohibita.</i></span>Anno Domini 1209. Rex Anglorum <i>Johannes</i> ad natale Domini
+fuit apud Bristollum, &amp; ibi capturam avium per totam
+Angliam interdixit<a id="footnotetag488" name="footnotetag488"></a>
+<a href="#footnote488"><sup class="sml">488</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote488" name="footnote488"><b>Note 488: </b></a>
+<a href="#footnotetag488"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. pag. 218.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Innocentius Pap. Angliam interdicit.</i></span>Cum Stephanum <i>Langtonum</i> Cardinalem S. <i>Chrysogoni</i> quem
+Innocentius Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat,
+nec blanditiis suscipere duceretur Rex <i>Johannes</i>, nec comminationibus,
+Papa ad gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub
+generali interdicto totam Angliam inclusit, quod a <i>Londoniensi</i>,
+<i>Eliensi</i>, &amp; <i>Wigornensi</i> Episcopis, ad hoc a Papa injunctis,
+die Lunæ in Passione Domini (quæ tunc contigit decimo Cal.
+Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque in Anglia omnia
+Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem &amp; Viaticum in
+ultima necessitate, &amp; baptisma parvulorum. Corpora defunctorum
+de civitatibus &amp; villis efferebantur, &amp; more canum in biviis
+&amp; fossatis sine orationibus &amp; sacerdotum ministerio sepeliebantur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex frendens invadit Ecclesiam.</i></span>Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus
+ubique præcipit ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus,
+<span class="pagenum"><a name="p367" id="p367">367</a></span>
+Abbatias, Prioratus, Laicorum deputat custodiis. Bona &amp;
+redditus Ecclesiasticorum fisco rapit, parce eis victum ministrans
+&amp; vestitum. Presbyterorum &amp; Clericorum focariæ (sic uxores vocant)
+passim captæ, ad gravem compelluntur redemptionem;
+affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit sublevamen. Consanguinei
+insuper Archiepiscopi &amp; Episcoporum qui Angliam interdixere,
+ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, &amp; in carcerem detruduntur.</p>
+
+<p>Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam
+excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos.
+Magnates igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in
+hoc securus, obsides etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas
+redemptiones.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Papa Regem excommunicat.</i><br>
+<i>Regnum Angliæ Phil. Regi Fr. dat.</i><br>
+<i>Phil. Rex Fr. Angliam invadit.</i></span>Regem sævientem concionando ciet &amp; tuetur Theologus quidam
+<i>Alexander Cementarius</i>: Sed brevi hoc contrito, Papa non
+solum Regem excommunicat, sed ex consilio Cardinalium sententialiter
+pronuntiat deponendum. Regnum Angliæ <i>Philippo</i>
+Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe capescere,
+nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub
+<i>Culvertagii</i> stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, &amp; quæ
+ad ingens adeo molimen expetuntur, undequaque comparat,
+coepti diem statuens in Octavis Paschæ.</p>
+
+<p><i>Johannes</i> contra summam rerum jam in alea positam videns;
+nihil quod ad defensionem pertinet non exequitur. Primo naves
+in universis portubus lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi
+juxta Brevis formulam quod subsequitur singulorum portuum
+Ballivis directi.</p>
+
+<p><i>Forma Brevis regii singulis Vicecom. &amp; Portuum Baillivis directi.
+A. D. 1213. Reg. 15.</i></p>
+
+<p>Johannes Rex Angliæ, &amp;c.<a id="footnotetag489" name="footnotetag489"></a>
+<a href="#footnote489"><sup class="sml">489</sup></a> Præcipimus tibi quatenus statim
+visis literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis
+portuum ad singulos portus de Bailliva tua, &amp; facias diligenter
+imbreviare omnes naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos
+vel plures: Et præcipias ex parte nostra magistris omnium
+<span class="pagenum"><a name="p368" id="p368">368</a></span>
+navium illarum, &amp; illis quorum naves sunt; quod sicut se &amp; naves
+suas, &amp; omnia sua diligunt, habeant illas ad Portesmuthe
+in media quadragesimæ bene adornatis bonis &amp; probis <i>Marinellis</i>,
+&amp; bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad liberationes
+nostras: Et tunc habeas ibi memoriter &amp; distincte imbreviatum
+quot naves in singulis portubus inveneris, &amp; quorum
+ipsæ sunt, &amp; quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis
+scire, quot &amp; quæ naves in portubus suis <i>die dominica</i> proxime
+post Cineres, sicut præceperamus, &amp; habeas ibi hoc Breve.
+Teste me ipso apud <i>Nov. Templum</i> 3 die Martis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote489" name="footnote489"><b>Note 489: </b></a>
+<a href="#footnotetag489"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 224.</i></blockquote>
+
+<p>Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub
+hac forma.</p>
+
+<p><i>Johannes</i> Rex Angliæ, &amp;c.<a id="footnotetag490" name="footnotetag490"></a>
+<a href="#footnote490"><sup class="sml">490</sup></a> Summone per bonos summonitores,
+Comites, Barones, milites, &amp; omnes <i>liberos</i> homines
+&amp; <i>servientes</i>, vel quicunque sint, &amp; de quocunque teneant,
+qui arma habere debent, vel habere possint, &amp; qui homagium
+nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut nos &amp; seipsos
+&amp; omnia sua diligunt, sint apud <i>Doveram</i> ad instans clausum
+Pascha, bene parati cum equis &amp; armis, &amp; cum toto posse suo,
+ad defendendum caput nostrum &amp; capita sua, &amp; terram Angliæ.
+Et quod nullus remaneat qui arma portare possit, sub nomine
+<i>Culvertagii</i> &amp; perpetuæ servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum
+suum. Et qui terram non habent, &amp; arma habere possint,
+illuc veniant ad capiendum <i>solidatas</i> nostras. Et tu omnem attractum
+victualium &amp; omnia mercata Baillivarum tuarum venire facias,
+ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum mercatum
+de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum prædictis
+summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint
+de Baillivis tuis, &amp; qui venerint, &amp; qui non: Et videas
+quod tu ita effortiate venias cum equis &amp; armis, &amp; hæc ita
+exequaris, ne inde ad corpus tuum nos capere debeamus. Et
+tu inde habeas rotulum tuum, ad nos certificandum qui remanserint.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote490" name="footnote490"><b>Note 490: </b></a>
+<a href="#footnotetag490"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 224.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Legatus Papæ de reconciliatione tractat.</i><br><br>
+<i>Rex Joh. conditiones pacis accipit.</i></span>Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea
+<span class="pagenum"><a name="p369" id="p369">369</a></span>
+Roma missus <i>Pandulfus</i> Subdiaconus<a id="footnotetag491" name="footnotetag491"></a>
+<a href="#footnote491"><sup class="sml">491</sup></a> familiaris &amp; Legatus Innocentii
+Papæ, de reconciliatione tractaturus: Regis in adverso
+littore, licentiam opperit ingrediendi. Hac concessa, Francorum
+veniens formidabilem nuntiat apparatum. Anglorum metuendam
+defectionem, periculum imminens esse, certum, &amp;
+inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni studere,
+resipiscentiæ, &amp; saluti animæ. Rex qui jam quinquennem
+pene sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia,
+&amp; illud una quod a <i>Petro</i> Heremita quodam vaticinatum
+esset, eum regno fore exutum ante festum instantis ascensionis;
+Legato acquievit, se &amp; regnum suum in Papæ deferens Patrocinium.
+Jurat insuper coram Legato, tactis sacris Evangeliis,
+se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus Magnatibus,
+cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse
+suo ad satisfactionem compellerent.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote491" name="footnote491"><b>Note 491: </b></a>
+<a href="#footnotetag491"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Joh. Articulos Pacis stipulatur.</i></span><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas
+inspecturis, salutem<a id="footnotetag492" name="footnotetag492"></a>
+<a href="#footnote492"><sup class="sml">492</sup></a>. Per has Patentes literas Sigillo nostro
+munitas, volumus esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor
+Barones nostri, Willielmus sc. Comes <i>Saresberiæ</i>, frater
+noster, &amp; Reginaldus Comes <i>Bononiæ</i>, Willielmus Comes
+<i>Warennæ</i> &amp; Willielmus Comes de <i>Ferrariis</i>, juraverunt in animam
+nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide per
+omnia curabimus observare.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote492" name="footnote492"><b>Note 492: </b></a>
+<a href="#footnotetag492"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 225.</i></blockquote>
+
+<p>Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis
+Domini Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus
+pro quibus excommunicati sumus ab ipso.</p>
+
+<p>Et veram pacem &amp; plenam securitatem præstabimus venerabilibus
+viris <i>Stephano</i> Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo <i>Londoniensi</i>,
+Eliæ <i>Eliensi</i>, C. <i>Herefordensi</i>, J. <i>Batoniensi</i>, &amp; <i>Huberto
+Lincolniensi</i> Episcopis, Priori quoque &amp; Monachis Cantuariensibus,
+&amp; <i>Roberto</i> filio Walteri, &amp; <i>Eustachio</i> de <i>Vesci</i>, nec
+non &amp; cæteris Clericis &amp; Laicis ad hoc negotium contingentibus;
+præastando simul coram eodem Legato vel Delegato publice
+juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi
+faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus
+<span class="pagenum"><a name="p370" id="p370">370</a></span>
+omnem indignationem, &amp; in gratiam nostram eosdem
+recipiemus &amp; tenebimus bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum
+&amp; Episcopos non impediemus, nec faciemus, nec permittemus
+aliquatenus impediri, quominus ipsi libere suum exequantur
+officium, &amp; plena jurisdictionis suæ authoritate, prout
+debent, utantur.</p>
+
+<p>Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, &amp; singulis
+Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab
+Episcopis, &amp; Comitibus, &amp; Baronibus nostris, quot &amp; quæ præfati
+Archiepiscopus &amp; Episcopi postulant juramenta &amp; eorum
+patentes literas exhiberi, quod ipsi bona fide studebunt, ut hæc
+pax &amp; securitas firmiter observetur.</p>
+
+<p>Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra
+venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis &amp; pacis,
+mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium
+Ecclesiarum custodias amittamus.</p>
+
+<p>Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti
+eos inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios
+contra venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis &amp;
+securitatis, mandatis Apostolicis inhærebunt.</p>
+
+<p>Nos propter hoc Domino Papæ &amp; Ecclesiæ Romanæ per
+nostras patentes literas obligavimus omne jus Patronatus quod
+habemus in Ecclesiis Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt
+pro securitate prædictorum sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo
+&amp; Episcopis ante suum ingressum in Angliam transmittemus.</p>
+
+<p>Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus &amp; Episcopi,
+salvo honore Dei &amp; Ecclesiæ, juratoriam cautionem &amp;
+literatoriam quod ipsi nec per se nec per alium contra personam
+nostram, vel Coronam nostram aliquid attentabunt, nobis prædictam
+pacem &amp; securitatem servantibus illibatam.</p>
+
+<p>De ablatis autem plenam restitutionem, &amp; de damnis recompensationem
+sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis
+quam Laicis ad hoc negotium pertingentibus, non solum rerum
+sed omnium libertatum &amp; restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo
+quidem &amp; Episcopo Lincolniensi a tempore suæ consecrationis,
+aliis autem a tempore discordiæ inchoatæ. Nec obstabit
+aliqua pactio, vel promissio, vel concessio, quominus &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p371" id="p371">371</a></span>
+damna recompensentur, &amp; restituantur ablata tam vivorum,
+quam &amp; defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii
+quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio
+recompensatio tribuetur.</p>
+
+<p>Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos
+dimitti, ac restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione
+negotii detinentur.</p>
+
+<p>In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere,
+faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum
+Legalium Esterlingorum pro solvendis debitis, &amp; faciendis
+expensis nunciis prædictorum Archiepiscopi &amp; Episcoporum, &amp;
+Monachorum Cantuariensium assignari sine impedimento quolibet
+per potestatem nostram ad eos libere deferendorum, ut expediti
+veniant in Angliam honorifice revocati: viz. Stephano
+Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi
+750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H.
+Lincolniensi 750 libras: Priori &amp; Monachis Cantuariensibus
+1000 libras.</p>
+
+<p>Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam,
+assignari faciemus absque mora Archiepiscopo &amp; Episcopis, Clericis
+&amp; Ecclesiis universis in manibus nuntiorum &amp; procuratorum
+ipsorum, mobilia omnia cum administratione libera eorundem
+&amp; in pace dimitti.</p>
+
+<p>Interdictum vero <i>Utlagatio</i> vulgariter nuncupatum, quod
+proponi fecimus contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus,
+protestando per nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas,
+id ad nos nullatenus pertinere, quodque istud de cætero
+contra Ecclesiasticas personas, nullatenus faciemus proponi:
+Revocantes præterea utlagationem laicorum ad hoc negotium
+pertinentium, &amp; remittentes omnia quæ post interdictum recepimus
+ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem
+&amp; Ecclesiæ libertatem.</p>
+
+<p>Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione
+quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum
+Domini Papæ, receptis probationibus terminetur.</p>
+
+<p>Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.</p>
+
+<p>Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes
+<span class="pagenum"><a name="p372" id="p372">372</a></span>
+subortæ, de quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel
+Delegatum Domini Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ;
+ad ipsius referantur arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur,
+Teste me ipso apud <i>Doveram</i>, 13 die <i>Maii</i> Anno
+Regni nostri 14.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Papæ resignat coronam Angliæ.</i></span>His expeditis convenerunt iterum Rex &amp; Pandulphus &amp; Magnates
+Angliæ ad domum militum Templi juxta <i>Doveram</i> 15 die
+Maii in Vigilia Ascensionis; ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum
+est, resignavit coronam suam, cum Regnis Angliæ &amp;c.
+Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc gerebat Pandulphus
+memoratus, factaque resignatione eadem Papæ &amp; successoribus
+suis per Chartam dedit &amp; confirmavit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Charta Regis Joh. resignationis Regni.</i></span><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &amp;c. Omnibus Christi fidelibus
+hanc chartam inspecturis, salutem in Domino.</p>
+
+<p>Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam,
+volumus esse notum, quod cum Deum &amp; matrem nostram sanctam
+Ecclesiam offenderimus in multis, &amp; proinde divina misericordia
+plurimum indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro
+satisfactione Deo &amp; Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos
+humiliemus &amp; regna nostra; volentes nos ipsos humiliare pro
+illo qui se pro nobis humiliavit usque ad mortem, gratia Sancti
+Spiritus inspirante, non vi interdicti nec timore coacti, sed nostra
+bona spontaneaque voluntate, ac communi consilio Baronum
+nostrorum conferimus &amp; libere concedimus Deo, &amp; sanctis Apostolis
+ejus Petro &amp; Paulo, &amp; sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ,
+ac Domino Papæ <i>Innocentio</i>, ejusque catholicis successoribus,
+totum regnum Angliæ, &amp; totum regnum Hiberniæ, cum
+omni jure &amp; pertinentiis suis, pro remissione omnium peccatorum
+nostrorum, &amp; totius generis nostri, tam pro vivis quam
+pro defunctis, &amp; amodo illa ab eo &amp; Ecclesia Romana, tanquam
+secundarius recipientes &amp; tenentes, in præsentia prudentis
+viri Domini Papæ Subdiaconi &amp; familiaris.</p>
+
+<p>Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis
+successoribus, &amp; Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam
+fecimus &amp; juravimus homagium ligeum in præsentia <i>Pandulphi</i>:
+Si coram Domino Papa esse poterimus, eidem faciemus; successores
+nostros &amp; hæredes de uxore nostra in perpetuum obligantes,
+<span class="pagenum"><a name="p373" id="p373">373</a></span>
+ut simili modo summo Pontifici qui pro tempore fuerit, &amp;
+Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant fidelitatem præstare,
+&amp; homagium recognoscere.</p>
+
+<p>Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis &amp; concessionis
+volumus &amp; stabilimus, ut de propriis &amp; specialibus redditibus
+nostris prædictorum regnorum, pro omni servitio &amp; consuetudine,
+quæ pro ipsis facere debemus, salvis per omnia denariis
+beati Petri, Ecclesia Romana mille marcas Esterlingorum
+percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis 500 marcas, &amp; in
+Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, &amp; 300 pro regno
+Hiberniæ: salvis nobis &amp; hæredibus nostris, justitiis, libertatibus,
+&amp; regalibus nostris.</p>
+
+<p>Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque
+firma, obligamus nos &amp; successores nostros contra non venire:
+&amp; si nos vel aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare
+præsumpserit, quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit,
+cadat a jure regni: Et hæc charta obligationis &amp; concessionis
+nostræ semper firma permaneat.</p>
+
+<p>Teste meipso apud <i>Domum Militum Templi</i> juxta <i>Doveram</i>
+coram H. <i>Dublinensi</i> Archiepiscopo, Joh. <i>Norwicensi</i> Episcopo,
+Galfrido fil. <i>Petri</i>, W. Comite <i>Saresberiæ</i>, W. Comite <i>Penbroc</i>,
+R. Comite <i>Bononiæ</i>, W. Comite <i>Warennæ</i>, S. Comite
+<i>Winton</i>, W. Comite <i>Arundel</i>, W. Comite de <i>Ferrariis</i>, W.
+<i>Briwere</i>, Petro fil. <i>Hereberti</i>, Warino fil. <i>Geraldi</i>, 15 die Maii,
+anno regni nostri 14.</p>
+
+<p>Chartam Rex <i>Pandulpho</i> tradidit <i>Innocentio</i> deferendam<a id="footnotetag493" name="footnotetag493"></a>
+<a href="#footnote493"><sup class="sml">493</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote493" name="footnote493"><b>Note 493: </b></a>
+<a href="#footnotetag493"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 227.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Regis Johan. Charta obedientiam promittens Papæ.</i></span>Ego <i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &amp; Dom. Hiberniæ,
+ab hac hora &amp; in antea fidelis ero Deo &amp; Beato Petro &amp; Ecclesiæ
+Romanæ, &amp; Domino meo Papæ Domino <i>Innocentio</i>
+ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero in facto, in
+dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, vel
+mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam,
+&amp; remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero
+intimabo, vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo
+dicturam. Concilium quod mihi crediderint per se, vel per
+<span class="pagenum"><a name="p374" id="p374">374</a></span>
+nuntios suos, seu literas suas, secretum tenebo, &amp; ad eorum damnum
+nulli pandam me sciente. Patrimonium beati Petri, &amp; specialiter
+regnum Angliæ, &amp; regnum Hiberniæ, adjutor ero ad
+tenendum &amp; defendendum contra omnes homines, pro posse meo.
+Sic me adjuvet Deus, &amp; hæc sancta Evangelia. Amen.</p>
+
+<p>Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis,
+quam Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo
+conculcavit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Phil. Rex contra Flandriam movet exercitum.</i><br><br>
+<i>Rex Joh. revocat exulantes.</i><br><br>
+<i>Jurat.</i></span>His compositis, <i>Pandulphus</i> Galliam repetit, ut <i>Philippum</i>
+Regem ab incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum
+se in apparatu asserit expendisse; nec jam remorandus erat;
+nisi Comes <i>Flandriæ</i>, qui signa ejus secuturus erat, eum deseruisset.
+In <i>Flandriam</i> igitur furorem vertit: cui Johannes opem
+ferens, 300 Galliæ naves abduxit captas, &amp; 100 vel eo amplius
+in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum ulterius adversus Gallum
+exercitum promoveret in <i>Pictaviam</i>, ad amissa recuperanda;
+Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab excommunicationis
+sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur &amp; Episcopos
+exulantes omni festinatione accersit: &amp; 24 Magnatum chartis
+securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit <i>Wintoniæ</i>,
+provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum.
+Mirantur Regis humilitatem, &amp; utrinque fletur: sed erectum
+ad Ecclesiam ducunt, &amp; absolvunt protinus. In absolutione
+autem jurat Rex ad sacra Evangelia:</p>
+
+<p>Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet,
+&amp; in manu teneret, contra omnes adversarios suos pro
+posse suo.</p>
+
+<p>Quodque bonas leges antecessorum suorum &amp; præcipue leges
+Edwardi Regis, renovaret, &amp; iniquas destrueret.</p>
+
+<p>Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret:
+quodque singulis redderet jura sua.</p>
+
+<p>Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum
+Pascha plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin
+autem, in pristinam excommunicationis sententiam revocaretur.</p>
+
+<p>Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus,
+fidelitatem &amp; obedientiam, prout superius continetur.
+<span class="pagenum"><a name="p375" id="p375">375</a></span></p>
+
+<p><i>Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti<a id="footnotetag494" name="footnotetag494"></a>
+<a href="#footnote494"><sup class="sml">494</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote494" name="footnote494"><b>Note 494: </b></a>
+<a href="#footnotetag494"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 229.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Inquiritur de damnis Episcop.</i></span>In crastino S. <i>Margaretæ</i> misit Rex brevia ad omnes Vice-comites
+regni, præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis,
+<span class="sc">IV</span> legales homines cum Præposito, apud S. Albanum pridie
+nonas Augusti facerent convenire: ut per illos &amp; alios ministros
+suos de damnis singulorum Episcoporum, &amp; ablatis, certitudinem
+inquireret, &amp; quid singulis deberetur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Qui aderant huic Concilio.</i></span>Conveniunt ad indictum diem &amp; locum <i>Gaufridus</i> fil. Petri
+Justitiarius Angliæ, &amp; Episcopus <i>Wintoniensis</i> (quos paulo ante
+Rex statuerat <i>Custodes regni</i>) <i>Archiep. Cantuariæ</i>, cæterique
+Episcopi &amp; Magnates Angliæ.</p>
+
+
+<p>Pax illic Regis denuntiatur omnibus, &amp; ex parte ejus firmiter
+præceptum est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus
+in regno custodirentur, &amp; omnes leges iniquæ penitus
+enervarentur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Extorsiones prohibentur.</i><br><br>
+<i>Et Scotalla.</i></span>Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis
+Ministris Regis, sicut vitam &amp; membra sua diligunt, ne a quoquam
+aliquid violenter extorqueant, vel alicui injuriam irrogare
+præsumant, aut scotalla alicubi in regno faciant, sicut facere
+consueverunt.</p><br>
+
+<p><span class="side"><i>Leges Hen. I. confirmantur.</i></span>8. Calendas Septembris<a id="footnotetag495" name="footnotetag495"></a>
+<a href="#footnote495"><sup class="sml">495</sup></a> convenerunt ad S. <i>Paulum</i> Londoniarum,
+<i>Stephanus</i> Cantuariensis Archiepiscopus, &amp; Episcopi,
+Abbates, Priores, Decani, &amp; Barones regni: statutoque
+in re Ecclesiæ paxilli quidpiam, Proceres aliquot (ut fama refert)
+seorsum evocat in colloquium. Audistis (inquit) quomodo ipse
+apud <i>Winton</i> Regem absolvi, &amp; ipsum jurare compulerim, quod
+leges iniquas destrueret, &amp; leges bonas, viz. leges Regis Edwardi
+Confessoris renovaret, &amp; in regno faceret observari. Inventa
+est quoque nunc charta quædam <i>Henrici</i> I Regis Angliæ,
+per quam si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum
+pristinum revocare. Et proferens chartam, in medium recitari
+fecit ad tenorem quem posuimus in anno 2. Henrici I.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote495" name="footnote495"><b>Note 495: </b></a>
+<a href="#footnotetag495"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 230.</i></blockquote>
+
+<p>Perlecta <i>charta</i>, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce
+<span class="pagenum"><a name="p376" id="p376">376</a></span>
+libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque
+pollicetur Archiepiscopus fidelissimum<a id="footnotetag496" name="footnotetag496"></a>
+<a href="#footnote496"><sup class="sml">496</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote496" name="footnote496"><b>Note 496: </b></a>
+<a href="#footnotetag496"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 231.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Dissensiones inter Regnum &amp; Sacerdotium reformantur.</i></span>Circa festum S. <i>Michaelis</i><a id="footnotetag497" name="footnotetag497"></a>
+<a href="#footnote497"><sup class="sml">497</sup></a> Angliam venit <i>Nicolaus Tusculanensis</i>
+Episcopus &amp; Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones
+inter regnum &amp; sacerdotium authoritate Apostolica reformaret.
+Indicta die, Londini comparuit coram Rege &amp; Legato Archiepiscopus
+Cantuar. cum Episcopis &amp; Magnatibus regni. Tractatum
+est triduo, de damnis Episcoporum, de ablatis restituendis,
+de interdicti relaxatione. Rex in plenariam satisfactionem, ultra
+omne quod anterius persolutum esset, centum millia librarum argenti
+continuo numerandarum obtulit: &amp; si post inquisitionem
+investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius
+abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria
+cautione, juxta arbitrium Episcoporum &amp; Legati, ante
+Pascham sequentem soluturum. Legato placuit, non Episcopis,
+qui inquisitionem prius expetunt faciendam.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote497" name="footnote497"><b>Note 497: </b></a>
+<a href="#footnotetag497"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 236.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Inderdictum relaxatur.</i></span>Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. <i>Pauli</i>
+cathedrali: ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus
+altare, coram Clero &amp; populo, exacta est a Rege &amp; innovata
+famosa illa subjectio, qua diadema suum cum dominiis Angliæ
+&amp; Hiberniæ Papæ subjugaverat. Subjectionis etiam charta, quæ
+prius cera obsignata erat, &amp; Pandulpho tradita, ut supra constat,
+auro nunc bullata est, &amp; Legato ad opus Papæ &amp; Romanæ
+Ecclesiæ resignata.</p>
+
+<p>Damnorum &amp; ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas
+accepit dilationes, cum ad tempora tum ad loca.</p>
+
+<p>Die Apostolorum Petri &amp; Pauli<a id="footnotetag498" name="footnotetag498"></a>
+<a href="#footnote498"><sup class="sml">498</sup></a> Legatus in cathedrali
+Ecclesia solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat
+annis 6, mensibus 3, &amp; diebus 14, ad irrestaurabile
+damnum Ecclesiæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote498" name="footnote498"><b>Note 498: </b></a>
+<a href="#footnotetag498"> (retour) </a> <i>Ibid. 240.</i></blockquote>
+
+<p><i>Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus
+Roffens.<a id="footnotetag499" name="footnotetag499"></a>
+<a href="#footnote499"><sup class="sml">499</sup></a> A. D. 1214. Reg. 16.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote499" name="footnote499"><b>Note 499: </b></a>
+<a href="#footnotetag499"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26.</i></blockquote>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux
+<span class="pagenum"><a name="p377" id="p377">377</a></span>
+Normanniæ, Aquitaniæ, &amp; Comes Andegaviæ, Priori &amp; Monachis
+Roffens. &amp; Militibus ac libere tenentibus de Episcopatu
+Roffens. salutem.</p>
+
+<p>Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino <i>Stephano</i>,
+Cant. Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus
+pertinentiis suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus,
+quod ei tanquam Domino &amp; Patrono ejusdem Episcopatus
+sitis intendentes in omnibus. In hujus autem rei testimonium has
+literas nostras patentes vobis mittimus. Teste meipso apud Novum
+Templum <i>London.</i> <span class="sc">XXII.</span> die <i>Novembr.</i> anno regni nostri
+<span class="sc">XVI</span>.</p>
+
+<p>
+<i>Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium
+folium, &amp;c. in schedula, viz.<a id="footnotetag500" name="footnotetag500"></a>
+<a href="#footnote500"><sup class="sml">500</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote500" name="footnote500"><b>Note 500: </b></a>
+<a href="#footnotetag500"> (retour) </a> <i>Ibid. post tertium folium.</i></blockquote>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. &amp;c. Archiepiscopis, &amp;c.
+Sciatis nos pro salute animæ nostræ &amp; antecessorum &amp; successorum
+nostrorum Regum Angl. &amp; communi consilio Episcoporum,
+Comitum, Baronum &amp; aliorum fidelium nostrorum reddidisse &amp;
+concessisse Deo &amp; Ecclesiæ Christi Cant. &amp; venerabili patri nostro
+S. Cant. <i>Archiepiscopo</i>, totius Angliæ Primati, &amp; sanctæ Romanæ
+Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. <i>Roffens.</i>
+cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, &amp;
+liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali,
+custodiam &amp; ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus
+&amp; successores sui habebunt, libere &amp; pacifice, in perpetuum,
+ut patroni. Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo
+&amp; Episcopi electione, nec ante, nec post electionem Episcopi,
+Regis inquiretur assensus; sed totum ad Archiepiscopum,
+quicunque fuerit, pertinebit. Episcopus autem, vel Electus,
+loci illius, temporalia, quæ prius vocabantur Regalia, de manu
+prædicti Archiepiscopi &amp; successorum suorum plenarie recipiet,
+&amp; fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad Ecclesiam illam
+Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus. Servitia autem,
+quæ nobis inde &amp; hæredibus nostris debentur, Episcopus
+qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p378" id="p378">378</a></span>
+successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis &amp; patronis. Et
+ipse Archiepiscopus &amp; successores sui eadem servitia per manus
+suas nobis &amp; successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus
+Roffensis nobis &amp; hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi,
+sed non propter feodum.</p>
+
+<p>Quare volumus &amp; firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus
+&amp; successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus
+Roffens. cum custodia &amp; ordinatione ejusdem, cum vacaverit,
+habeant &amp; teneant, libere, quiete, pacifice, integre &amp; plenarie,
+cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, &amp; liberis
+consuetudinibus suis in perpetuum, sicut prædictum est. Prohibemus
+autem ex parte Dei Patris omnipotentis, &amp; beatæ Mariæ,
+&amp; omnium sanctorum, &amp; nostra, ne quis contra hanc piam
+&amp; liberalem redditionem &amp; concessionem nostram venire præsumat.
+Quod si quis fecerit, maledictionem Dei &amp; beatæ Mariæ
+&amp; omnium sanctorum, ac nostram incurrat.</p>
+
+<p>Testibus Dominis W. <i>London.</i> P. <i>Winton.</i> R. <i>Elien.</i> E. <i>Hereforden.</i>
+P. <i>Bathon.</i> &amp; <i>Glaston.</i> H. <i>Linc.</i> Episcopis R. Com. <i>Cestr.</i>
+W. <i>Marescallo</i> Com. <i>Penbroc.</i> W. Com. <i>Arundel.</i> W. Com.
+<i>Waren.</i> W. Com. de <i>Ferrar.</i> S. Com. <i>Winton.</i> W. <i>Briwer.</i> Rob.
+fil. <i>Walteri</i>, Galfrido de <i>Mandevill</i>, Ric. de <i>Monfichet</i>, Thoma
+de <i>Erdinten</i>. Datum per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii
+nostri, apud Novum Templum London. <span class="sc">XXII.</span> die Novemb.
+anno regni nostri <span class="sc">XVI</span>. <i>Hæc non habetur sigillata, sed
+transcripta est de registro veteri inter Chartas Johannis Regis. Istud
+originale remanet penes Episcopum Roffensem.</i></p>
+
+<p><i>Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant.</i></p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux
+Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus,
+Constabulariis, &amp; omnibus Ministris &amp; Ballivis suis,
+salutem<a id="footnotetag501" name="footnotetag501"></a>
+<a href="#footnote501"><sup class="sml">501</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote501" name="footnote501"><b>Note 501: </b></a>
+<a href="#footnotetag501"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29.</i></blockquote>
+
+<p>Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. <i>Cantuariæ</i>
+Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum,
+<span class="pagenum"><a name="p379" id="p379">379</a></span>
+pro quocunque forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis
+firmiter præcipimus, quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes
+Clericos, quos in custodia vestra habetis, si quos in custodia
+habetis, vel quos vos pro aliquo forisfacto, quodcunque sit, contigerit
+habere. Et prohibemus, ne quis aliquem Clericum pro
+quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam præfatus Archiepiscopus
+ipsum requisivit.</p>
+
+<p>Teste Will. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> apud Argenton.
+<span class="sc">VII.</span> die Junii.</p>
+
+<p><i>Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus
+faciendis<a id="footnotetag502" name="footnotetag502"></a>
+<a href="#footnote502"><sup class="sml">502</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote502" name="footnote502"><b>Note 502: </b></a>
+<a href="#footnotetag502"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892.</i></blockquote>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ
+&amp; Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis,
+Episcopis, Comitibus, Baronibus, Militibus, Ballivis, &amp; omnibus
+has litteras visuris, salutem.</p>
+
+<p>Quoniam inter nos &amp; venerabiles patres nostros, Stephanum
+Cantuariensem (Archiep.) totius Angliæ Primatem, &amp; sanctæ
+Ecclesiæ Romanæ Cardinalem, Willielmum Londoniensem, E.
+Eliensem, E. Herefordensem, Johannem Bathoniensem &amp; Glastonensem,
+&amp; Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super damnis
+&amp; ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de
+mera &amp; libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus
+non solum eis quantum secundum Deum possumus satisfacere,
+verum etiam toti Ecclesiæ Anglicanæ salubriter &amp; utiliter in
+perpetuum providere.</p>
+
+<p>Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris &amp;
+prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia <i>Anglicana</i> fuerit
+observata, &amp; quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus:
+de cætero in universis &amp; singulis Ecclesiis, &amp; Monasteriis cathedralibus
+&amp; conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in
+perpetuum electiones quorumcunque Prælatorum, majorum &amp;
+minorum: salva nobis &amp; hæredibus nostris custodia Ecclesiarum
+&amp; Monasteriorum vacantium, quæ ad nos pertinent.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p380" id="p380">380</a></span>
+
+<p>Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus
+per nostros, nec procurabimus quin in universis &amp; singulis
+Monasteriis &amp; Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ,
+quemcunque voluerint, libere sibi præficient electores Pastorem,
+petita tamen a nobis &amp; hæredibus nostris licentia eligendi,
+quam non denegabimus nec differemus. Et si forte accidat, quod
+denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant electores
+ad electionem canonicam faciendam.</p>
+
+<p>Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus,
+quem non denegabimus, nisi adversus eandem rationale
+proposuerimus, &amp; legitime probaverimus, propter quod non
+debemus consentire.</p>
+
+<p>Quare volumus &amp; firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis
+vel Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut
+constitutionem, in aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis
+vero contra hoc aliquo tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis
+&amp; nostram incurrat. His testibus, P. <i>Wintoniensi</i> Episcopo,
+W. <i>Mareschallo</i> Comite <i>Penbrock</i>, Willielmo Comite
+<i>Warenniæ</i>, R. Comite <i>Cestriæ</i>, S. Comite <i>Wintoniensi</i>, G. de
+<i>Mandevilla</i> Comite <i>Glouverniæ</i> &amp; <i>Essexiæ</i>, W. Comite de <i>Ferrariis</i>,
+G. <i>Briewere</i>, W. fil. <i>Geraldi</i>, W. de <i>Cantelupo</i>, G. de
+<i>Novilla</i>, Rob. de Ver. W. de <i>Guntingefeld</i>. Datum per manum
+magistri <i>Roberti de Marisco</i> Cancellarii nostri <span class="sc">XV.</span> die Januarii
+apud <i>Novum Templum Londini</i>, anno regni nostri <span class="sc">XVI</span>.</p>
+
+<p>Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata)
+confirmavit <i>Innocentius</i> Papa verbis plurimis <i>Laterani</i> datis <span class="sc">III.</span>
+Calend. Aprilis, Pontificatus sui <span class="sc">XVIII.</span> <i>Vide Bullam apud Mat.
+Par. in A. D. 1215. p. 253.</i></p>
+
+<p><i>Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum
+Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus.</i></p>
+
+<p>Circa 14. Cal. <i>Novembris</i>, A. D. 1213.<a id="footnotetag503" name="footnotetag503"></a>
+<a href="#footnote503"><sup class="sml">503</sup></a> Comites &amp;
+Barones Angliæ apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes,
+de restaurandis tractant libertatibus, quæ in Charta
+Regis Henrici I. ab Archiepiscopo (ut prædiximus) prolata,
+<span class="pagenum"><a name="p381" id="p381">381</a></span>
+continebantur. Continebat autem Charta (inquit Parisius) quasdam
+libertates &amp; leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ Anglicanæ
+pariter &amp; Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam
+libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur,
+a majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod
+si Rex has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos,
+bellumque illaturos donec faceret.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote503" name="footnote503"><b>Note 503: </b></a>
+<a href="#footnotetag503"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 243.</i></blockquote>
+
+<p>Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus
+Natalitiis sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ &amp;
+Legum petunt confirmationem, asseruntque eum juramento has
+spospondisse, cum Wintoniæ absolutus esset. Rex eorum metuens
+potentiam, rem causatur arduam esse &amp; difficilem, utque
+igitur pro sua &amp; Coronæ dignitate responderet, inducias postulat
+in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores præstat, juste
+omnia peracturum.</p>
+
+<p>Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad
+fidelitatem iterandam &amp; homagia; majorisque causa securitatis,
+non devotionis, in festo Purificationis, crucem Domini in se
+suscepit.</p>
+
+<p>Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum
+Regis <i>Oxonii</i> petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis,
+prorupit in furorem, juratque nunquam se has concessurum.
+Magnates protinus Robertum filium Walteri, principem
+statuunt militiæ suæ, appellantes eum Mareschallum exercitus
+Dei &amp; Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma omnes,
+castella Regis impetunt, &amp; Londinum ipsam ultro sese offerentem,
+sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus
+adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro
+regni libertate &amp; avitis starent legibus, suorum omnium minantur
+alias direptionem.</p>
+
+<p>Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela:
+resipiscens igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque
+diem pangit atque locum. Convenitur inter <i>Stanes</i> &amp;
+<i>Windleshores</i>, prato appellato <i>Runingemad</i>; deletisque utrinque
+arbitris, Rex pro eorum sententia has concessit libertates.
+<span class="pagenum"><a name="p382" id="p382">382</a></span></p>
+
+<p><i>Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D.
+1215. Reg. 17.</i></p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &amp;c.<a id="footnotetag504" name="footnotetag504"></a>
+<a href="#footnote504"><sup class="sml">504</sup></a> Sciatis nos intuitu Dei,
+&amp; pro salute animæ nostræ &amp; omnium antecessorum &amp; hæredum
+meorum, &amp; ad honorem Dei, &amp; exaltationem S. Ecclesiæ,
+&amp; emendationem regni nostri, per consilium venerabilium patrum
+nostrorum, Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, totius
+Angliæ Primatis, &amp; S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henrici
+<i>Dubliniensis</i> Archiepiscopi, Willielmi <i>Londinensis</i> Episcopi,
+Petri <i>Wintoniensis</i>, Jocelini <i>Bathoniensis</i> &amp; <i>Glaston.</i> Hugonis
+<i>Lincolnens.</i> Walteri <i>Wigornens.</i> Willielmi <i>Coventrens.</i> Benedicti
+<i>Roffens.</i> Episcoporum; &amp; Magistri <i>Pandulphi</i> Domini Papæ
+Subdiaconi, &amp; familiaris fratris <i>Emerin.</i> Magistri Militiæ Templi
+in Anglia, &amp; nobilium virorum Willielmi <i>Marescalli</i> Comitis
+<i>Penbroc</i>, Willielmi Comitis <i>Sarisberien.</i> Willielmi Comitis
+<i>Warrenniæ</i>, Willielmi Comitis <i>Arundel</i>, Alani de <i>Leveia</i><a id="footnotetag505" name="footnotetag505"></a>
+<a href="#footnote505"><sup class="sml">505</sup></a>
+Constabular. Scotiæ, Warini filii <i>Garaldi</i>, Petri filii <i>Hereberti
+de Burgo</i>, Senescalli <i>Pictaviæ</i>, Hugo de <i>Nevilla</i>, Math.
+fil. <i>Hereberti</i>, Thomæ <i>Basset</i>, Alani <i>Basset</i>, Philippi de <i>Albaniace</i>,
+Roberti de <i>Roppeleia</i>, Johannis <i>Marescalli</i>, &amp; Johannis
+filii <i>Hugonis</i>, &amp; aliorum fidelium nostrorum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote504" name="footnote504"><b>Note 504: </b></a>
+<a href="#footnotetag504"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag.
+ 246.</i></blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote505" name="footnote505"><b>Note 505: </b></a>
+<a href="#footnotetag505"> (retour) </a> <i>Al. Calweia.</i></blockquote>
+
+<p>In primis concessisse Deo, &amp; hac præsenti Charta nostra confirmasse,
+pro nobis &amp; hæredibus nostris in perpetuum; quod
+Anglicana Ecclesia libera sit, &amp; habeat jura sua integra, &amp; libertates
+suas illæsas, &amp; ita volumus observari: quod apparet ex
+eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima &amp; magis necessaria
+reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera &amp; spontanea voluntate,
+ante discordiam inter nos &amp; Barones nostros <i>manifeste</i> motam,
+concessimus, &amp; charta nostra confirmavimus, &amp; eam
+obtinuimus a Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam
+&amp; nos observabimus, &amp; ab hæredibus nostris in perpetuum
+bona fide volumus observari.</p>
+
+<p>Concessimus etiam &amp; omnibus liberis hominibus regni <i>Angliæ</i>,
+pro nobis &amp; hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates
+-----File: 387.png--- P. 383
+subscriptas, habendas &amp; tenendas eis &amp; hæredibus suis, de nobis
+&amp; hæredibus nostris.</p>
+
+<p>Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium
+de nobis in capite per servitium militare, mortuus fuerit:
+&amp; cum decesserit, hæres suus plenæ ætatis fuerit, &amp; relevium
+debeat, habeat hæreditatem suam per antiquum relevium, sc. hæres
+vel hæredes Comitis de Baronia Comitis integra, centum
+marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis integro, per
+centum solidos ad plus; &amp; qui minus debuerit minus det, secundum
+antiquam consuetudinem feudorum.</p>
+
+<p>Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, &amp; fuerit
+in custodia, <i>&amp; Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ
+suæ antequam homagium ejus ceperit: &amp; postquam talis hæres
+fuerit in custodia</i>, &amp; cum ad ætatem pervenerit, sc. <i>viginti
+&amp; unius anni</i>, habeat hæreditatem suam sine relevio, &amp; sine fine:
+<i>ita tamen quod si ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles,
+nihilominus terra remaneat in custodia Dominorurn suorum usque
+ad terminum prædictum</i>.</p>
+
+<p>Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non
+capiat de terra hæredis, nisi rationabiles exitus, &amp; rationabiles
+consuetudines, &amp; rationabilia servitia, &amp; hæc sine destructione
+&amp; vasto, hominum vel rerum. Et si nos commiserimus custodiam
+alicui talis terræ, Vicecomiti vel alicui alii, qui de exitibus
+<i>terræ</i> illius nobis respondere debent, &amp; ille destructionem
+de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo capiemus emendam,
+vel terra committatur duobus legalibus &amp; discretis hominibus
+de feudo illo, qui de exitibus <i>similiter</i> nobis respondeant, sicut
+prædictum est.</p>
+
+<p>Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet
+domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, &amp; cætera de illa
+terra pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi,
+cum ad plenam ætatem pervenerit, terram suam totam instauratam
+de carucis, <i>&amp; omnibus aliis rebus, ad minus secundum quod
+illa recepit</i>. <i>Hæc omnia observentur de custodiis Archiepiscopatuum,
+Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, &amp; Dignitatum vacantium,
+quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ hujusmodi vendi non
+debent.</i>
+<span class="pagenum"><a name="p384" id="p384">384</a></span></p>
+
+<p>Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod
+antequam contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de
+consanguinitate ipsius hæredis.</p>
+
+<p>Vidua, post mortem mariti sui, statim &amp; sine difficultate
+<i>aliqua</i> habeat maritagium <i>suum</i> &amp; hæreditatem suam; nec aliquid
+det pro dote sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate
+sua, quam hæreditatem maritus suus &amp; ipsa tenuerunt, die
+obitus ipsius mariti: &amp; maneat in <i>capitali messuagio</i> mariti sui
+per 40 dies post mortem ipsius <i>mariti</i>, infra quos assignetur ei
+dos sua, <i>nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus illa fuerit castrum:
+&amp; si de castro recesserit, statim provideatur ei domus competens
+in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua assignetur
+secundum quod prædictum est, &amp; habeat rationabile estoverium interim
+de communi</i>. <i>Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars
+totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata
+fuit ad ostium Ecclesiæ.</i> Nulla vidua distringatur ad se maritandum,
+dum voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem
+faciet, quod se non maritabit sine assensu nostro, si
+de nobis tenuerit, vel sine assensu Domini sui de quo tenuerit,
+si de alio tenuerit.</p>
+
+<p>Nos vero &amp; Ballivi nostri non <i>seisiemus</i> terram aliquam nec
+redditum pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris <i>præsentia</i>
+sufficiunt ad debitum reddendum, <i>&amp; ipse debitor paratus sit
+inde satisfacere</i>. Nec plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu
+ipse capitalis debitor sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis
+debitor defecerit in solutione debiti, non habens unde
+<i>reddat, aut reddere nolit cum possit</i>, plegii respondeant debito;
+&amp; si voluerint, habeant terras &amp; redditus debitoris, quousque
+sit eis satisfactum de debito, quod ante pro eo solvitur, nisi
+capitalis debitor monstraverit se esse quietum inde versus eosdem
+plegios.</p>
+
+<p>Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, &amp;
+moriatur antequam debitum illud persolverit, debitum illud non
+usuret quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet:
+&amp; si debitum illud inciderit in manus nostras, nos non capiemus
+nisi catallum contentum in Charta. Et si quis moriatur, &amp;
+debitum debet Judæis, uxor ejus habeat dotem suam &amp; nil
+<span class="pagenum"><a name="p385" id="p385">385</a></span>
+reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti, qui fuerunt infra
+ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria secundum tenementum
+quod fuerit defuncti; &amp; de residuo solvatur debitum,
+salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ
+debentur aliis quam Judæis.</p>
+
+<p>Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi
+per commune consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum,
+&amp; ad primogenitum filium nostrum Militem faciendum,
+&amp; ad filiam nostram primogenitam semel maritandam; &amp;
+ad hoc non fiet nisi rationabile auxilium.</p>
+
+<p>Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas
+Londinensis habeat omnes antiquas libertates, &amp; liberas consuetudines
+suas, tam per terras quam per aquas.</p>
+
+<p>Præterea volumus &amp; concedimus, quod omnes aliæ civitates,
+&amp; burgi, &amp; villæ, <i>&amp; Barones de quinque portubus</i>, &amp; omnes
+portus habeant omnes libertates, &amp; omnes liberas consuetudines
+suas, &amp; ad habendum <i>commune consilium regni</i> de auxiliis assidendis
+(aliter quam in tribus casibus prædictis.) Et de scutagiis assidendis
+summoneri facimus Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Comites,
+&amp; <i>majores Barones regni</i> sigillatim, per literas nostras. Et præterea
+faciemus summoneri in generali, per Vice-comites &amp; Ballivos
+nostros, omnes illos qui in capite de nobis tenent, ad certum
+diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, &amp; ad certum
+locum &amp; tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam
+summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium
+ad diem assignatum procedat, secundum consilium eorum
+qui præsentes fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint.</p>
+
+<p>Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium
+de liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, &amp;
+ad faciendum primogenitum filium suum militem, &amp; ad primogenitam
+filiam suam semel maritandam; &amp; hoc non fiat nisi rationabile
+auxilium.</p>
+
+<p>Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis,
+nec de alio libero tenemento quam quod inde debetur.</p>
+
+<p>Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur
+in aliquo loco certo.</p>
+
+<p>Præcognitiones de nova disseisina, &amp; de morte antecessoris,
+<span class="pagenum"><a name="p386" id="p386">386</a></span>
+&amp; de ultima præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus,
+&amp; hoc modo: Nos, vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis
+Justiciarius noster, mittet duos Justiciarios nostros per unumquemque
+Comitatum semel in anno, <i>qui cum militibus Comitatuum capiant
+in Comitatibus assisas prædictas, &amp; ea quæ in illo adventu
+suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad prædictas assisas
+capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem terminentur
+alibi in itinere suo</i>. <i>Et ea quæ per eosdem propter difficultatem articulorum
+aliquorum terminari non possunt, referantur ad Justiciarios
+de Banco.</i></p>
+
+<p><i>Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram
+Justiciariis de Banco, &amp; ibi terminentur.</i></p>
+
+<p>Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum
+modum ipsius delicti: &amp; pro magno delicto amercietur secundum
+magnitudinem delicti, salvo contenemento suo: Et mercator
+eodem modo, salva merchandiza sua: Et villanus alterius
+quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio suo,
+si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum misericordiarum
+ponatur, nisi per sacramentum proborum &amp; legalium
+hominum de vicineto Comitatus.</p>
+
+<p>Comites &amp; Barones non <i>amercientur</i>, nisi per pares suos, &amp;
+non nisi secundum modum delicti.</p>
+
+<p><i>Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii
+sui, sed secundum Laicum tenementum suum, &amp; secundum
+quantitatem delicti.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>A. D. 1215.</i></span>Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias,
+nisi qui ab antiquo &amp; de jure facere debent.</p>
+
+<p><i>Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso
+tempore Henrici Regis avi nostri.</i></p>
+
+<p>Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii
+Ballivi nostri, teneant placita Coronæ nostræ.</p>
+
+<p>Omnis Comitatus, &amp; Hundredi, &amp; Wapentaki, &amp; Threthingi,
+sint ad antiquas firmas absque ullo incremento, exceptis
+dominicis maneriis nostris.</p>
+
+<p>Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; &amp; Vicecomes
+vel Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione,
+nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat
+<span class="pagenum"><a name="p387" id="p387">387</a></span>
+Vicecomiti vel Ballivo nostro attachiare &amp; imbreviare catalla
+defuncti inventa in laico feodo, ad valentiam illius debiti, per
+visum legalium hominum: ita tamen quod nihil inde amoveatur,
+donec persolvatur nobis debitum, quod clarum fuerit, &amp; residuum
+relinquatur executoribus ad faciendum testamentum defuncti.
+Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant
+defuncto, salvis uxori ejus &amp; pueris ipsius rationabilibus partibus
+suis.</p>
+
+<p>Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus
+propinquorum, parentum &amp; amicorum suorum, per visum
+Ecclesiæ distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei
+debebat.</p>
+
+<p>Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia
+catalla alicujus <i>qui non</i> de villa ubi castrum situm sit, nisi statim
+inde reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate
+venditoris; <i>Si autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium
+reddat</i>.</p>
+
+<p>Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum
+denarios pro custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria
+persona sua, vel per alium probum hominem, si ipse eam
+facere non possit propter rationabilem causam. Et si nos duxerimus
+eum vel miserimus in exercitum, erit quietus de custodia,
+secundum quantitatem temporis, quo per nos fuerit in exercitu,
+<i>de feudo pro quo fecit servitium in exercitu</i>.</p>
+
+<p>Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat
+equos, vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo,
+nisi de voluntate ipsius liberi hominis <i>reddat liberationem antiquitus
+statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per
+diem; &amp; pro careta ad 3 equos, 14 denarios per diem</i>. <i>Nulla Careta
+dominica alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus
+Dominæ capiatur per Ballivos prædictos.</i></p>
+
+<p>Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum
+ad castra vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus
+boscus ille fuerit.</p>
+
+<p>Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint
+de felonia, nisi per unum annum, &amp; unum diem, &amp; tunc reddantur
+terræ Dominis feodorum.
+<span class="pagenum"><a name="p388" id="p388">388</a></span></p>
+
+<p>Omnes <i>Kidelli</i> de cætero deponantur penitus per Thamisiam,
+&amp; per Medewesiam, &amp; per totam Angliam, nisi per costam
+maris.</p>
+
+<p>Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo
+tenemento, unde liber homo perdat causam suam.</p>
+
+<p>Una mensura vini &amp; cervisiæ sit per totum regnum nostrum;
+&amp; una mensura bladi, sc. quarterium Londonense.</p>
+
+<p>Et una latitudo pannorum tinctorum &amp; <i>russeccorum</i>, &amp; <i>haubergetorum</i>,
+sc. duæ ulnæ infra listas.</p>
+
+<p>
+<i>De ponderibus vero sit ut de mensuris.</i></p>
+
+<p>Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab
+eo qui inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis
+concedatur, &amp; non negetur.</p>
+
+<p>Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium,
+vel per burgaium; &amp; de alio terram teneat per servitium militare;
+nos non habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ,
+quæ est de feodo alterius occasione illius feodi firmæ, vel Socagii,
+vel Burgaii; nec habebimus custodiam illius feodi firmæ,
+vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi firma debeat servitium
+militare.</p>
+
+<p>Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam
+tenet de alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ
+Serganteriæ, quam tenet de nobis per servitium reddendi nobis
+cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.</p>
+
+<p>Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad
+juramentum simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc
+inductis.</p>
+
+<p>Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur,
+aut utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo
+libero tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus
+suis, nec super eum ibimus, nec super eum in carcerem
+mittemus, nisi per legale judicium parium suorum, vel per
+Legem terræ. Nulli vendemus, nulli negabimus, aut differemus
+rectum aut justitiam.</p>
+
+<p>Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum
+&amp; securum exire de Anglia, &amp; venire in Angliam, &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p389" id="p389">389</a></span>
+morari, &amp; ire per Angliam, tam per terram, quam per aquam,
+ad emendum vel vendendum sine omnibus malis toltis per antiquas
+&amp; rectas consuetudines, præterquam in tempore guerræ, &amp;
+si sint de terra contra nos guerrina; &amp; si tales inveniantur in
+terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno temporum
+vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro
+capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc
+invenientur in terra contra nos guerrina; &amp; si nostri salvi sint
+ibi, alii salvi sint in terra nostra.</p>
+
+<p>Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, &amp; redire
+salvo &amp; secure per terram &amp; per aquam, salva fide nostra, nisi
+tempore guerræ per aliquod breve tempus propter communem
+utilitatem regni, exceptis imprisonatis &amp; utlagatis, secundum
+Legem regni, &amp; gente contra nos guerrina, &amp; mercatoribus,
+de quibus fiat sicut supradictum est.</p>
+
+<p>Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore <i>Walingefordiæ</i>,
+<i>Nothinham Boloniæ</i>, <i>Lancastriæ</i> vel de aliis Eschaetis
+quæ sunt in manu nostra &amp; sint Baroniæ, &amp; obierit; hæres ejus
+non det aliud relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam
+faceret Baroni, si Baronia illa esset in manu Baronis; &amp; nos eodem
+modo eam tenebimus, quo Baro eam tenuit; <i>nec nos occasione
+talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus aliquam Eschaetam vel
+custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi tenuerit de nobis
+in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam</i>.</p>
+
+<p>Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero
+coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones,
+nisi sint in placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati
+sunt propter forestam.</p>
+
+<p>Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum
+fratrem nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici
+bosci nostri.</p>
+
+<p>Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat
+de terra sua, quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter
+fieri Dom. feudi servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum
+illud.</p>
+
+<p>Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ
+de advocatione, vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem,
+<span class="pagenum"><a name="p390" id="p390">390</a></span>
+habeant earum custodiam cum vacuerint, sicut habere
+debent, &amp; sicut supra declaratum est.</p>
+
+<p>Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ,
+de morte alterius quam viri sui.</p>
+
+<p>Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem;
+&amp; ubi major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes
+aliquis, vel Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum
+nisi bis in anno &amp; non nisi in loco debito &amp; consueto,
+<i>viz.</i> semel post Pascha, &amp; iterum post festum S. Michaelis. Et
+visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad illum terminum S.
+Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat suas libertates,
+quas habuit &amp; habere consuevit tempore Henrici Regis
+avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco
+plegio sic, ut pax nostra teneatur, &amp; quod Tethinga integra sit
+sicut esse consuevit, &amp; quod Vicecomes non quærat occasiones,
+&amp; quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit
+de visu suo faciendo tempore Henrici Regis avi nostri.</p>
+
+<p>Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis,
+ita quod illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat
+alicui domui Religionis terram sic accipere, quod tradat eam
+illi a quo illam recepit tenendam. Si quis autem de cætero terram
+suam sic dederit domui religiosæ, &amp; super hoc convincatur,
+donum suum penitus cassetur, &amp; terra illa Domino suo illius
+feudi incurratur.</p>
+
+<p><i>Scutagium</i> de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici
+avi nostri consuevit; &amp; quod Vicecomes non quærat occasiones,
+&amp; quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit.</p>
+
+<p>Omnes autem consuetudines prædictas, &amp; libertates quas concessimus
+in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet,
+erga omnes homines nostros de regno nostro tam Clerici quam
+Laici nostri observent quantum ad se pertinet erga homines suos;
+salvis Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Templariis,
+Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, Militibus, &amp; omnibus
+aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus, libertatibus
+&amp; liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His Testibus,
+&amp;c.
+<span class="pagenum"><a name="p391" id="p391">391</a></span></p>
+
+<p><span class="side"><i>Leges Forestæ.</i></span>Libertates vero de Foresta, &amp; liberæ consuetudines, quæ cum
+libertatibus præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri
+nequiverant in hac alia charta subscripta complectebatur.</p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &amp;c. Sciatis quod intuitu
+Dei, &amp; pro salute animæ nostræ, &amp; animarum antecessorum
+&amp; successorum ad exaltationem sanctæ Ecclesiæ, &amp; emendationem
+regni nostri Angliæ in perpetuum, spontanei &amp; bona voluntate
+nostra dedimus, concessimus pro nobis &amp; hæredibus nostris
+has libertates subscriptas, habendas &amp; tenendas in regno nostro
+Angliæ in perpetuum.</p>
+
+<p>Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit,
+videantur per probos &amp; legales homines, &amp; si boscum
+aliquem alium quam suum dominicum afforestaverit ad damnum
+illius cujus boscus fuerit, statim deafforestetur. Et si boscum suum
+proprium afforestaverit, remaneat Foresta, salva communia de
+herbagio, &amp; rebus aliis in eadem Foresta, illis qui eam prius
+habere consueverunt.</p>
+
+<p>Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero
+coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones,
+nisi sint in placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati
+sunt propter Forestam.</p>
+
+<p>Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum
+fratrem nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint
+dominici bosci nostri.</p>
+
+<p>Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones,
+Milites &amp; libere tenentes, qui boscos habent in Foresta,
+habeant boscos suos sicut eos habuerunt tempore primæ Coronationis
+prædicti Regis Henrici avi nostri; ita quod quieti sint in
+perpetuum de omnibus Purpresturis, vastis &amp; assartis factis in
+illis boscis post illud tempus usque ad Principium secundi anni Coronationis
+nostræ. Et qui de cætero vastum, purpresturam, vel
+assartum facient sine licentia nostra in illis boscis de vastis, purpresturis
+&amp; assartis respondeant.</p>
+
+<p><i>Regardatores</i> nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum,
+sicut fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti
+Regis Henrici avi nostri, &amp; non aliter.</p>
+
+<p><i>Inquisitio</i> vel visus de expeditatione canum existentium in
+<span class="pagenum"><a name="p392" id="p392">392</a></span>
+Foresta, de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio
+anno in tertium annum; &amp; tunc fiat per visum &amp; testimonium
+legalium hominum, &amp; non aliter. Et ille cujus canis inventus
+fuerit tunc non expeditatus, pro misericordia det 3 solidos; &amp;
+de cætero nullus bos capiatur pro expeditatione.</p>
+
+<p>Talis autem <i>expeditatio</i> sit per assisam communiter, quod tres
+ortelli abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur
+canes de cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore
+primæ Coronationis prædicti Henrici Regis avi nostri.</p>
+
+<p>Nullus <i>Forestarius</i> vel <i>Budellus</i> faciat de cætero scotallum, vel
+colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel
+porcellos; nec aliquam collectam faciat: Et per visum &amp; sacramentum
+12. Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii
+ponantur ad Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas
+rationabiliter viderint sufficere.</p>
+
+<p>Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi
+ter in anno viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis,
+quando Agistatores veniunt ad agistandum dominicos boscos;
+&amp; circa festum S. Martini, quando Agistatores nostri debent
+accipere panagium suum. Et ad ista duo Suanimota convenient
+Forestarii, Viridarii, &amp; Agistatores, &amp; nullus alius per
+districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum
+ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum,
+&amp; ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii,
+&amp; non alii per districtionem. Et præterea singulis 40 diebus
+per totum annum convenient Viridarii, &amp; Forestarii ad videndum
+attachiamenta de Foresta, tam de viridi quam de venatione,
+per præsentationem ipsorum Forestariorum, &amp; coram ipsis
+attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi in
+Comitatibus in quibus teneri consueverunt.</p>
+
+<p>Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro
+voluntate sua, &amp; habeat panagium suum. Concedimus etiam
+quod unusquisque liber homo possit ducere porcos suos per dominicum
+boscum nostrum, libere &amp; sine impedimento, &amp; ad agistandum
+eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi voluerit. Et si
+porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint in foresta
+nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo perdat.
+<span class="pagenum"><a name="p393" id="p393">393</a></span></p>
+
+<p>Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione
+nostra; sed si aliquis captus fuerit &amp; convictus de captione venationis
+graviter redimatur, si habeat unde redimi possit; &amp; si
+non unde redimi possit, jaceat in prisona nostra per annum unum,
+&amp; unum diem; &amp; si post annum unum &amp; diem unum plegios
+invenire possit, exeat e prisona; sin autem, abjuret regnum nostrum
+Angliæ.</p>
+
+<p>Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens
+ad nos per mandatum nostrum, transierit per forestam nostram,
+licet illi capere unam vel duas bestias per visum Forestarii
+si præsens fuerit: Sin autem, si facit coronari, ne videatur
+hoc furtive facere. Item licet in redeundo idem eis facere sicut
+prædictum est.</p>
+
+<p>Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco
+suo, vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium,
+Stagnum, Marleram, fossatum vel terram arabilem extra
+coopertum in terra arabili, ita quod non sit ad nocumentum
+alicujus vicini.</p>
+
+<p>Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum,
+Spervariorum, falconum, aquilarum, &amp; heironum; &amp;
+habeat similiter mel quod inventum fuit in boscis suis.</p>
+
+<p>Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo,
+reddens firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc.
+pro careta per dimidium annum 2 denarios, &amp; per alium dimidium
+annum duos denarios, &amp; pro equo qui portat summagium
+per dimidium annum unum obolum, &amp; non nisi de illis qui
+extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per licentiam
+suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel carbonem
+emendum &amp; alias ducendum ad vendendum ubi voluerint.
+Et de nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium
+&amp; capiatur. Non capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus
+capi solebat &amp; debuit. Illi autem qui portant super dorsum
+suum buscam, corticem, vel carbonem ad vendendum,
+quamvis inde vivant, nullum de cætero dent cheminagium. De
+boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis nostris,
+præterquam de dominicis boscis nostris.</p>
+
+<p>Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi
+<span class="pagenum"><a name="p394" id="p394">394</a></span>
+nostri, usque ad primam Coronationem nostram, veniant ad pacem
+sine impedimento; &amp; salvos plegios inveniant, quod de cætero
+non forisfacient nobis de foresta nostra.</p>
+
+<p>Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive
+de viridi, sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo
+attachiet placita de foresta, tam de viridi, quam de venatione, &amp;
+ea præsentet viridariis provinciarum; &amp; cum rotulata fuerint,
+&amp; sub Sigillis viridariorum inclusa præesententur capitali Forestario
+cum in partes illas venerit, ad terminandum placita forestæ,
+&amp; coram eo terminentur.</p>
+
+<p>Omnes autem consuetudines prædictas, &amp; libertates quas nos
+concessimus in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga
+nostros; omnes de regno nostro tam Laici, quam Clerici observent,
+quantum ad se pertinent, erga suos.</p>
+
+<p>Cum autem pro Deo &amp; ad emendationem regni nostri, &amp;
+ad melius sopiendam discordiam inter nos &amp; Barones nostros,
+hæc omnia concessimus, volentes ea integra &amp; firma stabilitate
+gaudere, facimus &amp; concedimus eis securitatem subscriptam,
+viz.</p>
+
+<p>Quod Barones eligant <span class="sc">XXV</span> Barones de regno nostro quos
+voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, tenere,
+&amp; facere observari pacem &amp; libertates quas eis concessimus,
+&amp; hac præsenti charta nostra confirmavimus, ita sc. quod si per
+nos vel Justitiarium nostrum erga aliquem in aliquo deliquiverimus,
+vel aliquem articulorum pacis vel securitatis transgressi,
+fuerimus, &amp; delictum ostensum fuerit <span class="sc">IV</span> Baronibus de <span class="sc">XXV</span>
+Baronibus, illi <span class="sc">IV</span> Barones accedent ad nos &amp; ad Justitiarium
+nostrum si fuerimus extra regnum, &amp; proponentes nobis excessum,
+petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum
+non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus
+extra regnum) inter tempus 40 dierum, computando a tempore
+quo monstratum fuerit nobis: prædicti <i>IV</i> Barones referent
+causam illam ad residuos de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus; &amp; illi
+Barones cum commune totius terræ, distringent &amp; gravabunt
+in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum,
+terrarum, possessionum, &amp; aliis modis quibus potuerint, donec
+fuerit emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona
+<span class="pagenum"><a name="p395" id="p395">395</a></span>
+nostra, &amp; reginæ nostræ, &amp; liberorum nostrorum. Et cum fuerit
+emendatum intendent nobis sicut prius fecerunt.</p>
+
+<p>Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia
+exequenda parebit mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> Baronum,
+&amp; quod gravabit nos pro posse cum ipsis. Et nos publice &amp;
+libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, &amp;
+nulli unquam jurare prohibebimus.</p>
+
+<p>Omnes autem illos de terra nostra qui per se &amp; sponte sua
+voluerint jurare <span class="sc">XXV</span> Baronibus de distringendo nos, &amp; gravando
+nos cum eis, faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut
+prædictum est.</p>
+
+<p>In omnibus autem istis quæ <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur
+exequenda, si forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui
+ex eis submoniti, voluerint vel nequiverint interresse, ratum
+habeatur &amp; firmum quod major pars eorum providerit vel præceperit,
+ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc concessissent.</p>
+
+<p>Et <span class="sc">XXV</span> Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt,
+&amp; pro toto posse suo, facient observari.</p>
+
+<p>Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod
+aliquid istarum concesssionum &amp; libertatum revocetur aut minuatur.
+Et si aliquid tale fuerit impetratum, irritum sit &amp; inane,
+&amp; nunquam eo utemur per nos vel per alium.</p>
+
+<p>Et omnes malas voluntates, &amp; indignationes, &amp; rancores
+ortos inter nos &amp; homines nostros Clericos &amp; Laicos a tempore
+discordiæ, plene omnibus remisimus, &amp; condonavimus.</p>
+
+<p>Et ad melius distringendum nos <span class="sc">IV</span> Castellani de <i>Northanton</i>
+sc. de <i>Kenillewwiche</i>, de <i>Nothingham</i>, &amp; de <i>Scardeburck</i>, erunt jurati
+<span class="sc">XXV</span> Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint,
+vel mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper
+Castellani ponantur in illis castris, qui fideles sint, &amp; nolunt
+transgredi juramentum suum.</p>
+
+<p>Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes
+Girardi de <i>Athies</i>, Engelardum scil. Andream, Petrum
+Gyonem de <i>Chanceles</i>, Gyonem de <i>Cigony</i>, uxorem prædicti,
+Girardi cum omnibus liberis suis, Gaufridum de Martenni, &amp;
+fratres ejus, Philippum, Marc. &amp; fratres ejus, &amp; G. nepotem
+<span class="pagenum"><a name="p396" id="p396">396</a></span>
+ejus, <i>Falconem</i>, &amp; <i>Flandrenses</i> omnes, &amp; ruptarios, qui
+sunt ad nocumentum regni.</p>
+
+<p>Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ,
+a Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque
+ad hanc pacem reformatam; plene remisimus omnibus Clericis
+&amp; Laicis, &amp; quantum ad nos pertinet, plene condonavimus.
+Et insuper faciemus illis fieri literas testimoniales &amp; patentes Domini
+Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, Domini Henrici Dublinensis
+Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi &amp; Dom.
+Papæ familiaris, &amp; Episcoporum prædictorum super securitate
+ista, &amp; concessionibus præfatis.</p>
+
+<p>Quare volumus &amp; firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia
+libera sit, &amp; quod omnes homines de regno nostro habeant
+&amp; teneant omnes libertates præfatas, jura, &amp; consuetudines
+bene &amp; in pace, libere &amp; quiete, plene &amp; integre,
+sibi &amp; hæredibus suis, de nobis &amp; hæredibus nostris in omnibus
+rebus &amp; locis in perpetuum ut prædictum est.</p>
+
+<p>
+<i>Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Steph. Arch. Cant. confirmat magnam Chartam R. Joh.</i></span>Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit
+<i>Stephanus</i> Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius
+Angliæ primas &amp; sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, <i>Henricus</i>
+eadem gratia. <i>Dublinensis</i> Archiepiscopus, Willielmus <i>London.</i>
+Petrus <i>Winton.</i> Joscelinus <i>Bathon.</i> &amp; <i>Glascon.</i> Hugo <i>Linc.</i>
+Walterus <i>Wigorn.</i> Wilielmus <i>Coventr.</i> &amp; Benedictus <i>Roffen.</i> divina
+miseratione Episcopi &amp; Magister <i>Pandulphus</i> Dom. Papæ
+Subdiaconus &amp; familiaris, salutem in Domino.</p>
+
+<p>Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster <i>Johannes</i>
+illustris Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus &amp; liberis hominibus
+suis Angliæ de libertate sanctæ Ecclesiæ, &amp; libertatibus
+&amp; liberis consuetudinibus suis eisdem ab eo concessis sub hac
+forma.</p>
+
+<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux
+Normanniæ &amp; Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis,
+Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis,
+Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, &amp; omnibus Ballivis
+&amp; fidelibus suis salutem. Sciatis
+<span class="pagenum"><a name="p397" id="p397">397</a></span>
+vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus
+licui custodiam alicujus talis terræ, &amp; ille destructionem inde fecerit
+vel vastum, amittat ipsam custodiam, &amp; tradatur duobus legalibus
+&amp; discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis
+respondeant sicut prædictum est.</p>
+
+<p>Custos autem quam
+carucis &amp; wanagiis secundum quod tempus wanagii exigit, &amp; exitus
+terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum quatuor militibus
+cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in Comitatu
+&amp; in die &amp; loco Comitatus assisas prædictas; &amp; si in die
+Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites &amp; libere
+tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die
+illo per quos possint judicia sufficienter fieri secundum quod
+negotium fuerit majus vel minus. Liber homo non amercietur.</p>
+
+<p>
+Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum
+modum aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii
+sui Ecclesiastici. Nec villa nec----</p>
+
+<p>Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites
+vel Ballivos nisi de talibus qui sciant Legem regni &amp; eam bene
+velint observare.</p>
+
+<p>Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas
+Regum Angliæ vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam
+cum vacaverint, sicut habere debent.</p>
+
+<p>Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim
+deafforestentur; &amp; ita fiat de ripariis quæ per nos tempore
+nostro positæ sunt in defenso.</p>
+
+<p>Omnes malæ consuetudines de forestis &amp; Warennis, &amp; de
+Forestariis &amp; Warennariis Vicecomitibus &amp; eorum Ministris,
+Ripariis &amp; eorum Custodibus statim inquirantur in quolibet Comitatu
+per <span class="sc">XII</span> Milites juratos de eodem Comitatu qui debent
+eligi per probos homines ejusdem Comitatus, &amp; infra 40 dies
+post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur,
+<span class="pagenum"><a name="p398" id="p398">398</a></span>
+deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel
+Justitiarius noster si in Anglia non fuerimus.</p>
+
+<p>Omnes obsides &amp; chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt
+nobis ab Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.</p>
+
+<p>Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de <i>Atyes</i>
+quod de cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum
+de <i>Cygony</i>, Andream Petrum &amp; Gyonem de <i>Cairtell</i>, Gyonem
+de <i>Cygony</i>, Galfridum de <i>Martenni</i> &amp; fratres ejus, Philippum
+<i>Martenni</i> &amp; fratres ejus &amp; Galfridum nepotem ejus, &amp; totam
+sequelam eorundem; &amp; statim post pacis reformationem amovebimus
+de regno omnes alienigenas, Milites, Balistarios, servientes,
+stipendiarios qui venerint cum equis &amp; armis ad nocumentum
+regni.</p>
+
+<p>Si quis fuerit <i>dissaisitus</i> vel elongatus per nos sine legali judicio
+parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo,
+statim ei restituemus; &amp; si contentio super hoc orta fuerit, justitia
+inde fiat per judicium viginti quinque Baronum de quibus
+fit mentio inferius in securitate pacis.</p>
+
+<p>De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel
+elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem
+patrem nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum,
+quæ in manu nostra habemus, vel quæ alii tenent quæ
+nos oporteat warantizare, respectum habebimus usque ad communem
+terminum cruce signatorum, exceptis illis de quibus placitum
+motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum
+ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione
+nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra
+statim inde plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum
+habebimus, &amp; eodem modo de justitia exhibenda, de
+forestis de afforestandis, vel remansuris forestis quas Henricus
+pater noster vel Richardus frater noster afforestaverunt, &amp; de
+custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo, cujusmodi custodias
+hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de nobis tenuerit
+per servitium militare, &amp; de Abbatiis quæ fundatæ fuerint in
+feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se
+jus habere, &amp; cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione
+nostra super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim
+exhibebimus.
+<span class="pagenum"><a name="p399" id="p399">399</a></span></p>
+
+<p>Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de
+morte alterius quam viri sui.</p>
+
+<p>Omnes fines qui injuste &amp; contra legem terræ facti sunt nobiscum,
+&amp; omnia amerciamenta facta injuste &amp; contra legem terræ
+omnino condonentur, vel fiat inde per judicium <span class="sc">XXV</span> Baronum,
+de quibus fit mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium
+majoris partis eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar.
+Archiepiscopo, si interesse poterit, &amp; aliis quos secum ad hoc
+vocare voluerit, &amp; si interesse non poterit, nihilominus procedat
+negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel aliqui de prædictis
+<span class="sc">XXV</span> Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur quantum ad
+hoc judicium &amp; alii loco eorum per residuos de eisdem <span class="sc">XXV</span>
+tantum ad hoc faciendum electi &amp; jurati substituant.</p>
+
+<p>Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel
+libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum
+in Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; &amp; si contentio
+super hoc orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium
+parium suorum, de tenementis Angliæ secundum legem Angliæ,
+de tenementis Walliæ secundum legem Walliæ, de tenementis
+marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant Wallenses nobis
+&amp; nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis Wallensium
+dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium
+suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum
+Regem fratrem nostrum, quæ nos in manu nostra
+habemus, vel alii tenent, quæ nos oportet warantizare, respectum
+habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum,
+illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel inquisitio
+facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ.
+Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione
+nostra statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum
+leges Wallensium &amp; partes prædictas.</p>
+
+<p>Nos reddemus filium <i>Lewelim</i> statim, &amp; omnes obsides de
+Wall. &amp; chartæ quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.</p>
+
+<p>Nos faciemus <i>Alexandro</i> Regi Scott. de sororibus suis &amp; obsidibus
+reddend. &amp; libertatibus suis &amp; jure suo, secundum formam
+in qua faciemus aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat
+per chartas quas habemus de Willielmo patre ipsius, quondam
+Rege Scott. &amp; hoc erit per judicium parium suorum in Curia nostra
+<span class="pagenum"><a name="p400" id="p400">400</a></span></p>
+
+<p>Omnes autem istas consuetudines prædictas &amp; libertates, quas
+nos concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet
+erga nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam
+Laici observent, quantum ad se pertinent erga suos.</p>
+
+<p>Cum autem pro Deo, &amp; ad emendationem regni nostri, ad
+melius sopiendum discordiam inter nos &amp; Barones nostros ortam,
+hæc omnia prædicta concessimus, volentes ea integra &amp; firma
+stabilitate in perpetuum gaudere; facimus &amp; concedimus eis securitatem
+subscriptam, viz. quod Barones eligant viginti quinque
+Barones de regno, quos voluerint, qui debeant pro totis
+viribus suis observare, tenere, &amp; facere observari pacem &amp; libertatem,
+quas eis concessimus, &amp; hac præsenti charta nostra confirmavimus:
+Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel
+Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem
+deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis
+transgressi fuerimus, &amp; delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus
+de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, illi quatuor Barones accedant
+ad nos, vel ad Justiciarium nostrum, si fuerimus extra regnum,
+proponentes nobis excessum, petent ut excessum illum sine dilatione
+faciamus emendari: Et si excessum non emendaverimus,
+vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non emendaverit
+infra tempus <span class="sc">XL.</span> dierum, computand. a tempore quo monstratum
+fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus;
+prædicti quatuor Barones referant causam illam ad residuos
+de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, &amp; illi <span class="sc">XXV</span> Barones, cum communia
+totius terræ, distringent &amp; gravabunt nos modis omnibus quibus
+poterint, scil. per captionem terrarum, possessionum, &amp; aliis modis
+quibus poterunt, donec fuerit emendatum secundum arbitrium
+eorum, salva persona nostra, &amp; Reginæ nostræ, &amp; liberorum
+nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis
+sicut prius fecerunt, &amp; quicunque voluerit de terra juret, quod
+ad prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span>
+Baronum, &amp; quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos
+publice &amp; libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit,
+&amp; nulli nunquam jurare prohibebimus. Omnes autem illos
+de terra, qui per se &amp; sponte sua voluerint jurare <span class="sc">XXV</span> Baronibus
+de distringendo &amp; gravando nos cum eis, faciemus jurare eosdem
+<span class="pagenum"><a name="p401" id="p401">401</a></span>
+de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si aliquis de
+prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, vel
+aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint
+exequi, qui residui fuerint de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, eligant
+alium loco ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus
+quo &amp; cæteri. In omnibus autem quæ ipsis <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur
+exequenda, si forte ipsi <span class="sc">XXV</span> præsentes fuerint, &amp; inter
+se super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis summoniti
+nolint vel nequeant interesse, ratum habeatur &amp; firmum quod
+major pars eorum, qui præsentes fuerint, providerit vel præceperit,
+ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc consensissent. Et prædicti <span class="sc">XXV</span> jurent,
+quod omnia antedicta fideliter observabunt, &amp; pro toto
+posse suo facient observari; &amp; nos nihil impetrabimus ab aliquo
+per nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum
+vel libertatum revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum
+fuerit, irritum sit &amp; inane, &amp; nunquam eo utemur per nos
+nec per alium. Et omnes malas voluntates, indignationes &amp; rancores
+ortos inter nos &amp; homines nostros, Clericos &amp; Laicos, a
+tempore discordiæ, plene omnibus remisimus &amp; condonavimus.
+Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ,
+a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem refirmatam,
+plene remisimus omnibus Clericis &amp; Laicis, &amp; quantum
+ad nos pertinet plene condonavimus.</p>
+
+<p>Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini
+Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin.
+Archiepiscopi, &amp; Episcopor. prædict. &amp; Magistri Pandulfi super
+securitate ista, &amp; concessionibus præfatis. Quare volumus &amp;
+firmiter præcipimus, quod Anglicana Ecclesia libera sit, &amp; quod
+homines in regno nostro habeant &amp; teneant omnes præfatas libertates,
+jura, &amp; concessiones, bene &amp; in pace, libere &amp; quiete,
+plene &amp; integre, sibi &amp; hæredibus suis, de nobis &amp; hæredibus
+nostris, in omnibus rebus &amp; locis, in perpetuum, sicut prædictum
+est.</p>
+
+<p>Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum,
+quod hæc omnia supradicta bona fide &amp; sine malo ingenio
+observabuntur. Testibus supradictis &amp; multis aliis. Dat. per
+<span class="pagenum"><a name="p402" id="p402">402</a></span>
+manum nostram in prato quod vocatur <i>Runigmed</i> inter <i>Windleshores</i>
+&amp; <i>Stanes</i>, quinto decimo die <i>Junii</i>, anno regni nostri
+septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ aliquid possit addi,
+vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui, huic scripto sigilla
+nostra apposuimus.</p>
+
+<p>Charta Regis <i>Henrici</i> I quod cives <i>London.</i> non placitent extra
+muros civitatis, fol. 131. b. <i>Rubri</i> (ut opinor) <i>Libri Scaccar.</i></p>
+
+<p>Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.</p>
+
+<p>Charta Regis <i>Henrici</i> I quod Barones &amp; qui cum eis affident,
+ex mandato Regis in scaccario habeant antiquas liberationes,
+&amp;c. S. D. ibid. fol. 131. b.</p>
+
+<p>Mag. Char. <i>Hen.</i> III fol. 138.</p>
+
+<p>Charta W. <i>Conq.</i> de quibusdam statutis, fol. 161. b.</p>
+
+<p>Charta de Monet. <i>H.</i> I. fol. 163. b. &amp; seqq. alior. RR.</p>
+
+<p>Summa <i>XV.</i> Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. <span class="sc">XX/IV.</span>
+<span class="sc">VI</span> Mil. <span class="sc">DCCLVIII</span> Mr. <span class="sc">II</span>d. fol. <span class="sc">CIV/XX.</span></p>
+
+<p>Summa <span class="sc">XL</span> anno Regis ejusdem 17. <span class="sc">XXIV</span> Mil. <span class="sc">DCCXII</span>
+Mr. <span class="sc">VII</span>s. <span class="sc">V</span>d. ib.</p>
+
+<p>Summa Carucagii <span class="sc">III</span> Mil. Mr. ib.</p>
+
+<p>Summa <span class="sc">XXX</span> Assisæ, an. Regis ejusdem 21. <span class="sc">XX/IV</span> Mil. <span class="sc">DCCC-XX/IV</span>
+<span class="sc">XI</span> Mr. <span class="sc">II</span>s. <span class="sc">I</span>d. ib.</p>
+
+<p>A. D. 1259. 43º. <span class="sc">Hen.</span> fil. Regis <span class="sc">Joh.</span> convenientibus apud
+Westmonast. in quindena S. Mich. ipso Dom. Rege &amp; Magnatibus
+suis, de communi consilio &amp; assensu dictorum Reg. &amp; Magnatum
+factæ sunt provisiones subscriptæ, &amp; per ipsos Reg. &amp;
+Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad curias
+magnatum &amp; aliorum Dominorum, &amp;c. fol. 181.</p>
+
+<p>Charta Regis <i>Henr.</i> fil. <i>Joh.</i> pro die in anno bissext. computand.
+cum procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.</p>
+
+<p>Auxilium Baronum &amp; Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R.
+Joh. anno regni sui 19. ad maritandam <i>Isabellam</i> sororem suam
+<i>Frederico</i> Romanorum Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc.
+sicut continetur in longis rotulis.</p>
+
+<p>Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H.
+maritandam An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto
+20 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus
+Angl.
+<span class="pagenum"><a name="p403" id="p403">403</a></span></p>
+
+<p>Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr.
+Militem faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso
+ad 40 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus
+Angl.</p>
+
+<p>Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H.
+18. concess. fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E.
+maritandam, viz. de quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor.
+Term. S. Trin. an. 18. fol. 217. b.</p>
+
+<p>Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum,
+quod hæc omnia supradicta bona fide &amp; sine malo ingenio
+observabimus. Testibus supradictis &amp; multis aliis. Data per
+manum nostram in prato quod vocatur <i>Riningemade</i>, inter <i>Stanes</i>
+&amp; <i>Windleshores</i>, 15. die <i>Junii</i>, anno regni nostri 17.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex Joh. queritur de injuriis.</i><br><br>
+<i>Barones regni Nuncio Papæ articulos Chartæ R. Joh. porrigunt.</i></span>Rex ad sua, suos, &amp; seipsum reversus, acta altius recognoscit.
+Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari,
+&amp; ludibrio exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus
+suasionibus, pacta &amp; jurata detestatur. Castra præcipit munienda:
+Oratores ad vicinos mittit Principes: Queritur de injuriis, de
+audaciis, de insaniis Procerum; opem implorat atque militem,
+sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam expedit; ejus se
+profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso inconsulto,
+potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea insignitum,
+&amp; ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem.
+Nota hæc &amp; contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil
+deesset impietati, appellationem ejus super istis ad Romanam sedem
+una pariter rejecerunt. His expositis, articulos chartæ, quos
+exosos magis noverant, Papæ Nuncii porrigunt. Ille omnia contemplatur;
+rugarisque supercillis indignationem præferens: Nunquid
+(ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, &amp; sub protectione
+sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur expellere,
+&amp; dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per
+S. Petrum hanc injuriam non poterimus præterire impunitam.
+Habito igitur cum Cardinalibus consilio, prædictam libertatum
+chartam definitiva sententiâ in perpetuum damnavit &amp; cassavit.
+<span class="pagenum"><a name="p404" id="p404">404</a></span></p>
+
+<p><i>Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de
+libertatibus Angliæ irritas decernit<a id="footnotetag506" name="footnotetag506"></a>
+<a href="#footnote506"><sup class="sml">506</sup></a>.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote506" name="footnote506"><b>Note 506: </b></a>
+<a href="#footnotetag506"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 256.</i></blockquote>
+
+<p><i>Innocentius</i> Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi
+fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem &amp; Apostolicam benedictionem.</p>
+
+<p>Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum
+illustris, Deum &amp; Ecclesiam vehementer offenderit, unde
+nos eum vinculo excommunicationis innodavimus, &amp; regnum
+ejus Ecclesiastico subjecimus interdicto: ipse tamen (illo misericorditer
+inspirante) qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur
+&amp; vivat, tandem conversus est ad cor, Deo &amp; Ecclesiæ
+humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum recompensationem
+pro damnis, &amp; restitutionem exhibuit pro ablatis, verum
+etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo
+utraque sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ
+quam Hiberniæ, beato Petro &amp; Ecclesiæ Romanæ concessit,
+recipiens illud a nobis in feudum cum annuo censu mille marcarum,
+fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut per privilegium
+ejus apparet aurea bulla munitum.</p>
+
+<p>Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum
+vivificæ crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium
+Terræ Sanctæ, ad quod se magnifice præparabat. Sed humani generis
+inimicus, qui semper consuevit bonis actibus invidere, suis
+callide artibus, adversus eum Barones Angliæ concitavit, ita ut
+ordine perverso in illum insurgerent, postquam conversus Ecclesiæ
+satisfecit, qui assistebant eidem quando Ecclesiam offendebat.</p>
+
+<p>Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies
+statuti fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes
+nuncii ad nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito
+diligenti tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per
+eosdem Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, &amp; Episcopis Anglicanis,
+præcipiendo mandantes, ut ad reformandam inter utrosque
+veram &amp; plenam concordiam diligens impenderent studium
+<span class="pagenum"><a name="p405" id="p405">405</a></span>
+&amp; operam efficacem. Omnes Conjurationes &amp; Conspirationes,
+si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ discordiæ inter
+Regnum &amp; Sacerdotium, Apostolica denunciantes authoritate,
+cassatas; &amp; per excommunicationis sententiam inhibentes,
+ne talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates &amp; Nobiles
+Angliæ monendo prudenter &amp; efficaciter injungendo, ut
+per manifesta devotionis &amp; humilitatis indicia, ipsum regem
+sibi placere studerent: ac deinde si quid ab eo ducerent postulandum,
+non insolenter, sed humiliter implorarent, regalem
+conservantes ei honorem, &amp; exhibentes servitia consueta, quæ
+ipsi &amp; prædecessores eorum sibi &amp; prædecessoribus suis impenderunt:
+cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari,
+ut sic quod intenderent, possent facilius obtinere.</p>
+
+<p>Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, &amp;
+monuimus, &amp; per præfatos Archiepiscopum &amp; Episcopos rogari
+&amp; moneri mandavimus, in remissionem sibi peccaminum injungentes,
+quatenus prædictos Magnates &amp; Nobiles benigne tractaret,
+&amp; justas eorum petitiones clementer admitteret, ut &amp; ipsi
+congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum divina
+gratia esse mutatum, &amp; per hoc ipsi &amp; hæredes eorum sibi &amp;
+hæredibus suis deberent promptius &amp; devotius familiari; plena
+eis in veniendo, morando &amp; recedendo securitate concessa, ita
+quod si forte nequiret inter eos concordia provenire, in Curia
+sua per partes eorum secundum leges &amp; consuetudines regni suborta
+dissensio sopiretur.</p>
+
+<p>Verum antequam Nuncii cum hoc provido &amp; justo mandato
+rediissent, illi juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi
+Rex eos injuste gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere
+contra eum, ut in causa sua iidem judices &amp; executores existerent;
+vassalli contra dominum, &amp; Milites contra Regem publice
+conjurantes, non solum cum aliis, sed cum ejus manifestissimis
+inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes &amp; devastantes
+terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem,
+quæ sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt.</p>
+
+<p>Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis
+secundum formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere,
+quam ipsi omnino spernentes coeperunt manus extendere ad
+<span class="pagenum"><a name="p406" id="p406">406</a></span>
+pejora. Unde Rex ipse ad audientiam nostram appellans, obtulit
+eis exhibere justitiam coram nobis, ad quem hujus causæ judicium
+ratione dominii pertinebat, quod ipsi sunt penitus aspernati. Deinde
+obtulit illis, ut tam ab ipso quam ab illis quatuor viri eligerentur
+prudentes, qui una nobiscum subortam inter eos discordiam terminarent,
+promittens quod ante omnia revocaret universos abusus,
+quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti.</p>
+
+<p>Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad
+Romanam Ecclesiam pertineret, ipse non poterat nec debebat
+absque nostro speciali mandato, quicquam de illo in nostrum præjudicium
+immutare. Unde rursus ad nostram audientiam appellavit,
+seipsum &amp; regnum, cum omni honore ac jure suo, Apostolicæ
+protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret,
+postulavit ab Archiepiscopo &amp; Episcopis, ut nostrum exequerentur
+mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur
+eundem secundum formam privilegii cruce-signatis indulti.</p>
+
+<p>Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni
+auxilio &amp; consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non
+est ausus ipse negare. Unde compulsus est per vim &amp; metum,
+qui cadere poterat in virum etiam constantissimum, compositionem
+inire cum ipsis non solum vilem &amp; turpem, verum etiam
+&amp; iniquam, in nimiam derogationem &amp; diminutionem sui juris
+pariter &amp; honoris.</p>
+
+<p>Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: <i>Constitui
+te super gentes &amp; regna, ut evellas &amp; destruas, ædifices &amp; plantes</i>;
+itemque per alium Prophetam, <i>Dissolve colligationes impietatis,
+solve fasciculos deprimentes</i>: Nos tantæ malignitatis audaciam
+dissimulare nolentes in Apostolicæ Sedis contemptum, regalis
+juris dispendium, Anglicanæ gentis opprobrium, &amp; grave periculum
+totius negotii cruce-fixi, quod ubique immineret, nisi per
+authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto Principe
+cruce signato taliter sunt extorta, &amp; ipso volente servare; ex
+parte Dei Omnipotentis, Patris &amp; Filii &amp; Spiritus Sancti, authoritate
+quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra,
+de communi fratrum nostrorum consilio, compositionem hujusmodi
+reprobamus penitus &amp; damnamus, sub intimatione anathematis
+<span class="pagenum"><a name="p407" id="p407">407</a></span>
+prohibentes, ne dictus Rex eam observare præsumat, aut
+Barones cum implicibus suis ipsam exigant observari: tam Chartam,
+quam obligationes seu cautiones quæcunque pro ipsa, vel
+de ipsa sunt factæ, irritantes penitus &amp; cassantes, ut nullo unquam
+tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ
+nono Calendas Septembris, Pontificatus nostri <span class="sc">XVIII</span>.</p>
+
+<p>Eadem, sed contractius Baronibus scribit<a id="footnotetag507" name="footnotetag507"></a>
+<a href="#footnote507"><sup class="sml">507</sup></a>, &amp; hæc inter
+cætera: Cum igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per
+vim &amp; metum induxistis eundem, non solum sit vilis &amp; turpis,
+verum etiam illicita &amp; iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda,
+maxime propter modum; Nos, qui tam Regi quam Regno
+tenemur, &amp; spiritualiter &amp; temporaliter providere per Apostolica
+scripta, vobis præcipiendo mandamus, &amp; in recta fide
+consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis
+compositioni hujusmodi per vos ipsos, &amp; satisfaciatis eidem
+Regi ac suis de damnis &amp; injuriis irrogatis, ut idem Rex
+per manifesta devotionis &amp; humilitatis indicia placatus a vobis,
+per seipsum emendet quicquid de jure faceret concedendum, ad
+quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus. Quoniam sicut nolumus,
+quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse de
+vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas &amp; exactiones
+iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur.
+Eritque firmum &amp; stabile in perpetuum, quod tali modo fuit
+ordinatum. Inspiret igitur vobis ille, qui neminem vult perire,
+ut adquiescatis humiliter nostris salubribus consiliis &amp; mandatis:
+ne si secus egeritis, in eum incidatis articulum necessitatis, quem
+tandem evadere sine multo gravamine non possitis. Datæ ut superiores.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote507" name="footnote507"><b>Note 507: </b></a>
+<a href="#footnotetag507"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 257.</i></blockquote>
+
+<p>His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde
+specialiter &amp; nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat,
+terras etiam eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in
+malitia Ludovicum filium Regis Franciæ sibi eligunt in Regem,
+qui ne prohibente Papa, a direptione Angliæ revocatur. Romam
+igitur Nuncios mittit, inter quos &amp; Papam, sic de causa agitur.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p408" id="p408">408</a></span>
+
+<p><i>Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios
+Ludovici Franci, &amp; Papam Innocentium.</i></p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni &amp;
+dominiorum Regis Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus
+per proditionem interfecit, pessimo mortis genere, quod
+Angli murdrum appellant. Pro quo facto idem Rex condemnatus
+fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per judicium Parium
+suorum.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem,
+qui sit Rex inunctus, &amp; ita sit superior: Per Barones, tanquam
+inferiores, non potuit ad mortem condemnari, quia major
+dignitas quodam modo absorbet minorem. Et præterea incivile
+videtur, &amp; contra Canones esse, in hominem absentem,
+non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet
+omnimodam jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex
+Angliæ erat suus homo Ligius, tanquam Comes &amp; Dux: Ergo
+licet esset alias Rex inunctus, tamen tanquam Comes &amp; Dux,
+erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed si Comes &amp;
+Dux in regno Francorum delinqueret, posset &amp; deberet judicari
+ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux &amp; Comes vel
+homo Ligius Regis Franciæ, &amp; deliquisset in regno Franciæ, ratione
+delicti in regno perpetrati, potuerunt Barones eum judicare
+ad mortem. Alioquin si Rex Angliæ, quia Rex erat inunctus,
+non posset judicari ad mortem, impune posset intrare regnum
+Franciæ &amp; interficere Barones Franciæ, sicut interfecerat Arthurum.</p>
+
+<p>Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex
+Johannes juste &amp; rite abjudicatus a Normannia: quia idem
+Rex non judicialiter sed violenter spoliatus, misit propter restitutionem
+Regi Francorum Philippo, Nuncios solennes &amp; prudentes,
+viz. Eustachium Episcopum Eliensem, &amp; Hubertum de
+Burgo, viros disertos &amp; facundos, significans ei quod libenter
+veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re pariturus ac
+responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et respondit
+Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in
+<span class="pagenum"><a name="p409" id="p409">409</a></span>
+pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, &amp; rediat. Et Rex:
+Ita sit, si parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent
+omnes Nuncii Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire
+&amp; redire, Rex Franciæ iratus cum juramento solito respondit:
+Per sanctos Franciæ, non nisi mediante judicio. Et cum adderet
+Episcopus pericula quæ possent contingere per adventum ejus,
+ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam
+vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint
+Dux &amp; Rex, quod non permitteret aliquo modo Barnagium
+Angliæ, etsi ipse Rex hoc vellet: imminerent enim pericula,
+ut nostis, capturæ vel cædis. Cui respondens Rex, dixit: Et quid
+hoc, domine Episcope? Bene scitur quod Dux Normanniæ,
+qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: &amp; si
+subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus
+Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter
+respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ
+audierant &amp; viderant, nunciantes. Rex autem noluit se committere
+dubiis casibus, &amp; judiciis Francorum qui eum non diligebant,
+maxime cum timeret ut ei de turpissima morte Arthuri
+objiceretur, juxta illud <i>Horatii</i>,</p>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<p class="i20"><i>----quia me vestigia terrent,</i></p>
+<p class="i14"><i>Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.</i></p>
+</div></div>
+
+<p>Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium,
+quod rite non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui
+adesse voluit si posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit
+per adversarios suos, non rite abjudicabatur.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Multi Imperatores &amp; Principes, &amp; etiam Francorum
+Reges, multos in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec
+tamen quenquam illorum legimus morti addictum. Et cum Arthurus
+apud Mirabel in castrum non ut innocens, sed quasi nocens
+&amp; proditor domini &amp; avunculi sui cui homagium &amp; ligantiam
+fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam
+turpissima sine judicio condemnari.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus
+<span class="pagenum"><a name="p410" id="p410">410</a></span>
+comparuit, nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ
+destinavit.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus
+non venit, nec misit; sed propter contumaciam non solet quis
+puniri ad mortem, nec debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt
+judicare eum ad mortem, sed saltem alio modo punire
+eum, per ablationem sc. feudi sui.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis
+accusatur coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod
+murdrum appellatur, &amp; ille qui accusatur non venit (nec) vero
+modo legitimo se excusat, pro convicto habetur, &amp; tanquam
+convictus per omnia judicatur, &amp; etiam ad mortem, ac si præsens
+esset.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Pactio potuit esse inter Regem Franciæ &amp; Ducem Normanniæ,
+vel antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non
+debet venire ad citationem Regis Franciæ, in Marchiam. Unde,
+si non venit citatus, nec deliquit, nec propter hoc potuit taliter
+puniri. Item si sententia lata fuerit contra Regem Angliæ,
+non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit occisus; unde
+proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: Quia
+Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen
+hæreseos, pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto
+patris.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis
+est damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam
+damnationis succedere non debet; geniti tamen ante
+sententiam succedere debent. Sed tamen super hoc nuncii litigare
+noluerunt.</p>
+
+<p>
+<i>Objectiones Papæ versus Lodovicum.</i></p>
+
+<p><i>Papa.</i> interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem,
+&amp; etiam filii de carne sua geniti, non ideo <i>Blanca</i><a id="footnotetag508" name="footnotetag508"></a>
+<a href="#footnote508"><sup class="sml">508</sup></a> deberet
+ei succedere, sed propinquiores de genere ejus, viz. proles
+fratris primogeniti: &amp; ita soror Arthuri, vel Otho qui fuit
+filius sororis primogenitæ. Et si ponatur quod Regina Castellæ
+<span class="pagenum"><a name="p411" id="p411">411</a></span>
+debeat succedere, &amp; ita Blanca filia ejus, non est verum, quia
+masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si nullus esset
+Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam primogenita.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote508" name="footnote508"><b>Note 508: </b></a>
+<a href="#footnotetag508"> (retour) </a> <i>Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis.</i></blockquote>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore
+latæ sententiæ frater non vivebat; &amp; ita neptis, soror
+sc. Arthuri, non debet succedere, quia non est in linea descendenti,
+cum sit filia fratris. Similiter tempore latæ sententiæ, mater
+Othonis non vivebat, ergo non successit, ergo Otho non
+debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat quæ soror erat,
+&amp; ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles successit
+&amp; succedere debuit.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel
+Regina Legionum tanquam primogenita.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere,
+&amp; ille qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate
+investiri debet, hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam,
+salvo tamen jure alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus
+Ludovicus intrat regnum Angliæ ut suum: Et si quis propinquior
+velit super hoc reclamare, Dominus Ludovicus faciet inde
+quod debet.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Regnum Angliæ suum proprium est, &amp; est in possessione
+Domini, ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per
+juramentum, &amp; etiam ratione census qui jam ei solutus est de
+regno; unde cum in nullo delinqueret, non deberet sibi guerram
+movere Ludovicus, nec deberet eum spoliare a regno Angliæ
+per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet terras
+in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Mota fuit guerra &amp; justum bellum contra Regem
+Angliæ antequam regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno
+Angliæ venit Willielmus de longa Spata, &amp; multi alii cum
+eo in manu valida, &amp; armata, qui damna multa &amp; injurias
+intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, &amp; ideo Dominus
+noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico,
+<span class="pagenum"><a name="p412" id="p412">412</a></span>
+non ipse tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri
+Domino superiori sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam
+Vassallus ejus.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet
+guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra,
+potest ei movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri
+Domino illius. Et si Dominus vult defendere Vassallum suum
+quamdiu movet talem guerram, ipse Dominus dicitur facere
+guerram.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> In generali Concilio statutum est, quod inter omnes
+discordantes debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos,
+pro succursu terræ sanctæ, &amp; ideo tempore medio Ludovicus
+non debet regno Angliæ guerram movere.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus
+de pace vel treuga; &amp; si requisitus esset, crediderunt tantam
+esse malitiam Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga
+gaudere.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione
+generalis Concilii, ipse Rex &amp; omnia sua, debent esse sub
+protectione Ecclesiæ.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat
+Domino Lodovico, &amp; damna multa fecerat, castra sua
+ceperat, &amp; adhuc milites suos &amp; servientes incarceratos retinet,
+&amp; huc usque in guerra est contra Dominum Lodovicum,
+nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc etiam
+sæpe requisitus.</p>
+
+<p><i>Papa</i> dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii
+excommunicaverat Barones Angliæ, &amp; omnes fautores
+eorum, &amp; ita Dominus Lodovicus sententiam incurrisse videtur.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet
+eos, sed jus suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus,
+nec credere debet, quod Dominus Papa ad tantum Concilium,
+injuste velit aliquem excommunicare. Nam tempore latæ sententiæ
+Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus haberet jus de
+regno Angliæ; &amp; cum hoc illi constiterit, non credit Dom.
+Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre.
+<span class="pagenum"><a name="p413" id="p413">413</a></span></p>
+
+<p><i>Papa.</i> Rex Francorum &amp; Lodovicus filius ejus, post sententiam
+a Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem
+appellaverunt, &amp; pro Rege habuerunt, &amp; cum eo tanquam
+cum Rege Angliæ, treugas statuerunt.</p>
+
+<p><i>Nuncii.</i> Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam
+illum pro Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum
+appellaverunt, sicut Abbas depositus &amp; quilibet alius dici solet.</p>
+
+<p><i>Papa.</i> Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his
+antequam veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo
+Legatus ejus cum ad Regem Franciæ tum in Angliam &amp; ad Johannem
+Regem.</p>
+
+<p>Rex <i>Johannes</i> in castro <i>Neuwerc</i> asperrimo contritus morbo,
+<i>Henricum</i> filium suum primogenitum regni denuntiat successorem:
+Literisque Sigillo suo munitis, omnibus Vicecomitibus &amp;
+Castellanis præcipit, ut ei forent intendentes; nocteque 19 <i>Octobris</i>
+vitam post tot discrimina exhalavit.</p>
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3><i>HENRICUS III.</i></h3>
+
+<p><span class="side"><i>Initium Regis Ætas.</i></span><i>Henricus</i> III coepit regnare 19 Octob. 1216. &amp; die 28 ejusdem
+mensis, natus jam annos tantum novem &amp; dies 27 a
+Legato Walone, cum Episcopis &amp; Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam
+S. Petri Westmonast. solenni ducitur processione<a id="footnotetag509" name="footnotetag509"></a>
+<a href="#footnote509"><sup class="sml">509</sup></a>:
+ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero &amp; Populo,
+appositis sibi sacrosanctis Evangeliis,<span class="side"><i>Juratur.</i></span> &amp; plurimorum Sanctorum
+reliquiis, dictante juramentum <i>Jocelino</i> Bathoniensi Episcopo.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote509" name="footnote509"><b>Note 509: </b></a>
+<a href="#footnotetag509"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 278.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Ecclesiæ.</i></span>Quod honorem, pacem &amp; reverentiam, portabit Deo &amp;
+sanctæ Ecclesiæ, &amp; ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Justit.</i></span>Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Bonis Legibus.</i></span>Quodque Leges malas &amp; iniquas consuetudines, si quæ sint in
+regno, delebit, &amp; bonas observabit, &amp; ab omnibus faciet observari.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p414" id="p414">414</a></span>
+
+<p><span class="side"><i>Homag. Papæ facit.</i></span>Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, &amp; Innocentio Papæ,
+de regno Angliæ, &amp; Hiberniæ, &amp; juravit præterea.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Censum jurat.</i></span>Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ
+fideliter persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Coronatur.</i></span>His peractis a Petro <i>Wintoniensi</i> &amp; <i>Johanne Bathoniensi</i> Episcopis
+(suspenso &amp; exulante <i>Cantuariensi</i> Archiepiscopo) in Regem,
+de more, unctus &amp; coronatus est.</p>
+
+<p>Die crastina Homagia &amp; fidelitates Episcoporum &amp; Magnatum
+præsentium cepit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Comes Penbroc.</i></span>Post Coronationem, custos ei &amp; regno eligitur Guilielmus Comes
+<i>Penbroc</i>, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus
+omnibus Vicecomitibus &amp; Castellanis præcipit ut Regi jam coronato
+sint intendentes<a id="footnotetag510" name="footnotetag510"></a>
+<a href="#footnote510"><sup class="sml">510</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote510" name="footnote510"><b>Note 510: </b></a>
+<a href="#footnotetag510"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote>
+
+<p>Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis
+ex Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Pacis articuli inter R. Henr. &amp; Ludov. R. Fr.</i></span>A. D. 1217. 3 Id. Septemb.<a id="footnotetag511" name="footnotetag511"></a>
+<a href="#footnote511"><sup class="sml">511</sup></a> cum ad extremas angustias
+adactus <i>Lodovicus</i> Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset;
+conveniunt utrique in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter
+alia Lodovico recessurum se ab Anglia nunquam rediturum;
+&amp; Henrico Regi omnia jura sua in partibus transmarinis restituturum.
+Henricus Rex vicissim Legato Papæ &amp; Custodi Regni
+Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ &amp; aliis
+omnibus de regno, omnia jura &amp; hæreditates suas, cum omnibus
+libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter
+Jo. Regem Anglorum &amp; Barones.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote511" name="footnote511"><b>Note 511: </b></a>
+<a href="#footnotetag511"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 288.</i></blockquote>
+
+<p>A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini<a id="footnotetag512" name="footnotetag512"></a>
+<a href="#footnote512"><sup class="sml">512</sup></a>, Guilielmus Marescallus
+custos Regis &amp; regni moritur; &amp; Petrus <i>Wintoniensis</i> Episcopus
+ad hoc munus eligitur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote512" name="footnote512"><b>Note 512: </b></a>
+<a href="#footnotetag512"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 292.</i></blockquote>
+
+<p>A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. <i>Junii</i> die sancta Pentecostes
+Rex apud Westmonasterium a <i>Stephano</i> Cantuariensi Archiepiscopo
+præsente Clero &amp; Populo totius regni (verba sunt <i>Parisii</i>)<a id="footnotetag513" name="footnotetag513"></a>
+<a href="#footnote513"><sup class="sml">513</sup></a>
+coronatus. Sed hoc de more annuo.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote513" name="footnote513"><b>Note 513: </b></a>
+<a href="#footnotetag513"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 398.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Membrorum truncatio adhuc in usu.</i></span>A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a <i>Londoniensibus</i><a id="footnotetag514" name="footnotetag514"></a>
+<a href="#footnote514"><sup class="sml">514</sup></a>.
+Constantinus author vir magnus in civitate &amp;
+<span class="pagenum"><a name="p415" id="p415">415</a></span>
+nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur,
+alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote514" name="footnote514"><b>Note 514: </b></a>
+<a href="#footnotetag514"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 304.</i></blockquote>
+
+<p><i>Patent. an. 3. H. III. memb. 5.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Literæ Regis pro Justitiariis de modo puniendi maleficos.</i></span>Rex dilectis &amp; fidelibus suis <i>Philippo</i> de <i>Ulecot</i> &amp; sociis suis
+Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland.
+&amp; Lancaster. <i>Salutem.</i></p>
+
+<p>Qui dubitatum fuit &amp; non determinatum ante inceptionem itineris
+vestri quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio,
+murdro, incendio, &amp; hiis similibus, cum prohibitum
+sit per Ecclesiam Romanam Judicium ignis &amp; aquæ, Provisum
+est a consilio nostro ad præsens ut in hoc itinere sic fiat de rectatis
+de hujusmodi excessibus; videlicet quod illi qui rectati sunt
+de criminibus prædictis majoribus, &amp; de eis habeatur suspicio
+quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de quibus etiam licet
+regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod postea
+malefacerent) teneantur in prisona nostra &amp; salvo custodiantur,
+ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione
+prisonæ nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint &amp;
+quibus competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum,
+&amp; de quibus si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit
+postea malefaciendi suspicio, regnum nostrum abjurent. Illi vero
+qui minoribus rectati fuerint criminibus, nec de eis fuerint mali
+suspicio salvos &amp; securos plegios inveniant de fidelitate &amp; pace
+nostra conservanda &amp; sic demittantur in terra nostra. Cum igitur
+nihil certius providerit in hac parte consilium nostrum ad præsens,
+relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem prædictum observandum
+in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum,
+formam delicti, &amp; ipsarum rerum veritatem melius cognoscere
+poteritis, hoc ordine, secundum discretiones &amp; conscientias vestras
+in hujusmodi procedatis. Et in hujus rei testimonium, &amp;c.
+Teste Domino P. <i>Wintoniensi</i> apud Westmonasterium <span class="sc">XXVI</span> die
+Januarii, anno regni nostri tertio.</p>
+
+<p>
+<i>Per eundem &amp; P. de Burgo Justiciarium.</i></p>
+
+<p>Eodem modo scribit Domino Bathon. &amp; Glaston. Episcopis,
+<span class="pagenum"><a name="p416" id="p416">416</a></span>
+&amp; sociis suis Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, &amp;
+Dorset. Justiciariis itinerantibus in Comitatu Oxon. &amp; Justiciariis
+itinerantibus in Comitatu Lanc. &amp; Justiciariis itinerantibus in
+Com. Essex. &amp; Hertford. &amp; Justiciariis itinerantibus in Com.
+Eborum, &amp; Justiciariis itinerantibus in Com. Bedford. &amp; Bucks,
+&amp; Domino. H. Lincoln. &amp; sociis suis Justiciariis itinerantibus.</p>
+
+<p>Capitula &amp; sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso
+Paten. 3. H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. <i>Segrane</i> in Bedf.
+Buck. Vid. <i>Hoved.</i> p. 549 &amp; 743.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Magnates petunt libertates Angl. juxta sacramentum Regis.</i><br><br>
+<i>Rex annuit.</i></span>A. D. 1223. Regis 8. in Octavis <i>Epiphaniæ</i>
+<a id="footnotetag515" name="footnotetag515"></a>
+<a href="#footnote515"><sup class="sml">515</sup></a> Archiepiscopus
+Cantuariæ, &amp; alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur,
+ut libertates Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre
+suo, confirmaret. Asserentes, quod in recessu Lodovici Galli ab
+Anglia, juratum esset ab ipso Rege, &amp; tota nobilitate regni:
+quod libertates præscriptas omnes observarent, &amp; omnibus traderent
+observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio Regis,
+respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur observari.
+Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit)
+si Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie
+motus: Omnes (ait) libertates illas juravimus, &amp; omnes astricti
+sumus, ut quod juravimus observemus.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote515" name="footnote515"><b>Note 515: </b></a>
+<a href="#footnotetag515"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 305.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Rex inquirendas præcipit libertates Angliæ.</i></span>Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites
+regni, præcipiens:</p>
+
+<p>Ut per Milites <span class="sc">XII.</span> vel legales homines uniuscujusque Comitatus,
+per sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in
+Anglia tempore Regis Henrici avi sui: &amp; factam inquisitionem,
+ad <i>Londonias</i> mitterent ad Regem in 15 diebus post Pascha.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Normannia detenta, quod libertates Angliæ non conceduntur.</i></span>A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula<a id="footnotetag516" name="footnotetag516"></a>
+<a href="#footnote516"><sup class="sml">516</sup></a>,
+<i>Philippo</i> Rege Francorum, succedit <i>Ludovicus</i>, quem <i>Henricus</i>
+Rex per solennes Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet
+cum aliis terris transmarinis, sicut juraverat in recessu suo ab
+Anglia, cum ex assensu universorum Magnatum, pax inter eos
+esset composita. Sed hoc renuit <i>Ludovicus</i>, asserens juramentum
+ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii sui Lincolniæ
+<span class="pagenum"><a name="p417" id="p417">417</a></span>
+capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum autem
+quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota
+fuerat, (&amp;) quæ in recessu suo concessæ erant, &amp; ab omnibus
+juratæ; ita actum est, quod non solum illæ leges pessimæ ad
+statum pristinum sunt reductæ, sed &amp; illis nequiores, per totum
+regnum Angliæ sunt generaliter constitutæ.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote516" name="footnote516"><b>Note 516: </b></a>
+<a href="#footnotetag516"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 306.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium <i>Northamptoniæ</i>
+celebrat<a id="footnotetag517" name="footnotetag517"></a>
+<a href="#footnote517"><sup class="sml">517</sup></a>, præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus,
+Baronibus, &amp; aliis multis. Tractatur de regni negotiis &amp; dominiis
+in Francia reparandis.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote517" name="footnote517"><b>Note 517: </b></a>
+<a href="#footnotetag517"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 308.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Falcasius latrocinii, accusatus Regis Justiciarios in
+carcerem detrudit.</i></span>Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes,
+<i>Mar. de Pateshull</i>, <i>Thode Multona</i>, <i>Hen. de Braibroc</i>, &amp; alii,
+placita tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur <i>Falcasius</i>
+quidam (vir potens, &amp; qui Johanni Regi militans Anglos
+acerrime contriverat) multos spoliasse, &amp; plusquam 30 liberos
+homines de tenementis suis dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum
+castello suo de <i>Bedford</i> assaisisse; ideoque totidem centenis
+libris in Regis mulctatur misericordiam. Iratus <i>Falcasius</i>, comprehendi
+jubet istos Justitiarios, vinctosque in cæcum detrudi
+castelli carcerem. Manipulum emittit, qui jussa expediat; fugiunt
+Justitiarii, capitur tamen <i>H. Braibroc</i>, &amp; carceri mancipatur.
+Uxor Regem advolat &amp; Concilium: acta ejulans nunciat,
+&amp; implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem.
+Conscribitur exercitus, &amp; arma omnes capiunt. Rex cum
+Clero atque Populo castellum adit, Justitiarium suum deposcit
+&amp; introitum. Respondent Castellani, se nec de homagio Regis
+esse nec de fidelitate (erant quippe <i>Neustrii</i>) ideoque non tradituros
+castrum, <i>Falcasio</i> (qui absens erat) non jubente. Obsidentur
+acriter &amp; impetuntur a Populo telis, a Clero anathemate:
+Cædunt tamen Regios, &amp; interficiunt. Commotus Rex, cohortem
+mittit <i>Falcasium</i> quæsituram &amp; comprensuram: sed hoc
+frustra. Tunc machinas adhiberi jubet, labefactarique muros,
+atque etiam frustra.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Falcasius in exilium relegatur.</i></span>Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim
+hos caperet. Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius
+<span class="pagenum"><a name="p418" id="p418">418</a></span>
+de reddendo sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum
+erigit multo ipsis eminentius: Hinc ex alto missilibus,
+infra cuniculis subterraneis, undequaque machinis &amp; armato milite
+impetuntur: &amp; sic tandem capti fratres <i>Falcasii</i> &amp; Nobiles
+multi (24 numero) suspensi luunt. <i>Falcasio</i> ipsi ad Regis confugienti
+misericordiam, decreto Concilii ob insignem in militia
+probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis omnibus atque
+prædiis, in perpetuum exilium relegatur.</p>
+
+<p>In hoc autem <i>Concilio</i><a id="footnotetag518" name="footnotetag518"></a>
+<a href="#footnote518"><sup class="sml">518</sup></a>, Regi, pro maximis laboribus suis
+&amp; impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per
+totam Angliam Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote518" name="footnote518"><b>Note 518: </b></a>
+<a href="#footnotetag518"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 310.</i></blockquote>
+
+<p>Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet
+duas Marcas Sterlingorum, &amp; sic omnes ad propria recesserunt.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex 15am, petit ad recuperanda amissa in Francia.</i></span><i>Concilium Westmonasterii. A. D. 1225.</i></p>
+
+<p>Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag519" name="footnotetag519"></a>
+<a href="#footnote519"><sup class="sml">519</sup></a> ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium,
+præsentibus Clero &amp; Populo cum Magnatibus regionis.
+Solennitate igitur ut decebat completa, Hubertus de
+Burgo, Domini Regis Justitiarius ex parte ejusdem Regis, proposuit
+coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, Baronibus,
+&amp; aliis universis, damna &amp; injurias, quæ Regi illata fuerant in
+partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed &amp; Comites
+multi &amp; Barones sunt exhæredati cum ipso: &amp; cum multi
+sunt in causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo
+ab omnibus consilium, pariter &amp; auxilium, quibus Corona Angliæ
+dignitates amissas ac jura posset pristina revocare. Ad hoc
+quoque plene perficiendum, Regi sufficere credidit, si ei quintadecima
+pars omnium rerum mobilium totius regni Angliæ,
+tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote519" name="footnote519"><b>Note 519: </b></a>
+<a href="#footnotetag519"> (retour) </a> <i>Mat. Par. verb. pag. 311.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Barones libertatum concessiones petunt a Rege.</i></span>His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus &amp; concio tota
+Episcoporum, Comitum, &amp; Baronum, Abbatum &amp; Priorum,
+habita deliberatione, Regi dedere responsum: Quod Regis
+<span class="pagenum"><a name="p419" id="p419">419</a></span>
+petitionibus gratanter adquiescerent, si illis diu petitas libertates
+concedere voluisset.</p><br>
+
+<p><span class="side"><i>Renovantur chartæ, ut a Joh. concessæ.</i></span>Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates:
+Chartisque protinus conscriptis, &amp; Regis sigillo munitis,
+ad singulos Angliæ Comitatus, chartæ singulæ diriguntur:
+&amp; ad provincias illas quæ in forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ
+sunt directæ, una sc. de libertatibus communibus, &amp; altera
+de libertatibus forestæ.</p>
+
+<p>Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius,
+ubi historia agitur de <i>Johanne</i>: ita quod Chartæ utrorumque
+Regum in nullo inveniuntur dissimiles.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Visio forestarum.</i><br><br>
+<i>Chartæ singulæ in singulos Comitatus.</i></span>Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha,
+ut, de singulis Comitatibus regni, <span class="sc">XII</span> Milites &amp; legales homines
+eligerentur, qui, addito juramento, novas a veteribus discernerent
+forestas: ut omnes illæ quæ inventæ fuerint afforestatæ
+post primam coronationem Henrici avi istius Regis, statim
+deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ sunt Chartæ
+singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, literatorio
+interposito juramento, ab omnibus observari jubentur.
+<i>Richardo</i> fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam
+forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege
+Johanne decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel
+pollicita redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Forestæ deambulantur.</i><br><br>
+<i>Omnia ad totam possidentur.</i></span>Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt<a id="footnotetag520" name="footnotetag520"></a>
+<a href="#footnote520"><sup class="sml">520</sup></a> a Rege
+<i>Hugo de Nevilla</i> (capitalis Justitiarius Forestarum) &amp; <i>Brienus de
+Insula</i>, cum aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis
+forestarum provinciis <span class="sc">XII</span> Milites vel liberi homines eligerentur
+ad deambulandum metas forestarum; ut per sacramentum eorum,
+quæ forestæ remanere, ut fuerunt prius, &amp; quæ deafforestari
+debeant, discernatur. Facta itaque in brevi regii executione
+mandati, licet non sine magna contradictione plurimorum;
+concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis propriis vendentes;
+terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de nemoribus
+deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non
+<span class="pagenum"><a name="p420" id="p420">420</a></span>
+solum homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant,
+has libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus,
+Magnates, Milites, &amp; libere tenentes adeo usi sunt,
+quod nec iota unum in Regis Charta contentum, extitit prætermissum.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote520" name="footnote520"><b>Note 520: </b></a>
+<a href="#footnotetag520"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 311.</i></blockquote>
+
+<p>Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni
+omnium mobilium &amp; rerum habitarum, colligitur ad opus <i>Regis</i>;
+concessis induciis de altera medietate, usque ad festum S.
+Michaelis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Bulla Papæ qua Henr. majorennem declarat.</i></span><i>Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis
+permittatur ad disponendum de regno &amp; regni negotiis, eo
+quod virtutes ejus supplent ætatem.</i><a id="footnotetag521" name="footnotetag521"></a>
+<a href="#footnote521"><sup class="sml">521</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote521" name="footnote521"><b>Note 521: </b></a>
+<a href="#footnotetag521"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scac. fol. 171.</i></blockquote>
+
+<p><i>Gregorius</i> Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus
+viris, Comitibus &amp; Baronibus Angliæ, &amp; aliis charissimi
+in Christo filii nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis,
+salutem &amp; Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis
+minoribus constitutos legitime sanctiones eorum indempnitatibus
+consulendo, usque ad certum tempus esse sub tutoribus &amp;
+curatoribus providerunt, ne iidem minores rebus suis valeant
+male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum cum secundum
+sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat retorqueri,
+quod in ejus favorem noscitur introductum, si non
+permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis,
+de rebus suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum
+perniciem vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum,
+&amp; quod esse debent ad bonum eis inveniretur ad malum.
+Licet igitur E'mi in Christo filii nostri H. Regis Angliæ
+illustris adolescentia computetur in annis, compertum sicut
+accepimus &amp; gaudemus animum jam induit virilem ætateque
+profecit &amp; prudentia, Ita quod illud quod in annorum
+numero sibi deest in discretionis videatur recuperare virtutem,
+non est idem amodo prohibendus de regno &amp; regni negotiis
+utiliter disponere ac prudenter. Ideoque devotioni vestræ
+<span class="pagenum"><a name="p421" id="p421">421</a></span>
+per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus quatenus cum venerabili
+fratre nostro Winton. Episcopo, &amp; nobilibus viris Justic'
+Angl' &amp; W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut amodo
+sibi regni sui dispositionem dimittant liberam &amp; quietam eidem
+Regi de cætero intendatis humiliter &amp; devote exhibendo
+ipsi reverentiam &amp; honorem quem decet fideles Domino exhibere,
+ac adversus eos qui contra ire præsumpserint sic ei fideliter
+&amp; firmiter assistatis quod fidelitas vestra clareat in effectum, &amp;
+ideo ad dilectionem vestram non immerito astringatur. Quod si
+secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos excommunicationis
+sententiam poteritis non immerito formidare. Datum
+Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.</p>
+
+<p><i>Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas.
+A. D. 1227, Reg. 11.</i></p>
+
+<p>Rex in mense Februario apud <i>Oxoniam</i> Concilio congregato,
+denuntiavit coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero
+solutus a custodia, regia negotia ipse principaliter ordinaret.
+Sic a gubernatione Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio
+<i>Huberti de Burgo</i> Justitiarii Angliæ.<a id="footnotetag522" name="footnotetag522"></a>
+<a href="#footnote522"><sup class="sml">522</sup></a></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote522" name="footnote522"><b>Note 522: </b></a>
+<a href="#footnotetag522"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 324.</i></blockquote>
+
+<p>Jam in hoc ipso <i>concilio</i> cancellari fecit &amp; cassari omnes Chartas
+in Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ,
+postquam jam per biennium, in toto regno fuerant usitatæ.
+Hanc occasionem prætendens, quod Chartæ illæ concessæ fuerant,
+&amp; libertates scriptæ &amp; signatæ dum ipse erat sub custodia,
+nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit potestatem:
+unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.</p>
+
+<p>Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio,
+&amp; omnes Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.</p>
+
+<p>Tunc vero denuntiatum est viris religiosis &amp; aliis, qui suis
+volebant libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de
+novo Regis sigillo: scientes quod Rex chartas antiquas nullius
+esse momenti reputabat. Pro quarum innovatione, non juxta
+<span class="pagenum"><a name="p422" id="p422">422</a></span>
+singulorum facultatem taxatio facta est, sed quicquid Justitiarius
+æstimabat, solvere sunt coacti.</p>
+
+<p>Sub Idibus <i>Julii</i> Barones Regem minaciter petunt ut inter alia,
+Chartas quas nuper <i>Oxonii</i> cancellaverat de libertatibus forestæ,
+sibi absque dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro
+tempore mulcet, sed hoc infecto<a id="footnotetag523" name="footnotetag523"></a>
+<a href="#footnote523"><sup class="sml">523</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote523" name="footnote523"><b>Note 523: </b></a>
+<a href="#footnotetag523"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 225.</i></blockquote>
+
+<p>Rex, celebratis <i>Domini Natalitiis</i> Eboraci, Londinum regreditur,
+&amp; in itinere mensuras bladi, vini &amp; cervisiæ falsitatis arguens<a id="footnotetag524" name="footnotetag524"></a>
+<a href="#footnote524"><sup class="sml">524</sup></a>,
+quasdam confregit, &amp; comburere nonnullas præcepit,
+&amp; vasa substituens capaciora, panem majoris ponderis jussit
+fieri, &amp; hujus statuti contemptores, poena gravi pecuniaria
+mulctari præcepit.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote524" name="footnote524"><b>Note 524: </b></a>
+<a href="#footnotetag524"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 332.</i></blockquote>
+
+<p><i>Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant
+qui de Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis
+Johannis in Magna Charta sua) &amp; Rectores etiam Ecclesiarum.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Concilium datur Papæ Nuncio.</i></span>Cum magister <i>Stephanus</i> Domini Papæ Capellanus &amp; Nuncius,
+Regi Anglorum negotia ipsius Papæ, &amp; sui causam adventus
+ostendisset<a id="footnotetag525" name="footnotetag525"></a>
+<a href="#footnote525"><sup class="sml">525</sup></a>: fecit Rex convenire apud Westmonasterium,
+<i>Dominica</i> qua cantatur misericordia Domini, Archiepiscopos,
+Episcopos, Abbates, Priores, Templarios, Hospitalarios, Comites,
+Barones, <i>Ecclesiarum Rectores</i>, &amp; qui de se <i>tenebant in
+capite</i>, ad locum præfixum &amp; diem, ut audirent negotia memorata,
+&amp; de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote525" name="footnote525"><b>Note 525: </b></a>
+<a href="#footnotetag525"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 349.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Decimas petit ad bellum contra Imperatorem.</i></span>Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis &amp; eorum
+subjectis, Magister <i>Stephanus</i> coram omnibus recitavit literas
+Dom. Papæ, in quibus exigebat; decimas omnium rerum
+mobilium de tota Anglia, Hibernia, &amp; Wallia, ab Universis
+Laicis &amp; Clericis, ad guerram suam sustinendam, quam
+contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit
+autem in literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem
+susceperat pro universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam
+diu excommunicatus &amp; rebellis, subvertere nititur, sicut
+<span class="pagenum"><a name="p423" id="p423">423</a></span>
+evidentibus apparet indiciis: unde divitiæ sedis Apostolicæ cum
+non sufficiant ad ipsum exterminandum, necessitate compulsus,
+ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, per quod expeditionem
+inchoatam, &amp; in parte jam feliciter prosperatam,
+perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique
+Dominus Papa in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris,
+quatenus sicuti filii naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater
+est omnium Ecclesiarum, potenter subveniant, ne, quod
+absit, ipsa, deficiente, membra cum capite succumbere videantur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Rex tacet.</i></span>Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant &amp; defensionem,
+Romæ per procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec
+volens ideo contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Laici negant.</i></span>Comites vero &amp; Barones &amp; Laici omnes plane renuunt; nolentes
+Baronias suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ
+obligare.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Clerus invitus concedit.</i></span>Episcopi, Abbates, &amp; Prælati alii post trium vel quatuor dierum
+(cum murmure) deliberationem; excommunicari metuentes
+vel interdici, consentiunt demum, at sperantes quod pro certa
+summa pecuniæ rem transigerent. Arte autem Stephani de Segrave
+Justitiarii &amp; Consiliarii Regis, factum est ut asseritur,
+quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad Ecclesiæ damnum inæstimabile.
+Sibimet nec successit.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Taxandi modus pavis.</i></span>Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator
+constitutus fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem
+factam in Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus
+obtinendis, sed secundum quod melius possunt ad commodum
+Domini Papæ &amp; uberius, omnia bona &amp; mobilia singulorum
+taxari, viz. de omnibus redditibus, proventibus, fructibus
+carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis animalium,
+&amp; fructibus, &amp; de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel aliarum
+possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus
+debitis vel expensis aliqua occasione deductis.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Contradicentes excommunicantur.</i></span>Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores
+excommunicandi &amp; Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus
+suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit
+qui circa decimas ipsas reddendas, vel taxationem
+<span class="pagenum"><a name="p424" id="p424">424</a></span>
+faciendam, per se, vel per alium, colludium, pactum iniquum,
+subtractionem, vel fraudem aliquam duxerint faciendam.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Præstatur ante collectionem.</i></span>Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis
+omnibus &amp; aliis poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo,
+vel alio quocunque modo, pecuniam perquisitam sibi traderent
+indilate, ut eam Domino Papæ incontinenti transmitteret: eandem
+postmodum, decimis singulorum rite taxatis plenarie recepturi.
+Erat quippe Papa tot tantisque involutus debitis, ut
+susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio murmurantibus
+cunctis, recessum est.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Decimantur ipsæ segeces.</i></span>His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi
+Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur
+exhibere pretium.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Ad celerem Solutionem res Ecclesiæ venduntur.</i></span>Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis
+pensatis &amp; probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices
+igitur &amp; sacram supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus
+(quos secum adduxit ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad
+Romani votum omnia fierent, nam sub interdicto omnia periclitabantur.</p>
+
+<p><span class="side"><i>A. D. 1229. Solus Comitatus Cestriæ liber ab his decimis.</i></span>Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit
+<i>Ranulphus</i> Comes <i>Cestrensis</i>, nolens terram suam in servitutem
+redigi<a id="footnotetag526" name="footnotetag526"></a>
+<a href="#footnote526"><sup class="sml">526</sup></a>: Non permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel
+Clericos decimas memoratas conferre, quamvis Anglia &amp; Wallia,
+Scotia &amp; Hibernia, multaque insuper regna transmarina &amp; longe
+posita, ad solutionem compellerentur.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote526" name="footnote526"><b>Note 526: </b></a>
+<a href="#footnotetag526"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 350.</i></blockquote>
+<br><br>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Sub mense <i>Aprili</i>, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi,
+Episcopi, Abbates &amp; Priores per Angliam totam,
+Regi pecuniam dederunt non modicam, quod per eam, subtracta
+patris sui jura posset revocare in partibus transmarinis. Cives
+Londinenses pro eodem negotio, ad redemptionem gravissimam
+sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem suorum omnium, vellent
+nollent, Regi sub festinatione persolverunt.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>A. D. 1230. Gravis exactio a Clero Londinens. &amp; Judæis.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Rex ab expeditione <i>Britanniæ</i>, <i>Andegaviæ</i>, <i>Pictaviæ</i>, &amp;
+<i>Gasconiæ</i>, sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. <span class="sc">VII</span>
+<span class="pagenum"><a name="p425" id="p425">425</a></span>
+Calend. <i>Februarii</i>, A. D. 1231, colloquium init <i>Westmonasterii</i>
+cum Prælatis &amp; aliis regni Magnatibus: &amp; scutagium exigit trium
+marcarum pro quolibet scuto, de omnibus qui Baronias tenebant
+tam Laicis quam Prælatis<a id="footnotetag527" name="footnotetag527"></a>
+<a href="#footnote527"><sup class="sml">527</sup></a>. Cui <i>Richardus Cantuariensis</i> Archiepiscopus
+&amp; quidam Episcopi cum eo, audacter resistentes,
+dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici judicio subjici Laicorum,
+cum absque illis concessum fuisset scutagium in finibus
+transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde disceptationes,
+negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat, usque
+<span class="sc">XV</span> Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici
+quam Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>A. D. 1231. Reg. 16. Hen. III. Scutagium 3. marcarum.</i><br><br>
+<i>Archiep. negat a Laicis censeri.</i><br><br>
+<i>Defertur ad 15. Paschæ.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote527" name="footnote527"><b>Note 527: </b></a>
+<a href="#footnotetag527"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 354.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Convenerant Nonas <i>Martii</i> ad colloquium apud <i>Westmonasterium</i>
+ad vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam
+Prælati, quibus Rex proposuit<a id="footnotetag528" name="footnotetag528"></a>
+<a href="#footnote528"><sup class="sml">528</sup></a> quod magnis esset debitis implicatus
+causâ bellicæ expeditionis quam nuper egerat in partibus
+transmarinis: unde necessitate compulsus, ab omnibus generaliter
+auxilium postulavit.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>A. D. 1232. Rex petit auxilium ob Sumptus in bello.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote528" name="footnote528"><b>Note 528: </b></a>
+<a href="#footnotetag528"> (retour) </a> <i>Ibid. 359.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Quo audito Comes <i>Cestriæ Ranulphus</i> pro Magnatibus regni
+loquens, respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de
+eo tenebant in Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes
+&amp; pecuniam suam ita inaniter effuderunt, quod inde pauperes
+omnes recesserunt: unde Regi de jure auxilium non debebant.
+Et sic petita licentia Laici omnes recesserunt.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Laici ajunt se una militasse, &amp; sic discedunt.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p><span class="side"><i>Clerus petit inducias.</i></span>Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi
+&amp; Abbates qui vocati erant, non fuerant præsentes: &amp; sic petierunt
+inducias quousque ad diem certum possent omnes pariter
+convenire. Præfixus est itaque dies a <span class="sc">XV</span> diebus post pascha, ut
+omnibus congregatis, tunc fieret quod erat de jure faciendum.</p>
+
+<p><span class="side"><i>Capitalis Justitiarius deponitur.</i></span><i>Hubertus</i> de <i>Burgo</i> Comes <i>Cantii</i> &amp; Capitalis Angliæ Justitiarius
+deponitur: &amp; edicto Regis proclamatum est per Civitatem:
+ut omnes qui habebant querelam contra Hubertum de quacunque
+injuria, venirent ad Regem justitiam illico recepturi.</p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p426" id="p426">426</a></span>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Convenerunt, A. D. 1232, apud <i>Lambejam</i> ad <i>colloquium</i> in
+exaltatione S. Crucis coram Rege, Episcopi &amp; alii Ecclesiarum
+Prælati cum Proceribus regni<a id="footnotetag529" name="footnotetag529"></a>
+<a href="#footnote529"><sup class="sml">529</sup></a> ubi concessa est Regi pro debitis
+quibus Comiti Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima
+pars rerum mobilium, ab Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis,
+&amp; Laicis, sicut ea habuerunt frugibus congregatis in Autumno,
+anno regni ejusdem Regis <span class="sc">XVI</span>.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>A. D. 1232. Reg. 16. 40ma pars bonorum Regi data.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote529" name="footnote529"><b>Note 529: </b></a>
+<a href="#footnotetag529"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 364.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Hub. de Burgo declinat Concilium.</i></span><i>Hubertus</i> de <i>Burgo</i> cui datus fuerat a Rege iste terminus ad
+respondendum super articulis &amp; exactionibus ei impositis, iram
+Regis nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed
+ad pacem Ecclesiæ confugiens, <i>Meritoniæ</i> inter Canonicos delituit,
+mortem (ut rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos
+apud <i>Parisium</i>, pag. 363, &amp; in <i>Archæologo</i> nostro.</p>
+
+<p>Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi
+misit literas in singulos Comitatus.</p>
+
+<p><i>Modus antiquus concedendi, assidendi, &amp; levandi auxilium
+Regi, quod hodie subsidium dicimus.</i></p>
+
+<p><span class="side"><i>Collectores &amp; Assessores.</i></span><i>Henricus</i> Dei gratia Rex Anglorum, Petro de <i>Thaneo</i>, Willielmo
+de <i>Culewurthe</i>, &amp; Adæ filio <i>Willielmi</i>, Collectoribus
+Quadragesimæ, salutem<a id="footnotetag530" name="footnotetag530"></a>
+<a href="#footnote530"><sup class="sml">530</sup></a>.</p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote530" name="footnote530"><b>Note 530: </b></a>
+<a href="#footnotetag530"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 367.</i></blockquote>
+
+<p><span class="side"><i>Concessio 40mæ partis.</i></span>Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores &amp;
+Clerici, terras habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent:
+Comites, Barones, Milites, Liberi homines, &amp; <i>Villani</i> de regno
+nostro, concesserunt nobis in auxilium 40mam partem omnium
+mobilium suorum apparentium, sicut ea habuerunt in crastino
+S. Matthæi anno regni nostri <span class="sc">XVI.</span> viz de <i>Bladis</i>, carrucis,
+ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, &amp; deputatis
+ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti Archiepiscopi,
+Episcopi &amp; aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de
+Ecclesiis Parochialibus, &amp; de Ecclesiis præbendialibus &amp; Præbendis,
+&amp; terris ad præbendas pertinentibus, &amp; Ecclesias Parochiales
+spectantibus.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod
+prædicta 40ma hoc modo assideatur, &amp; colligatur. Quod viz. de
+qualibet Villa integra eligantur 4. de melioribus, &amp; legalioribus
+hominibus, una cum Præpositis singularum Villarum, per quorum
+<span class="pagenum"><a name="p427" id="p427">427</a></span>
+Sacramentum 40ma pars omnium mobilium prædictorum taxetur,
+&amp; assideatur super singulos, in præsentia militum Assessorum,
+ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum duorum
+Legalium hominum earundem villarum, inquiratur &amp; assideatur
+40ma omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines &amp; Præpositi
+habent: &amp; districte imbrevietur &amp; aperte de cujus vel de quorum
+Baronia, quælibet villa fuerit in parte, vel in toto.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Taxanda per 4 de villa &amp; præpositum juratos.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Ipsi per alios.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Villæ imbreviandæ in rotulo.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, &amp; in Scriptum redacta,
+rotulus omnium Particularium de singulis villis, &amp; singulis
+Comitatibus, liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato
+ipsius Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem
+habuerit: sc. quod Baro vel Dominus Libertatis velit &amp;
+possit prædictam 40mam colligere, &amp; pro ea habenda distringere.
+Si vero non velit vel non possit, Vice-comites districtionem faciant
+prædictam, ita quod nil inde recipiant. Sed tota 40ma prædicta,
+prædictis Militibus Assessoribus liberetur, in majori, &amp;
+securiori villa singulorum Comitatuum. Et de qualibet villa fiat
+summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus Attornatum, vel
+Senescallos Domini Libertatis, &amp; prædictos Assessores.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Rotulus tradendus Senescallo Baronis, ut Baro colligat, &amp;c.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Pecunia Militib. Assessoribus.</i></p>
+
+<p class="sml"><i>Summa irrotulanda inter Senescal. &amp; Assessor.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p>Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco
+tutiori ejus villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua &amp; seras
+&amp; claves suas super pecuniam prædictam: &amp; Vice-comites similiter
+sigilla sua, &amp; seras &amp; claves suas.</p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos
+mittant rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter
+ex quo prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos
+suos ad Scaccarium de recepta sua, &amp; prædicta pecunia
+reservetur in locis ubi deposita fuit, donec ad mandatum nostrum
+deferatur usque ad novum Templum Londinense.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"> <i>Assessores mittent rotulos taxationis &amp; receptæ ad
+Scaccarium.</i></p>
+
+<p class="sml"> <i>Pecunia at novum Templum.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non
+habuerit de hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum
+ad minus.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Non taxandus qui non habet 40 den.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<p>Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu <i>Hertfordiæ</i>,
+assignavimus vos, &amp; mandavimus vicecomiti nostro de
+<i>Hertfordia</i>, quod singulas villas Comitatus sui, certis diebus &amp;
+locis, quos ei scire faciatis, &amp; in omnibus quæ ad dictum negotium
+pertinent &amp; obediat. Valete.
+<span class="pagenum"><a name="p428" id="p428">428</a></span></p>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno
+Comites &amp; Barones ad <i>Colloquium</i>, ut venirent apud <i>Oxoniam</i>
+ad festum S. <i>Johannis</i><a id="footnotetag531" name="footnotetag531"></a>
+<a href="#footnote531"><sup class="sml">531</sup></a>. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum
+venire, tum propter insidias alienigenarum; tum propter indignationem
+quam conceperant adversus Regem, qui extraneos
+ob eorundem Baronum vocavit contemptum.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>A. D. 1233. Magnates recusant venire ad Parlamentum.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote531" name="footnote531"><b>Note 531: </b></a>
+<a href="#footnotetag531"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 372. Verb.</i></blockquote>
+
+<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0"
+ style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil">
+ <tbody>
+ <tr>
+ <td style="vertical-align: top; width: 79%;">
+<p>Edicit Rex aliud <i>Colloquium Westmonasterii</i> ad Calendas Augusti,
+cui magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed
+propter quorundam absentiam, præsertim Comitis <i>Cestriæ</i>, qui
+de insidiis monitus, ocius refugerat, nihil actum est.</p>
+
+ </td>
+
+<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;">
+</td>
+ <td style="vertical-align: top; width: 19%;">
+<p class="sml"><i>Nunc veniunt stipari, sed nihil actum.</i></p>
+
+ </td>
+ </tr>
+ </tbody>
+</table>
+
+
+<br>
+
+
+<h4><i>OBSERVATION.</i></h4>
+
+<p>
+Rapin de Thoyras[A]<span class="side">A: Dans les Remarques sur le premier Volume des Actes
+de Rymer.</span> attribue la division qu'il y eut entre Henri III &amp;
+les Barons, à ce que les Ministres de ce Monarque avoient tenté de les
+priver des droits que la grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient
+sur-tout dans la possession perpétuelle &amp; héréditaire des Fiefs que
+Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, possession dont Henri III
+vouloit se rendre le maître absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à
+Henri III, les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en Angleterre;
+&amp; si le Peuple desiroit &amp; obtenoit à chaque nouveau regne le
+rétablissement des Loix d'Edouard, les Seigneurs avoient intérêt que
+celles du Conquérant fussent maintenues. De-là au commencement de quelques
+regnes on voit les Loix d'Edouard rétablies en apparence, &amp; dans
+le cours de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été introduites
+par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien ne prouve mieux que
+ces Loix sont les seules sources dont les Coutumes actuelles des Anglois
+sont émanées, que le peu de rapport qu'il y a entre ces Coutumes &amp; les
+Loix, tant d'Edouard que de ses Prédécesseurs.
+</p>
+
+<br>
+<p class="mid"><i>FIN.</i></p>
+
+<span class="pagenum"><a name="p429" id="p429">429</a></span>
+
+<br><br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<h2><i>DICTIONNAIRE</i></h2>
+
+<h4>DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES</h4>
+
+<h3><i>DU TEXTE DE LITTLETON</i>.</h3>
+
+<p>
+Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot <i>Couvrefeu</i>,
+dit que dans l'<i>Ouvrage</i> de Littleton <i>il y a plus de paroles
+Normandes que d'Angloises</i>. Cette observation a pu faire croire
+jusqu'ici qu'il falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton:
+le Texte de ce Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera
+certainement ce préjugé.</p>
+
+<p>L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il
+ne paroît Anglois que parce que la plupart des termes François
+qui étoient en usage au commencement de notre Monarchie,
+ont passé en Angleterre avec les Loix de notre Nation. Il faut
+cependant convenir que les expressions du Jurisconsulte Anglois
+different beaucoup des façons de parler qui se rencontrent dans les
+Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps où il vivoit,
+mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il seroit
+important que l'on déterminât les époques du langage qui a été
+spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il
+ne sera jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels
+notre Langue est parvenue au point de perfection où nous
+la voyons maintenant.</p>
+
+<p>Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce
+qu'ils ont eu pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne
+sont plus aujourd'hui d'usage. De-là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires
+ont puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans
+tous les Titres qui leur ont offert des expressions surannées en
+plus grand nombre; mais ils n'ont pas réfléchi sur le danger de
+cette méthode.
+-----File: 434.png--- P. 430</p>
+
+<p>Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible
+pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on
+n'avoit pas cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot.
+D'où il arrive que ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs
+interprétations sont induits à faire souvent signifier aux choses
+le contraire de ce qu'elles désignent.</p>
+
+<p>Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout
+ce qui a été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie,
+j'aurois terminé ce Recueil par un Dictionnaire Chronologique
+des termes successivement usités en cette Province depuis le
+dixieme siecle jusqu'à la réforme du vieux Coutumier; mais nécessité
+par mon état actuel de me restraindre à l'interprétation du
+Texte de Littleton, interprétation que je n'ai d'abord entreprise
+que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi borné à l'explication
+des termes les plus hétéroclites de ce Texte. Peut-être
+cependant que dans la suite les circonstances me permettront
+(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur
+l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce
+second Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des
+différens Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire
+universel du langage qui a subsisté en Normandie
+durant les cinq siecles que j'ai précédemment indiqués. Sans le
+secours d'un Ouvrage fait d'après cette idée, il y aura toujours
+lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le plus grand
+nombre, &amp; peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on
+ne confonde le sens des expressions des différens siecles, comme
+les Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates
+des autorités sur lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations.
+-----File: 435.png--- P. 431</p>
+
+<pre>
+A
+
+A de
+Abarrer, empêcher l'effet.
+Abbatement, destruction.
+Abbatre, anéantir, rejetter.
+s'Abbatre en une terre, s'en emparer.
+Abeiance, droit en abeiance, droit qui est suspendu.
+Able, habile, propre, convenable.
+Abridger, abréger.
+Accomplish, accompli.
+Accompt, comptés.
+Accordant, qui a rapport, qui est conforme.
+Achate, achat.
+Acquitance, droit de se faire décharger par
+ un autre d'une demande
+Adwouson, Patronage.
+Afferance, rapport, produit.
+Affiance, Fiançailles, promesse réciproque
+ faite entre deux parties de
+ s'épouser.
+Affiert, appartient, écheoit.
+Agard, observé; il fut agard, il fut observé.
+Age de discrétion, 14 ans.
+Age plein, Voyez Pleinage.
+Aiel ou Ail, Ayeul.
+Ale, aller.
+Ale, séparé, détaché, effacé.
+Alien, étranger.
+Alien, aliéner, vendre, donner, transporter.
+Alienee, Aquereur.
+Alleger, alléguer.
+Allotment, l'action de faire des Lots.
+Almes, ames.
+Alotte, tombé dans un Lot.
+Allow, approuvé.
+Allowable, digne d'approbation.
+Allowance, du Verbe allouer, accorder une chose
+ à quelqu'un.
+Alterate, altéré, préjudicié, endommagé.
+Ambideux, toutes les deux.
+Amnuity, rente, revenu.
+Amount, monte.
+Ancestors, Ancêtres.
+Ancestrel, d'Ancêtres.
+Anienter, anéantir.
+Apiert, il est prouvé, il paroît.
+Appearence, comparence.
+Appel, appellé, nommé.
+Apportion, à proportion.
+Apprender, s'instruire, apprendre.
+Aquitement, décharge qu'un Garant doit au Garanti.
+Arer, labourer.
+Arere ou Adere, arréragé.
+Arraigner, impétrer, solliciter un Jugement,
+ assigner.
+Array, préparé.
+As, aux.
+Ascention, droit de succéder à un Ascendant.
+Ascun, aucun.
+Assent, consentement.
+Assese, réglé ou réglée.
+Assesser, fixer, déterminer, établir.
+Assets, assez.
+Assouth, exempt, absous.
+Attainder, Jugement de condamnation.
+Attaint, actionné, poursuivi en Jugement.
+Attainte, action pour se plaindre d'un Jugement ou
+ d'un Procès-verbal faux.
+Attornement, transport.
+Attorner, transporter à un autre un droit que l'on
+Attorney, Porteur de Procuration.
+Available, valable.
+Averment, Aveu d'une tenure.
+Averrer, prouver.
+Avers, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la
+ Campagne.
+Aunt, Tante.
+Avowerie, reconnoissance faite au Seigneur par le
+ Vassal, de ce qu'il a des terres
+ relevantes de son Fief.
+Avoyde, nul, compté pour rien.
+Autels, autant.
+Auter, autre.
+Aweroust, doute.
+Auterment, autrement.
+Auxy ou Axy, aussi.
+
+B
+
+Barbits, brebis.
+Baron, Epoux.
+Barre, exception.
+Barrer, empêcher, priver.
+Barretors, Chicaneurs.
+Baylement, location.
+Bayler, donner, louer une maison.
+Beale, belle.
+Blees, bleds.
+Bond, borne.
+Bondage, tenure villaine.
+Bont, droit.
+Boefes, boeufs.
+Bouch, bouche.
+Breve, bref.
+Burgesses, Bourgeois.
+Burgessours, Incendiaires.
+Burgh, Bourg.
+Bushels, Boisseaux.
+
+C
+
+Cancell, cancelé, scellé.
+Capons, chapons.
+Carier, charrier.
+Carue, charue, autant de terre qu'il en faut
+ pour occuper une Charue.
+Case, cas.
+Castle, Château.
+Ceo, ce
+Cest, ce
+Ceulx, ces
+Challenge, moyens par lesquels on rejette le
+ témoignage des Jureurs.
+Chapter, Chapitre.
+Chateux ou Chatels, effets mobiliers.
+Chaunter, parler, décider, prononcer.
+Chescun, chaque.
+Claime, clameur.
+Claimer, reconnoître, avouer, &amp; aussi reclamer.
+Clove, clou.
+Coadjutors, concurrens.
+Coheirs, Cohéritiers.
+Cohert, forcer, obliger, contraindre.
+Colour, apparence, droit apparent.
+Commeitter, confier.
+Common, commun.
+Compel, forcé, obligé, contraint.
+Compeller, forcer, obliger, contraindre.
+Compester, disposer les terres à recevoir les
+ différentes semences avec succès.
+Complaine, plainte.
+Comprehender, comprendre.
+Conclude, non-recevable.
+Congeable, qui peut être expulsé.
+Continual, continué.
+Contristiant, Voyez Nient.
+Conveyer, conserver à un autre un droit qu'on a.
+Conusans, connoissance.
+Conusier ou Conuster, reconnoître, avouer.
+Conusor, Prédécesseur, Auteur, celui au droit
+ duquel on jouit d'un fonds.
+Cornage, publication ou convocation faite avec
+ une corne percée.
+Corrupt, corrompu.
+Consen ou Cosin, Parent &amp; Parente.
+Costage, ou Cost, coût, débours.
+Covenants, conventions.
+Covert, couvert.
+Coverture ou Couverture, Mariage subsistant.
+Covin, convention secrete, concert.
+Counsailer, Conseiller.
+Counter, conter, raconter.
+Countie, Comté.
+Cresser, accroissement.
+Culpable, coupable.
+Cure, soin.
+Curge ou Courge, court, currit.
+Curtesie, droit de viduité dû au Mari qui a eu un
+ enfant vivant.
+Cy, oui.
+
+D
+
+Dagger, dague, poignard.
+Damajouse, dommageable.
+Darrain, dernier.
+Deane, Doyen.
+Deanry, Chapitre, Doyenné.
+Decease, décès.
+Declaration, Contrat.
+Defeasible, qui peut être anéanti.
+Defeat, déchu, anéanti.
+Deforcer, retenir injustement.
+Deins, dans.
+Dementiers, jours intermédiaires.
+Demesne, propre.
+Demesnes, propriétés, fonds.
+Detinue, retenue, détention.
+Devates, débat.
+Deviat, mourut.
+Devider, diviser, partager.
+Devier, mourir, il devy, il meurt.
+Devise, clause d'un Testament, Testament.
+Devisor, Testateur.
+Disabilitie, incapacité.
+Disable, inhabile, incapable.
+Disabler, prétendre que quelqu'un est inhabile,
+ incapable.
+Disagreer, refuser,
+Discent, Succession.
+Discinet, Homme qui n'a point de ceinture.
+Disclaimer, renoncer, méconnoître.
+Discontinuance, interruption du droit qu'on a sur un
+ fonds par la vente qu'un autre, chargé
+ de conserver ce droit, en a faite.
+Discover, découvrir.
+Disease, figure, aspect.
+Disinheritance, action par laquelle on deshérite
+ quelqu'un, on le dépouille d'un droit.
+Disparagement, faire épouser à un Mineur ou à une
+ Mineure une personne de condition
+ inférieure ou qui est difforme, &amp;c.
+Disseisissour, celui qui dépossede.
+Distrainer, saisir, enlever d'un fonds quelque
+ meuble.
+Distres, détresse, saisie.
+Distresse, faculté de dépouiller quelqu'un de sa
+ possession.
+Distributer, distribuer.
+Divester, dénaturer.
+Done, Donor ou Donour, Donateur.
+Donées, Donataires.
+Dowment, Dot.
+Droiturel, légitime, conforme au droite.
+Duties, redevances.
+
+E
+
+Effectual, exécuté, effectué.
+Egaltie, égalité.
+Egresse, sortie.
+Eigne, aîné ou aînée.
+Eigné, aîné.
+Eeins, dans, dedans.
+Eire, Tribunal ambulant.
+Election, choix.
+El ust ewe, il ou elle eût eu, qu'il soit ewe,
+ qu'il ait eu.
+Embear, embarrasser, charger, occuper une chose
+ par une autre.
+Empleder, appeller en Jugement.
+Enclosure, empêchement, obstacle, opposition.
+Encounter, envers, contre.
+Endent, autentique.
+Endenture, Acte autentique, double, &amp; dont les deux
+ parties étant dentelées s'endentent
+ l'une avec l'autre.
+Endict, convaincu, jugé, condamné.
+Endorce, employé sur, endossé.
+être Endow, avoir douaire.
+Endurer, durer.
+Enheritance ou enheritage, succession.
+Enheritrix, Héritiere.
+Enlarger, étendre, augmenter.
+Ent, cependant.
+Entaile, qui a la faculté de succéder à un
+ Fief à tail ou conditionnel.
+Entent, point, a cel entent, en ce point.
+Enter, entrer; il signifie aussi enregistrer.
+Entiertie, totalité.
+Entire, entier &amp; entiere.
+Entrer, se mettre en possession.
+Entry, entrée.
+Equitie, raison.
+Escheate, échéance.
+Escrouet, rouleau.
+Eslier, choisir, opter.
+Especial, spécial.
+Esperver, épervier.
+Estate, état.
+Ester, être.
+Estope, sans droit, non recevable, exclus.
+Estoyer, subsister.
+Estoyera, restera.
+Evidence, preuve.
+Ewe, eau.
+Excommengement, excommunication.
+Executors, Exécuteurs testamentaires.
+Expences, dépenses.
+Expresser, exprimer.
+Expulsement, expulsion.
+Extinguishment, amortissement, extinction.
+Extortionners, Concussionnaires.
+
+F
+
+Face, fait.
+Failir, faillir, manquer.
+Fait, Acte.
+Fait polle, Acte olographe, qui n'est point
+ autentique.
+Fauxer, faire déclarer faux un Acte.
+Fealty ou Fealtie, fidélité.
+Feasance, réduction.
+Feast, Fête.
+Fee simple, Fief héreditaire.
+Feigner, feindre.
+Feoffee, Fieffataire, feudataire.
+Feofment, inféodation.
+Ferromus, nous ferons.
+Fieffor, celui qui donne un fonds en fief.
+File, fille.
+Fime, fumier.
+Finali, final.
+Fine, somme, amende, taxe, &amp; aussi
+ transaction.
+Fits, fils.
+Follie, tort, faute.
+Forbarre, privé, dépouillé.
+Forbarré, empêché, non recevable.
+Forcprise ou Fortspris, excepté.
+Forsque, sinon.
+Forstaller, frauder un droit.
+Fort, capable.
+Foundu, fondé.
+Foundu, copié, dressé sur un modele.
+Foyal, fidele.
+Franckalmoigne, franche-aumône.
+Franc tenement, usufruit, possession des fruits, bien
+ dont on n'a que la jouissance.
+Friers, freres.
+Fuit, fut.
+
+G
+
+Gallines, poules.
+Gaunts, gants.
+Genuler, fléchir le genouil, s'agenoullier.
+Gilofer, géroffle.
+Gisant, en gisant, en jettant.
+Gisir, consister en quelque chose, résider en
+ quelqu'un ou en quelque chose.
+Grants, dons, cessions de biens.
+Grantor, Donateur.
+Greinder ou griender, grand, élevé, plus considérable.
+Griever, faire préjudice.
+
+H
+
+Hanap, coupe.
+Happer, arriver, il happa, il arriva que, &amp;c.
+ il veut dire aussi se procurer,
+ obtenir.
+Heires, hoirs, successeurs, héritiers.
+Hont, honte.
+Host, armée.
+Hotchpot, rapport entre cohéritiers.
+
+I
+
+Iammes, jamais.
+Impeachment, empêchement.
+In, dans.
+Incumbent, pourvu d'un Bénéfice; celui qui
+ l'occupe.
+Indenture, voyez Endenture.
+Indictment, assignation.
+Inheritable, qui a droit de succéder.
+Interrupt, interrompt &amp; interrompre.
+Joine, déposé en la main de Justice.
+Mise joine, gages que le demandeur &amp; le défendeur
+ donnoient respectivement avant de
+ plaider.
+Jointment, conjointement.
+Jointure, tenure que l'on possede conjointement
+ avec quelqu'un.
+Issint, ainsi.
+Issuant, sorti.
+Issue, enfant.
+Jurie, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le
+ rapport des Jureurs.
+Justices, Juges.
+Juventute, jeunesse.
+
+L
+
+Laches, négligence.
+Large, prender a large, prendre une chose dans sa Généralité.
+Lease, leas, cession, abandon.
+Lessee, cessionnaire.
+Lessor, celui qui cede.
+Letter, Acte, Ecrit, Lettre.
+Levie, approuvé, sine levie, transaction
+ ratifiée par les Juges.
+Ley, Loi; ce mot se prend aussi pour
+ bataille,Ley gager, c'est gager la
+ bataille.
+Liable, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter
+ quelque convention.
+Limit, spécifié, désigné.
+Lirroit, il seroit permis.
+Liver, livre de poids.
+Liverie de saisin, investiture.
+Lou, quand.
+Lour, leur.
+
+M
+
+Maihemer, disloquer, estropier.
+Maines, mains.
+Maintenance, manutention, conservation.
+Maner, maniere.
+Manor, Manoir, Seigneurie.
+Manumission, affranchissement.
+Marches, frontiere.
+Marry, marié.
+Master, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur.
+Matter, matiere.
+Meane, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot
+ est quelquefois substantif, quelquefois
+ adjectif.
+Mease, masure; il veut dire aussi moyen.
+Meason, maison.
+Meinder, moindre.
+Meins, moins.
+Melieux, meilleur.
+Mercie, merci, estre en le mercie, être à la
+ merci.
+Mere, vrai, certain, plus mere, plus certain.
+Mese, métairie.
+Mesmes, moi-même.
+Mesnaltie, état du Seigneur moyen, intermédiaire.
+Mesne, moyen, qui tient le milieu.
+Metes, mesures.
+Mi, pas ou point.
+Mischief, malheur.
+Mise, gages.
+Mitter, mettre, employer.
+Moity, moitié.
+Money, monnoie.
+Monstrans, exhibition.
+Morant, mort.
+Morier, finir, s'éteindre.
+Mulier, enfant né avant le mariage.
+Mulnes, moindre, plus petit, plus jeune.
+Mults, plusieurs.
+Muster, montre, revue de troupes.
+
+N
+
+Nemy, non pas.
+Nief, femme née en villenage.
+Nient, n'est pas ou rien; il signifie
+ quelquefois sans comme dans ce mot
+ nient constritant, sans faire injustice,
+ malgré, indépendamment.
+Nonage, minorité.
+Nosme, nom.
+Noyer, nuire.
+Nulluy, aucun.
+Number, nombre.
+
+O
+
+Ordaine, ordonné.
+Order, ordre.
+Ordinance, Réglement.
+Ordinari, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire.
+Ores, en ce cas.
+Original, Bref originaire, en vertu duquel on
+ intente Action.
+Oter, enlever, expulser, chasser.
+Ove, avec.
+Ouster, outre, au-delà, &amp; encore.
+Owelti, égalité.
+
+P
+
+Panel, partie, un certain nombre.
+Paramont ou Paramount, suzerain.
+Parcener, copartageant.
+Parker, garde-parc.
+Parlance, façon de parler.
+Parol, mot, expression.
+Parson, Curé.
+Partition, partage.
+Passe, pas ou pas assez.
+Pavor, peur, crainte.
+Pays, campagne.
+Pee, pied.
+Pepper, poivre.
+Perceiver, percevoir.
+Per enter, entre.
+Performer, accomplir, exécuter.
+Personaltie, être en
+ Personaltie, être personnelle.
+Pier, pere.
+Pile, boule.
+Piller, pilier.
+Pischer, pêcher.
+Pleast, il plaira.
+Pleader, faire valoir des raisons en Jugement,
+ plaider.
+Plee, Plaidoyer.
+Pleinage, majorité de 21 ans.
+Plesors, plusieurs.
+Plist ou Plyte, état, droit, puissance.
+Pluis, plus.
+Poigne, poing.
+Poit, Poyt ou Poet, peut.
+Il port, il intente, il présente.
+Possesse, possesseur.
+Post, pouvoir, droit sur un fonds.
+Pours, pauvres.
+Power, pouvoir.
+Praiers, prieres.
+Prescriber, se servir de prescription.
+Presentement, présentation.
+Preyer, prier.
+Primer, premier.
+Prisel, prise, acceptation, condition.
+Prist, prêt, paratus.
+Privitie, correspondance qu'il y a entre deux
+ personnes.
+Privy, qui est seul saisi.
+Prompter, promesse, engagement.
+Proof, preuve.
+Protect, protégé.
+Puissoit, pouvoit.
+Pur, pour.
+Pur, par.
+Purchase, acquisition.
+Purparty, lot, part.
+Purport, suppose ou supplée.
+
+Q
+
+Quart, quatrieme.
+Quarter, quart, quartier.
+Querer, chercher.
+Queulx, quels.
+Quiet, paix.
+Quietment, sans trouble, paisiblement.
+
+R
+
+Rate, raison.
+Realtie, être en realtie, avoir rapport, être attaché à un fonds de
+ terre ou à tout autre immeuble.
+Reantry, reprise de possession.
+Reason, raison.
+Reattachement, nouvelle assignation.
+Receiver, recevoir.
+Recognitors, ceux qui étoient chargés par l'Assise
+ d'examiner un fait, &amp; d'en faire le
+ rapport.
+Recommons, nouveau Bref.
+Recoverer, recouvrer.
+Recoverie, recouvrement.
+Recousse, reclamation.
+Redisseisin, deuxieme dépossession.
+Reel, qui provient d'un fonds.
+Reeve, Prevôt d'une Seigneurie.
+Refusal, refus.
+Regardant, dépendant.
+Regresse, sortie récidivée, réitérée.
+Rehearsal, dispositif, préambule.
+Rehercer, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on
+ a exprimé en un autre.
+Releases, abandon, délaissemens.
+Relinquiser, abandonner, laisser.
+Remainder, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont
+ réservés après la vente ou après le don.
+Remembrance, souvenir.
+Remitter, remettre, renvoyer ou restituer; il veut
+ dire aussi restitution.
+Remnant ou Remanant, restant, le surplus.
+Replegiare, révendication.
+Replevin, main-levée.
+Reprise, reprise, révendication.
+Requirer, exiger, requerir.
+Resceit, recette.
+Respect, rapport, relation.
+Respondu, être respondu, être représenté en Jugement par un
+ Procureur.
+Rette, réputé, présumé.
+Returner, récuser, rejetter, exclure.
+Reverser, renverser, anéantir, détruire, effacer.
+Ristrainer, excepter.
+Roberi, vol.
+Rol, Rôle, Registre, Papier terrier.
+Rule, Rôle.
+
+S
+
+Sa, se prend aussi pour son.
+Salvation, conservation.
+Sane, sain &amp; santé.
+Satiffie, content, satisfait.
+Savant, se réservant.
+Sauns, sans.
+Scotes, Ecossois.
+Seale, Sceau.
+Secular ou Seculer, Séculier.
+Seisin, possession.
+Semble, semblable.
+Serement, serment.
+Servant, domestique.
+Serue, fonction.
+Sete, fleche.
+Sever, séparer, distinguer, diviser, &amp; aussi
+ séparé, distinct, différent.
+Several, différent, divers.
+Severaltie part en
+ Severaltie, à part, en particulier, séparément.
+Sewer, Ecuyer d'armes.
+Soens, siens.
+Soër, soeur.
+Soke, charue.
+Soint, soient.
+Sole, seul.
+il Soloit, il étoit ordinaire, on avoit coutume de,
+ &amp;c.
+South, sous.
+Souveraingtie, supériorité.
+Space, espace.
+Spours, éperons.
+Staple, Foire.
+State, état.
+Statude, Statut.
+Subdver, soumettre.
+Substance, moyen, soutien, appui d'une cause.
+Suer, suivre, poursuivre.
+Suffer, souffrir.
+Sufficientment, suffisamment.
+Suit, poursuite, procédure.
+Suit, suivi.
+Summ, somme.
+Summoner, avertir, sommer.
+Surdant, qui naît, qui part, qui sort d'une chose.
+Surrender, remettre.
+Surrender, délivrer, retrocéder, délivré ou
+ retrocédé.
+Surviver, survivant.
+Sustemer, entretenir, conserver.
+
+T
+
+Tail, restraint, modifié.
+Teignir, penser, opiner.
+Teignomus, nous tenons tel fonds de tel Seigneur.
+Tenancie, tenure.
+Tender, offrir, offre.
+Termor, celui qui tient à terme.
+Test, tête.
+Tiel, tel.
+Tierce, troisieme.
+Title, titre.
+Traire, attirer après soi.
+Trenchast, fut affectée, fut hypotéquée.
+Trespasse, excès.
+Trie, attesté.
+Trier, plaider.
+Tollir, priver.
+Torcenouse, violence.
+Torcious, violent.
+Torciousement, par force.
+
+V
+
+Vacation, vacance d'un Bénéfice.
+Value, prix, valeur.
+Veier, voir.
+Veignir, venir, parvenir, succéder.
+Vendredie, Vendredi.
+Venter, ventre.
+Verdict, procès-verbal, rapport des Jurés.
+Verie, vraie.
+Veritie, vérité.
+Vetue, chose vêtue, attachée, réunie à une autre.
+View, vu.
+Vintisme, vingtieme.
+Uncore, encore.
+Voide, nul.
+Volunt, volonté.
+Vouchee, appellé en jugement ou en garantie.
+Voucher, appeller.
+Voy, voie.
+Vre, voir, vue.
+Urera, servira, sera utile.
+Use, usage.
+Ust, eut.
+Utlagarie, contumace, bannissement.
+Utlage, contumacé, banni.
+
+W
+
+Waive, vagabond.
+Wast, dégradation d'héritages.
+
+</pre>
+
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/006.png"></p>
+
+<br><br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<h2><i>ECLAIRCISSEMENS</i></h2>
+
+<h4>ET CORRECTIONS.</h4>
+
+<h3><i>PREMIER VOLUME.</i></h3>
+
+<p>Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence
+par ces mots, <i>Un franc-tenement</i>, &amp;c. doit être retranché.</p>
+
+<p>Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent
+du 9e aux 10 &amp; 13e siecles; &amp; je cite en preuve les Chapitres
+30 &amp; 33 du Livre 4 de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer
+les chap. 29. &amp; 33. En effet, 1º. cet Auteur, dans le premier
+de ces Chapitres, s'exprime ainsi:</p>
+
+<p><i>J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race
+la Couronne se trouvoit, à certains égards, élective, &amp; à certains
+égards héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en
+proche, &amp; qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre
+Loi politique, on suivit pour la succession des Fiefs le même esprit
+qu'on avoit suivi pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs
+passerent aux enfans &amp; par droit de succession &amp; par droit d'élection,
+&amp;c.</i></p>
+
+<p>Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre
+Magistrat renvoie par le passage que je viens de transcrire,
+il n'est question que d'exemples de prétendues<a id="footnotetag532" name="footnotetag532"></a>
+<a href="#footnote532"><sup class="sml">532</sup></a> <i>élections</i> à la
+Couronne, tirés du 9e siecle; &amp; cependant M. de Montesquieu
+veut que ces exemples ayent influé sur un usage qui n'a constamment
+commencé, suivant l'unique autorité qu'il fait valoir,
+qu'avec le regne de l'<i>Empereur Conrad</i>, IIe du nom, c'est-à-dire,
+plus de cent soixante ans après. <i>Sic progressum est ut ad
+filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare.</i></p>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote532" name="footnote532"><b>Note 532: </b></a>
+<a href="#footnotetag532"> (retour) </a> Voyez sur l'équivoque de ce terme <i>élection</i>,
+ Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15;
+ &amp; sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient <i>qu'il ne se
+ trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans
+ mâles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus
+ pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été</i>, dit-il, <i>pendant la
+ pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit
+ plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais &amp; légitimes
+ Rois</i>.</blockquote>
+
+<p>Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par
+la <i>progression</i> des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit
+de choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit.
+Ce droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere
+institution de l'hérédité des Fiefs; &amp; conséquemment la <i>Loi politique</i>
+de cette hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec
+la <i>Loi politique</i> par laquelle la succession au Trône s'étoit réglée
+au temps où les Fiefs étoient devenus héréditaires. Il ne faut
+d'ailleurs qu'un peu d'attention pour appercevoir l'illusion des
+relations que M. de Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la
+maniere de succéder aux Fiefs dans le 11e siecle, &amp; celle qu'il s'est
+imaginé avoir été suivie dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne.
+Car en supposant avec lui que l'élection à la Couronne
+eût servi de regle pour la succession aux Fiefs, cette regle auroit
+dû consister à donner aux vassaux le droit de choisir dans
+la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel ils
+auroient été soumis, &amp; non pas à faire dépendre des Seigneurs
+le choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en
+effet, dépendu de leurs Souverains.</p>
+
+<p>2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que
+<i>quand les Fiefs furent héréditaires</i> (il faut remarquer qu'ils furent
+héréditaires en 877) <i>le droit d'aînesse s'établit dans la succession
+des Fiefs, &amp; par la même raison dans celle de la Couronne
+qui étoit le grand Fief</i>. Il ajoûte..... <i>qu'on établit alors un droit de
+primogéniture, &amp; que la raison de la Loi féodale força celle de
+la Loi politique &amp; civile</i>.</p>
+
+<p>Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé
+que sous la seconde Race la <i>Couronne avoit été élective &amp; héréditaire</i>,
+dans le 33e il assure que la <i>Couronne, qui étoit le grand
+Fief</i>, étoit dévolue, durant la même Race, à l'aîné.</p>
+
+<p>Dans le Chapitre 29 la <i>Loi politique</i>, qui avoit réglé dans
+le 9e siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M.
+de Montesquieu, la <i>Loi politique</i> qui autorisa dans la suite l'élection
+des vassaux; &amp; dans le Chapitre 33 il suppose que c'est
+la <i>Loi féodale</i> qui a fait plier sous elle la <i>Loi politique &amp; civile</i>.
+Ces contradictions ne partent évidemment que de la confusion des
+époques, &amp; elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se
+laisser emporter trop loin par la rapidité du style &amp; la nouveauté
+ou l'éclat des pensées dans les Ouvrages qui ont principalement
+pour objet la discussion des faits.</p>
+
+<p>Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, <i>les suites qu'auroit eu
+leur infidélité</i>, lisez <i>qu'auroit eues, &amp;c.</i></p>
+
+<p><i>Idem</i>, lig. 22, <i>pessédoient</i>, lisez <i>possédoient</i>.</p>
+
+<p>Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en <i>présens</i>,
+en <i>honneurs ou biens fiscaux</i>, en <i>Bénéfices des particuliers
+ou des Eglises &amp; en Aleux</i>. Les <i>présens</i> étoient héréditaires, &amp;
+devenoient aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés.
+Tels étoient les biens désignés par le nom <i>de munificentiæ</i>
+dans le <i>Traité d'Andely, entre Gontran &amp; Sigebert</i>, dont je parle
+page 7. Ces présens étoient tirés des confiscations qui échéoient
+au Roi régnant, &amp; qui, n'ayant pas été possédés par ses prédécesseurs,
+n'étoient point réputés incorporés au domaine ni
+inaliénables.</p>
+
+<p>Les <i>honneurs</i> ou <i>biens fiscaux</i> provenoient des confiscations;
+mais les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés,
+étoient réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne
+pour n'en être jamais séparés.</p>
+
+<p>La <i>Jurisdiction</i> que j'attribue en cet endroit à ces <i>honneurs</i>,
+doit s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez
+la Remarque sur la Charte de Guillaume le Conquérant, qui
+suit les Loix d'Edouard le Confesseur dans le 2e Volume, page
+161.</p>
+
+<p>Page 6, ligne 24, au lieu de <i>distric</i>, il faut lire <i>district</i>.</p>
+
+<p>Page 8, après la Note 33, <i>absque ullius introitu judicum,
+Form. 17, L. 1, Marculph.</i> on doit ajouter cette observation,
+<i>ces portions du fisc devenoient soumises directement au Roi</i>. Voyez
+<i>Capitul. de Villis 1, vol. Balus.</i></p>
+
+<p>Page 10, Note 43, au lieu de <i>défend de restituer</i>, lisez <i>défendent
+de restituer</i>.</p>
+
+<p>Page 13, 3e Note, on lit <i>Chap. de utili, &amp;c.</i> lisez <i>Chopin,
+de utili, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, <i>départ. d'hérit.</i>
+ce qui ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire <i>Terrien,
+chap. 6, de parties d'héritage</i>.</p>
+
+<p>Page 15, j'ai dit que l'<i>ancien Coutumier rappella les Seigneurs &amp;
+les vassaux aux Loix de Philippe Auguste, &amp; aux Réglemens que
+Saint Louis avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son
+aïeul avoient démembrés du Fisc</i>.</p>
+
+<p>Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles
+que suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre <i>ce Roi, les
+Clercs &amp; les Barons</i>, lequel se trouve page 41 du premier Volume
+des Ordonnances de la troisieme Race. En effet, suivant
+cet article, ce n'étoit qu'en <i>Bourgage</i> &amp; en <i>Villenage</i> que la
+terre donnée par les peres à leurs enfans échéoit, du temps de
+Philippe Auguste, à leurs plus proches parens, <i>ad proximiores
+parentes</i>; les peres succédoient donc alors à leurs enfans, quant
+aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces derniers, pourvu
+qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, sous Saint
+Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car Beaumanoir
+ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le
+premier qui l'ait proposée comme digne d'être généralement
+adoptée.</p>
+
+<p>Page 17, à la 2e ligne, effacez <i>hoirs</i>, &amp; mettez <i>heires</i>.</p>
+
+<p>Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 <i>contient
+le droit de représentation</i>, qu'elle prouve aussi qu'au temps
+de Littleton les <i>biens étoient faits propres en la personne de celui
+qui le premier les possédoit à droit successif</i>.</p>
+
+<p>Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient
+<i>les Avoués</i> des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie
+domestique des fonds des maisons Religieuses: observation que
+le Lecteur est prié de se rappeller toutes les fois qu'il trouvera
+que j'attribue une Jurisdiction sous les deux premieres Races aux
+simples Seigneurs de Fief.</p>
+
+<p>Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne;
+au lieu de ces mots, <i>on ne peut l'aliéner, &amp;c.</i> il faut ceux-ci,
+<i>on peut l'aliéner, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Page 42, Note (a), au lieu de <i>Seigneur au degré plus élevé</i>, il
+faut mettre <i>par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de
+feudataire; supérieur quant à la nature du fief</i>.</p>
+
+<p>Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette
+phrase, <i>mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la
+fille qu'il auroit, &amp;c.</i> &amp; substituez-y celle-ci, <i>mais après la mort
+de cet aîné le cadet exclueroit sa niece</i>.</p>
+
+<p>Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme
+ligne, <i>possibilité d'issue étiente</i>, lisez <i>éteinte</i>.</p>
+
+<p>Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17
+&amp; 18, au lieu de <i>le pere ou la mere qui leur survit</i>, substituez
+<i>le pere ou la mere qui survit à cet enfant</i>.</p>
+
+<p>Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez
+<i>lorsque</i> en la place de <i>quand</i>; &amp; dixieme ligne, <i>jouit</i> au lieu
+de <i>jouira</i>.</p>
+
+<p>Page 52, 3e ligne, <i>&amp; se l'ennie</i>, lisez <i>&amp; se l'en nie</i>.</p>
+
+<p>Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur
+la Remarque de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une
+erreur commise par M. de Lauriere, page 38 de son Recueil
+des Ordonnances de la troisieme Race; cet Auteur y dit que
+l'<i>Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de Juillet 1219, est
+pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont tellement
+maîtresses des conquêts faits en Bourgage, &amp; de la moitié des conquêts
+faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article
+331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la
+femme est prédécédée</i>.</p>
+
+<p>Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée
+de Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en
+Bourgage; tous ceux faits hors Bourgage appartiennent propriétairement
+au mari, &amp; la femme n'en a que moitié en usufruit
+durant sa viduité.</p>
+
+<p>Page 68, 3e ligne, après ces mots, <i>le douaire n'étoit point dû</i>,
+ajoutez ceux-ci, <i>sur ce fief</i>.</p>
+
+<p>Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne,
+effacez <i>si</i>; troisieme ligne, au lieu de <i>s'il arrive</i>, lisez <i>il arrive</i>;
+&amp; sixieme ligne, après le mot <i>intenter</i>, ajoutez ceux-ci, <i>en
+ce cas</i>.</p>
+
+<p>Page 77, 28 ligne, après ces mots, <i>ayent établi des Fiefs</i>
+lisez <i>viagers</i>.</p>
+
+<p>Page 86, quand je dis dans la Remarque (<i>b</i>)que certains Brefs
+<i>s'accordoient par les Juges des Seigneurs</i>, je parle du temps où
+les Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux,
+ce qui dut arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de
+Charles le Simple, nos Rois ne pouvant, à cause des troubles,
+suivre les anciennes regles pour l'administration de la Justice, les
+Commissions dont ils chargeoient leurs envoyés n'étant plus respectées,
+sur-tout par les possesseurs des Fiefs de dignité; ces
+Fiefs exercerent tous les droits de la souveraineté sur leurs Sous-feudataires,
+&amp; la plupart de ceux-ci se trouverent nécessités par
+l'impossibilité de recourir au Roi, &amp; par les absences fréquentes
+de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction purement provisoire
+&amp; économique, à laquelle ils avoient jusques-là été restrains à
+l'égard de leurs Colons, &amp; de connoître de toutes leurs causes[A].
+Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les propriétaires
+de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la subordination
+la plus complette, comme je l'observe ailleurs.</p>
+
+<p>Page 95, après la Note 1, où <i>je cite Sect. 78 &amp; 79</i>, il faut
+citer <i>la Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la
+Charte ajoutée par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où
+il est traité des Justices Seigneuriales</i>.</p>
+
+<p>Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve <i>revendiqué</i>,
+c'est <i>révendique</i>.</p>
+
+<p>Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés
+au Clergé, <i>n'avoient de Jurisdiction que par privilége</i>, on doit
+restraindre cette <i>Jurisdiction</i> à ce qui concernoit la Police domestique
+des Métairies Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même
+page, j'ajoute que le <i>privilége d'exemption de Jurisdiction s'accordoit
+à quelques Eglises</i>. Pour bien entendre ceci, il est essentiel
+d'observer que les Causes civiles des Colons, des biens du Domaine
+Royal donnés aux Eglises, ressortissoient nuement de la
+Cour du Roi, &amp; non de celle du Comte, qui n'avoit la compétence
+que sur les hommes domiciliés dans un <i>territoire</i> donné aux
+Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes
+étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville,
+dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise,
+ou pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les
+Avoués ou les Vidames, pouvoient en porter directement les
+causes en la Cour du Roi.</p>
+
+<p>[Note en marge A: C'est delà
+que dans
+le ch. 24 du
+liv. premier
+des Etablissemens
+de
+S. Louis,
+<i>li Roy ne
+peut mettre
+ban en la
+terre au baron,
+ne libers
+ne peut
+mettre ban
+en la terre
+au vavassor</i>.]</p>
+
+
+
+<p>Page 123, ligne 19, au lieu de <i>ce qu'en aliénant</i>, lisez <i>qu'en
+aliénant</i>.</p>
+
+<p>Page 121, ligne 22, effacez le mot <i>celui</i>.</p>
+
+<p>Page 124, ligne 13, après ces mots <i>aveu de la Jurisdiction</i>,
+ajoutez, <i>ou police domestique</i>.</p>
+
+<p>Page 136, Note 6, lisez <i>Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid.</i>
+premier Vol. col. 1052, &amp; col. 409, ann. 803.</p>
+
+<p>Page 165, ligne 14, au lieu du mot <i>fruis</i>, lisez <i>fruits</i>.</p>
+
+<p>Même page, dernière ligne, <i>ou que sa naissance fût utile</i>,
+mettez <i>si sa naissance étoit utile</i>.</p>
+
+<p>Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au
+lieu de <i>étant</i>, mettez <i>est</i>.</p>
+
+<p>Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de <i>Bénéfice</i>,
+lisez <i>Bénéficiers</i>.</p>
+
+<p>Page 188, 10e ligne, au lieu de <i>ce mineur pourra agir</i>, mettez
+<i>ce mineur ne pourra agir</i>.</p>
+
+<p>Page 192, je dis <i>la conversion de ces fonds en aleux les rendoit
+indépendans de toute Jurisdiction, &amp; ceux qui les possédoient
+avoient Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue</i>.
+Ceci est juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction
+des Comtes, parce qu'en effet les biens fiscaux convertis en
+propriétés par le Roi, ne reconnoissoient que la justice de sa Cour;
+il faut encore entendre la Jurisdiction que les Propriétaires de
+biens fiscaux convertis en aleux exerçoient sur leurs Tenans d'une
+Jurisdiction de police &amp; économique par les raisons ci-devant
+déduites, &amp; que je ne répéterai plus.</p>
+
+<p>Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci.
+<i>Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell.</i></p>
+
+<p>Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée
+sous plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant,
+étoit relative aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne
+tenu en 1080, &amp; ces épreuves n'étoient point admises
+par les Loix Normandes. Voyez mes Remarques sur les
+Setions 145 &amp; 189. Les Ecclésiastiques avoient surpris la religion
+des Princes pour accréditer cette Procédure dans la Normandie.</p>
+
+<p>Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez <i>gagée</i> au lieu de
+<i>gagnée</i>.</p>
+
+<p>Page 240, 12e ligne de la Remarque. <i>Les principaux Officiers
+de Justice des Seigneurs</i>, dont il est parlé en cet endroit,
+étoient ceux qui veilloient à l'administration économique des
+Seigneuries, tels que les Avoués, les Prevôts, les Vidames,
+les Senéchaux; leurs fonctions sont spécifiées dans l'extrait que
+j'ai donné de Flete dans mon second Volume. Ce sont ces Officiers
+que je nomme page 241 <i>bas Justiciers</i>.</p>
+
+<p>Page 242, 8e ligne, au lieu de <i>Loix aussi opposées qu'étoient
+celles d'Edouard</i>, &amp;c. lisez <i>Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles
+celles d'Edouard</i>, &amp;c.</p>
+
+<p>Page 247, 5e ligne, après ces mots <i>des travaux de sa femme</i>,
+lisez, <i>&amp; en même-temps des travaux de ses enfans</i>.</p>
+
+<p>Page 257, 17e ligne, avant ces mots, <i>ne se réserver</i>, il faut
+mettre <i>&amp;</i>.</p>
+
+<p>Page 283, lisez, <i>Gavel-kind</i>, au lieu de <i>Gravel-kind</i> dans l'annonce
+de la Remarque; &amp; à la troisieme ligne de la Remarque,
+lisez <i>une sorte de rente</i>, au lieu de <i>sorte de rente</i>.</p>
+
+<p>Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, <i>ce terme
+est ici pris</i>, il faut substituer à ces mots ceux-ci, <i>ce terme
+se prend ordinairement</i>.</p>
+
+<p>Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque
+244, au lieu de <i>en ce cas</i>, on doit lire <i>alors</i>.</p>
+
+<p>Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque,
+que les Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres
+Races qu'une Justice de correction provisoire sur les Colons qui
+étoient soumis à un Fief.</p>
+
+<p>Page 325, après ces mots, <i>Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux</i>,
+il faut ajouter, <i>&amp; de Juges purement économiques, ils
+devinrent Juges des causes civiles</i>.</p>
+
+<p>Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, <i>que nos
+Rois de la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner
+leur Domaine</i>, on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable
+d'avec celui qui ne l'étoit pas, &amp; consulter ce que j'ai observé
+à cet égard dans la Remarque de la page 5 du premier Volume
+de Littleton.</p>
+
+<p>Page 380, derniere ligne, au lieu de <i>rapport</i>, lisez <i>transport</i>.</p>
+
+<p>Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313,
+lisez <i>concernantes</i>, au lieu de <i>concernant</i>.</p>
+
+<p>Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de <i>Rente</i>, lisez
+<i>Vente</i>.</p>
+
+<p>Même page, 9e ligne, au lieu de <i>rachetable</i>, lisez <i>irracquitable</i>.</p>
+
+<p>Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au
+lieu de ces mots, <i>&amp; que le Fieffeur</i>, lisez, <i>&amp; si le Fieffeur</i>.</p>
+
+<p>Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez <i>rentrer</i> au lieu de
+<i>rentre</i>.</p>
+
+<p>Page 467, 15e ligne, lisez <i>materno latere</i>, &amp; non <i>maternâ
+latere</i>.</p>
+
+<p>Page 469, 16e ligne, <i>il lavera</i>, lisez, <i>il l'avera</i>.</p>
+
+<p>Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu <i>de deux ages</i>,
+lisez <i>de deins age</i>.</p>
+
+<p>Page 507, 20e ligne, au lieu de <i>ces fonds</i>, lisez <i>ses fonds</i>.</p>
+
+<p>Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le
+mot <i>desseisines</i>, mettez <i>Britton, Chap. de</i>, &amp;c.</p>
+
+<p>Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit <i>sous le titre de
+Droit en Fitzherbert</i>, il faut lire, <i>le titre de Droit dans le Livre
+de Fitzherbert</i>.</p>
+
+<p>
+<i>DEUXIEME VOLUME.</i></p>
+
+<p>Page 6, 4e ligne, avant <i>manum</i>, mettez <i>per</i>.</p>
+
+<p>Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre
+<i>observons encore</i>, &amp;c. en caracteres qui auroient détaché cette
+Observation du texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser
+cette négligence.</p>
+
+<p>Page 74, derniere ligne, <i>n'ont suivi</i>, lisez <i>l'ont suivi</i>.</p>
+
+<p>Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de
+<i>corfait</i>, lisez <i>forfait</i>.</p>
+
+<p>Page 118, ligne 20, <i>ton lieux tol</i>, sont trois mots, ils ne
+doivent en former que deux; <i>tonlieux, tol</i>.</p>
+
+<p>Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, <i>&amp; qui par cette</i>
+<i>raison étoit obligé</i>, lisez <i>cet homme casé étoit donc par cette raison</i>,
+&amp;c.</p>
+
+<p>Même page, ligne 24, au lieu de <i>Chef de la centaine</i>, lisez
+<i>Chef de la famille</i>.</p>
+
+<p>Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, <i>si l'on en excepte
+cependant celles de Henry I</i>, &amp;c. &amp; y substituer ce qui
+suit: <i>Henry I, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les
+Loix d'Edouard le Confesseur; mais cette feinte dura peu</i>, &amp;c.</p>
+
+<p>Page 183, 13e ligne, au lieu de <i>ransiisset</i>, lisez <i>transiisset</i>.</p>
+
+<p>Page 201, 12e ligne, <i>Barocensem</i>, lisez <i>Barocensem</i>.</p>
+
+<p>Page 216, 25e ligne, au lieu de <i>nuntiis</i>, lisez <i>nuntii</i>.</p>
+
+<p>Page 235, première ligne, <i>unt</i>, doit être précédé d'une <i>s</i>.</p>
+
+<p>Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de <i>Hobert</i>,
+lisez <i>Robert</i>.</p>
+
+<p>Page 241, 10e ligne, <i>eas investiret</i>, lisez <i>eos</i>.</p>
+
+<p>Page 264, ces quatre mots <i>brud toll</i>, <i>ehil wyte</i>, <i>yares gyves</i>,
+<i>Scotales</i>, auroient dû être expliqués.</p>
+
+<p>Le premier designe les Droits de <i>Tonlieu</i>, dont j'ai déjà
+donné une idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second
+indique les <i>Amendes</i>; le troisieme un impôt sur les mesures, &amp;
+particulierement sur l'<i>Aunage</i>; &amp; le quatrieme les Capitations.</p>
+
+<p>Page 296, Note 7, on lit, <i>voici ce que dit Wilkins</i>, il falloit
+mettre, <i>voyez ce que dit</i>, &amp;c.</p>
+
+<p>Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après
+Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus
+important, qu'il contient des cérémonies différentes de celles
+dont Pithou &amp; Baluse nous ont donné le détail.</p>
+
+<p><span class="sc">Ordalium</span> Saxonice <span class="sc">Ordæl</span>: dictio ab <span class="sc">OR</span> &amp; <span class="sc">DAEL</span> composita.
+<span class="sc">Or</span>, privativum est, quemadmodum apud Græcos <span class="sc">A</span>, apud
+Latinos <span class="sc">IN</span>, ut in dictione Græcâ [Grec: ablabês], Latinâ <span class="sc">INNOXIUS</span>,
+viderelicet: <span class="sc">Dæl</span> partem sonat atque hoc modo <span class="sc">Ordæl</span> (ut verbum
+verbo reddam) expers est, id est, Criminis expers. Erat
+etenim <span class="sc">Ordæl</span> criminis purgandi modus, cujus duo fuerant genera,
+alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum
+illud solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus
+incedens, ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens
+pede, super ignitos quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud
+<i>unius erat interdum Libræ, quod illi <span class="sc">simplex Ordalium</span>,
+pondo interdum tria, atque hoc illi <span class="sc">triplex Ordalium</span> appellabant.
+Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat) pronunciabant;
+sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis.
+<span class="sc">Aquarii</span> itidem duo fuerunt <span class="sc">Ordalii</span> genera: aquæ nimirum
+frigidæ, &amp; ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus
+est totus, atque tum (ut eorum ferebat opinio vehemens)
+criminis purus in fundo residebat, sceleris vero conscium aqua protinus
+à se rejiciebat: aut in aquam deniq; ebullientem manum cubito
+tenus immergebant, atque de reo &amp; innocenti (quemadmodum à
+nobis superius dictum est) decernebant. Viris tantummodo nobilibus
+atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta est sese purgandi
+potestas: Rustici vero &amp; pagani in aqueum detrusi sunt Ordalium.
+Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum
+barbaram &amp; plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?)
+aliquam ejus rei formulam, quam vel ad tempora Joannis
+Regis Angliæ stetisse deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam
+scribere.</i></p>
+
+<p><i>Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro
+candenti. Post accusationem legitime factam, &amp; triduum in jejuniis
+&amp; oratione consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam
+indutus, ferrum ante altare positum forcipe accipiat, &amp; Hymnum
+trium puerorum, videlicet Benedicite opera omnia, decantans, ad
+ignem deferat, &amp; dicat hanc orationem super locum ubi fiet ignis ad
+faciendum judicium: Benedic, Domine Deus, locum istum, ut
+sit nobis in eo sanitas, sanctitas, castitas, virtus, &amp; victoria, &amp;
+sanctimonia, humilitas, bonitas, lenitas, &amp; plenitudo legis, &amp;
+obedientia Deo Patri, &amp; Filio, &amp; Spiritui Sancto, hæc Benedictio
+sit super hunc locum, &amp; super omnes inhabitantes in eo.</i></p>
+
+<p>Benedictio super ignem.</p>
+
+<p><i>Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi
+nos, quia tu es conditor omnium luminum. Benedic, Domine,
+hoc lumen quod ante sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem
+vel mundum, ut ab eo lumine accendamur igne claritatis
+tuæ: &amp; sicut igne illuminasti Moysem, ita nunc illumina corda
+nostra &amp; sensus nostros, ut ad vitam æternam mereamur pervenire,
+per Christum, &amp;c. Quâ finita, dicat Pater noster, &amp;c. Salvum fac
+servum, Mitte ei auxilium Deus, &amp;c. De Sion tuere eum, &amp;c.
+Domine exaudi, &amp;c. Dominus vobiscum, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Oratio.</p>
+
+<p><i>Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem
+Sanctissimi nominis tui, &amp; per adventum Filii tui, atque
+per donum Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium
+tuum hoc genus metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum
+--- falsitate procul remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta
+--- fiat, per eundem Dominum, &amp;c. Post hoc ferrum in ignem
+--- mittatur, &amp; aspergatur aqua Benedicta, &amp; dum calescit Missam
+celebret. Cum vero Sacerdos Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum
+sicut infra scriptum est, adjuret atque communicare faciat.</i></p>
+
+<p>Officium Missæ.</p>
+
+<p><i>Justus es, Domine, &amp; rectum judicium tuum, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Oratio.</p>
+
+<p><i>Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum
+suorum nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate
+liberetur. Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente,
+ad veritatis censuram pervenire mereatur, per Christum
+Dominum, &amp;c. In illo tempore, cum egressus esset Jesus, in via
+præcurrens quidam genu flexo ante eum, rogabat eum dicens, Magister,
+boni quid faciam, ut vitam æternam percipiam? Jesus
+autem dixit ei, quid me dicis bonum, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Deinde, Secreta, &amp;c.</p>
+
+<p><i>Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione
+sic. Adjuro te per Patrem, &amp; Filium, &amp; Spiritum
+Sanctum, &amp; per veram Christianitatem quam suscepisti, &amp; per
+Sanctas reliquias quæ in ista Ecclesiâ sunt, &amp; per Baptismum quo
+te Sacerdos regeneravit; ut non præsumas ullo modo communicare,
+neque accedere ad altare, si hoc fecisti aut consensisti, &amp;c. Hic communicet
+Sacerdos illum, &amp; dicat, Corpus hoc, &amp; Sanguis Domini
+nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. Oratio. Perceptis,
+Domine Deus noster, sacris muneribus supplices deprecamur, ut
+hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus expediat, &amp;
+in famulo tuo veritas sententiam declaret, &amp;c. Deinde Kyrie eleison,
+&amp; Letania, &amp; Psalmi, &amp; tum Oremus. Deus, qui per ignem
+signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum,
+quibusdam pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere
+ante conspectum Moysis, &amp; minime comburi permisisti; Deus qui
+incendio fornacis, Chaldaicis plerisque succensis, tres pueros tuos
+illæsos eduxisti; Deus qui incendio ignis populum Sodomæ involvens,
+Loth famulum tuum cum suis salute donasti; Deus qui
+in adventu Sancti Spiritus tui illustratione ignis fideles tuos ab
+infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc pravitatis nostræ
+examine virtutem ejusdem Spiritus, &amp;c. &amp; per ignis hujus fervorem
+discernere fideles &amp; infideles, ut à tactu ejus cujus inquisitio
+agitur, conscius exhorrescat, &amp; manus ejus comburatur, innocens
+vero penitus illæsus permaneat, &amp;c. Deus, cujus notitiam nulla
+unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, &amp;
+præsta ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum,
+vel absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &amp;c. Deinde Sacerdos
+super ferrum aquam benedictam spargat, &amp; dicat. Benedictio
+Dei Patris &amp; Filii, &amp; Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum,
+ad discernendum rectum judicium Dei. Et mox accusatus ad novem
+pedum mensuram ferrum perferat. Hujus denique manus sub
+sigillo triduum tegatur, &amp; si sanies crudescens in vestigio ferri reperiatur,
+culpabilis ducatur; sin autem mundus extiterit, laus Deo
+referatur.</i></p>
+
+<p><i>Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo
+traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor.</i></p>
+
+<p>Page 323, ligne 16, <i>Richarhus</i>, lisez <i>Richardus</i>.</p>
+
+<p>Page 354, derniere ligne, <i>Rex non concedit aliqui Baroni, &amp;c.</i></p>
+
+<p>Le nom de <i>Baron</i> désigne en cet endroit un simple Seigneur
+de fief. En Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs
+n'exerçoient originairement sur leurs hommes qu'une Justice de
+simple police, c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement
+la paix entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit
+pas encore beaucoup au-delà en Normandie dans le
+quatorzieme siecle, comme on peut s'en convaincre par le Rôle
+suivant, où sont détaillées les Causes dont les Barons étoient
+compétens, &amp; les punitions qu'ils pouvoient infliger.</p>
+
+<p><i>Justice aux Barons de Normandie.</i></p>
+
+<p>»Barons &amp; autres Justiciers de Normandie qui tiennent par
+Baronie &amp; par membre de Hautbert, &amp; qui n'ont le plet
+de l'espée ne Hautte-Justice, peuvent prendre tout homme saisi
+de larcin par eulx, par leur Sergent dedens leurs Baronies
+ou leurs Fiefs de Hautbert, &amp; le pevent faire juger se ils l'ont
+prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour qu'ils le
+prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le puissent
+rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le
+puisse mener en saulve prison; &amp; quant ils l'ont rendu en
+saulve prison à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur
+doit rendre tout jugie, se ils le requierent en lieu &amp; en temps
+qu'ils le doivent requerir pour faire justice; &amp; se ils le retiennent
+plus que ils ne doivent par la Coustume, ils le doivent
+amender au Roy.</p>
+
+<p>»<i>Item</i>, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs &amp;
+Monniers, &amp; leur faire rendre compte, &amp; leur compte enteriner,
+&amp; les mettre en leurs prisons.</p>
+
+<p>»<i>Item</i>, ils &amp; leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient
+Haro, &amp; sur qui il est crie, &amp; les doivent rendre à leurs Seigneurs,
+&amp; leurs Seigneurs les doivent garder une nuyt &amp; ung
+jour sans les replevir, &amp; aprés ils le doivent rendre à la Justice;
+&amp; se ils ne le rendent, ils le doivent amender.</p>
+
+<p>»<i>Item</i>, ils ont le plet de leurs hommes de chastel &amp; de rentes
+congnues devant eulx pour faire payer &amp; enteriner, sans
+ce qu'ils en puissent congnoistre par enqueste.</p>
+
+<p>»<i>Item</i>, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols
+ung denier; car se ils en lievent plus, &amp; plainte en vient à
+Justice, ils le doivent amender au Roy.</p>
+
+<p>»<i>Item</i>, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, &amp;
+en pevent lever du recreant quarante souls ung denier; &amp;
+se paix en est faite des parties, ils pevent lever de chacun
+des parties quarante souls ung denier.</p>
+
+<p>»<i>Item</i>, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs
+fiefs; &amp; se les hommes demandent amendement des divises,
+ils le doivent avoir par la Justice du Roy, &amp; nulle autre Justice
+ils n'ont plus en Normandie, sicome dient les Clercs
+de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, jasoit ce que
+ils dient que ils en ont plus.»</p>
+
+<p>
+<i>Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes
+entre simples personnes.</i></p>
+
+<pre>
+Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers.
+D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls.
+D'ung coup de paulme, cinq souls.
+De prendre à la gorge d'une main, cinq souls.
+De prendre à deux, dix souls.
+De heurter du poing clos, cinq souls.
+De heurter des deux, dix souls.
+D'ung barbouquet, cinq souls.<a id="footnotetag533" name="footnotetag533"></a>
+<a href="#footnote533">533</a>
+De crachier au visage, cinq souls.
+De esracher le chaperon, cinq souls.
+De tirer le nez sans sang, cinq souls.
+Et se il y a sang, dix souls.
+D'ung coup de pié, dix souls.
+De fouller aux genouls, dix souls.
+D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls.
+Et se il y a sang meurdry, dix souls.
+D'ung cable, dix-huit souls.
+<a id="footnotetag534" name="footnotetag534"></a>
+<a href="#footnote534">534</a>
+De train, dix-huit souls.
+<a id="footnotetag535" name="footnotetag535"></a>
+<a href="#footnote535">535</a>
+De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls.
+Et de playe au-dessus, soixante-douze souls.
+Et se le test est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls.
+<a id="footnotetag536" name="footnotetag536"></a>
+<a href="#footnote536">536</a>
+De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls.
+De dents de derrières rompues, pour chacune
+ dent, sept livres quatre souls.
+Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing.
+Et de chacune d'icelles semblablement.
+</pre>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote533" name="footnote533"><b>Note 533: </b></a>
+<a href="#footnotetag533"> (retour) </a> Insulte faite en tirant la barbe.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote534" name="footnote534"><b>Note 534: </b></a>
+<a href="#footnotetag534"> (retour) </a> <i>Cable</i> pour <i>accabler</i>, terrasser.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote535" name="footnote535"><b>Note 535: </b></a>
+<a href="#footnotetag535"> (retour) </a> Traîner.</blockquote>
+
+<blockquote class="footnote">
+<a id="footnote536" name="footnote536"><b>Note 536: </b></a>
+<a href="#footnotetag536"> (retour) </a> <i>Test</i>, tête.</blockquote>
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<h2><i>CATALOGUE</i></h2>
+
+<h3>DES AUTEURS ET DES OUVRAGES</h3>
+
+<h4><i>CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES</i>.</h4>
+
+<p>On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont
+distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu
+plusieurs éditions.</p>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h4>A</h4>
+
+<p>Agathias, <i>Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594</i>, in-fol.</p>
+
+<p>Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort,
+1703. Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom,
+avoit voulu faire allusion, en le prenant, aux <i>côtes</i> ou <i>falaises</i> entre
+lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé.</p>
+
+<p><i>Annal. Incerti Autoris. Paris.</i> 1588, in-8º.</p>
+
+<p><i>Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris.</i> 1721, in-fol.</p>
+
+<p>Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.</p>
+
+<p><i>Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X</i>, Basil. 1535, in-fol.</p>
+
+<h4>
+B</h4>
+
+<p>Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie,
+1709, in-fol.</p>
+
+<p>M. de Bure, dans sa <i>Bibliographie</i>, a omis l'édition de 1701. Et à
+l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres,
+ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il auroit
+dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est excellente.</p>
+
+<p>Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.</p>
+
+<p>Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.</p>
+
+<p><i>Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne.</i></p>
+
+<p>Bossuet, <i>Defensio Declarationis Cleri Gallicani</i>, &amp;c. Luxembourg, 1730.</p>
+
+<p>Bracton, <i>de Legibus Angl.</i> Londres, 1640, in-4º.</p>
+
+<p>Britton, Londres, 1640, in-4º.</p>
+
+<p>Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.</p>
+
+<p>Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.</p>
+
+<p><i>Bibliotheca Patrum.</i></p>
+
+
+<h4>
+C</h4>
+
+<p><i>Camden. De Statu Reipublic. Angl. &amp; Scot.</i> Elzevirs, 1627 &amp; 1641.</p>
+
+<p><i>Cangii Glossarium</i>, Francfort, 1710.</p>
+
+<p><i>Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris.</i> 1677.</p>
+
+<p>Carte, Rôles Gascons &amp; Normands, &amp;c. Londres, 1743.</p>
+
+<p><i>Chopin. Opera. Paris.</i> 1600, in-fol.</p>
+
+<p><i>Coenalis Histor. Gallic. Paris.</i> 1581, in-fol.</p>
+
+<p>Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.</p>
+
+<p><i>Commentar. Cæsar. Lugdun.</i> 1616, in-16.</p>
+
+<p><i>Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag.</i> 1717, in-fol.</p>
+
+<p><i>Concilia general. Collect. Binio.</i> L'exemplaire que j'ai de cette Collection
+est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat y a fait
+beaucoup d'Apostilles au crayon.</p>
+
+<p>Coquille (Oeuvres de) 1703, in-fol.</p>
+
+<p>Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt
+pour les enfans des condamnés est à la fin.</p>
+
+<p>Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën,
+1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il n'est
+point Auteur de la Glose Françoise.</p>
+
+<h4>
+D</h4>
+
+<p>Dachery, <i>Spicileg. Paris.</i> 1659, in-4º.</p>
+
+<p>Daniel, Hist. de Fran. in-12.</p>
+
+<p>Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.</p>
+
+<p>De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.</p>
+
+<p>Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.</p>
+
+<p>Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse &amp; d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.</p>
+
+<p><i>Dudo, de Moribus &amp; Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect.
+Histor. Normann.</i></p>
+
+<p>Duhaillan, Etat &amp; succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.</p>
+
+<p>Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.</p>
+
+<p>Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.</p>
+
+<p>Dutillet, 1592, in-4º.</p>
+
+<h4>
+E</h4>
+
+<p>Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances
+de la troisieme Race.</p>
+
+<p><i>Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide
+Superius Anselmi Opera.</i></p>
+
+<h4>
+F</h4>
+
+<p>Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.</p>
+
+<p>Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.</p>
+
+<p><i>Fleta, Londin.</i> 1685, in-4º.</p>
+
+<p><i>Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris.</i> 1611, in-8º.</p>
+
+<p><i>Frodoard. Chronic. Paris.</i> 1588, in-8º.</p>
+
+<p><i>Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus.</i> Ce Traité est à la fin de Glanville.</p>
+
+<h4>
+G</h4>
+
+<p><i>Glanvilla, de Legibus &amp; Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward.
+Withe Churche</i>, in-16, sans date.</p>
+
+<p><i>Gregorii Turonens. Histor. Paris.</i> 1610, in-12.</p>
+
+<p>Idem, <i>De Miracul.</i> 1640, in-12.</p>
+
+<p>Guyot, Institut. Féodales.</p>
+
+<p>Guénois, Conférences des Ordonnances.</p>
+
+<p><i>Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann.</i></p>
+
+<h4>
+H</h4>
+
+<p>Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.</p>
+
+<p><i>Hincmari Opera</i>, 1645, in-fol.</p>
+
+<h4>
+I</h4>
+
+<p>Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.</p>
+
+<h4>
+L</h4>
+
+<p>Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.</p>
+
+<p>Loyseau (Oeuvres de) Paris, 1620, in-fol.</p>
+
+<p>Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.</p>
+
+<p>Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.</p>
+
+<h4>
+M</h4>
+
+<p><i>Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict.</i></p>
+
+<p><i>Marca, de Concordia Sacerdotii &amp; Imperii. Paris.</i> 1663, in-fol.</p>
+
+<p><i>Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats</i>, 1644, in-fol.</p>
+
+<p>Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.</p>
+
+<p><i>Molinæi Opera</i>, Paris, 1612, in-fol.</p>
+
+<p>Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.</p>
+
+<p>Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.</p>
+
+<h4>
+N</h4>
+
+<p><i>Nithardi, Histor.</i> Paris, 1588, in-8º.</p>
+
+<h4>O</h4>
+
+<p><i>Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn.</i></p>
+
+<h4>
+P</h4>
+
+<p>Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.</p>
+
+<p>Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.</p>
+
+<p>Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes
+de M. Roupnel de Chenilly.</p>
+
+<p><i>Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil.</i> 1534, in-fol.</p>
+
+<p>Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.</p>
+
+<p>Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.</p>
+
+<p><i>Procopii Historia, edit. Basil.</i> 1594, in-fol.</p>
+
+<h4>
+R</h4>
+
+<p>Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.</p>
+
+<p>Rimer (Actes de) 1745, in-fol.</p>
+
+<p>Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen,
+1539, in-fol.</p>
+
+<p>Roupnel (M.) <i>Voyez</i> ci-devant Pesnelle.</p>
+
+<h4>
+S</h4>
+
+<p><i>Selden. Notæ in Eadmer. Histor.</i> Voyez Eadmer &amp; Anselme.</p>
+
+<p><i>Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam.</i> Voyez <i>Fleta</i>; c'est à la fin
+de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden.</p>
+
+<p>Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.</p>
+
+<p>Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613.
+La premiere fut faite à Edimbourg en 1609.</p>
+
+<p>Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai
+citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je donne
+ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées.</p>
+
+<p><i>1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi.</i></p>
+
+<p><i>2. Regiam Majestatem, Libri 4.</i></p>
+
+<p><i>3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum.</i></p>
+
+<p><i>4. Leges Burgorum.</i></p>
+
+<p><i>5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick
+&amp; Roxburg.</i></p>
+
+<p><i>6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa
+corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &amp;c.</i></p>
+
+<p><i>7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de
+ponderibus &amp; mensuris.</i></p>
+
+<p><i>8. Iter Camerarii Scotiæ.</i></p>
+
+<p><i>9. Brevis &amp; succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii.</i></p>
+
+<p><i>10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud
+Perth.</i></p>
+
+<p><i>11. Leges Forestarum.</i></p>
+
+<p><i>12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis.</i></p>
+
+<p><i>13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi.</i></p>
+
+<p><i>Statuta secunda ejusdem Regis.</i></p>
+
+<p><i>14. Assisæ &amp; Statuta Davidis secundi.</i></p>
+
+<p><i>15. Acta Parliamenti Roberti tertii.</i></p>
+
+<p><i>16. Index Verborum Barbarorum.</i></p>
+
+<p><i>Smith de Republica Anglicæ &amp; Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 &amp; 1641.</i></p>
+
+<p><i>Spelman. Glossar. Londin.</i> 1664, in-fol.</p>
+
+<p>Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.</p>
+
+<h4>
+T</h4>
+
+<p><i>Taciti Annal. Antverp.</i> 1607.</p>
+
+<p>Terrien, Commentaire du Droit Civil &amp; Coutumier de Normandie,
+Paris, 1574, in-fol.</p>
+
+<p>Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690,
+in-fol.</p>
+
+<p><i>Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris.</i> 1588, in-8º.</p>
+
+<p><i>Tiraquelli Opera, Lugdun</i>, 1616, in-fol.</p>
+
+<h4>
+V</h4>
+
+<p>Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.</p>
+
+<p>Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.</p>
+
+<p>Voltaire (M. de) Hist. Univers.</p>
+
+<h4>
+Z</h4>
+
+<p><i>Zazius de Feudis, Lugdun.</i> 1556, in-12.</p>
+
+<h4>
+W</h4>
+
+<p><i>Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris.</i></p>
+
+<p><i>Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini</i> 1574, in-folio.</p>
+
+<p><i>Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &amp;c. Londin.</i> 1721, in-fol.</p>
+
+<br>
+<h4>
+Fin du second Volume.</h4>
+
+<br><br>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p>
+
+<h1>TABLE</h1>
+
+<h2>DES MATIERES</h2>
+
+<h4>DES PREMIER ET SECOND VOLUME.</h4>
+
+<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p>
+
+<h3>A</h3>
+
+<p>
+ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a l'égard des fonds, 1 volume, <span class="rig">Page 539.</span><br>
+ Exemple d'un <i>Abbatement</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>.</span></p>
+
+<p>ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en <i>Abeyance</i>, 1 vol.<span class="rig">676</span></p>
+
+<p>ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu par défaut contre lui? 1 vol. <span class="rig">506</span></p>
+
+<p>ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">273</span></p>
+
+<p>ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle transférée, 1 vol. <span class="rig">484</span></p>
+
+<p>ACQUETS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Succession aux acquêts</span>.</p>
+
+<p>ACQUITTEMENT, combien de sortes d'<i>acquittemens</i>, 1 vol. <span class="rig">217</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Seigneur</span>.</p>
+
+<p>ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, 1 vol. <span class="rig">395</span><br>
+ Fraudes commises dans ces <i>Actes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>ACTION de dette, 1 vol. <span class="rig">90</span><br>
+ <i>Action</i> de trépasse, 1 vol. <span class="rig">97 &amp; 105</span><br>
+ Fausse <i>Action</i>, 1 vol. <span class="rig">710</span></p>
+
+<p>ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. <span class="rig">469</span></p>
+
+<p>AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">283</span><br>
+ Diverses manieres d'<i>affranchir</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 283, 284.</span></p>
+
+<p>AGE, a quel <i>âge</i> nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. <span class="rig">161 &amp; 162</span><br>
+ <i>Age</i> parfait &amp; <i>âge</i> de discrétion pour les mâles &amp; les femelles, 1 vol. <span class="rig">163</span><br>
+ <i>Plein-âge.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Majorité</span>.</p>
+
+<p>AGRICULTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p>
+
+<p>AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. <span class="rig">18</span><br>
+ <i>Aîné</i> (le fils) succede seul à Clotaire II, <i>ib.</i> <span class="rig">20</span><br>
+ <i>Aînée</i>, ses priviléges &amp; ses charges, 1 vol. <span class="rig">317</span><br>
+ Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. <span class="rig">321</span></p>
+
+<p>AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. <span class="rig">18</span><br>
+ Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue ordinairement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du droit d'<i>Ainesse</i>, 1 vol. <span class="rig">18</span><br>
+ Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">19</span><br>
+ Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, 1 vol. <span class="rig">20</span><br>
+ Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne &amp; à Louis le Débonnaire, 1 vol. <span class="rig">21</span><br>
+ Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>ALEU, <i>Franc-aleu Normand</i>, comment s'est conservé, 1 vol. <span class="rig">192 <i>&amp; suivantes</i>.</span><br>
+ Définition du <i>Franc-Aleu</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 235</span></p>
+
+<p>ALEUX, leur définition, 1 vol. <span class="rig">6</span><br>
+ <i>Possesseurs d'Aleux</i>, formoient une classe considérable dans le neuvieme siecle, 1 vol. <span class="rig">194</span><br>
+ Expulsent les Normands à leurs frais, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ne devoient que le service Militaire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Pourquoi moins d'<i>Aleux</i> en une Province, &amp; plus d'<i>Aleux</i> en d'autres, 1 vol. <span class="rig">196</span><br>
+ Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, réfutées, 1 vol. <span class="rig">197</span><br> &amp; 2 vol. <span class="rig">140</span><br>
+ Le Domesday reconnoît le <i>Franc-Aleu</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 198</span><br>
+ On pouvoit donner les <i>Aleux</i> aux Eglises, 1 vol. <span class="rig">205</span></p>
+
+<p>ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. <span class="rig">24</span></p>
+
+<p>AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, 1 vol. <span class="rig">215</span><br>
+ Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quand &amp; comment ce droit s'exerçoit-il, <span class="rig"><i>ib.</i> 708</span></p>
+
+<p>AN <i>&amp;</i> JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé en Angleterre &amp; en Ecosse, 1 volume, <span class="rig">489</span></p>
+
+<p>ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la part de son Evêque, 1 vol. <span class="rig">10</span></p>
+
+<p>ANATHEMES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Imprécations</span>.</p>
+
+<p>ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. <span class="rig">10</span></p>
+
+<p>ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des Evêchés, 2 vol. <span class="rig">218 &amp; 223</span></p>
+
+<p>ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. <span class="rig">192</span></p>
+
+<p>APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. <span class="rig">467</span></p>
+
+<p>APPEL. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.
+ Définition de l'<i>Appel</i>, sa forme, son effet, 1 vol. <span class="rig">565.</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.<br>
+ <i>Appel</i> de Jugemens. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jugemens</span>.</p>
+
+<p>APPENDANCE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dependance</span>.</p>
+
+<p>ARBITRE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Femme</span>.</p>
+
+<p>ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. <span class="rig">194</span></p>
+
+<p>ARQUES, continence du boisseau d'<i>Arques</i>, 2 vol. <span class="rig">22 <i>&amp;</i> 23</span></p>
+
+<p>ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que <i>Glanville s'est servi des termes,<br> du témoignage, &amp; de l'autorité de Justinien</i>, 2 vol. <span class="rig">4</span></p>
+
+<p>ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession de leurs enfans, 1 vol. <span class="rig">14</span></p>
+
+<p>ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages à ces <i>Assemblées</i>, 1 vol. <span class="rig">111</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.</p>
+
+<p>ASSENTIR <i>ou</i> <span class="sc">Consentir</span>, différence de ces deux expressions, 1 vol. <span class="rig">683</span></p>
+
+<p>ASSISES dans les Bourgs &amp; les Villes, 1 vol. <span class="rig">237</span><br>
+ Grande <i>Assise</i>, maniere dont on la tenoit, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i> 305</span><br>
+ Sens différens de ce mot, <span class="rig"><i>ib.</i> 306</span><br>
+ Livres d'<i>Assises</i>, son autorité en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 386</span><br>
+ N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Assise</i> de nouvelle dessaisine, 1 vol. <span class="rig">433</span><br>
+ <i>Assise</i> de <i>juris utrum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 676</span><br>
+ Petite <i>Assise</i>, d'où lui vient ce nom, <span class="rig"><i>ib.</i> 553</span><br>
+ On ne tenoit point l'<i>Assise</i> durant certain temps de l'année, <span class="rig"><i>ib.</i> 554</span><br>
+ Où se tenoient les <i>Assises</i> &amp; leur compétence, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Assise</i> de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. <span class="rig">558</span><br>
+ <i>Assise</i> pour Réglemens de Police, 2 vol. <span class="rig">361
+</span></p>
+
+<p>ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. <span class="rig">585</span></p>
+
+<p>ATTOURNEMENT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Transport</span>.</p>
+
+<p>ATTOURNÉS, 1 vol. <span class="rig">85</span><br>
+ Combien de sortes d'<i>Attournés</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, <span class="rig"><i>ib.</i> 614</span><br>
+ Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient encore qu'<i>Attournés</i><br> dans le quatorzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">274</span></p>
+
+<p>AVERS, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">520</span><br>
+ Formalités pour saisir les <i>Avers</i> ou <i>Avoirs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>AUMOSNE, <i>Franche-Aumône</i>, obligations de ceux qui jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. <span class="rig">206</span><br>
+ Cette tenure est exempte de Féauté, <span class="rig"><i>ib.</i> 211</span></p>
+
+<p>AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, &amp; par qui, 1 vol. <span class="rig">215</span><br>
+ Ses dimensions, 1 vol. <span class="rig">236</span></p>
+
+<p>AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. <span class="rig">274</span><br>
+ Pouvoit-il être désavoué par son Client, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Prérogatives des Avocats, 1 vol. <span class="rig">601</span><br>
+ Leur éducation, &amp; honneurs décernés à leur ordre chez les Anglo-Normands, 1 vol. <span class="rig">602 <i>&amp; suiv.</i></span></p>
+
+<p>AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. <span class="rig">30</span><br>
+ Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. <span class="rig">310</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Patronnage</span>.</p>
+
+<p>AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. <span class="rig">4 &amp; 5</span></p>
+
+<h3>B</h3>
+
+<p>BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il jouissoit, 1 volume, <span class="rig">68</span></p>
+
+<p>BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. <span class="rig">41</span></p>
+
+<p>BAILLIFS, leurs pouvoirs, &amp; variation dans l'exercice de ces pouvoirs, 1 vol. <span class="rig">324</span></p>
+
+<p>BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">12</span></p>
+
+<p>BAN &amp; arriere-Ban, 1 vol. <span class="rig">132</span><br>
+ Qui étoit sujet au <i>Ban</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. <span class="rig">4</span><br>
+ Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs conditionnels, 1 vol. <span class="rig">34</span><br>
+ N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot
+ <i>Fée tail</i>, 1 volume, 5e Note, <span class="rig">34</span><br>
+ N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité des Lettres de Dénization, 1 vol. <span class="rig">276</span></p>
+
+<p>BANNI, <span class="sc">Bannissement</span>, contre qui la peine du <i>Bannissement</i> avoit-elle lieu, 1 vol. <span class="rig">500</span><br>
+ Moyens que le <i>Banni</i> avoit pour se soustraire à la peine prononcée contre lui, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. <span class="rig">129</span><br>
+ Quand les Comtes prirent ce Titre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 130</span><br>
+ Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 170</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Comtes</span>.</p>
+
+<p>BARRES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Exceptions</span>.</p>
+
+<p>BATAILLE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p>
+
+<p>BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. <span class="rig">19</span><br>
+ aux Notes, &amp; <span class="rig">467</span><br>
+ On distingue deux sortes de <i>Bâtards</i> chez les Anglois, 1 vol. <span class="rig">465</span><br>
+ <i>Bâtard</i>, ne peut être villain, 1 vol. <span class="rig">263</span></p>
+
+<p>BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, 1 vol. <span class="rig">265</span><br>
+ De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions.<br><i>Voyez</i> <span class="sc">Investiture</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Combat</span>.</p>
+
+<p>BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. <span class="rig">450</span></p>
+
+<p>BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. <span class="rig">4</span><br>
+ Premier des Bénéfices donné à Aurélien, <span class="rig"><i>ibid</i>. 4 &amp; 5</span><br>
+ <i>Bénéfices</i> amovibles, <span class="rig"><i>ibid</i>. 5</span><br>
+ Acquis à prix d'argent, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Distingués des Fiefs, 1 vol. <span class="rig"><i>ib. &amp;</i> 35</span><br>
+ <i>Bénéfices</i> de dignité, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bénéfices</i> des Eglises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 6</span><br>
+ Quand le nom de <i>Bénéfice</i> commença-t-il à être opposé au nom de propriété, 1 vol. <span class="rig">9</span><br>
+ Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, <span class="rig"><i>ibid</i>, 11</span><br>
+ En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder aux <i>Bénéfices</i>, 1 vol. <span class="rig">26</span><br>
+ <i>Bénéfices</i>, tous amovibles, tous viagers, ou tous héréditaires dans le même-temps, 1 vol. <span class="rig">35</span></p>
+
+<p>BÉNÉFICIERS (grands) <i>Voyez</i> <span class="sc">Comtes</span>.</p>
+
+<p>BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. <span class="rig">204</span><br>
+ <i>Biens Ecclésiastiques</i>, leur destination, droits du Roi sur ces <i>Biens</i>.<br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Eglise</span>, <span class="sc">Domaine</span>, <span class="sc">Régale</span>, <i>&amp;</i> <span class="sc">Garde-Noble</span>.<br>
+ <i>Biens fiscaux</i>, en quoi ils consistoient, 1 vol. <span class="rig">5</span></p>
+
+<p>BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité du droit d'Amortissement, 1 vol. <span class="rig">215</span></p>
+
+<p>BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, 2 vol. <span class="rig">47 <i>&amp; suiv.</i></span></p>
+
+<p>BOISSEAU. <i>Voyez</i> <span class="sc">Mesures</span>.</p>
+
+<p>BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit pas d'habitation, 2 vol. <span class="rig">120</span></p>
+
+<p>BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, 2 vol. <span class="rig">120</span></p>
+
+<p>BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, 1 vol. <span class="rig">280</span></p>
+
+<p>BOURGAGE, sa définition, 1 vol. <span class="rig">235</span><br>
+ Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. <span class="rig">244</span><br>
+ Antiquité du <i>Bourgage</i> de Kent, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ En <i>Bourgage</i>, le Douaire étoit quelquefois de la totalité du Bien, 1 vol. <span class="rig">245</span><br>
+ Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bourgage</i> de la Province de Kent, 1 vol. <span class="rig">288</span><br>
+ <i>Bourgage</i> Anglois, en quoi différoit du <i>Bourgage</i> Normand, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bourgage</i>, Fonds en <i>Bourgage</i> disponibles comme les meubles, 1 vol. <span class="rig">57</span></p>
+
+<p>BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage dans les Assemblées<br> générales du Royaume, 1 vol. <span class="rig">243</span><br>
+ Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs enfans &amp; à leurs héritiers, 1 vol. <span class="rig">256</span></p>
+
+<p>BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">235 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Quand ont-elles commencé, <span class="rig"><i>ibid</i>, 236</span><br>
+ Prérogatives des <i>Bourgeoisies</i> Royales, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Comment s'élisoient les Magistrats de ces <i>Bourgeoisies</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 237</span><br>
+ De quels Biens pouvoit-on disposer dans les <i>Bourgeoisies</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 238</span><br>
+ Comment les <i>Bourgeoisies</i> Seigneuriales s'établirent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 238</span><br>
+ <i>Bourgeoisie de Ville</i> en Normandie, imprime aux Héritages qui y sont enclavés<br> les caracteres du <i>Franc-Aleu</i> &amp; du <i>Bourgage</i>, 1 vol. <span class="rig">239</span><br>
+ Forme des ventes dans les <i>Bourgeoisies</i> Royales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 245</span><br>
+ Le Retrait est une Loi de ces <i>Bourgeoisies</i>, 1 vol. <span class="rig">256</span><br>
+ Y disposoit-on des Biens par Testament, <span class="rig"><i>ib.</i> 360</span><br>
+ Leur influence sur le Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 426</span></p>
+
+<p>BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. <span class="rig">73</span><br>
+ Ses principes sont-ils exacts, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">28</span><br>
+ <i>Bref</i> de Douaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 66</span><br>
+ <i>Bref</i> de Wast, <span class="rig"><i>ibid</i>, 86</span><br>
+ <i>Bref</i> du Roi, <span class="rig"><i>ibid</i>, 95</span><br>
+ Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux <i>Brefs</i> de Chancellerie, 1 vol. <span class="rig">96</span><br>
+ <i>Bref</i> de faux Jugement, ses effets, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bref</i> de Confirmation, <span class="rig"><i>ibid</i>, 133</span><br>
+ <i>Bref de Mesne</i> ou <i>de Medio</i>, son usage, 1 vol. <span class="rig">216</span><br>
+ <i>Bref Præcipe quod reddat</i>, 1 vol. <span class="rig">220</span><br>
+ Ce <i>Bref</i> répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, 2 vol. <span class="rig">5</span><br>
+ Forme des <i>Brefs</i>, 1 vol. <span class="rig">459</span><br>
+ Procédure sur les <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 221, 250 <i>&amp;</i> 290</span><br>
+ <i>Bref</i> nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement sa propre cause<br> sous les deux premieres Races, 1 vol. <span class="rig">273</span><br>
+ <i>Bref Præmunire facias</i>, pourquoi établi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Rapt</i> &amp; de séduction contre le Supérieur d'un Monastere qui y reçoit un Mineur,<br> 1 vol. <span class="rig">283 <i>&amp;</i> 284</span><br>
+ <i>Bref</i> d'<i>Annuité</i>, 1 vol. <span class="rig">295</span><br>
+ <i>Bref</i> de mort d'Ancêtres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 308</span><br>
+ Quand avoit-il lieu, <span class="rig"><i>ibid</i>, 540</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Daraine</i> presentement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 309</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Participatione facienda</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 316</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Formedon</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 336 <i>&amp; ib.</i> 645</span><br>
+ <i>Bref</i> d'<i>Admittatur</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 374</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Fiefferme</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 388</span><br>
+ <i>Bref</i> d'Entrée sur dessaisine, <span class="rig">435 <i>&amp;</i> 456</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Forcible entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 494</span><br>
+ <i>Bref</i> de Dette, <span class="rig"><i>ib.</i> 501</span><br>
+ <i>Bref Dum fuit infra ætatem</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 542</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Droit</i>, quand étoit-il accordé, <span class="rig"><i>ib.</i> 544</span><br>
+ Quand s'appelloit-il <i>Bref</i> de cosinage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Forme de procéder sur un <i>Bref</i> de Droit, <span class="rig"><i>ib.</i> 578</span><br>
+ Tout est de rigueur dans la forme des <i>Brefs</i>, 1 vol. <span class="rig">459</span><br>
+ <i>Bref</i> d'Entrée <i>in casu proviso</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bref</i> de Trépas, <span class="rig"><i>ibid</i>, 550</span><br>
+ <i>Bref Quare impedit</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 558</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Détenue</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 561</span><br>
+ <i>Bref</i> d'<i>Erreur</i>, son origine, ses effets &amp; forme des poursuites sur ce <i>Bref</i>, 1 vol. <span class="rig">569</span><br>
+ <i>Bref Copias ad satisfaciendum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 572</span><br>
+ <i>Bref Per elegit</i>, 1 vol. <span class="rig">573</span><br>
+ <i>Bref</i> de <i>Recousse</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 621</span><br>
+ <i>Bref Cui in vita</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 643</span><br>
+ On n'avoit pas besoin de <i>Brefs</i> quand l'objet ne valoit pas 40 sols, 1 vol. <span class="rig">649</span><br>
+ <i>Bref</i> d'<i>Entrée en le poost</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 711</span><br>
+ <i>Bref Non ponatis in defaltam</i>, 2 vol. <span class="rig">5</span><br>
+ Conformité de ce <i>Bref</i> avec nos Lettres d'Etat, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bref Capias</i>, sa forme &amp; son usage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bref Quæras</i>, pourquoi établi, 2 vol. <span class="rig">6</span><br>
+ <i>Bref Quare non habuerit Warantum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 6 <i>&amp;</i> 7</span><br>
+ <i>Bref Seisias</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Bref de Languore</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 7</span><br>
+ <i>Bref</i>, d'où se tiroit le nom des <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 8</span><br>
+ <i>Bref ad Videndum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 8</span><br>
+ <i>Bref Prohibere ne teneat</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Procédures sur les <i>Brefs</i> Anglois, conformes à celles prescrites par les Capitulaires, 2 vol. <span class="rig">9</span><br>
+ Antiquité &amp; origine des <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 14</span><br>
+ <i>Bref Quod posuit</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 15</span></p>
+
+<p>BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">440</span><br>
+ <i>Britton</i>, temps où il a écrit, rapports entre son Livre &amp; l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. <span class="rig">703</span><br>
+ Idée de son Livre, 2 vol. <span class="rig">16 <i>&amp;</i> 31</span><br>
+ Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, 2 vol. <span class="rig">23</span></p>
+
+<p>BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. <span class="rig">8</span><br>
+ <i>Brussel</i>, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles sur la succession aux Bénéfices<br> &amp; aux Fiefs, 1 vol. <span class="rig">24 <i>&amp;</i> 25</span><br>
+ Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond les Fiefs &amp; les Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">77</span><br>
+ Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, <span class="rig"><i>ibid</i>, 88</span><br>
+ Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. <span class="rig">93</span><br>
+ Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. <span class="rig">119</span><br>
+ A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. <span class="rig">262</span><br>
+ Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la meilleure source, <span class="rig"><i>ibid</i>, 265</span></p>
+
+
+<h3>C</h3>
+
+<p>CANGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Ducange</span>.</p>
+
+<p>CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des dons que l'on peut<br> faire aux Eglises, 1 volume, <span class="rig">203</span><br>
+ Différent sur ce point de la Loi des Allemands, <span class="rig"><i>ibid</i>, aux Notes.</span><br>
+ Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. <span class="rig">256</span><br>
+ Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y être autorisés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 551</span></p>
+
+<p>CASTLE <span class="sc">Garde</span>, Garde des Châteaux, <i>Etage</i>, 1 vol. 183</p>
+
+<p>CAUSEUR, ses fonctions, <i>ibid</i>, <span class="rig">273</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Plaideur</span>.</p>
+
+<p>CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives de Normandie que les<br> Usages des autres parties de cette Province, 1 vol. <span class="rig">741</span></p>
+
+<p>CÉDANT <i>&amp;</i> <span class="sc">Cessionnaire</span>, définition de ces mots, 1 vol. <span class="rig">75</span></p>
+
+<p>CENS, différence du <i>Cens</i> d'avec les Tributs, 1 vol. <span class="rig">115</span></p>
+
+<p>CENTAINES. <b>Voyez</b> <span class="sc">Haro</span> <i>ou</i> <span class="sc">Hundred</span>.</p>
+
+<p>CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. <span class="rig">235</span></p>
+
+<p>CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition au serment des Jureurs, 1 vol. <span class="rig">585</span><br>
+ On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>CHAMP, appareil du <i>champ</i> ou les combats judiciaires se donnoient, 1 vol. <span class="rig">153</span></p>
+
+<p>CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. <span class="rig">109</span></p>
+
+<p>CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. <span class="rig">598</span></p>
+
+<p>CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, 1 vol. <span class="rig">9</span><br>
+ Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers la fin du huitieme siecle, 1 vol. <span class="rig">34</span><br>
+ Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. <span class="rig">136</span><br>
+ Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs freres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br>
+ C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les Pairs du Royaume ont été<br> réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, <span class="rig">323</span><br>
+ Cet Empereur favorise le Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 425</span><br>
+ Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office Divin, <span class="rig"><i>ib.</i> 598</span></p>
+
+<p>CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, 1 vol. <span class="rig">34</span><br>
+ Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites Seigneuries, 1 vol. <span class="rig">35</span><br>
+ Exerce le Droit de Régale. <i>Voyez</i> <span class="sc">Régale</span>.</p>
+
+<p>CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de Paris sous ce Roi, 1 vol. <span class="rig">143
+</span><br>
+ En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, <i>ib.</i> <span class="rig">156
+</span><br>
+ Pourquoi préféré à Louis &amp; à Carloman, <i>ib.</i> <span class="rig">466
+</span></p>
+
+<p>CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités Ecclésiastiques, 1 vol. <span class="rig">135</span></p>
+
+<p>CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. <span class="rig">361</span><br>
+ Combien de sortes de <i>Chartes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 440</span><br>
+ Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de Sceau? <span class="rig"><i>ib.</i> 441</span><br>
+ Comment peut-on juger de la validité des <i>Chartes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">514</span><br>
+ <i>Grande Charte</i>, 1 vol. <span class="rig">382</span></p>
+
+<p>CHARUE <i>de terre</i>, continence de cette mesure, 1 vol. <span class="rig">599</span></p>
+
+<p>CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la <i>Chasse</i> en France &amp; en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">447</span><br>
+ A qui appartenoit le Droit de <i>Chasse</i> sous nos premiers Rois, 1 vol. <span class="rig">447</span><br>
+ Elle étoit défendue aux Evêques &amp; aux Abbés, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Loix des Ducs Normands à l'égard de la <i>Chasse</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. <span class="rig">529</span><br>
+ Personnels &amp; réels, 1 vol. <span class="rig">353</span></p>
+
+<p>CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. <span class="rig">128</span><br>
+ Comment furent réglés leurs rangs &amp; leurs services au commencement de notre Monarchie, <span class="rig"><i>ib.</i> 129</span><br>
+ Réception du <i>Chevalier</i>, comment elle se faisoit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Il n'y avoit point de <i>Chevaliers</i> sans une portion de Fief avant le regne de Louis le Begue, <span class="rig"><i>ib.</i> 130</span><br>
+ <i>Chevaliers Normands</i>, leur Service plus
+proportionné à la dignité de leurs Fiefs que<br> ceux des autres Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. <span class="rig">130</span><br>
+ Différentes époques où la <i>Chevalerie</i> d'armes &amp; la <i>Chevalerie</i> glébée ont été<br> successivement reçues en France, <span class="rig"><i>ibid</i>, 131 <i>&amp;</i> 134</span><br>
+ Il n'y a point eu de <i>Chevaliers</i> en Normandie sous les premiers Ducs de cette Province<br> sans des portions de Fief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 131</span><br>
+ Différence entre le Fief de <i>Chevalier</i> &amp; le Fief d'Ecuyer, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p>
+
+<p>CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Dégradations des <i>Chevaliers</i> sous la premiere Race, aux Notes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 134</span><br>
+ <i>Chevaliers d'Armes</i>, faisoient le service de simples Ecuyers, 1 vol. <span class="rig">135</span><br>
+ <i>Chevalier d'Arme</i>, n'avoit aucun rang militaire déterminé, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Chevaliers</i> créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. <span class="rig">137</span><br>
+ <i>Chevalier</i>, tenure par service de <i>Chevalier</i>, ne doit point l'Escuage, 1 vol. <span class="rig">169</span><br>
+ Leur record ne pouvoit être reproché, <span class="rig"><i>ib.</i> 223</span><br>
+ <i>Chevaliers</i>, leur Office dans les combats judiciaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 265</span><br>
+ Leur présence &amp; leurs fonctions dans les assises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 585</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p>
+
+<p>CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. <span class="rig">480</span></p>
+
+<p>CLERGÉ. <i>Voyez</i> <span class="sc">Ecclésiastiques</span>.<br>
+ Le <i>Clergé</i> ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant le huitieme siecle, 1 vol. <span class="rig">112</span><br>
+ Le <i>Clergé</i> a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, 1 vol. <span class="rig">201</span><br>
+ Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le sixieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 210</span><br>
+ Refuse de faire voeu de chasteté, <span class="rig"><i>ibid.</i> 223</span></p>
+
+<p>CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile de Paris, attentatoires<br> à son autorité, par l'Edit confirmatif de ce Concile, 1 vol. <span class="rig">152</span></p>
+
+<p>CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices amovibles, 1 vol. <span class="rig">5</span><br>
+ Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets pacifiques, <span class="rig"><i>ibid</i>, 150</span><br>
+ Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux Eglises, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br>
+ A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les conditions auxquelles il avoit<br> donné aux Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. <span class="rig">221</span><br>
+ Quels crimes donnoient lieu au Combat, <span class="rig"><i>ib.</i> 264 <i>&amp;</i> 502</span><br>
+ Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Excuses admises pour s'exempter du <i>Combat</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Formalités qui s'observoient dans les <i>Combats</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 265</span><br>
+ Par qui la Loi du <i>Combat</i> fut faite, <span class="rig"><i>ib.</i> aux Notes.</span><br>
+ Evénemens qui interrompoient &amp; empêchoient le <i>Combat</i>, 1 vol. <span class="rig">266</span><br>
+ Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 503</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Procédures</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Duels</span>.<br>
+ Comment gageoit-on le <i>Combat</i>, 1 vol. <span class="rig">586</span><br>
+ Loix du <i>Combat</i> suivant Britton, le vieux Coutumier Normand, &amp; les Ordonnances<br> de la troisieme Race de nos Rois, 2 vol. <span class="rig">141</span><br>
+ Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste de l'ordre observé pour les<br> <i>Combats</i> judiciaires lors de leur établissement, 2 vol. <span class="rig">147</span></p>
+
+<p>COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. <span class="rig">152</span><br>
+ Forme de leurs sermens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 154</span></p>
+
+<p>COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle peine étoit-il sujet, 1 vol. <span class="rig">139</span></p>
+
+<p>COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands le faisoient <br>anciennement en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">427</span><br>
+ Ses progrès sous nos premiers Rois &amp; sous les premiers Ducs de Normandie, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Fraudes commises dans le <i>Commerce</i>, espece de leur punition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 426</span></p>
+
+<p>COMMISSAIRES, <i>Missi Regii</i>, pourquoi &amp; quand nos Rois ont-ils cessé de les<br> envoyer dans les Cours des Seigneurs, 1 vol. <span class="rig"> 25</span><br>
+ Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois &amp; chez les anciens Normands, <span class="rig"><i>ib.</i> 582</span><br>
+ Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, 1 vol. <span class="rig">237, <i>&amp;</i> 241</span><br>
+ Régloient les affaires provisoires, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Clerc des <i>Commissaires</i>, leurs fonctions, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Senéchal</span>.</p>
+
+<p>COMMUNAUTÉS des Marchands. <i>Voyez</i> <span class="sc">Marchands</span>.<br>
+ <i>Communautés</i> Religieuses, comment devenoient-elles capables de posséder<br> des biens, 1 vol. <span class="rig">205</span><br>
+ <i>Communauté de Pâturages</i>, comment s'acquéroit &amp; s'exerçoit ce droit, 1 vol. <span class="rig">545</span></p>
+
+<p>COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques à remplir leurs devoirs,<br> quand ces devoirs sont déterminés, 1 vol. <span class="rig">205</span></p>
+
+<p>COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">193</span><br>
+ Quand se sont-elles payées en argent, <span class="rig"><i>ib.</i> 272</span><br>
+ Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>COMTES &amp; Barons indépendans les uns des autres au onzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">170</span><br>
+ Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 192</span><br>
+ Défenses aux <i>Comtes</i> de vexer les hommes libres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 194</span><br>
+ Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses significations, 2 vol. <span class="rig">121</span><br>
+ Fonctions des <i>Comtes</i>, 1 vol. <span class="rig">6</span><br>
+ Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. <span class="rig">8</span><br>
+ Leurs vexations sur les hommes libres, <span class="rig"><i>ib.</i> 10</span><br>
+ Distribuoient les emplois militaires sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 134</span><br>
+ Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">139</span><br>
+ Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers militaires, 1 vol. <span class="rig">129</span><br>
+ Quel étoit le taux de leur relief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 170</span></p>
+
+<p>CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du Droit de Régale, 1 vol. <span class="rig">151</span><br>
+ Tous les anciens <i>Conciles</i> font mention de la Régale, <span class="rig"><i>ibid</i>, 154</span><br>
+ D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les <i>Conciles</i> sans y voir la reconnoissance<br> de ce droit, <span class="rig"><i>ibid</i>, 155</span></p>
+
+<p>CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises par les Laïcs, 1 vol. <span class="rig">202</span><br>
+ Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits aux Eglises sans écrit, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les facultés du Condamné, 1 vol. <span class="rig">385</span></p>
+
+<p>CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. <span class="rig">587</span><br>
+ Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. <span class="rig"> 588</span><br>
+ Différence entre les délaissemens &amp; les <i>confirmations</i>, 1 vol. <span class="rig">589</span><br>
+ On répétoit dans les Actes de <i>confirmation</i> les clauses des Actes qui y étoient ratifiés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 595</span></p>
+
+<p>CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de deshérence, 1 vol. <span class="rig">416</span></p>
+
+<p>CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises &amp; des Coutumes réformées de<br>Normandie, 1 vol. <span class="rig">695</span></p>
+
+<p>CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. <span class="rig">143</span><br>
+ Ce nom désigne aussi un Châtelain, <span class="rig">449</span></p>
+
+<p>CONQUETS, motifs du Droit de <i>conquêts</i> accordé à la femme sur les Biens Normands,<br> tant en Bourgage que hors Bourgage, 1 vol. <span class="rig">57</span></p>
+
+<p>CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. <span class="rig">683</span></p>
+
+<p>CONTEUR, 1 vol. <span class="rig">85</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Attourné</span>.</p>
+
+<p>COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, 1 vol. <span class="rig">22. <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ <i>Cour du Roi.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Roi</span>.<br>
+ <i>Cours Seigneuriales</i>, 1 vol. <span class="rig">95
+</span></p>
+
+<p>COURONNE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Majorité</span>, <span class="sc">Election</span>, <i>&amp;c.</i></p>
+
+<p>COURTOISIE d'Angleterre, antiquité &amp; motifs de ce droit, 1 vol. <span class="rig">52</span></p>
+
+<p>COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. <span class="rig">275</span></p>
+
+<p>COUTUME <i>générale</i>, n'avoit aucune influence sur les <i>Coutumes</i> locales, 1 vol. <span class="rig">759</span><br>
+ <i>Coutume réformée</i> de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, le Bourgage &amp; le<br> Franc-Aleu, 1 vol. <span class="rig">239</span><br>
+ Raports entre les <i>Coutumes</i> Angloises &amp; Normandes &amp; les anciennes<br> Loix Françoises sur l'admission des Serfs aux Ordres, 1 vol. <span class="rig">282</span><br>
+ Mêmes rapports sur le Douaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 703</span><br>
+ <i>Coutumes bizarres</i> au sujet des mariages des filles des hommes de fief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br>
+ Causes de la diversité des <i>Coutumes</i> à l'égard de la majorité, <span class="rig"><i>ibid</i>, 163</span><br>
+ Motifs des articles 411 &amp; 429
+ de la <i>Coutume réformée</i> de Normandie, 1 vol. <span class="rig">246</span><br>
+ D'où étoit venue la <i>coutume</i> qu'une femme, en épousant son Ravisseur, lui sauvoit<br> la vie, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">158</span></p>
+
+<p>COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte &amp; corrigée par Rouillé, 1 vol. <span class="rig">12</span><br>
+ Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous Innocent III, fait durer le Parage<br> jusqu'au septieme degré, 1 vol. <span class="rig">212</span><br>
+ Comment il faut entendre ce qui est dit du <i>Mort-gage</i> en ce Recueil, 1 vol. <span class="rig">401</span></p>
+
+<p>CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. <span class="rig">270</span></p>
+
+<p>CURÉS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Parson.</span><br>
+ Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">675</span></p>
+
+<h3>D</h3>
+
+<p>DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine à <i>Regnatrude</i>, 1 vol. <span class="rig">466</span></p>
+
+<p>DÉFAUTS, combien falloit-il de <i>Défauts</i> de la part d'un Défendeur pour qu'un Demandeur<br> gagnât sa cause, 1 vol. <span class="rig">373</span><br>
+ <i>Défaut en Jugement</i>, le <i>Défaut</i> emportoit la perte du Droit en litige, 1 vol. <span class="rig">505</span></p>
+
+<p>DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. <span class="rig">440</span></p>
+
+<p>DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. <span class="rig">236.</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Avocats.</span></p>
+
+<p>DÉFORCEMENT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée.</span></p>
+
+<p>DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">654</span></p>
+
+<p>DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, 1 vol. <span class="rig">41</span></p>
+
+<p>DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. <span class="rig">578</span></p>
+
+<p>DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. <span class="rig">513</span><br>
+ Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés actuellement par celui qui le fait, 1 vol. <span class="rig">514</span><br>
+ Pour faire valablement un délaissement, il faut être Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. <span class="rig">515</span><br>
+ Exception à la regle précédente, <span class="rig"><i>ibid</i>, 516</span><br>
+ En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, 1 vol. <span class="rig">588 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Effet du délaissement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 559, 563 <i>&amp;</i> 647</span></p>
+
+<p>DÉNIER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine.</span></p>
+
+<p>DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand a-t-il lieu, 1 volume, <span class="rig">165 <i>&amp; suiv.</i></span></p>
+
+<p>DÉPENDANCE &amp; Appendance d'un Fief, différente signification de ces deux<br>expressions, 1 vol. <span class="rig">261</span></p>
+
+<p>DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. <span class="rig">501</span></p>
+
+<p>DÉSAVEU, suites du <i>désaveu</i> du Vassal, 2 vol. <span class="rig">26</span></p>
+
+<p>DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. <span class="rig">415</span><br>
+ Différence entre ce droit &amp; celui de confiscation, <span class="rig"><i>ibid</i>, 416</span></p>
+
+<p>DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. <span class="rig">243</span></p>
+
+<p>DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">35</span><br>
+ Trois sortes de <i>Dessaisines</i> à l'égard des rentes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 312</span><br>
+ Combien d'especes de <i>Dessaisines</i> à l'égard des immeubles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 377 <i>&amp;</i> 535</span><br>
+ Moyens pour remédier à la Dessaisine, <span class="rig"><i>ib.</i> 378</span><br></p>
+
+<p>DÉTINUE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref de Détenue.</span></p>
+
+<p>DETTES, poursuite des <i>Dettes</i> en Justice, comment se faisoit, 1 vol. <span class="rig">290 <i>&amp;</i> 295</span><br>
+ Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle admise, <span class="rig"><i>ibid</i>, 354</span><br>
+ Quelles exceptions étoient admises contre l'action intentée pour <i>dette</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Comment dessaisissoit-on pour <i>dettes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 377</span><br>
+ Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, <span class="rig"><i>ibid</i>, 501</span><br>
+ En combien de manieres contractoit-on une <i>dette</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. <span class="rig">532</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Seigneur.</span></p>
+
+<p>DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. <span class="rig">455</span></p>
+
+<p>DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. <span class="rig">642</span></p>
+
+<p>DIVORCE, Coutumes Angloises sur le <i>Divorce</i>, 1 vol. <span class="rig">451</span><br>
+ Après le <i>Divorce</i> restoit-il des Droits au Mari sur les biens de sa Femme, 1 vol. <span class="rig">594</span></p>
+
+<p>DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. <span class="rig">360</span><br>
+ Quel inaliénable, 1 vol. <span class="rig">668,</span><br>
+ &amp; aux Notes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 708</span><br>
+ Précautions prises pour la conservation du <i>Domaine</i> par les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. <span class="rig">27</span><br>
+ Il y avoit des portions du <i>Domaine</i> qui étoient inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, <span class="rig"><i>ibid</i>, 29</span><br>
+ Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à Montpellier entre les Souverains, pour<br> déclarer leur <i>Domaine</i> inaliénable, 2 vol. <span class="rig"> 30</span></p>
+
+<p>DOMMAGES, triples <i>dommages</i>; quand les obtenoit-on, 1 vol. <span class="rig"> 494</span></p>
+
+<p>DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. <span class="rig">200</span><br>
+ Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. <span class="rig">198</span><br>
+ Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">98</span><br>
+ En quel sens le mot de <i>Gavel</i> y est-il employé, <span class="rig"><i>ibid</i>, 288</span></p>
+
+<p>DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, &amp; pourquoi, 1 vol. <span class="rig">524</span><br>
+ Qu'est-ce qu'un <i>Donateur</i> &amp; un Donataire, 1 vol. <span class="rig">75</span></p>
+
+<p>DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">202
+</span></p>
+
+<p>DOUAIRE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Britton</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Coutumes</span> de Normandie.<br>
+ En quoi consiste, 1 vol. <span class="rig">54</span><br>
+ Différentes dénominations de ce droit,<span class="rig"><i>ib.</i> 55</span><br>
+ Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quel étoit le motif de son établissement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Etoit-il le prix de la Virginité, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du <i>Douaire</i>, 1 vol. <span class="rig">56</span><br>
+ Le Conquêt Normand est le <i>Douaire</i> du Bourgage Anglois, <span class="rig"><i>ibid</i>, 57</span><br>
+ <i>Douaire</i> selon la commune Loi. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Douaire ad ostium Ecclesiæ</i>, &amp; Douaire <i>ex assensu Patris</i>.<br>
+ Leur définition, 1 vol. <span class="rig">58</span><br>
+ Quel <i>Douaire</i> un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. <span class="rig">61</span><br>
+ De quel temps est dû le <i>Douaire</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 62</span><br>
+ Quel <i>Douaire</i> avoit la Femme d'un <i>Jointenant</i> ou d'un Tenant en commun, 1 vol. <span class="rig">64</span><br>
+ Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Douaire</i> de la plus Belle, 1 vol. <span class="rig">65</span><br>
+ Combien de sortes de Douaires, <span class="rig"><i>ibid</i>, 70</span><br>
+ Les <i>Douaires</i>, quand ont cessé d'être sujets au droit de viduité, 1 vol. <span class="rig">71</span><br>
+ Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. <span class="rig">73</span></p>
+
+<p>DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. <span class="rig">675</span></p>
+
+<p>DROIT, <i>mere-droit</i>, ce que l'on entendoit par ces mots, 1 vol. <span class="rig">544</span></p>
+
+<p>DROITS du <i>Souverain</i>, de leur exécution dépend la sûreté des propriétés<br> particulieres, 1 vol. <span class="rig">188</span></p>
+
+<p>DUC. <i>Voyez</i> <span class="sc">Comte</span>.</p>
+
+<p>DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot <i>Factum</i>, 1 vol. <span class="rig">428</span><br>
+ Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume qui donne l'<i>an &amp; jour</i> pour<br> termes de certaines prescriptions où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. <span class="rig">489</span><br>
+ Auroit dû indiquer sur le mot <i>Déforce</i> les anciennes Coutumes Françoises, <span class="rig"><i>ib.</i> 654</span><br>
+ On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu à approfondir le véritable esprit<br> de nos anciennes Loix, 2 vol. <span class="rig">16</span></p>
+
+<p>DUEL; qui pouvoit appeller en <i>Duel</i>, 1 vol. <span class="rig">566</span><br>
+ Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le <i>Duel</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Rapports entre les formalités du <i>Duel</i> prescrites par les Loix Anglo-Normandes, &amp; celles<br> indiquées par les Capitulaires, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. <span class="rig">2</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p>
+
+<p>DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. <span class="rig">577</span></p>
+
+<h3>E</h3>
+
+<p>ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, 1 vol. <span class="rig">116 <i>&amp;</i> 135</span><br>
+ Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 116</span><br>
+ Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 135</span><br>
+ Il leur est fait défense de porter les armes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 136</span><br>
+ Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Leurs Gens de guerre conduits par les <i>Fideles</i> du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire personnel des <i>Ecclesiastiques</i>, 1 vol. <span class="rig">136</span><br>
+ Priviléges des <i>Ecclésiastiques</i>, en quoi ils consistoient relativement au<br> Service militaire sous Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ib.</i> 136</span><br>
+ Exemples d'<i>Ecclésiastiques</i> qui ont servi dans les Armées, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Ecclésiastiques</i> créent des Chevaliers, 1 vol. <span class="rig">137</span><br>
+ Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, 1 vol. <span class="rig">395</span><br>
+ Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 424</span><br>
+ Impartialité avec laquelle il faut juger de leurs priviléges &amp; de
+ leurs obligations, 1 vol. <span class="rig">page 201</span><br>
+ Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, <span class="rig"><i>ibid</i>, 203</span><br>
+ Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en deux cas, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices auxquels ils s'étoient obligés,<br> y étoient contraints; &amp; comment, 1 vol. <span class="rig">207</span><br>
+ Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser qu'ils sont sujets à la<br> Jurisdiction Séculiere en certaines circonstances, 1 vol. <span class="rig">210</span><br>
+ Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent<br> point en pure aumône, 1 vol. <span class="rig">212 <i>&amp;</i> 213</span><br>
+ Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, <span class="rig"><i>ib.</i> 308</span><br>
+ Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br>
+ Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction du Vicomte, <span class="rig"><i>ib.</i> 572</span></p>
+
+<p>ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. <span class="rig">81</span><br>
+ Quand doit-on dresser des Actes d'un <i>Echange</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 82</span><br>
+ Pourquoi les <i>Echanges</i> n'étoient-ils pas sujets au droit de réversion en faveur des<br> Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">82</span><br>
+ De quelle nature doivent être les fonds échangés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 82 <i>&amp;</i> 83</span><br>
+ Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'<i>échange</i> que les fonds échangés soient<br> égaux en valeur numéraire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ L'égalité de l'<i>échange</i> se regle sur la dignité des deux fonds, <span class="rig"><i>ibid</i>, 84</span></p>
+
+<p>ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. <span class="rig"> 235</span></p>
+
+<p>ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">137</span><br>
+ On y faisoit les Loix, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.</p>
+
+<p>ECOLES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Loix</span>.</p>
+
+<p>ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, 1 vol. <span class="rig">36
+</span><br>
+ C'est dans les Loix d'<i>Ecosse</i> qu'on découvre l'origine du Retrait lignager, <span class="rig"><i>ibid</i>, 256
+</span></p>
+
+<p>ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. <span class="rig">529</span></p>
+
+<p>ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, 1 vol. <span class="rig">130</span><br>
+
+ Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'<i>Ecuyer</i> &amp; celles du Chevalier, <span class="rig"><i>ib.</i> 131</span>
+</p>
+
+<p>EDOUARD (le Confesseur.)<br>
+ Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec le Relief, 1 vol. <span class="rig">160</span><br>
+ Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par Guillaume le Conquérant, 2 vol. <span class="rig">76</span></p>
+
+<p>EGLISE.<br>
+ Biens des <i>Eglises</i> inaliénables, 1 vol. <span class="rig">115</span><br>
+ Considérés comme faisant partie du Domaine, <span class="rig"><i>ibid</i>, 512</span><br>
+ Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des <i>Eglises</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Hommes attachés aux <i>Eglises</i>, avoient-ils quelques priviléges, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Les <i>Eglises</i> payoient les impôts, aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Exemple, d'une <i>Eglise</i> exempte de toute Domination temporelle, 1 vol. <span class="rig">117</span><br>
+ L'<i>Eglise</i> est dans l'Etat, <span class="rig"><i>ibid</i>, 150</span><br>
+ L'<i>Eglise</i> n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, 1 vol. <span class="rig">282</span><br>
+ Les <i>Eglises</i> n'entrent point dans le commerce, 1 vol. <span class="rig">596</span><br>
+ Elles avoient des défenseurs. <i>V.</i> <span class="sc">Avoués</span>.</p>
+
+<p>EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. <span class="rig">581</span></p>
+
+<p>ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. <span class="rig">161</span></p>
+
+<p>EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. <span class="rig">334</span></p>
+
+<p>ENCLOSURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span>.</p>
+
+<p>ENDENTURES (Formules des) 1 vol. <span class="rig">437 <i>&amp;</i> 438</span><br>
+ Combien d'especes d'<i>Endentures</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 439</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Fait</span>.</p>
+
+<p>ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant le mariage n'étoient pas<br> réputés légitimes, 1 vol. <span class="rig">468</span><br>
+ Les <i>Enfans</i> mineurs ne peuvent ester en Jugement, <span class="rig"><i>ib.</i> 472</span><br>
+ <i>Enfans</i> des Evêques leur succédoient, 1 vol. <span class="rig">368</span></p>
+
+<p>ENTRÉE, combien de cas où le droit d'<i>Entrée</i> peut être exercé, 1 vol. <span class="rig">455 <i>&amp;</i> 539</span><br>
+ Procédure relative à chacun de ces cas, <span class="rig"><i>ib.</i> 456</span><br>
+ Combien de sortes de Brefs d'<i>Entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 457</span><br>
+ Quand avoit-on titre légitime d'<i>entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 537</span></p>
+
+<p>ÉPAVES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vareck</span>.</p>
+
+<p>ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi les Normands avant Guillaume <br>le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">267</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Ordalie</span>.</p>
+
+<p>ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">410</span></p>
+
+<p>ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &amp;c.<br>
+ <i>Voyez</i> le nom de ces Auteurs.</p>
+
+<p>ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">415</span></p>
+
+<p>ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. <span class="rig">6</span></p>
+
+<p>ESCUAGE; quand l'<i>Escuage</i> étoit-il dû, quel étoit le taux auquel on le payoit, 1 vol. <span class="rig">133 <i>&amp;</i> 138</span><br>
+ Caracteres distinctifs de l'<i>Escuage</i> &amp; du <i>Socage</i>, 1 vol. <span class="rig">181</span></p>
+
+<p>ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">9</span></p>
+
+<p>ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">35</span></p>
+
+<p>ÉTAGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Castle garde</span>.</p>
+
+<p>ÉTATS <i>sous condition</i>; qu'entend-on par ces expressions, <span class="rig">1 vol. 393</span><br>
+ En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br></p>
+
+<p>ETIMOLOGIES <span class="sc">DES MOTS CI-DESSOUS</span>.<br>
+ <i>Abeiance</i>, 1 vol. <span class="rig">676</span><br>
+ <i>Adwouson</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">30</span><br>
+ <i>Ale</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">297</span><br>
+ <i>Antrustion</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">109</span><br>
+ <i>Bedeau</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">450</span><br>
+ <i>Ber</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">129</span><br>
+ <i>Demesne</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">403</span><br>
+ <i>Desrene</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">306</span><br>
+ <i>Disparagement</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">165</span><br>
+ <i>Endent</i> (fait) <i>ib.</i> <span class="rig">78</span><br>
+ <i>Enitia pars</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">321</span><br>
+ <i>Escheat</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">17</span><br>
+ <i>Estope</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">692</span><br>
+ <i>Estray</i>, 2 vol. <span class="rig">17</span><br>
+ <i>Exfusticare</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">101</span><br>
+ <i>Felonie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">73</span><br>
+ <i>Feodum talliatum</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">33 <i>&amp;</i> 40</span><br>
+ <i>Forfaire</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 93</span><br>
+ <i>Formedon</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">366</span><br>
+ <i>Forstaller</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 314</span><br>
+ <i>Gage Plege</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">528</span><br>
+ <i>Garciones</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 395</span><br>
+ <i>Graunts</i>, 2 vol. <span class="rig">432</span><br>
+ <i>Grievous-fine</i>, 1 vol. <span class="rig">271</span><br>
+ <i>Hotchpot</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">341</span><br>
+ <i>Leude</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">109</span><br>
+ <i>Lige</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">119</span><br>
+ <i>Loyal-tendre</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 403</span><br>
+ <i>Mainpast</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">566</span><br>
+ <i>Marshall</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">143</span><br>
+ <i>Meignie</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">193</span><br>
+ <i>Mise en vre</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">166</span><br>
+ <i>Mortuum vadium</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">399</span><br>
+ <i>Muster</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">13</span><br>
+ <i>Nief</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 263</span><br>
+ <i>Oes</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span><br>
+ <i>Ordinarie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 596</span><br>
+ <i>Ost</i>, 1. vol. aux Notes, <span class="rig"> 13</span><br>
+ <i>Paramount</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 42</span><br>
+ <i>Parson</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 674</span><br>
+ <i>Pecia</i>, 2 vol. <span class="rig"> 34</span><br>
+ <i>Rate</i>, 1 vol. <span class="rig"> 298</span><br>
+ <i>Reeve</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 102</span><br>
+ <i>Remainder</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 683</span><br>
+ <i>Replevin</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 521</span><br>
+ <i>Rette</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig"> 184</span><br>
+ <i>Scutagium</i>, 1 vol. <span class="rig"> 127</span><br>
+ <i>Serjeantie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 227</span><br>
+ <i>Socagium</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 179</span><br>
+ <i>Trespasse</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 90</span><br>
+ <i>Verdict</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 435</span><br>
+ <i>Voide</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 429</span><br>
+ <i>Voucher</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 73</span><br>
+ <i>Utlage</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 274</span><br>
+ <i>Waif</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 263</span><br>
+ <i>Wast</i>, 1 vol. <span class="rig"> 50 <i>&amp;</i> 86</span><br>
+ <i>Wefs</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span><br>
+ <i>Wrekes</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span></p>
+
+<p>ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. <span class="rig">275</span></p>
+
+<p>EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, 1 vol. <span class="rig">368</span><br>
+ Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture du temporel de leur Eglise, 1 vol. <span class="rig">109</span><br>
+ Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 111</span><br>
+ En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux Commissaires du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, 1 vol. <span class="rig">123</span><br>
+ Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs Eglises comme indépendans du Souverain, <span class="rig"><i>ib.</i> 151</span><br>
+ A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, 1 vol. <span class="rig">page 151</span><br>
+ Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur autorité sur les fideles ni sur<br> les biens de leurs Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i> 153</span><br>
+ Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant les Capitulaires &amp; les Canons, 1 vol. <span class="rig">209</span><br>
+ A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions extérieures &amp; corporelles, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Evêques</i> préposoient les Curés aux Paroisses; mais les Patrons les présentoient, <span class="rig"><i>ib.</i> 310</span><br>
+ Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions des Intestats, <span class="rig"><i>ib.</i> 362</span><br>
+ Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit leurs acquisitions, <span class="rig"><i>ib.</i> 368</span><br>
+ <i>Evêque</i> qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, parce que ce Prêtre refuse<br> de lui livrer les titres de ses biens, 2 vol. <span class="rig">10</span><br>
+ Les <i>Evêques</i> n'ont jamais eu droit de Justice proprement dite sur leurs vassaux sous<br> les deux premieres Races, 2 vol. <span class="rig">170, 171 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur étoient dûs, <span class="rig"><i>ib.</i> 173</span><br>
+ <i>Evêques</i> vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent des Cures, les donnent en<br> dot à leurs soeurs, 1 vol. <span class="rig">155</span></p>
+
+<p>EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. <span class="rig">354 <i>&amp;</i> 501</span><br>
+ Doivent être proposées avant toute instruction, <span class="rig"><i>ib.</i> 437</span><br>
+ Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, 2 vol. <span class="rig">70 <i>&amp;</i> 72</span></p>
+
+<p>EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du droit de se défendre en<br> Jugement, 1 vol. <span class="rig">278
+</span><br>
+ Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, <span class="rig"><i>ib.</i>
+</span><br>
+ Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre intérêt, pour causes légeres, <i>ib.</i> <span class="rig">280
+</span></p>
+
+<p>EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. <span class="rig">498</span><br>
+ Maniere de les proposer, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ceux qui proposoient les <i>Excuses</i>, comment appellés, 2 vol. <span class="rig">5</span></p>
+
+<p>EXOINES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Excuses</span>.</p>
+
+<h3>F</h3>
+
+<p>FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. <span class="rig">428</span><br>
+ Combien distinguoit-on de <i>Faits</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Observation sur le sens que Ducange a donné à cette expression, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Fait</i> (endent) comment étoit dressé, 1 vol. <span class="rig">394 <i>&amp;</i> 395</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Notaires</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Endenture</span>.</p>
+
+<p>FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que par <i>Féauté</i>, 1 vol. <span class="rig">191</span><br>
+ Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, <span class="rig"><i>ib.</i> 225</span><br>
+ Comment rendoit-on ce devoir, <span class="rig"><i>ib.</i> 123</span><br>
+ A qui se prêtoit le serment de <i>Féauté</i> avant l'hérédité des Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Etoit-elle de l'essence du Fief, <i>ib.</i> <span class="rig">124</span><br>
+ Caracteres spécifiques de la <i>Féauté</i> &amp; de l'hommage, <span class="rig"><i>ib.</i> 125</span><br>
+ Usufruitier doit la <i>Féauté</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, 1 vol. <span class="rig">565</span><br>
+ Combien de sortes de <i>Félonies</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 565 <i>&amp;</i> 766</span></p>
+
+<p>FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par abus, 1 vol. <span class="rig">26</span><br>
+ Les <i>Femmes</i> des premiers Bretons avoient le commandement des Troupes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Bravoure &amp; prudence de celles des Germains, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">37</span><br>
+ Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni après l'an 877, quoiqu'elles<br> ayent succédé aux Bénéfices, après cette époque, à défaut de mâles, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. <span class="rig">67</span><br>
+ Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables de félonie, 1 vol. <span class="rig">73</span><br>
+ Forme de leur hommage, <i>ib.</i> <span class="rig">118</span><br>
+ Fiefs créés spécialement pour les <i>Femmes</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">119</span><br>
+ Punition des <i>Femmes</i> qui <i>méhaignent</i> un homme, <i>ib.</i> <span class="rig">568</span><br>
+ Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, <span class="rig"><i>ib.</i> 703</span><br>
+ Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, &amp; ne se réconcilient point avec eux<br> avant leur décès, <i>ib.</i> <span class="rig">704</span><br>
+ Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, 1 vol. <span class="rig">331</span><br>
+ <i>Femme</i> qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de son mari, <i>ib.</i> <span class="rig">333</span><br>
+ Le <i>Climat</i> a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui permettoit au mari de châtier<br> sa <i>Femme</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br>
+ Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées constant le mariage, <span class="rig"><i>ib.</i> 501</span><br>
+ Leur état dépendoit-il de leurs époux, <span class="rig"><i>ib.</i> 695</span><br>
+ Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les épousant, 2 vol. <span class="rig">158</span><br>
+ Quand elles étoient nées en villenage comment les appelloit-on, 1 vol. <span class="rig">263</span><br>
+ Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. <span class="rig">267</span><br>
+ Pouvoient-elles être arbitres, <span class="rig"><i>ib.</i> 321</span><br>
+ Elles juroient en Jugement pour les <i>femmes</i>, 1 vol. <span class="rig">308</span><br>
+ Moeurs douces des <i>Femmes</i> Françoises,<span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br>
+ Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs maris, quelles précautions<br> prenoit-on pour constater la paternité du défunt, <span class="rig"><i>ib.</i> 468</span></p>
+
+<p>FERME. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Fief</span>.</p>
+
+<p>FIEF. Définition du <i>Fief simple</i>, 1 vol. <span class="rig">1</span><br>
+ Forme du Contrat par lequel on acquéroit un <i>Fief</i> simple ou héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 2</span><br>
+ A quel temps se rapportent les différences que Littleton met entre les <i>Fiefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Formalités pour les aliéner, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les <i>Fiefs</i>, <span class="rig">3</span><br>
+ César &amp; Tacite ont-ils parlé de <i>Fiefs</i> &amp; de Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Peut-on assimiler les <i>Fiefs</i> aux <i>armes</i>, aux <i>chevaux</i>, aux <i>repas</i> dont<br> les chefs Germains récompensoient la jeunesse qui s'attachoit à eux, <span class="rig"><i>ib.</i> 4</span><br>
+ Quand le nom de <i>Fief</i> a-t-il commencé d'être en usage, <span class="rig"><i>ib.</i> 11</span><br>
+ Distinction entre les <i>Fiefs</i> simples &amp; les <i>Fiefs</i> conditionnels ou abregés, <span class="rig"><i>ib.</i> 26 <i>&amp;</i> 47</span><br>
+ Pourquoi la perpétuité des <i>Fiefs</i> s'est-elle plutôt établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. <span class="rig">27</span><br>
+ Prérogatives du <i>Fief</i> simple, <span class="rig"><i>ib.</i> 31</span><br>
+ Définition du <i>Fief</i> tail, conditionnel ou abregé, <span class="rig"><i>ib.</i> 32</span><br>
+ Origine de cette espece de <i>Fiefs</i>, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br>
+ La nature de ces <i>Fiefs</i> n'a pas été bien connue de Basnage, 1 vol. <span class="rig">34</span><br>
+ Les <i>Fiefs</i> ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers &amp; amovibles, <span class="rig"><i>ib.</i> 35</span><br>
+ <i>Fiefs en tail général</i>, leur définition, <span class="rig"><i>ib.</i> 36</span><br>
+ <i>Fiefs en tail spécial</i>, ce que c'étoit, <span class="rig"><i>ib.</i> 37</span><br>
+ D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les <i>Fiefs</i>, 1 vol. <span class="rig">47</span><br>
+ <i>Fiefs en tail</i> après tout espoir perdu d'avoir lignée, 1 vol. <span class="rig"> 48</span><br>
+ De quelle portion des <i>Fiefs</i> formés d'un aleu le vassal pouvoit-il disposer sans permission<br> du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">76</span><br>
+ Quand a-t-on commencé de donner en <i>Fief</i> des Rentes, des Pensions, <span class="rig"><i>ib.</i> 77</span><br>
+ <i>Fiefs de reprise</i>, raison de leur établissement, 1 vol. <span class="rig"> 93</span><br>
+ Ceux dont l'investiture se faisoit par la <i>verge</i> ou <i>bâton</i> n'étoient point des<br> <i>Fiefs</i> proprement dits, 1 vol. <span class="rig">106</span><br>
+ <i>Fiefs de pur honneur</i> inconnus en Angleterre avant la grande Charte, 1 vol. <span class="rig">131</span><br>
+ Il n'y avoit point de <i>Fiefs</i> en Angleterre avant Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ib.</i> 160</span><br>
+ Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour posséder les <i>Fiefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span><br>
+ Les <i>Fiefs</i> se distinguent entr'eux par leurs redevances, <span class="rig"><i>ib.</i> 177</span><br>
+ Ce qui regarde le <i>Fief</i> n'en dépend pas toujours, <span class="rig"><i>ib.</i> 262</span><br>
+ Le mot de <i>Fief</i> isolé s'entend toujours d'un <i>Fief</i> simple ou héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 366</span><br>
+ En quoi le <i>Fief à tail</i> différe-t-il de l'état sous condition, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br>
+ <i>Fief à tail</i> ne pouvoit être confisqué, <span class="rig"><i>ib.</i> 430</span></p>
+
+<p>FIEFFE; la distinction entre les Contrats de <i>Fieffe</i> où il y a soulte de deniers, &amp;<br> ceux qui sont chargés de rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. <span class="rig">413</span></p>
+
+<p>FIEFFERME, sa définition, 1 vol. <span class="rig">389 <i>&amp;</i> 390</span></p>
+
+<p>FIEFFEUR <i>&amp;</i> FIEFFATAIRE, 1 vol. <span class="rig">75</span></p>
+
+<p>FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de leurs autres freres, 1 vol. <span class="rig">23</span><br>
+ Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands Bénéfices &amp; aux Fiefs, 1 vol. <span class="rig">24</span><br>
+ Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder aux Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i> 25</span><br>
+ Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. <span class="rig"> 56</span><br>
+ La <i>Fille</i> mineure qui se prostituoit perdoit-elle son Fief, <span class="rig"><i>ib.</i> 416</span><br>
+ Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere lui a fait en la mariant, 1 vol. <span class="rig">342</span></p>
+
+<p>FINE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Transaction</span>.</p>
+
+<p>FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. <span class="rig">31 <i>&amp; suiv.</i></span></p>
+
+<p>FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. <span class="rig">426</span></p>
+
+<p>FORÊTS; antiquité des <i>Forêts</i> royales, 1 vol. <span class="rig">447</span><br>
+ Les particuliers avoient-ils des <i>Forêts</i> sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti de sa terre dans les <i>Forêts</i> du Roi, 1 vol. <span class="rig"> 49</span></p>
+
+<p>FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">560</span></p>
+
+<p>FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. <span class="rig">644</span></p>
+
+<p>FORMULE de Délaissemens, 1 vol. <span class="rig">513</span><br>
+ <i>Formule</i> des Endentures, <span class="rig"><i>ib.</i> 437 <i>&amp;</i> 438</span></p>
+
+<p>FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. <span class="rig">587</span></p>
+
+<p>FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">314</span></p>
+
+<p>FRANCE, sa division en Comtés &amp; Centaines sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">26</span></p>
+
+<p>FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette tenure envers le Suzerain, 1 vol. <span class="rig">606</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Aumosne</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p>
+
+<p>FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils tenus envers le Donateur &amp; les<br> Successeurs jusqu'au quatrieme degré, <span class="rig">1 vol. 211</span><br>
+ Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">212</span><br>
+ Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">38</span><br>
+ Origine de ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ses prérogatives, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quand finissoit le franc-mariage, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p>
+
+<p>FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, premier Duc de Normandie, 1 vol. <span class="rig">117</span></p>
+
+<p>FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, 1 vol. <span class="rig">352</span><br>
+ Exemple de <i>francs</i>-tenemens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 515</span></p>
+
+<p>FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. <span class="rig">318</span><br>
+ Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de leurs Freres.<br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Filles</span>.</p>
+
+<p>FUMIER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p>
+
+<h3>G</h3>
+
+<p>GAGE, <i>mort-gage</i> &amp; <i>vif-gage</i>, leur définition, 1 vol. <span class="rig">400</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Loi</span>.</p>
+
+<p>GAIVES, <i>choses gaives</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vareck</span>.</p>
+
+<p>GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. <span class="rig">340</span></p>
+
+<p>GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. <span class="rig">718</span><br>
+ Quelle étoit admise par les Capitulaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 720</span><br>
+ Différence entre la <i>garantie</i> directe &amp; la collatérale, <span class="rig"><i>ibid</i>, 731</span></p>
+
+<p>GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. <span class="rig">68</span><br>
+ Combien de sortes de <i>Gardes</i>, <span class="rig">67</span><br>
+ En quoi la <i>Garde</i> Noble &amp; la Baillie de nos Rois mineurs différent-elles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 69</span><br>
+ Quand la <i>Garde</i> avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui possédoient des Fiefs, <span class="rig"><i>ib.</i> 69</span><br>
+ Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs possesseurs d'Aleux, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quand la <i>Garde</i> des Fiefs a-t-elle commencé, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. <span class="rig">132</span><br>
+ Effets de la <i>Garde</i> Noble, <span class="rig"><i>ibid</i>, 145</span><br>
+ A quel âge commençoit-elle &amp; finissoit-elle, soit pour les mâles ou pour les femelles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 146</span><br>
+ Quel a été le modele de la <i>Garde</i>-Noble, <span class="rig"><i>ib.</i> 149</span><br>
+ La <i>Garde</i> des Eglises a précédé la <i>Garde</i> Noble, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la <i>Garde</i> des Eglises, 1 vol. <span class="rig">151</span><br>
+ Comparaison entre la <i>Garde</i> des Fiefs &amp; celle des Eglises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 158</span><br>
+ Les Filles tomboient en <i>Garde</i> au temps de Charlemagne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br>
+ Raisons de cet usage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ La <i>Garde</i> Noble privoit-elle un Pere de la <i>Garde</i> de la personne de son fils<br> mineur, héritier de son ayeul, <span class="rig"><i>ibid</i>, 171</span><br>
+ On distinguoit la <i>Garde</i> en <i>Garde en droit</i>, &amp; <i>Garde en fait</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 173</span><br>
+ Quelle différence y avoit-il entre la <i>Garde</i> Noble &amp; la <i>Garde Roturiere</i>, 1 vol. <span class="rig">188</span><br>
+ La <i>Garde</i> Noble étoit incessible, <span class="rig"><i>ibid</i>, 387</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Tutele</span>.</p>
+
+
+<p>GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">466</span><br>
+ Comment procédoit-il contre les Délinquants, <span class="rig"><i>ibid</i>, 449</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Chasse</span>.</p>
+
+<p>GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. <span class="rig">108</span><br>
+ Effets divers de ce serment, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i>
+</span></p>
+
+<p>GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">570</span><br>
+ Intitulé &amp; division ce Recueil, 2 vol. <span class="rig">1 <i>&amp;</i> 2</span><br>
+ Peut être comparé au style de Gauret, <span class="rig"><i>ib.</i> 3</span><br>
+ A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de Glanville, en Angleterre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 4</span><br>
+ A fait rassembler les formules des procédures usitées depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. <span class="rig">4</span><br>
+ Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du <i>témoignage</i>, ni de l'<i>autorité</i> de Justinien, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Usage qu'on peut faire de sa Compilation, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br></p>
+
+<p>GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. <span class="rig">596</span></p>
+
+<p>GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. <span class="rig">704</span></p>
+
+<p>GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans ses plaisirs, 1 vol. <span class="rig">447</span><br>
+ Il se repent de cette rigueur, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes,<span class="rig"> <i>ibid</i>, 361</span><br>
+ Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un monument précieux sur la distinction<br> des deux Puissances, 1 vol. <span class="rig">210</span></p>
+
+<p>GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa belle-mere, 1 vol. <span class="rig">467</span></p>
+
+<p>GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">192</span></p>
+
+<p>GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. <span class="rig">432</span></p>
+
+<p>GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">195</span><br>
+ Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal exercée sous ses Prédécesseurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 209</span><br>
+ Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses Pairs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 236</span><br>
+ Son Gouvernement fut-il despotique, <span class="rig"><i>ib.</i> 242</span><br>
+ Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une capacité reconnue, <span class="rig"><i>ib.</i> 243</span><br>
+ Force de sa Marine, 1 vol. <span class="rig">425</span><br>
+ On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: ce qu'il en faut croire, <span class="rig"><i>ib.</i> 448</span><br>
+ Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou le latin, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">514</span><br>
+ Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro sans lui donner ce nom, 2 vol. <span class="rig">126</span><br>
+ Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. <span class="rig">158</span><br>
+ Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce Conquérant, 2 vol. <span class="rig">176</span><br>
+ Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. <span class="rig">117</span><br>
+ Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, 2 vol. <span class="rig">185</span><br>
+ Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. <span class="rig">144</span><br>
+ Il institue en Angleterre la féodalité, <span class="rig"><i>ib.</i> 160 &amp; 2 vol. 191</span><br>
+ Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au commencement de son regne, 2 vol. <span class="rig">76</span><br>
+ Il donne les Comtés à titre héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 186</span><br>
+ Il reconnoît des Francs-Aleux &amp; les conserve, <span class="rig"><i>ibid</i>, 187</span><br>
+ Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 190</span><br>
+ Loix écrites en Normand par son ordre, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France pour conférer la Chevalerie, 2 vol. <span class="rig">191</span><br>
+ Forme des Chartes sous son regne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 193</span><br>
+ Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, 2 vol. <span class="rig">194</span><br>
+ Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms &amp; des armoiries, 2 vol. <span class="rig">194</span><br>
+ En établissant un Primat il met ses Ministres &amp; les Grands de ses Etats à l'abri des<br> excommunications, <span class="rig"><i>ibid</i>, 195</span><br>
+ Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<h3>H</h3>
+
+<p>HARO, son origine, 2 vol. <span class="rig">124</span><br>
+ L'établissement du <i>Haro</i> valut à Raoul, qui n'étoit pas l'Inventeur de cette formalité,<br> le titre de Législateur, 2 vol. <span class="rig">126</span><br>
+ D'où Raoul prit-il l'idée du <i>Haro</i>, 2 vol. <span class="rig">page 119</span><br>
+ Le <i>Hue</i> &amp; <i>Cri</i> des Anglois est le <i>Haro</i> Normand, 2 vol. <span class="rig">127</span><br>
+ Comparaison de ces deux usages, <span class="rig"><i>ibid</i>, 128</span></p>
+
+<p>HAUTES-JUSTICES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Evêques</span>, <span class="sc">Seigneurs</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Justice</span>.</p>
+
+<p>HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, 1 vol. <span class="rig">161</span><br>
+ Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, 1 vol. <span class="rig">243</span></p>
+
+<p>HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de la Régale, 1 vol. <span class="rig">157</span></p>
+
+<p>HÉRAUT d'Armes (cris du) avant &amp; après les combats judiciaires, 2 vol. <span class="rig">151 <i>&amp;</i> 156</span></p>
+
+<p>HERGEATE, <i>Heriet</i>, <i>Heriot</i>, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">160</span><br>
+ Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, 2 vol. <span class="rig">120 <i>&amp;</i> 121</span></p>
+
+<p>HÉRITAGE, <i>Enhéritance</i>, usage de ces termes dans les Actes de vente, 1 vol. <span class="rig">28</span><br>
+ Pourquoi la preuve par témoins des <i>Héritages</i> n'est-elle pas admise, 1 vol. <span class="rig">716</span></p>
+
+<p>HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement de la Chevalerie d'Armes sous<br> la seconde Race, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">130</span><br>
+ Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de l'Office de Maréchal, <span class="rig"><i>ib.</i> 143</span><br>
+ A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, <i>ibid</i>, aux Notes, <span class="rig">157</span></p>
+
+<p>HIDE, mesure de terre, 2 vol. <span class="rig">5</span></p>
+
+<p>HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. <span class="rig">156</span><br>
+ A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit aucun rang distingué dans les armées<br> dans le onzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">144</span></p>
+
+<p>HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. <span class="rig">101</span><br>
+ Sa définition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 107</span><br>
+ Forme de l'<i>Hommage</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 108</span><br>
+ Distinction de l'<i>Hommage</i> d'avec la Féaulté &amp; l'Investiture, <span class="rig"><i>ibid</i>, 108</span><br>
+ Antiquité de l'<i>Hommage</i> &amp; son effet, <span class="rig"><i>ib.</i> 109</span><br>
+ <i>Hommages</i> des Ecclésiastiques, étoient rares sous la premiere Race, pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i> 112</span><br>
+ Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, <span class="rig"><i>ibid</i>, 114</span><br>
+ Quel <i>Hommage</i> doivent les Abbés, <span class="rig">114 <i>&amp;</i> 115</span><br>
+ Motifs de la différence que Littleton met entre la formule d'<i>Hommage</i> des Laïcs &amp; la<br> formule de celui des Ecclésiastiques, <i>ibid</i>, 1 vol. <span class="rig">117</span><br>
+ <i>Hommage</i> des Femmes, en quelle forme, <span class="rig"><i>ib.</i> 118</span><br>
+ <i>Hommage-lige</i>, antérieur au douzieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>,</span><br>
+ aux Notes, <span class="rig">119</span><br>
+ <i>Hommage</i> du Mari &amp; de la Femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 120</span><br>
+ Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br>
+ L'<i>Hommage</i> n'est dû que pour les tenures héréditaires, 1 vol. <span class="rig">122 <i>&amp;</i> 125</span><br>
+ Caracteres distinctifs de l'<i>Hommage</i> &amp; de la Féaulté, <span class="rig"><i>ibid</i>, 125</span><br>
+ L'<i>Hommage</i> constitue le Fief sans en déterminer l'espece, <span class="rig"><i>ibid</i>, 177</span><br>
+ Force du lien que l'<i>Hommage</i> forme entre le Seigneur &amp; le Vassal, <span class="rig"><i>ibid</i>, 519</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Désaveu</span>.<br>
+ L'<i>Hommage</i> n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. <span class="rig"> 224</span><br>
+ <i>Hommage</i> d'<i>Ancêtres</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.<br>
+ Quels Fiefs peut-on tenir par cet <i>Hommage</i>, 1 vol. <span class="rig">226</span></p>
+
+<p>HOMMES <i>libres</i>, leurs droits, 1 vol. <span class="rig">6</span><br>
+ Soumis à la Jurisdiction des Comtes, <span class="rig"><i>ib.</i> 10</span><br>
+ Peine de l'<i>Homme</i> libre qui ne se présente pas au Ban, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ On accordoit le titre de Bénéficiers aux <i>Hommes</i> libres qui jouissoient d'un nombre<br> de terres suffisantes pour composer un Fief de Chevalier, <span class="rig"><i>ibid</i>, 176</span><br>
+ Priviléges de l'<i>Homme</i> libre en Angleterre, avant la Conquête, 1 vol. <span class="rig">118</span><br>
+ L'<i>Homme</i> libre s'appelloit <i>Barbare</i>, n'étoit pas noble, mais étoit capable de le devenir, 1 vol. <span class="rig">193</span><br>
+ <i>Hommes loyaux</i>, ou <i>légaux</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>.</p>
+
+<p>HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">5</span><br>
+ Quand il y en a eu d'héréditaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 2</span></p>
+
+<p>HOTCHPOT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Etimologie</span>.</p>
+
+<p>HUE &amp; <i>Cri</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Haro</span>.</p>
+
+<p>HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. <span class="rig">143</span><br>
+ Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, <span class="rig"><i>ibid</i>, 144</span></p>
+
+<p>HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. <span class="rig">119</span><br>
+ <i>Seigneurages</i>, ou Chefs des <i>Hundreds</i>, quel pouvoir avoient-ils sur ceux qui faisoient<br> partie de leur Famille, 2 vol. <span class="rig">122 <i>&amp;</i> 123</span><br>
+ L'<i>Hundred</i> étoit exempt de toute imposition au moyen de certaines Redevances<br> qu'ils payoient après le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. <span class="rig">122 <i>&amp;</i> 123</span><br>
+ On ne pouvoit passer d'un <i>Hundred</i> en un autre sans Certificat de bonnes moeurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 123</span></p>
+
+<h3>I</h3>
+
+<p>JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. <span class="rig">47</span></p>
+
+<p>JAUGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Mesures</span>.</p>
+
+<p>IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. <span class="rig">354</span></p>
+
+<p>IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. <span class="rig">425</span><br>
+ N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme libre, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p>
+
+<p>IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. <span class="rig">361</span></p>
+
+<p>INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. <span class="rig">385</span></p>
+
+<p>INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">215</span><br>
+ Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a jusqu'ici pensé, 2 vol. <span class="rig">26</span></p>
+
+<p>INDENTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Endenture</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Fait</span>.</p>
+
+<p>INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. <span class="rig">195</span></p>
+
+<p>INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. <span class="rig">499</span></p>
+
+<p>INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. <span class="rig">193</span></p>
+
+<p>INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. <span class="rig">493</span></p>
+
+<p>INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles des intestats, étoit né d'une<br> Loi très-équitable, 1 vol. <span class="rig">762</span></p>
+
+<p>INTRUSION. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p>
+
+<p>INVESTITURE, 1 vol. <span class="rig">108, 109 <i>&amp;</i> 110
+</span></p>
+
+<p>INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. <span class="rig">326
+</span></p>
+
+<p>JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">329 <i>&amp;</i> 351</span><br>
+ Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. <span class="rig">63</span></p>
+
+<p>JUGE, qualités &amp; devoirs d'un bon <i>Juge</i>, 2 vol. <span class="rig">61</span><br>
+ Leur discrétion &amp; la fidélité qu'ils doivent au Roi,<span class="rig"> <i>ibid</i>, 62</span><br>
+ Serment qu'ils prêtoient,<span class="rig"> <i>ib.</i></span></p>
+
+<p>JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere spirituelle, 1 vol. <span class="rig">209</span></p>
+
+<p>JUGEMENT, différence entre l'<i>erreur</i>, le <i>faux Jugement</i>, &amp; la <i>défaute de droit</i>, 1 vol. <span class="rig">570</span><br>
+ Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour réformer les <i>Jugemens</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 571</span></p>
+
+<p>JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. <span class="rig">425</span></p>
+
+<p>JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. <span class="rig">435 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter serment en Justice, <span class="rig"><i>ib.</i> 529</span><br>
+ <i>Jureurs</i>, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. <span class="rig">308</span><br>
+ Forme de leur serment, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Comment s'opposoit-on à leur serment, <span class="rig">585</span><br>
+ Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, <i>ibid</i>, &amp; 2 vol. <span class="rig">71</span><br>
+ Devoirs des <i>Jureurs</i>, 2 vol. <span class="rig">65, 66 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Record</span>.</p>
+
+<p>JURISDICTION des Evêques &amp; des Seigneurs. <i>Voyez</i> <span class="sc">Evêques</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Seigneurs</span>, <span class="sc">Justice</span>, <span class="sc">Echiquier</span>, <span class="sc">Cour</span>, <i>&amp;c.</i></p>
+
+<p>JUSSIONS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Préceptions</span>.</p>
+
+<p>JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit pour objet que les difficultés qui<br> s'élevoient au sujet des services qui leur étoient dûs, 1 vol. <span class="rig">104</span><br>
+ <i>Justice</i> des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, 2 vol. <span class="rig">460</span><br>
+ <i>Justice</i> (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du Duc durant le regne de Raoul &amp;<br> de ses successeurs, 1 vol. <span class="rig">228</span><br>
+ Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, 2 vol. <span class="rig">163</span><br>
+ Ce mot <i>Justice</i> signifie quelquefois redevance, condamnation, amende, 2 vol. <span class="rig">172</span><br>
+ Les Evêques &amp; les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une <i>Justice</i> économique sur leurs<br> hommes sous les deux premieres Races, <span class="rig"><i>ib. &amp; suiv.</i></span></p>
+
+<h3>K</h3>
+
+<p>KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. <span class="rig">340</span></p>
+
+<h3>L</h3>
+
+<p>LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. <span class="rig">47</span><br>
+ Précautions pour la conservation des bestiaux propres au <i>Labourage</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 48</span><br>
+ Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes destinées au labour des terres, 2 vol. <span class="rig">50</span><br>
+ Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. <span class="rig">55</span><br>
+ Moyens pour mettre à profit les pailles, <span class="rig"><i>ib.</i> 56</span><br>
+ Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Boeufs</span>, <span class="sc">Moutons</span>, <span class="sc">Fumier</span>, <i>&amp;c.</i></p>
+
+<p>LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">180 <i>&amp; suiv.</i></span></p>
+
+<p>LANGUEUR, ou <i>maladie</i>, étoit une excuse valable pour ne pas se présenter en Jugement, 1 vol. <span class="rig">135</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Infirmité</span>.<br>
+ Deux sortes de <i>Langueurs</i> ou maladies peuvent valoir d'<i>exoine</i>, 2 vol. <span class="rig">7</span></p>
+
+<p>LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. <span class="rig">21</span></p>
+
+<p>LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. <span class="rig">89</span></p>
+
+<p>LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur étoit exempt de la garde,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">132</span></p>
+
+<p>LESSEUR. <i>Voyez</i> <span class="sc">Cédant</span>.</p>
+
+<p>LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. <span class="rig">276</span><br>
+ <i>Lettres</i> de Clameur de Loi apparente; leur conformité avec le Bref <i>Præcipe quod reddat</i>, 2 vol. <span class="rig">5</span><br>
+ <i>Lettre</i> d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le modele. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span>.</p>
+
+<p>LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir de l'emploi dans les troupes,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">134</span><br>
+ Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, <span class="rig"><i>ib.</i> 135</span><br>
+ Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span></p>
+
+<p>LIBERTÉ; dans quel cas, &amp; par quels moyens le Villain la recouvroit, 1 vol. <span class="rig">271 <i>&amp;</i> 283</span><br>
+ <i>Liberté</i>; Procédure requise pour constater sa <i>Liberté</i>, 2 vol. <span class="rig">9</span></p>
+
+<p>LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">276</span></p>
+
+<p>LIGNE; les biens de la <i>Ligne</i> paternelle ne passent point à la <i>Ligne</i> maternelle,<br> <i>&amp; vice versa</i>, 1 vol. <span class="rig">16</span><br>
+ Au défaut de parens de l'une de ces <i>Lignes</i>, le Seigneur succede au Fief, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ La préférence de la <i>Ligne</i> paternelle sur la maternelle, quant aux acquêts, d'où<br> tire-t-elle son origine? 1 vol. <span class="rig">17</span><br>
+ Quand à commencé la distinction des <i>Lignes</i> à l'égard des successions, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. <span class="rig">243</span><br>
+ Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. <span class="rig">256</span><br>
+ En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous le nom de Glanville, 2 vol. <span class="rig">4</span><br>
+ Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut les bâtards des successions, <span class="rig"><i>ib.</i> 467 &amp; 468</span></p>
+
+<p>LIVERIE DE SEISIN. <i>Voyez</i> <span class="sc">Prise de Possession</span>.</p>
+
+<p>LIVRE, différence entre la <i>Livre</i> Normande &amp; Angloise au temps des Croisades, 2 vol. <span class="rig">22</span></p>
+
+<p>LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que cent <i>Livrées</i> de terre, 1 vol. <span class="rig">236</span></p>
+
+<p>LOTS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Freres</span>, <span class="sc">Soeurs</span>, <span class="sc">Partage</span>, <i>&amp;c.</i><br>
+ <i>Lots</i> faits par le sort, 1 vol. <span class="rig">322</span><br>
+ Faits verbalement, <span class="rig"><i>ib.</i> 326</span>4</p>
+
+<p>LOI <i>Salique</i>, en quoi elle differe de la <i>Loi</i> Ripuaire, en fait de successions, 1 vol. <span class="rig">17</span><br>
+ Contient l'origine de la prescription d'an &amp; jour, <span class="rig"><i>ib.</i> 489</span><br>
+ Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. <span class="rig">192</span><br>
+ Comment gageoit-on la <i>Loi</i>, &amp; quel étoit l'effet de cette Procédure, <span class="rig"><i>ib.</i> 586</span><br>
+ Ecoles pour l'étude des <i>Loix</i> sous les deux premieres Races, <span class="rig"><i>ib.</i> 601</span><br>
+ <i>Loix Angloises</i>, difficulté de les rassembler du temps de Glanville, 2 vol. <span class="rig">3</span><br>
+ <i>Loi apparente.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Lettres</span>.</p>
+
+<h3>M</h3>
+
+<p>MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin &amp; de Charlemagne, où il n'y a point<br> d'imprécations, 1 vol. <span class="rig">361</span></p>
+
+<p>MAIN <i>de Justice</i>, quel est le premier de nos Rois qui l'ait portée, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">110</span><br>
+ De quoi est-elle le symbole, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">page 161</span><br>
+ <i>Majorité</i> pour la Couronne, &amp; celle requise pour les Fiefs ont eu des motifs &amp; des<br> regles differentes, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span></p>
+
+<p>MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. <span class="rig">334</span></p>
+
+<p>MAIRE <i>du Palais</i>; ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">68</span></p>
+
+<p>MALADIE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Exoine</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Langueur</span>.</p>
+
+<p>MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. <span class="rig">252</span><br>
+ On y faisoit les principales sommations au vassal, <span class="rig"><i>ib.</i> 317</span><br>
+ Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, <span class="rig"><i>ib.</i> 318</span></p>
+
+<p>MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans après la Conquête, <span class="rig"><i>ib.</i> 586</span></p>
+
+<p>MARCHAND, <i>Statut Marchand</i>; ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">364</span><br>
+ <i>Marchand</i>, quand les associations entre <i>Marchands</i> se sont introduites en Normandie<br> &amp; en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 423</span><br>
+ Combien ces associations ont contribué aux progrès du Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 424</span><br>
+ Réglemens pour les <i>Marchands</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les deux premieres Races,<br> 1 vol. <span class="rig">424</span></p>
+
+<p>MARCHÉ, violement du droit de <i>Marché</i>; comment appellé, 1 vol. <span class="rig">314</span><br>
+ A quelle distance les <i>Marchés</i> devoient-ils être éloignés entr'eux, 2 vol. <span class="rig">140</span></p>
+
+<p>MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes par lesquels nos Rois ayent<br> confié à des Laïcs la garde des Eglises, 1 vol. <span class="rig">153</span><br>
+ Preuves tirées de <i>Marculphe</i> en faveur de la Régale, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans les deux Livres de cet Ecrivain, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules du premier Livre, <span class="rig"><i>ib.</i> 361</span><br>
+ Rapport qu'il y a entre ses Formules &amp; celles de Glanville, 2 vol. <span class="rig">15</span></p>
+
+<p>MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. <span class="rig">142</span><br>
+ La Jurisdiction,<span class="rig"> <i>ib.</i> 143</span><br>
+ Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois,<span class="rig"> <i>ib.</i></span><br>
+ Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur au 11e siecle, 1 vol. <span class="rig">144</span></p>
+
+<p>MARÉCHAL <i>des Seigneurs</i> (fonctions du) 1 vol. <span class="rig">144</span></p>
+
+<p>MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour leur <i>Mariage</i>, 1 vol. <span class="rig">39</span><br>
+ <i>Mariage</i> ou dot des filles de Rois, <span class="rig"><i>ib.</i> 158</span><br>
+ <i>Mariages</i> clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. <span class="rig">59</span><br>
+ <i>Mariage</i> fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, donne-t-il droit au vassal mineur de<br> se marier sans le consentement de son Seigneur, 1 vol. <span class="rig">164</span><br>
+ Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en se remariant, un nouveau droit de<br> <i>Mariage</i> à son Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 164</span><br>
+ Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur dont il a la garde, <span class="rig"><i>ib.</i> 168</span><br>
+ Le <i>Mariage</i> secret est bien différent des <i>Mariages</i> clandestins, <span class="rig"><i>ib.</i> 466</span><br>
+ <i>Mariage</i> (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. <span class="rig">341</span><br>
+ Dans quels degrés pouvoit-on contracter <i>Mariage</i> en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 345</span></p>
+
+<p>MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. <span class="rig">246</span><br>
+ Peut-il faire lots pour sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Étoit obligé de châtier sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br>
+ Un <i>Mari</i> fut exposé à être puni comme homicide, parce que sa femme, à qui il avoit donné<br> un soufflet, se laissa mourir de faim, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Le <i>Mari</i> pouvoit-il exercer quelques droits sur les biens de sa femme après le divorce, 1 vol. <span class="rig">594</span><br>
+ Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 695</span></p>
+
+<p>MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. <span class="rig">332</span></p>
+
+<p>MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. <span class="rig">568</span><br>
+ Poursuite du <i>Mehaing</i>, <span class="rig"><i>ib.</i>
+</span></p>
+
+<p>MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une seule <i>Mesure</i> par-tout le Royaume, 2 vol. <span class="rig">20</span><br>
+ Variété des <i>Mesures</i> dans le 9e siecle, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Police pour les <i>Mesures</i> chez les Anglo-Normands, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Mesures</i> particulieres des Seigneurs exemptes de la vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. <span class="rig">21</span><br>
+ Continence du <i>Boisseau</i> Anglois dans le 13e siecle, <span class="rig"><i>ib.</i> 22</span><br>
+ Variations des <i>Mesures</i> durant les Croisades, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. <span class="rig">5</span></p>
+
+<p>MINEUR, peut-il ester en Jugement, <span class="rig"> <i>ib.</i> 472</span><br>
+ Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, <span class="rig"><i>ib.</i> 544</span></p>
+
+<p>MISE, joindre <i>sa mise</i>; explication de ces expressions, 1 vol. <span class="rig">544</span></p>
+
+<p>MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. <span class="rig">6</span></p>
+
+<p>MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur Fondation, 1 vol. <span class="rig">205</span><br>
+ Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, <span class="rig"><i>ib.</i> 206</span><br>
+ Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la décision de leurs Procès, <span class="rig"><i>ib.</i> 267</span><br>
+ Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. <span class="rig">277</span><br>
+ Morts civilement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Ne prêtoient jamais serment, <span class="rig"><i>ib.</i> 308</span><br>
+ Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, <span class="rig"><i>ib.</i> 389</span><br>
+ Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des rigueurs au sujet de la chasse auxquelles<br> ce Prince ne s'est jamais porté, 1 vol. <span class="rig">448</span><br>
+ Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, <span class="rig"><i>ib.</i> 447</span></p>
+
+<p>MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. <span class="rig">3</span><br>
+ Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires du Roi, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">6</span><br>
+ Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely entre Gontran &amp; Childebert, <span class="rig"><i>ib.</i> 7</span><br>
+ Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. <span class="rig">8</span><br>
+ Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté de Toulouse, <span class="rig"><i>ib.</i> 27</span><br>
+ A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de puberté étoit particuliere aux Anglois,<br> 1 vol. <span class="rig">56</span><br>
+ Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles &amp; les Baillies, <span class="rig"><i>ib.</i> 68</span><br>
+ Si l'on confond les Fiefs &amp; les Bénéfices, comme le fait M. de Montesquieu, le Livre<br> des Fiefs est inintelligible, <span class="rig"><i>ib.</i> 77</span><br>
+ A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. <span class="rig">101</span><br>
+ Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu dans la discussion des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">113</span><br>
+ M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois auroient dérogé à leur magnanimité<br> en marchant à la tête des troupes du Clergé, <span class="rig"><i>ib.</i> 136</span><br>
+ Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de Clodomir, Roi d'Orléans, à leur<br> incapacité de se présenter aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span><br>
+ Son opinion à l'égard d'une double administration pour les mineurs tombés en garde, contredit<br> la Jurisprudence adoptée sous Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i> 186</span><br>
+ A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. <span class="rig">195</span><br>
+ Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, <span class="rig"><i>ib.</i> 265</span><br>
+ N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, 2 vol. <span class="rig">10</span><br>
+ Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales des Eglises &amp; des Seigneurs Laïcs, <span class="rig"><i>ib.</i> 161</span><br>
+ Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">12</span><br>
+ En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit de nos anciennes Loix, <span class="rig"><i>ib.</i> 16</span></p>
+
+<p><i>MORT D'ANCÊTRES.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span>.</p>
+
+<p>MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">57</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Paraphernal</span>.</p>
+
+<p>MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. <span class="rig">399</span><br>
+ Combien de sortes, <span class="rig"><i>ib.</i> 401</span></p>
+
+<p>MOULINS, police des <i>Moulins</i>, 1 vol. <span class="rig">311</span></p>
+
+<p>MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. <span class="rig">51</span><br>
+ Quand doit-on les tondre, <span class="rig"><i>ib.</i> 52</span></p>
+
+<p>MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. <span class="rig">469</span></p>
+
+<h3>N</h3>
+
+<p>NAMPS, nom générique qui comprend les avers &amp; les châtels, 1 vol. <span class="rig">529</span><br>
+ Où déposoit-on les <i>Namps</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 295</span></p>
+
+<p>NIEF; ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">263</span><br>
+ Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, <span class="rig"><i>ib.</i> 267</span></p>
+
+<p>NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">193</span><br>
+ Ne dépendoit que de la volonté du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 195</span></p>
+
+<p>NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de cette Province, 1 vol. <span class="rig">81</span><br>
+ Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication des Contrats d'échange, <span class="rig"><i>ib.</i> 82</span><br>
+ Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se sont-elles établies, 1 vol. <span class="rig">163</span><br>
+ D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui n'admet point la déception d'outre moitié<br> dans les Baux à fieffe, <span class="rig"><i>ib.</i> 411</span><br>
+ Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de la rente peut en décharger son fonds<br> quand elle passe à un étranger, <span class="rig"><i>ib.</i> 415</span></p>
+
+<p>NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les Cours Ecclésiastiques &amp;<br> Civiles sous Charlemagne, 1 vol. <span class="rig">394</span><br>
+ Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être <i>Notaires</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Comment étoient-ils punis pour crime de faux, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<h3>O</h3>
+
+<p>OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. <span class="rig">502</span><br>
+ <i>Obligations</i> dont l'objet est impossible ou deshonnête, sont nulles, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, 1 vol. <span class="rig">151
+</span><br>
+ Abus qu'ils font des revenus des Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i>
+</span></p>
+
+<p>OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au Droit d'Entrée, 1 vol. <span class="rig">494</span><br>
+ Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens rendus pendant son absence, 1 vol. <span class="rig">506</span></p>
+
+<p>ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. <span class="rig">456</span></p>
+
+<p>ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de l'Angleterre à cette Province,<br> 1 vol. <span class="rig">222 &amp; 267</span></p>
+
+<p>ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction des Evêques, 1 vol. <span class="rig">596</span></p>
+
+<p>OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. <span class="rig">132</span><br>
+ La conduite de l'<i>Ost</i> n'étoit point affectée à un Officier particulier sous<br> Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">144</span></p>
+
+<h3>P</h3>
+
+<p>PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. <span class="rig">326</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p>
+
+<p>PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. <span class="rig">265</span></p>
+
+<p>PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">236</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.<br>
+ Conjectures sur le nombre de 12 auquel les <i>Pairs</i> du Royaume ont été réduits, 1 vol. <span class="rig">323</span></p>
+
+<p>PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en certains degrés a varié, 1 vol. <span class="rig">212</span><br>
+ <i>Parage</i> entre le pere &amp; la fille par le franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">42</span></p>
+
+<p>PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. <span class="rig">57</span><br>
+ Sa définition, 2 vol. <span class="rig">73</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">MORGANGEBA</span>.</p>
+
+<p>PARC, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">446</span><br>
+ Quand en usage en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">315</span><br>
+ Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, que doivent-elles faire, <i>ib.</i> <span class="rig">323</span></p>
+
+<p>PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. <span class="rig">342</span></p>
+
+<p>PARJURE, sa définition, 2 vol. <span class="rig">64</span></p>
+
+<p>PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les Ducs de Normandie, 1 vol. <span class="rig">240</span><br>
+ Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls entrée, <span class="rig"><i>ibid</i>, 241</span><br>
+ Pourquoi appellé Cour des Pairs, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Combien de fois tenoit-on de <i>Parlements</i> chaque année, 1 vol. <span class="rig">242</span><br>
+ On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ibid</i>, 243</span><br>
+ Les <i>Parlements</i> différoient-ils des Assemblées générales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 584</span></p>
+
+<p>PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. <span class="rig">674</span></p>
+
+<p>PARTAGE; le <i>partage</i> du Royaume fut-il égal entre les enfans de Clovis, 1 vol. <span class="rig">18</span><br>
+ Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. 1 vol. <span class="rig">page 19</span><br>
+ Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers Rois, 1 vol. <span class="rig">320</span></p>
+
+<p>PATERNEL, (l'héritier) du côté <i>paternel</i>, préfere ceux du côté maternel en la<br> succession aux acquêts, 1 vol. <span class="rig">15</span></p>
+
+<p>PATRONAGE, Procédure sur le Bref de <i>Patronage</i>, 1 vol. <span class="rig">309</span><br>
+ Causes du droit de <i>Patronage</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. <span class="rig">310</span><br>
+ Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se maintenir au droit de <i>Patronage</i>, 1 vol. <span class="rig">558</span><br>
+ <i>Patronages</i>, étoient-ils partables, 1 vol. <span class="rig">655</span></p>
+
+<p>PATRONS; avis des <i>Patrons</i> requis pour tout ce qui concerne les Eglises qu'ils ont<br> fondées, 1 vol. <span class="rig">596</span></p>
+
+<p>PATURAGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Communauté</span>.</p>
+
+<p>PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. <span class="rig">236</span></p>
+
+<p>PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">39</span><br>
+ Consentement du <i>Pere</i> requis pour valider le Douaire de la femme de son fils mineur, 1 vol. <span class="rig">64</span></p>
+
+<p>PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit en penser, 1 vol. <span class="rig">675</span></p>
+
+<p>PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. <span class="rig">98</span></p>
+
+<p>PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">583</span><br>
+ Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les <i>Placités</i> des hommes libres, 2 vol. <span class="rig">165</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlemens</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Aire</span>.</p>
+
+<p>PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les deux premieres Races, 1 vol. <span class="rig">73</span></p>
+
+<p>PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y soumettre; comment puni, 1 vol. <span class="rig">236</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Défenseurs</span>.<br>
+ <i>Plaideur</i>, ses fonctions, <i>ibid</i>, <span class="rig">85</span></p>
+
+<p>PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">514</span></p>
+
+<p>PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">30</span></p>
+
+<p>POOTE (Gens de) 1 vol. <span class="rig">252</span></p>
+
+<p>POSSESSION, le <i>fait endent</i>, où les Actes dentelés suffisoient pour reprendre une<br> <i>possession</i> perdue, 1 vol. <span class="rig">79</span><br>
+ La prise de <i>possession</i> est-elle requise pour les tenures à termes d'ans, 1 vol. <span class="rig">79</span><br>
+ Comment se faisoit la prise de <i>possession</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 79 <i>&amp;</i> 100</span><br>
+ Prise de <i>possession</i> d'un fonds en une Ville d'un Comté suffit pour transmettre la jouissance<br> des autres fonds vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même Comté, 1 vol. <span class="rig">80</span><br>
+ <i>Possession</i> requise pour avoir le droit de faire délaissement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 514</span><br>
+ A qui appartient le droit d'envoi en <i>possession</i>, 1 vol. <span class="rig">414</span></p>
+
+<p>POURPRESTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p>
+
+<p>PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans nos anciennes Loix, 2 vol. <span class="rig">14</span></p>
+
+<p>PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, 2 vol. <span class="rig">10</span><br>
+ Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. <span class="rig">11</span><br>
+ Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. <span class="rig">13</span><br>
+ Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance qu'il y a entre les <i>Préceptions</i><br> &amp; les Lettres Royaux, 2 vol. <span class="rig">14</span><br>
+ Divers noms donnés aux <i>Préceptions</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Les Rois donnent des <i>Préceptions</i> pour l'élection des Evêques, 2 vol. <span class="rig">10</span></p>
+
+<p>PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, 1 vol. <span class="rig">250
+</span><br>
+ Il n'y a point de <i>prescription</i> contre le Roi, <span class="rig"><i>ibid</i>, 258
+</span><br>
+ D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de <i>prescription</i> entre cohéritiers, <span class="rig"><i>ibid</i>, 328
+</span><br>
+ <i>Prescription</i> d'an &amp; jour, son origine, 1 vol. <span class="rig">489
+</span><br>
+ Origine de la quadragénaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 491
+</span></p>
+
+<p>PRESENTEMENT pour <i>Présentation</i>.<br>
+ Formule du Bref de derniere <i>Présentation</i>, 1 vol. <span class="rig">309</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Patronage</span>.</p>
+
+<p>PREVOSTÉ, origine du service de <i>Prevôté</i>, 1 vol. <span class="rig">5</span></p>
+
+<p>PREVOST <i>d'une Seigneurie</i>, en quoi consistoit son Office, 2 vol. <span class="rig">45</span><br>
+ Office du <i>Prévôt</i>, en quoi il consistoit dans les Seigneuries particulieres, 2 vol. <span class="rig">46</span></p>
+
+<p>PREUVE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.<br>
+ <i>Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage
+par Témoins</i>, 1. vol. page <span class="rig">716</span><br>
+ Danger de la <i>preuve</i> par deux Témoins dans les Procédures criminelles.<br> <i>V.</i> <span class="sc">Question</span>.</p>
+
+<p>PRISE de <i>possession</i> essentielle pour la validité des dons, 1 vol. <span class="rig">356</span><br>
+ Comment se faisoit, <span class="rig"><i>ib.</i> 378</span><br>
+ Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre une <i>possession</i> perdue, <span class="rig"><i>ibid</i>, 551</span></p>
+
+<p>PRISON, excuse ou exoine pour cause de <i>prison</i>, étoit valable, 1 vol. <span class="rig">499</span><br>
+ Quand un Accusé meurt en <i>prison</i> par la négligence ou la conduite trop dure du Concierge,<br> celui-ci est réputé homicide, 1 vol. <span class="rig">767</span></p>
+
+<p>PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux personnes, 1 vol. <span class="rig">518 <i>&amp;</i> 519</span><br>
+ En combien de cas cette liaison, cette correspondance a-t-elle lieu selon la Loi, <span class="rig"><i>ib.</i> 526</span></p>
+
+<p>PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises pour l'instruction des Crimes, 1 vol. <span class="rig">502</span><br>
+ Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, <i>ibid</i>, <span class="rig">504</span><br>
+ Anciennes manieres de procéder civilement dans les affaires personnelles ou réelles en<br> Normandie &amp; en Angleterre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 528</span><br>
+ <i>Procédures</i> que l'on faisoit en conséquence des Brefs Anglo-Normands, semblables à celles<br> prescrites par les Capitulaires de nos Rois, 2 vol. <span class="rig">9</span><br>
+ <i>Procédures</i> sur un droit de Présentation litigieux, 1 vol. <span class="rig">596 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Où se portoit la contestation sur ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. <span class="rig">185</span></p>
+
+<p>PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">31</span></p>
+
+<h3>Q</h3>
+
+<p>QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. <span class="rig">8</span></p>
+
+<p>QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires &amp; dans les Coutumes Anglo-Normandes,<br> 1 vol. <span class="rig">576</span></p>
+
+<p>QUESTION, argumens contre l'usage de la <i>Question</i> dans les Procédures criminelles, 1 vol. <span class="rig">503</span><br>
+ Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un crime de lèze-Majesté pour abreger<br> les douleurs de la <i>Question</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 504</span><br>
+ Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui résulte de la <i>Question</i>, 1 vol. <span class="rig">504</span></p>
+
+<h3>R</h3>
+
+<p>RACE; sous la premiere <i>Race</i> &amp; au commencement de la seconde, les Seigneurs ne donnoient<br> des Fiefs qu'à des personnes Nobles &amp; qui avoient des Emplois militaires, 1 vol. <span class="rig">37</span></p>
+
+<p>RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. <span class="rig">121</span><br>
+ <i>Raoul</i>, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour les Evêques, 1 vol. <span class="rig">117</span><br>
+ Il rétablit en Normandie la subordination, <span class="rig"><i>ibid</i>, 121</span><br>
+ Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de son Duché à venir reprendre<br> leurs possessions, <span class="rig"><i>ibid</i>, 177</span><br>
+ Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. <span class="rig">119</span><br>
+ A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur les chemins, 2 vol. <span class="rig">125</span><br>
+ Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. <span class="rig">197 <i>&amp;</i> 198</span><br>
+ Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. <span class="rig">425</span></p>
+
+<p>RAPIN <i>de Thoiras</i> contredit par Polydore Vergile sur l'antiquité du droit qu'ont les Anglois<br> d'être jugés par leurs Pairs, 1 vol. <span class="rig">236</span><br>
+ Son erreur sur le sens de ces termes: <i>mort d'Ancêtre</i>.<br><i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> de <i>mort d'Ancêtres</i>.</p>
+
+<p>RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. <span class="rig">244</span></p>
+
+<p>RAPT, peine de ce crime, 1 vol. <span class="rig">568</span></p>
+
+<p>RECORD du Douaire, 1 vol. <span class="rig">60</span><br>
+ <i>Record.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Cour</span>.<br>
+ Quand se pratiquoit le <i>Record</i>, 1 vol. <span class="rig">223</span><br>
+ Différence entre le <i>Record</i> fait en présence du Roi &amp; celui fait en présence des Juges seulement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes à discussion, <span class="rig"><i>ib.</i> 16</span><br>
+ Modele d'un <i>Record</i>, 1 vol. <span class="rig">230</span><br>
+ On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. <span class="rig">574</span><br>
+ <i>Record</i> des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, <i>&amp;</i> 2 vol. <span class="rig">67</span></p>
+
+<p>RECOUSSE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Bref</span>.<br>
+ Effets de la <i>Recousse</i>, 1 vol. <span class="rig">622</span>
+
+<p>REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">page 190</span></p>
+
+<p>RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. <span class="rig">194 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le Conquérant en faveur du droit de<br> <i>Régale</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 157</span><br>
+ Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la <i>Régale</i> au véritable esprit de son institution, <span class="rig"><i>ibid</i>, 157</span><br>
+ Henry I. abolit-il la <i>Régale</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 227 </span><br>
+ <i>&amp;</i> 2 vol. <span class="rig">232 <i>&amp;</i> 233</span></p>
+
+<p>RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. <span class="rig">68</span></p>
+
+<p>REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, 1 vol. <span class="rig">7</span></p>
+
+<p>RELÉAS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Délais</span> <i>ou</i> <span class="sc">Délaissement</span>.</p>
+
+<p>RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">161</span><br>
+ Taux du <i>Relief</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 169 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ <i>Relief</i>, quel <i>Relief</i> paye le Socage, 1 vol. <span class="rig">189</span><br>
+ Faute de payer le <i>Relief</i>, le Seigneur se saisit du Fief, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Différence qu'il y a entre le <i>Relief</i> &amp; l'<i>Hergeate</i> ou <i>Heriet</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Hergeate</span>.</p>
+
+<p>REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. <span class="rig">683</span></p>
+
+<p>REMITTER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Restitution</span>.</p>
+
+<p>RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. <span class="rig">342</span></p>
+
+<p>RENTE seche, répond à nos <i>Rentes</i> purement hypotéques, 1 vol. <span class="rig">626</span><br>
+ <i>Rente</i>-service, sa nature; 1 vol. <span class="rig">183</span><br>
+ Combien de sortes de <i>Rentes</i>,<span class="rig"><i>ibid</i>, 291</span><br>
+ Pour quelles <i>Rentes</i> pouvoit-on saisir les fonds, 1 vol. <span class="rig">292 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ On étoit dessaisi des <i>Rentes</i> par quatre moyens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 312 <i>&amp;</i> 313</span><br>
+ Qui peut imposer des <i>Rentes</i> sur des fonds, <span class="rig"><i>ibid</i>, 413</span></p>
+
+<p>REPLEVINE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span>.</p>
+
+<p>RÉPONDANT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Curateur</span>.<br>
+ Cas où on ne peut plaider que par un <i>Répondant</i>, 1 vol. <span class="rig">273 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, 1 vol. <span class="rig">277 <i>&amp;</i> 278</span></p>
+
+<p>REPROCHES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Saons</span>.</p>
+
+<p>RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle son origine, 1 vol. <span class="rig">94</span><br>
+&amp; aux Notes, même page.</p>
+
+<p>RESTITUTION, dans quel cas a lieu, <span class="rig">684 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ La Femme a-t-elle le bénéfice de la <i>Restitution</i> contre une Transaction faite par<br> son Mari, 1 vol. <span class="rig">693</span></p>
+
+<p>RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie du temps de Guillaume le Conquérant,<br> 1 vol. <span class="rig">256</span><br>
+ Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Comment le <i>Retrait</i> a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 257</span><br>
+ Formalités du <i>Retrait</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 257</span></p>
+
+<p>RÉVERSION &amp; <i>Remainder</i>; différence de ces deux mots, 1 vol. <span class="rig">683</span></p>
+
+<p>ROBERIE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vol</span>.</p>
+
+<p>ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, 1 vol. <span class="rig">192</span><br>
+ <i>Romain possesseur</i>, avoit-il les priviléges des hommes libres, 1 vol. <span class="rig">193</span></p>
+
+<p>ROUILLÉ.
+ Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient dû prendre plutôt<br> pour guide les Traités Anglo-Normands que les Notes de cet Auteur, 2 vol. <span class="rig">18</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Coutumier</span>.</p>
+
+<p>ROI. <i>Voyez</i> <span class="sc">Droits du Roi</span>, <span class="sc">Domaine</span>.<br>
+ Nos <i>Rois</i> changeoient quelquefois les Terres fiscales en Aleux, 1 vol. <span class="rig">192</span><br>
+ Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon que les nécessités publiques l'exigent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 206</span><br>
+ Ont seuls droit de donner en franche-aumône, <span class="rig"><i>ibid</i>, 207</span><br>
+ Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, <span class="rig"><i>ibid</i>, 205</span><br>
+ Les fils de nos premiers <i>Rois</i> jouissoient de leurs Appanages à titre de Souveraineté, &amp;<br> ils portoient le nom de <i>Roi</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 212</span><br>
+ Nos <i>Rois</i> modifioient à leur gré les possessions des Evêques dont on leur demandoit la<br> confirmation, 1 vol. <span class="rig">215</span><br>
+ Cour du <i>Roi</i>, faisoit seule les Loix, 1 vol. <span class="rig">231</span><br>
+ Le <i>Roi</i> choisit les Commissaires qu'il députe en chaque Province pour l'élection des<br> Centeniers &amp; des Echevins, <span class="rig"><i>ibid</i>, 241</span><br>
+ Effet des Préceptions Royales. <i>Voyez</i> <span class="sc">Préceptions</span>.<br>
+ Précautions qu'un <i>Roi</i> doit prendre en choisissant des Juges, 2 vol. <span class="rig">61</span><br>
+ Nos <i>Rois</i> recevoient ordinairement le serment de fidélité des Leudes, 1 vol. <span class="rig">111</span><br>
+ Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir le serment, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">page 161</span><br>
+ Cas où les Lettres d'abolition que les <i>Rois</i> accordoient n'empêchoient pas la<br> confiscation des Biens du coupable, <span class="rig"><i>ibid</i>, 416</span><br>
+ Sur quoi est fondé le droit que nos <i>Rois</i> ont sur les Fiefs des Mineurs qui en possedent<br> un relevant de la Couronne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 514</span><br>
+ Ordre observé dans leurs Cours de Justice, <span class="rig"><i>ibid</i>, 584</span><br>
+ Nos <i>Rois</i> n'ont jamais tiré <i>du fond de leur naturel</i> des usages tyranniques, 2 vol. <span class="rig">13</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Domaines</span>.</p>
+
+<h3>S</h3>
+
+<p>SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de <i>Reproches</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">498</span></p>
+
+<p>SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de <i>Sceau</i>, 1 vol. <span class="rig">236</span><br>
+ Punition de ceux qui les faussoient, <span class="rig"><i>ibid</i>, 440</span><br>
+ De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 441</span></p>
+
+<p>SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">110</span><br>
+ Différence entre l'Investiture par le <i>Sceptre</i>, &amp; l'Investiture par la Verge, <span class="rig"><i>ibid</i>, 111</span></p>
+
+<p>SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. <span class="rig">29</span><br>
+ Ils copient en tout le Souverain, <span class="rig"><i>ibid</i>, 114</span><br>
+ Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux qui se marient, 1 vol. <span class="rig">159</span><br>
+ Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la rareté ou l'abondance des hommes<br> de leur ressort, 1 vol. <span class="rig">163</span><br>
+ Quel est le vrai <i>Seigneur</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 532</span><br>
+ Pouvoient-ils renoncer à la directité, <span class="rig"><i>ibid</i>, 532</span><br>
+ Le <i>Seigneur</i> devoit-il <i>acquittement</i> ou garantie à son Vassal pour la Tenure en<br> Franche-aumône, <span class="rig"><i>ibid</i>, 606</span><br>
+ Les <i>Seigneurs</i> n'ont pu jouir du droit d'<i>Amortissement</i> que par usurpation, 1 vol. <span class="rig">215</span><br>
+ Peine qu'encourent les <i>Seigneurs</i> qui refusent au Vassal la protection qu'ils lui doivent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 217</span><br>
+ Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, <span class="rig"><i>ibid</i>, 219</span><br>
+ En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite pour que le <i>Seigneur</i> soit délié<br> de ses obligations envers son Vassal, 1 vol. <span class="rig">222</span><br>
+ <i>Seigneurs</i> Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la Seigneurie; pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie par droit &amp; celui qui n'en jouit<br> qu'en vertu d'un transport, <span class="rig"><i>ib.</i> 225</span><br>
+ <i>Seigneur</i> qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut saisir le Fief, 1 vol. <span class="rig">226</span><br>
+ Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, <span class="rig"><i>ib.</i> 255</span><br>
+ Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, <span class="rig"><i>ib.</i> 263</span><br>
+ <i>Seigneur</i> qui vouloit combattre son vassal devoit lui remettre son hommage, <span class="rig"><i>ib.</i> 264</span><br>
+ Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à l'Action que ce dernier avoit intentée<br> contre lui, <span class="rig"><i>ib.</i> 269</span><br>
+ Ne peut outrager son villain jusqu'à le <i>méhaigner</i>, 1 vol. <span class="rig">271</span><br>
+ Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses villains, 1 vol. <span class="rig">284</span><br>
+ Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné à une peine capitale, ou qui étoit<br> décédé sans postérité, <i>ib.</i> <span class="rig">416</span><br>
+ Que devoit-il prouver en reclamant son villain, <span class="rig"><i>ib.</i> 608</span><br>
+ Ne pouvoit transporter les services militaires de ses vassaux à un autre Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 614</span></p>
+
+<p>SEIGNEURAGES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Hundreds</span>.</p>
+
+<p>SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. <span class="rig">240</span><br>
+ <i>Senéchal</i> des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, 2 vol. <span class="rig">34 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ Les <i>Senéchaux</i>, tenoient les comptes des autres Officiers, <span class="rig"><i>ib.</i> 60</span></p>
+
+<p>SERF, ses obligations, 1 vol. <span class="rig">193</span><br>
+ Les Laboureurs étoient-ils tous <i>Serfs</i> à la fin de la deuxieme Race, 1 vol. <span class="rig">195</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Villain</span>.</p>
+
+<p>SERGENTERIE (grande) ses priviléges &amp; ses charges, 1 vol. <span class="rig">227 <i>&amp;</i> 228
+</span><br>
+ Combien d'especes de <i>Sergenterie</i>, &amp; diversité de leurs fonctions, <span class="rig"><i>ib.</i>
+</span><br>
+ Quel relief doit la <i>grande Sergenterie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">229
+</span><br>
+ Où les tenans par <i>grande Sergenterie</i> doivent-ils faire leur service, <span class="rig"><i>ib.</i>
+</span><br>
+ <i>Petite Sergenterie.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p>
+
+<p>SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">5</span><br>
+ Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. <span class="rig">34</span></p>
+
+<p>SERMENS des combattans, 1 vol. <span class="rig">155 <i>&amp;</i> 266</span><br>
+ Trois sortes de <i>Sermens</i>, 2 vol. <span class="rig">64.</span><br>
+ Devoirs de ceux qui prêtent <i>Serment</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>, <span class="sc">Combats</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Témoins</span>.<br>
+ Les Moines prêtoient-ils <i>Serment</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Moines</span>.</p>
+
+<p>SERVICE; tenure par Divin <i>Service</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.<br>
+ <i>Service</i> Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. <span class="rig">317</span><br>
+ Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur les <i>Services</i> militaires de son vassal, <span class="rig"><i>ib.</i> 614.</span><br>
+ Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres de leurs <i>Services</i> militaires,<br> 1 vol. <span class="rig">37</span></p>
+
+<p>SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. <span class="rig">8</span></p>
+
+<p>SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé <i>Marcheta</i>, 1 vol. <span class="rig">332</span></p>
+
+<p>SOCAGE, distinction entre le <i>Socage</i> &amp; l'<i>Escuage</i>, entre les Fiefs de Chevalier<br> &amp; le <i>Socage</i>, 1 vol. <span class="rig">181 <i>&amp;</i> 182</span><br>
+ Garde en <i>Socage</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tutele</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p>
+
+<p>SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. <span class="rig">317</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Filles</span>.</p>
+
+<p>SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. <span class="rig">322</span></p>
+
+<p>SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">192</span></p>
+
+<p>STERLING, son poids, 1 vol. <span class="rig">310</span></p>
+
+<p>SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix Anglo-Normandes, <i>ib.</i> 1 vol. <span class="rig">12</span><br>
+ L'abus d'admettre en concurrence les consanguins &amp; les utérins pour succéder aux Acquêts<br> est-il ancien, <span class="rig"><i>ib.</i> 13</span><br>
+ <i>Succession</i> aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au préjudice du pere, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Succession</i> aux Propres, 1 vol. <span class="rig">14</span><br>
+ D'où sont venues les différentes regles établies pour les <i>Successions</i> dans chaque Province<br> du Royaume, 1 vol. <span class="rig">17</span></p>
+
+<h3>T</h3>
+
+<p>TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. <span class="rig">271</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Composition</span>.</p>
+
+<p>TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. <span class="rig">221</span><br>
+ Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre qu'en France; pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i> 505</span><br>
+ Danger de l'influence que deux <i>Témoins</i> ont sur les Jugemens criminels en France, 1 vol. <span class="rig">502</span><br>
+ Maux que les faux <i>Témoins</i> ont occasionnés, <span class="rig"><i>ib.</i> 503</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>.</p>
+
+<p>TENURE par <i>Escuage</i>; ses priviléges, ses bornes &amp; ses effets, 1 vol. <span class="rig">139, 140 <i>&amp; suiv.</i></span><br>
+ En Fief simple, en Fief tail, en Douaire.<br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Fiefs simples</span>, <span class="sc">Fiefs tail</span>, <span class="sc">Douaires</span>, <i>&amp;c.</i>
+ <i>Tenure</i> en commun, 1 vol. <span class="rig">63</span><br>
+ A terme de vie, <span class="rig"><i>ib.</i> 75</span><br>
+ A terme d'ans, <span class="rig"><i>ib.</i> 78</span><br>
+ A volonté, <span class="rig"><i>ib.</i> 87</span><br>
+ Est-on obligé de quitter la <i>Tenure</i> à volonté incontinent après l'ordre du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">87</span><br>
+ Quelle espece de <i>Tenure</i> s'appelloit <i>Fief en l'air</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 88</span><br>
+ <i>Tenure</i> par copie, 1 vol. <span class="rig"> 91</span><br>
+ Cette <i>Tenure</i> ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait été auparavant restituée<br> au Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 92</span><br>
+ Combien de sortes de <i>Tenures</i> par copie, <span class="rig"><i>ibid</i>.</span><br>
+ Etoient-elles héréditaires, 1 vol. <span class="rig">97</span><br>
+ Différence entre la <i>Tenure</i> à volonté &amp; la <i>Tenure</i> par copie, <span class="rig"><i>ib.</i> 98</span><br>
+ <i>Tenure</i> par la verge, <span class="rig"><i>ib.</i> 100</span><br>
+ <i>Tenure selon l'usage</i> des Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">104</span><br>
+ Pourquoi les <i>Tenures</i> de Garennes &amp; autres droits de cette espece sont-elles appellées<br> <i>Tenures de Dignité</i> dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">119</span><br>
+ <i>Tenure</i> par service de Chevalier, 1 vol. <span class="rig">145</span><br>
+ Quelles <i>Tenures</i> doivent le Relief, <span class="rig"><i>ib.</i> 170</span><br>
+ <i>Tenure</i> en Socage, sa définition, <span class="rig"><i>ib.</i> 175</span><br>
+ Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de la nature des <i>Tenures</i> en<br> Socage, 1 vol. <span class="rig">page 185</span><br>
+ <i>Tenure</i> en Franche-aumône, <span class="rig"><i>ib.</i> 200</span><br>
+ <i>Tenure</i> par Service Divin, en quoi differe-t-elle de la <i>Tenure</i> en Franche aumône, 1 vol. <span class="rig">208 <i>&amp;</i> 210</span><br>
+ <i>Tenure</i> par Hommage d'Ancêtres, <span class="rig"><i>ib.</i> 218</span><br>
+ A quoi cette <i>Tenure</i> oblige-t-elle les Seigneurs, <span class="rig"><i>ib.</i> 219</span><br>
+ <i>Tenure</i> par grande Sergenterie. <i>Voyez</i> <span class="sc">Sergenterie</span>.<br>
+ <i>Tenure</i> par Cornage, 1 vol. <span class="rig">230</span><br>
+ <i>Tenure</i> par petite Sergenterie, <span class="rig"><i>ib.</i> 233</span><br>
+ Cette <i>Tenure</i> releve du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ <i>Tenure</i> en Bourgage, <span class="rig"><i>ib.</i> 234.</span><br>
+ En Villenage, <span class="rig"><i>ib.</i> 251</span><br>
+ Par Elégit, <span class="rig"><i>ib.</i> 364</span><br>
+ En commun, <span class="rig"><i>ib.</i> 365</span></p>
+
+<p>TERRES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p>
+
+<p>TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. <span class="rig">180</span></p>
+
+<p>TESTAMENT; exécuteurs des <i>Testamens</i> ont-ils la garde des mineurs, 1 vol. <span class="rig">186</span><br>
+ Celui qui mouroit sans faire <i>Testament</i> étoit réputé mort excommunié, 1 vol. <span class="rig">280</span><br>
+ Que pouvoit-on donner par <i>Testament</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 203</span><br>
+ Formalités des <i>Testamens</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 360</span><br>
+ Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions de ceux qui n'avoient pas fait<br> <i>Testament</i>, 1 vol. <span class="rig">362</span><br>
+ Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit de ses dernieres dispositions, <span class="rig"><i>ib.</i> 588</span></p>
+
+<p>THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de ces mots: <i>Commendatio &amp; prestatio<br> fidei</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">112</span><br>
+ L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile d'Epaone, est-elle juste, <span class="rig"><i>ib.</i> 598</span><br>
+ Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une des Formules de Marculphe, 1 vol. <span class="rig">708</span><br>
+ Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait dire que les séculiers peuvent donner<br> aux Eglises par <i>Testament, sans bornes &amp; sans mesure</i>, 1 vol. <span class="rig">203</span><br>
+ Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché d'en saisir l'esprit, <span class="rig"><i>ib.</i> 204</span><br>
+ Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée dans les Actes, <i>sauf les immunités<br> de l'Eglise</i>, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu<br> cet Auteur, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">209</span><br>
+ <i>Thomassin</i> explique mal un Capitulaire relativement à la disposition des biens appartenans<br> aux Abbés, <span class="rig"><i>ib.</i> 368</span></p>
+
+<p>TON LIEU; en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. <span class="rig">424</span><br>
+ Quelles personnes en étoient exemptes, <span class="rig"><i>ib.</i> 415</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Impôts</span>.</p>
+
+<p>TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. <span class="rig">493</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Interruption</span>.</p>
+
+<p>TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture des Contrats l'est maintenant en<br> Normandie, 1 vol. <span class="rig">89</span></p>
+
+<p>TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre leurs Aleux, au Roi &amp;<br> aux Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">34</span><br>
+ Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le mariage de ses soeurs, <span class="rig"><i>ib.</i> 159</span></p>
+
+<p>TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. <span class="rig">574</span><br>
+ Formules des <i>Transactions</i> passées en la Cour du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 656</span></p>
+
+<p>TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. <span class="rig">611</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Attournement</span>.
+ Quels services ne peuvent être transportés.
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Service</span>.</p>
+
+<p>TRÉPAS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Action de Trépasse</span>.</p>
+
+<p>TRIBUTS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Cens</span>.</p>
+
+<p>TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a Vavassorie &amp; le Socage, 1 vol. <span class="rig">178</span><br>
+ Regles anciennes pour les <i>Tuteles</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 183</span><br>
+ Variation des regles des <i>Tuteles</i> après l'hérédité des Fiefs, &amp; sous Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i> 185</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Garde</span>.</p>
+
+<h3>V</h3>
+
+<p>VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils point du <i>Vareck</i><br>
+ en Normandie, 2 vol. <span class="rig">18</span><br>
+ La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne peut être forcé de reconnoître<br> son nouveau Seigneur que par un Bref du Roi, 1 vol. <span class="rig">614</span></p>
+
+<p>VAVASSORIE, ce que c'est, &amp; de combien d'especes en reconnoissoit-on, <i>ib.</i> 1 vol. <span class="rig">178</span></p>
+
+<p>VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban ait tenu à Thierry le discours<br> que Grégoire de Tours a attribué à ce Prince, 1 vol. <span class="rig">19
+</span><br>
+ Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder à la Couronne, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">21
+</span><br>
+ Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol <span class="rig">151
+</span><br>
+ Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, <span class="rig"><i>ib.</i> 467
+</span><br>
+ Il a de fausses idées sur la Monarchie &amp; le despotisme, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">195
+</span><br>
+ Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, &amp; l'établissement des Commissaires pour la<br> correction des Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à cette époque,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">236
+</span><br>
+ A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des Combats judiciaires, 2 vol. <span class="rig">264</span></p>
+
+<p>VENTE; formalités requises pour transmettre la possession des fonds vendus, 1 vol. 484
+ <i>Vente</i> faite par un chef de Monastere des biens qui en dépendent est nulle, <i>ib.</i> 643
+ A quelles personnes les <i>Ventes</i> de fonds étoient-elles interdites, <i>ib.</i> 668</p>
+
+<p>VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">425</span></p>
+
+<p>VERGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Baton</span>.</p>
+
+<p>VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. <span class="rig">6
+</span><br>
+ Progrès de leur autorité, <span class="rig"><i>ib.</i> 324
+</span></p>
+
+<p>VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">52</span><br>
+ Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. <span class="rig">53</span></p>
+
+<p>VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure étoit villaine à cause de<br> sa personne, 1 vol. <span class="rig">181</span><br>
+ <i>Villain regardant</i> &amp; <i>Villain en gros</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 259</span><br>
+ Enfans du <i>Villain</i>, dont la mere est libre, sont <i>Villains</i>, 1 vol. <span class="rig">263</span><br>
+ Il pouvoit être exécuteur testamentaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 268</span><br>
+ Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur qui s'emparoit des biens du testateur, <span class="rig"><i>ib.</i> 269</span><br>
+ Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour violence, 1 vol. <span class="rig">272</span><br>
+ S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le<br> retenir à son service? 1 vol. <span class="rig">281</span><br>
+ Devoit le Droit de Chevage, <span class="rig"><i>ib.</i> 608</span><br>
+ Ne doit point de Relief, 2 vol. <span class="rig">122</span><br>
+ Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. <span class="rig">253</span><br>
+ Qu'est-ce qui constituoit le <i>Villain</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 254</span><br>
+ Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, 1 vol. <span class="rig">264</span><br>
+ Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, 1 vol. <span class="rig">282</span><br>
+ Comment l'affranchissoit-on, <span class="rig"><i>ib.</i> 283</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Nief</span> <i>&amp;</i> <span class="sc">Batard</span>.</p>
+
+<p>VILLE. Juges des <i>Villes</i>, par qui institués, 1 vol. <span class="rig">485</span><br>
+ Toute <i>Ville</i> n'a pas le privilége des Bourgs.<br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Bourgeoisie</span>.</p>
+
+<p>VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. <span class="rig">176</span><br>
+ Sa définition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 251</span><br>
+ Les hommes libres peuvent tenir des terres en <i>Villenages</i> sans être Villains, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p>
+
+<p>VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. <span class="rig">561.</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Combats</span>.</p>
+
+<p>VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles avoient de succéder par la Loi<br> Salique, 1 vol. <span class="rig">26</span><br>
+ Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, a exempté les Eglises de la<br> Régale, 1 vol. <span class="rig">157</span></p>
+
+<p>VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient préjudice en son absence, 1 vol. <span class="rig">499</span></p>
+
+<p>USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. <span class="rig">424</span><br>
+ L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. <span class="rig">400</span></p>
+
+<p>USURPATION. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p>
+
+<p>UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. <span class="rig">274
+</span><br>
+ Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. <span class="rig">275</span><br>
+ Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur l'<i>Utlage</i>, quoique le Roi lui<br> eût accordé sa grace, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br>
+ Diverses significations de ce mot. <i>Voyez</i> <span class="sc">Banni</span>.</p>
+
+<p>VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. <span class="rig">221 <i>&amp;</i> 392</span><br>
+ <i>Vue</i> de Femme deshonorée, <span class="rig"><i>ibid</i>, 268</span><br>
+ <i>Vue</i> de plaie, 1 vol. <span class="rig"> 392</span><br>
+ Forme du Bref qui ordonne les <i>vues</i>, 2 vol. <span class="rig">8</span><br>
+ <i>Voyez</i> <span class="sc">Brefs</span>.</p>
+
+<h3>W</h3>
+
+<p>WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut pas beaucoup servir aux Anglois pour<br> l'interprétation de leurs Coutumes, 2 vol. <span class="rig">177</span></p>
+<br>
+<p class="mid"><i>Fin de la Table des Matières.</i> </p>
+
+</div>
+
+
+<br><br>
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées
+dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS ***
+
+***** This file should be named 32298-h.htm or 32298-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+ http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/
+
+Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque
+and the Online Distributed Proofreading Team at
+http://www.pgdp.net (This file was produced from images
+generously made available by The Internet Archive/Canadian
+Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties. Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research. They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States. If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed. Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work. You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change. If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges. If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form. However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+ the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+ you already use to calculate your applicable taxes. The fee is
+ owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+ has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+ Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments
+ must be paid within 60 days following each date on which you
+ prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+ returns. Royalty payments should be clearly marked as such and
+ sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+ address specified in Section 4, "Information about donations to
+ the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+ you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+ does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+ License. You must require such a user to return or
+ destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+ and discontinue all use of and all access to other copies of
+ Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+ money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+ electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+ of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+ distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation. The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund. If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations. Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+ Dr. Gregory B. Newby
+ Chief Executive and Director
+ gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+ http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/32298-h/images/001.png b/32298-h/images/001.png
new file mode 100644
index 0000000..bbeca58
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/001.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/002.png b/32298-h/images/002.png
new file mode 100644
index 0000000..b6daa12
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/002.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/003.png b/32298-h/images/003.png
new file mode 100644
index 0000000..6eca765
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/003.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/004.png b/32298-h/images/004.png
new file mode 100644
index 0000000..c6fdfa0
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/004.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/005.png b/32298-h/images/005.png
new file mode 100644
index 0000000..b1db2d5
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/005.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/006.png b/32298-h/images/006.png
new file mode 100644
index 0000000..a77c3da
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/006.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/d-rule.png b/32298-h/images/d-rule.png
new file mode 100644
index 0000000..64f308a
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/d-rule.png
Binary files differ
diff --git a/32298-h/images/s-rule.png b/32298-h/images/s-rule.png
new file mode 100644
index 0000000..acc2cae
--- /dev/null
+++ b/32298-h/images/s-rule.png
Binary files differ
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..f053bd8
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #32298 (https://www.gutenberg.org/ebooks/32298)