diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 32298-8.txt | 24643 | ||||
| -rw-r--r-- | 32298-8.zip | bin | 0 -> 430265 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h.zip | bin | 0 -> 522813 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/32298-h.htm | 29307 | ||||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/001.png | bin | 0 -> 8999 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/002.png | bin | 0 -> 7398 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/003.png | bin | 0 -> 23463 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/004.png | bin | 0 -> 8314 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/005.png | bin | 0 -> 4109 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/006.png | bin | 0 -> 5490 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/d-rule.png | bin | 0 -> 212 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/s-rule.png | bin | 0 -> 206 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
15 files changed, 53966 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/32298-8.txt b/32298-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5cf0cf5 --- /dev/null +++ b/32298-8.txt @@ -0,0 +1,24643 @@ +The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans +les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II + +Author: David Houard + +Editor: Thomas Littleton + +Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298] + +Language: French + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + + + + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + + + + + + + + + +ANCIENNES +_LOIX_ +DES FRANÇOIS, +_OU_ +ADDITIONS AUX REMARQUES +_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_. +RECUEILLIES PAR LITTLETON; + +_AVEC les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire +& de Jurisprudence traités dans ces Remarques._ + +Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie +des Inscriptions & Belles-Lettres. + + _Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;_ + _Et ducem sequar manibus pedibusque._ + Skénée. + +NOUVELLE ÉDITION. + +_TOME SECOND._ + +[Illustration] + +_A ROUEN_, +Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie. +_Et se trouve à Paris,_ +Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande. + +M. DCC. LXXIX. + +_AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI._ + + + + +====================================================================== + +_TABLE_ +DES +DIFFERENTES PIECES +_CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME._ + +---------------------------------------------------------------------- + +_NOTICE du Livre connu sous le nom de Glanville_, page 1 + +_USAGE que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton, +pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence +& de la Coutume de Normandie_, 16 + +_PIECES justificatives des Remarques du premier Volume_, 75 + +_LOIX & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois +après sa Conquête_, 76 + +_OBSERVATIONS sur les Loix d'Edouard le Confesseur_, 118 + +_RÉFLEXIONS sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de +Wilkins_, 176 + +Domini HENRICI SPELMANNI. Codex Legum veterum Statutorum +Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque +ad annum nonum Henrici III, edita sunt, 180 + +_DICTIONNAIRE des mots les moins intelligibles du Texte de +Littleton_, 429 + +_ECLAIRCISSEMENS & Corrections_, 447 + +_CATALOGUE des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux +Volumes_, 462 + +_TABLE des Matieres des premier & second Volumes_, 467 + +[Illustration] + + + + +[Illustration] + +ANCIENNES +_LOIX_ +DES FRANÇOIS, +_OU_ +ADDITIONS AUX REMARQUES +_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_ +RECUEILLIES PAR LITTLETON. + +===================================================================== + + + + +_NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM +DE GLANVILLE._ + +_Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: Tractatus de Legibus +& Consuetudinibus regni Angliæ, tempore Regis Henrici secundi +compositus, Justitiæ gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de +Glanvilla Juris regni & antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo, +& illas solum Leges continet & consuetudines secundum quas placitatur in +curia Regis ad scacarium & coram Justitiis ubicumque fuerint._ + +_Tome II._ + +Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, le premier +regle la compétence de la Cour du Roi & de celle du Vicomte. On y +indique aussi la Procédure que l'on doit tenir en ces deux Tribunaux +pour y faire admettre les _exoïnes_ & les autres exceptions, jusqu'au +moment où le demandeur & le défendeur comparoissent ensemble devant les +Juges. + +Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement le +Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la _vue_ ou visite des +fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de l'état des lieux. On +y détermine encore les différens cas où la grande Assise, ou le Duel +doivent décider la question. Les cérémonies du Combat judiciaire n'y +sont point détaillées; on s'y borne à faire connoître les qualités +requises pour être admis à combattre personnellement, ou à fournir un +Champion, & les peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces +peines se réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de la +Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En matiere +criminelle, le vaincu est puni de mort. + +Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que des formules +de Brefs, la fixation des délais pour comparoître & pour appeller en +Jugement, ceux sur lesquels on prétend exercer quelque recours. + +Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit faire pour +se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour reclamer ce droit. + +Le cinquieme parle de l'état du _Serf_ ou _Villain_; de l'espece des +preuves requises pour établir sa qualité de libre. + +Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des _femmes_; les moyens +d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve des aliénations +faites au préjudice de cette derniere. + +On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans légitimes +ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée & les effets des +Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles. + +Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions & de Records +passés en la Cour du Roi. + +Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite aussi de +la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des confiscations +auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant point de leurs +services, soit en violant la foi qu'ils ont promise pour leurs tenures. + +Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se faire payer +des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats de vente, de +donation, de prêt & de garantie. + +Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se défendre par +Procureur dans les Tribunaux de Justice. + +La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis pour +reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles indûement saisis; +pour la mesure des terres; pour les partages des fonds, &c. fait la +matiere du douzieme. + +Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de _Dessaisine_, +soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage d'Eglise. + +Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le Roi peut seul +connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, d'homicide, de faux, +les incendies, le rapt. + +Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce que l'on doit +pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les motifs ni sur le but +des usages. C'est notre style de _Gauret_ avec lequel on peut faire en +France toutes les diligences prescrites par les Ordonnances de 1667 & de +1670, sans les entendre, & même sans les avoir lues. + +Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont +point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: & +comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que +l'ignorance des Scribes, & la multiplicité des Loix rendoient de son +temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible[1]. + + [Note 1: _Leges autem & jura regni scripto universaliter + concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum + propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem + confusam. Glanvill. Prolog. in fin._] + +Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien entendre +cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources, & toute la +science du Barreau se réduisoit, chez la plupart de ceux qui y +remplissoient quelques fonctions du temps de Glanville, à connoître le +Bref qui convenoit à chaque espece d'action; à faire valoir contre les +Brefs quelques exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à +observer exactement les délais & les expressions dans lesquels les +témoignages ou les Sentences devoient être conçus. + +Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de Procédures +usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc rendu à sa Patrie +un service important. Les Procédures une fois constantes, il a été plus +aisé d'appercevoir les principes dont elles étoient dérivées, & de +suivre la trace des changemens qu'elles avoient éprouvés depuis leur +institution primitive. + +Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, ne s'est pas +servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, _des termes_, _du témoignage_, +& _de l'autorité de Justinien_[2]. Les Institutes de cet Empereur lui +ont seulement fourni l'idée de la distribution des matieres. + + [Note 2: _Arth. Duck_, L. 2. c. 338.] + +Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il indique la +méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton nous +instruit des causes & du but de cette méthode. Celui-ci propose toutes +les maximes; & la compilation de Glanville comprend toutes les +Procédures propres à mettre ces maximes en action. Littleton suppose en +ses Lecteurs la connoissance de ces Procédures; & le Rédacteur du +Traité, que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier +Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi est déjà connue. + +Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des Coutumes & +de l'ordre judiciaire observés chez les anciens Normands. De là je me +suis souvent borné à traduire Glanville dans mes Remarques sur les +Textes de Littleton. Tous les Brefs, dont Glanville nous a conservé des +modeles, n'ont pu cependant entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces +Brefs étrangers au plan du premier Volume, & qui fournissent matiere à +des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci. +Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions sur l'antiquité +des Actes auxquels ce nom de _Bref_ étoit anciennement attribué. + +BREF PREMIER. + +_PRÆCIPE QUOD REDDAT._ + +Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans: + +_Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione reddat +B. unam hidam[3] terræ in villa illa, unde idem B. queritur quod +predictus A. ei deforciat; & nisi fecerit summone eum per bonos +summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis meis in crastino post +octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus quare non fecerit; & +habebis ibi summonitores & hoc Breve. Teste Ranulpho de Glanvilla apud +Clarindon._ + + [Note 3: _Hoved. pag. 548._] + +On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur de Loi +apparente usitées en Normandie. + +II. + +_NON PONATIS IN DEFALTAM._ + +Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule. + +_Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum locum per +preceptum meum illo die in servitio meo, & ideo coram vobis eo die +Assisiis nostris interesse non potuit &, vobis mando quod pro absentia +sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec in aliquo sit perdens._ + +III. + +_CAPIAS._ + +Le Bref _Capias_ s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit laissé +passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit fait +proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas, étoit +sequestrée en la main du Roi. + +_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias manum +meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad dotem suam versus +R. de qua placitum est inter eos in curia mea & diem captionis Justiciis +meis scire facias & summone per bonos summonitores prædictum R. quod +sit coram me vel Justiciis meis apud West-Monasterium à crastino octabis +clausi pasche in quindecim dies auditurus inde judicium suum, & habeas +ibi summonitores & hoc breve._ + +IV. + +_QUERAS._ + +_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter +queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus C. in curia +mea & salvo facias eum custodiri, donec aliud inde habueris preceptum +meum T._ + +Les _Exoïneurs_[4] étoient crus à leur serment sur la vérité de l'excuse +qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. Mais comme +le serment avoit quelquefois été prêté en l'absence du demandeur[5], +celui-ci obtenoit le Bref _Queras_ pour être admis à prouver la fausseté +du serment. + + [Note 4: C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne + à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur + avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.] + + [Note 5: Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.] + +V. + +Celui qui avoit employé l'_Exoïneur_ ne pouvoit le soustraire à la peine +due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il feroit preuve du +fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après avoir offert cette +preuve il ne donnoit pas caution dans le terme fixé par le Juge, il +étoit assigné en vertu du Bref suivant. + +_QUARE NON HABUERIT WARRANTUM._ + +_Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non_ _habuerit I. +coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I. pro eo fecit in curia +mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum eum, & habeas ibi +summonitores & hoc breve, &c._ + +VI. + +Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, son +adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette forme. + +_SEISIAS._ + +_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta terra +in villa illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem M. in +curia mea pro defectu_. + +Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, admet +deux Exoïnes pour maladies. + +_Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate de +rescantisa_, c'est-à-dire, l'_Exoïne de voie de Cour_, & celle de _mal +resséant_. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit un plaideur +dans le cours d'un voyage entrepris pour se présenter à la Cour, & la +seconde de toute maladie qui empêchoit un homme assigné de sortir de +chez lui ou qui le retenoit au lit, _de malo lecti_. L'examen de la +situation du malade étoit en ce dernier cas indispensable; & pour +constater si la maladie étoit réellement de nature à exempter cet +assigné de se défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de +_Languore_. + +VII. + +_Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites legales +de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde se essoniaverit in +curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint quod sit +languor, tunc ponant ei diem à die visonis in unum annum & unum diem +quod sit coram me vel Justiciis meis, vel sufficientem responsalem +mittat inde responsurum. Et si viderint quod non sit languor, tunc +ponant ei certum diem quo veniat, vel sufficientem responsalem mittat, +inde responsurum. Et summone per bonos summonitores predictos quatuor +milites, quod tunc sint ibi_ _ad testificandum visum suum, & quem diem +ei posuerint & habeas ibi summonitores & hoc breve, T. &c._ + +VIII. + +Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé à peu +près de même; il s'appelloit _Breve ad Videndum_. + +_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines & +legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam terræ in +villa illa quam M. clamat versus R. & unde placitum est inter eos in +curia mea, & habeas quatuor ex illis coram me vel Justiciis meis, eo die +ad testificandum visum suum & quem diem ei posuerunt, T. &c._ + +IX. + +Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus +précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par +lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le nom de +_prohibe ne teneat_, parce qu'il avoit sur-tout pour but d'empêcher le +Vicomte de prononcer. + +_Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia +sua, quod est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam idem R. +clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum inde vadiatum +fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in Assisam meam, & petit +recognitionem fieri, quis eorum majus jus habeat in terra illa; teste, +&c._ + +X. + +Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété d'un +fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des Services ou des +Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il étoit conçu en cette +forme: + +_Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter M. & R. +de servicio octo solidorum & unius sextarii_[6] _mellis, & duabus +Stikis_[7] _Anguillarum, que prefatus M. exigit à prefato R. de servitio +annuo de libero tenemento suo quod de eo tenet in illa villa, de quo +tenemento idem R. recognoscit se debere ei octo solidos per annum pro +omni servitio, nisi duellum, &c. & petit recognitionem utrùm inde debeat +per annum octo solidos pro anni servitio vel octo solidos & insuper unum +sextarium mellis & duas Stikas Anguillarum, &c._ + + [Note 6: Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le + quartier, _quarterium_, n'en pesoit que huit. _Vide Assis. Reg. + David. super tynam Collect. Skenet._] + + [Note 7: Esticke, _stica_, c'est le nom d'une mesure + contenant un certain nombre d'anguilles.] + +XI. + +Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur en +impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte de nommer +quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze Jureurs. Le choix de ces +Jureurs étant fait, ils prêtoient serment en vertu d'un nouveau Bref, +dont je ne donne point ici la formule, parce que j'ai parlé ailleurs +assez au long de tous les Brefs nécessaires pour l'instruction des +Causes d'Assises. + +_QUARE TRAHIT._ + +Voici la Formule de ce Bref. + +_Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit eum ad +villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo precipio tibi +quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo prosequendo, tunc +ponas loquelam illam coram me vel Justiciis meis eo die & interim eum +pacem inde habere facias. Et summone per bonos summonitores predictum N. +quod tunc sit ibi ostensurus quare trahit eum ad villenagium injuste, & +habeas ibi, &c._ + +Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait semblables à +celles prescrites par les Capitulaires pour constater sa liberté[8], ou +on représentoit une Chartre d'ingénuité, ou on prouvoit qu'on étoit né +libre par le témoignage de ses parens & de ses voisins. Les Brefs pour +reclamer une dot, pour mesurer ou partager des terres, ont eu aussi +évidemment pour principes les maximes adoptées par les anciennes Loix +Françoises sur les mêmes matieres: & il n'y a peut-être pas un seul des +autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver le modele +dans les diverses préceptions recueillies par les Historiens ou les +Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie[9]. Avant de faire +plus particulierement connoître cette identité des Brefs Anglo-Normands +& des anciennes Préceptions Françoises, il est essentiel de se bien +convaincre que M. de Montesquieu n'a connu ni la nature ni les effets de +ces préceptions. + + [Note 8: _Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul. + ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4._] + + [Note 9: _Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch. + 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z, + ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, & + Glanvilla, L. 7._] + +Selon ce célebre Ecrivain[10], _les préceptions étoient des ordres que +le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines choses contre +la Loi_. Ce n'est certainement pas-là l'idée que nous en donne Grégoire +de Tours dans les endroits cités par M. de Montesquieu. Le Prêtre +Anastase refusoit de livrer à son Evêque les Chartres de plusieurs +propriétés que la Reine Clotilde lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y +contraindre, le fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de +cette horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi +Clotaire, & il reçut de ce Prince des _préceptions_ qui le mirent à +l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & sa postérité +dans la libre jouissance de ses biens. _Presbiter autem acceptis à Rege +præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque ac suis +posteris dereliquivit_[11]. Peut-on dire que ces préceptions ayent été +accordées pour autoriser l'infraction des regles de la Justice? Les Rois +donnoient encore des _préceptions_ pour l'élection des Evêques: +assurément les personnes instruites ne trouveront rien d'illégal dans +ces ordres. L'Auteur de l'Esprit des Loix a donc mal défini les +préceptions; l'histoire d'_Andarchius_ va de plus en plus nous le +démontrer. + + [Note 10: Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.] + + [Note 11: _Greg. Turon_, L. 4, c. 12.] + +Cet homme, né _serf_ d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec lui, & +reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code Théodosien & le +Calcul. Enflé de ces connoissances, il commença par mépriser ses +maîtres, il se recommanda à un Duc, en obtint un emploi dans ses +troupes. Au moyen de cette décoration s'étant insinué chez _Ursus_, +Bourgeois de Clermont, il feignit de se lier d'amitié avec lui. _Ursus_ +avoit une fille; _Andarchius_ se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y +réussir il déposa dans un cabinet de la maison d'_Ursus_ sa cuirasse, & +recommanda à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari, +d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce que le dépôt +qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces d'or, lui +faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers le sacrifice, +si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme, simple & crédule, +promit, sans consulter son mari, sa fille à _Andarchius_. Celui-ci sur +le champ se pourvoit en la Cour du Roi, & y obtient une _préception_ qui +enjoint au Juge du lieu de lui donner la fille d'_Ursus_ pour femme +_præceptionem ad judicem loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio +sociaret_, par le motif qu'_Andarchius_ avoit donné des arrhes pour +l'épouser. _Ursus_, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien +d'_Andarchius_ qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux +Parties se mettent en route; _Andarchius_ arrivé à certain endroit où +demeuroit un particulier qui portoit le nom d'_Ursus_, l'engage de venir +jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints Martyrs, que s'il ne +donnoit pas à _Andarchius_, sa fille en mariage, il lui restitueroit +seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés dans cette Eglise +de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais ne pouvoient voir +celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre _Andarchius_ vient trouver +le véritable _Ursus_, & lui persuade qu'il est inutile d'aller à la +Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais à peine _Ursus_ a-t-il suivi +ce perfide conseil, que l'imposteur continue son voyage, & présente au +Roi le Bref du serment qui lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au +Prince, un écrit que je tiens d'_Ursus_, daignez m'accorder un ordre +pour que je force cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince +aussi-tôt lui accorde des _préceptions_ conformes à sa demande. +_Andarchius_ retourne à Clermont, & les présente au Juge, _adeptis +præceptionibus ... ostendit judici jussionem Regis_; mais _Ursus_ en +prévint l'exécution en faisant périr _Andarchius_. Quelqu'effort que +l'on fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de +M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de restitution, +de grace ou de rémission sont délivrées au nom du Roi dans les +Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais qui que ce soit n'a +regardé ces Lettres comme le renversement volontaire des Loix de la part +du Souverain au nom duquel elles sont expédiées. Elles sont assujetties +à la vérification des Juges inférieurs, & les Préceptions étoient +également sujettes à cette vérification. + +Lorsqu'_Andarchius_ eut obtenu les premieres préceptions, il les +présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence le Procès. +_Ursus_ comparut devant lui, fut écouté, se défendit, _negavit ille vir +dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de rebus tuis habeo_. +_Andarchius_, appréhendant un Jugement peu favorable, demande +l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, _expetiit Ursum Regis +præsentia accersiri_; mais il ne paroît devant le Prince qu'après s'être +muni d'un _Bref de Serment_, afin qu'on ne pût pas lui objecter que les +faits de la Cause n'avoient point été suffisamment discutés devant le +premier Juge. C'est donc en conséquence de ce Bref que le Roi lui fait +délivrer de nouvelles préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge +de décider la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit +été prêté, & que ce serment contenoit le fait avancé par _Andarchius_, +rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer. + +C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer l'affaire +d'_Andarchius_, que les Capitulaires de Clotaire I & II, cités par M. de +Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder étoit tel que je viens de +le dire avant le regne de ces Princes. + +Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de Clotaire +I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur être imputé. +Clotaire I[12], touché du désordre, & certain qu'il prenoit sa source +dans l'ignorance, la négligence des Juges & la mauvaise foi des Parties, +ordonne d'abord de garder dans _toutes les Causes la forme du droit +ancien, & que nulle Sentence n'ait son exécution, de quelque Juge +qu'elle soit émanée, si elle excede les bornes de la Loi & de l'équité. +Secundum jura forensia qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint +quæ impetraverunt & ibi careant ipso scriptorum beneficio quo +perducentur rescripta, &c._[13]. + + [Note 12: M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que + Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire + Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur + de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités + aux Eglises. Il s'exprime ainsi: _Quæcumque Ecclesiæ .... à + gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt._ Il est + visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere, + Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il + avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne + son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas + _éclairer les Loix par l'Histoire_, que de faire dire aux Loix + ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus + agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit + donné à Chramne le _Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y + étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes + plaintes contre lui_. La Constitution de 560 redressa tous les + griefs.] + + [Note 13: _Capitul. ann. 870._ Balus. tom. 2, col. 236.] + +Ainsi ce n'étoit pas pour _suspendre la pratique des Loix_ que le Prince +accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner un coupable, +sans l'avoir entendu, ni pour _intervertir l'ordre des successions, &c._ +Non, jamais nos Monarques _n'ont tiré du fonds de leur naturel des +usages si odieux & si tyranniques_; le but des Préceptions étoit +uniquement de rendre le Juge certain que la demande qu'elles contenoient +étoit approuvée du Souverain, en la supposant fondée sur le vrai, & +conforme au droit public. Dès que ces deux conditions manquoient, les +Juges étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils +avoient négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce qu'il leur +enjoignit d'observer, _quæ si quolibet ordine impetrata fuerit +(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & vacua._ + +Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, divers objets. +Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, quelquefois elles +dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération ou par +quelqu'autre considération extraordinaire, mais légitime; plus souvent +elles procuroient aux Actes judiciaires ou aux Sentences une prompte +exécution. En tous ces cas l'examen des motifs des préceptions étoit un +préalable sans lequel elles n'auroient été d'aucun secours. + +Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il y a entre +les anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux des dix & +onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens de notre Histoire, +ces Préceptions portent indifféremment les noms de _lettres_, de +_préceptes_, de _préceptions_, de _jussions_, d'_autorités_, _&c._[14]. +Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, on trouve que le titre de +_lettre_ est plus souvent donné à des ordres qui n'ont rapport qu'à la +sûreté des personnes auxquelles elles sont accordées. Le nom de +_préceptes_ désigne plus ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui +est bien éloigné d'une infraction arbitraire. Le nom d'_autorités_ étoit +affecté spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des +priviléges & des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des +libéralités des particuliers en faveur des Eglises. Et les _jussions_ ou +_préceptions_ avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats +ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi, un Jugement ou +une Concession du Roi. + + [Note 14: _Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam + alicui concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum, + præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph._ + Voyez aussi _Appendic. 2. vol. Annal. Benedict._ Une Préception + de Louis le Débonnaire, _de revocandis servis fugitivis + Monasterii Farfensis, hanc autoritatem_, y est-il dit, _eis + fieri jussimus_, & plus bas _has litteras relectas. eis reddere + faciatis_, & ensuite _hanc nostram jussionem sigillari + jussimus._] + +Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient les +volontés du Roi sur les affaires particulieres, & qui n'intéressoient +point la Police générale de l'Etat, ceux qui étoient les plus usités +furent rassemblés & conservés dans des Mémoriaux ou Rôles qu'on +appelloit _Brevia_ ou _Breves_[15], ces Actes prirent insensiblement ce +nom. Or, c'est sur-tout dans ceux de cette derniere espece que l'on +découvre le germe des Brefs dont les Loix Anglo-Normandes nous ont +conservé les Formules. + + [Note 15: On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que + les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260, + 1. vol. Balus._ Les Commissaires du Roi, _Missi_, en tenoient + aussi de ce qui se passoit lors de la publication des + nouvelles Loix ou durant leurs Assises. _Capitul. 3, ann. 803 + nº. 25, col. 394, ibid. & Capitul. ann. 853. col. 55, Balus. + 2e vol._ Les formalités que l'on observoit en reçevant un + serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui + s'appelloit Bref. _Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col. + 486 & 492._ En un mot, on tenoit registre de tout ce qui + émanoit du Souverain ou l'intéressoit. _Nitard. L. 4, pag. + 371._ Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser + quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les _Brefs_ ou + Mémoriaux. Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus._] + +De là le Bref _Non ponatis in defaltam de Glanville_[16] se retrouve +dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er. + + [Note 16: Ce Bref a été ci-devant transcrit.] + +_Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens Apostolico +viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare +præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus, omnes +causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque ipsi legitimo +redibit mittio[A], in suspenso debeant residere._ + + [Marge A: Premisso.] + +La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, n'a-t-elle pas +évidemment servi de modele au Bref _Præcipe quod reddat_? Voici cette +Formule. + +_Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille ad +præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo quod +Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo per +fortiam tulisset & post se retineat injuste & nullam justitiam ex hoc +apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem ad vos +direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter constringatis +qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto illo legibus +studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non finitur +memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram eum +omnimodis dirigere faciatis præsentiam._ + +La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref _Quod posuit_ du +Chancelier Anglois[17], & la Formule vingt-une du premier Livre de +Marculphe. Le Bref est en cette forme: + +_Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias quod N. +posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum vel +perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum & R. de una carucata +terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ. Et ideo precipio +tibi quod predictum R. loco ipsius N. in placito illo recipias ad +lucrandum vel perdendum pro eo._ + + [Note 17: Glanville, L. 11, c. 2.] + +La Formule est ainsi conçue: _Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam +nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem suam +causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ regni nostri +petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in vice ipsius tam in +pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum que recipere +deberet, quod in præsenti per fistucam eas eidem visus est commendasse; +propterea jubemus ut dum taliter utriusque decrevit voluntas, memoratus +ille vir omnes causas sui, ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut +unicuique pro ipso vel hominibus suis reputatis conditionibus, & +directum faciat & ab aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen +quamdiu amborum decrevit voluntas._ + +Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le monde +peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que du Cange +l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, Roi +d'Angleterre, il disoit: _Quod hic contemptus Brevium dicitur, despectus +litterarum Regiarum appellatur in Capitulis._ Du Cange n'avoit point, +comme M. de Montesquieu, un systême à établir, & par cette raison on +parvient plus sûrement avec lui à approfondir le véritable esprit de nos +anciennes Loix. + +========================================================================== + + +_USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE +À des Ouvrages de Flete & de Britton pour la discussion des points les +plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de Normandie._ + +Littleton s'est principalement attaché à recueillir les maximes +fondamentales & originaires des Coutumes Angloises; & Britton s'est +borné à résoudre les difficultés qui de son temps faisoient l'objet le +plus ordinaire des Jugemens, soit que ces difficultés prissent leur +origine dans l'obscurité de la Loi, soit qu'elles résultassent de la +forme de procéder. De là ce dernier Auteur ne fait aucune distinction +entre les Statuts postérieurs à la conquête & ceux qui datent de cette +époque; c'est même particulierement sur les Statuts les plus récens +qu'il appuie ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés du +premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires les plus +anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement la Normandie, +peuvent servir beaucoup à rectifier les opinions que ces Commentaires +ont adoptées, soit sur l'origine, soit sur le vrai sens de ces Coutumes. + +Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes de +Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain. + +_Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'Angleterre, & Seigniour de +Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses Sujets pées & grace de +sauvacion._ + +L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage, &c. On +peut faire quelques observations sur le Chapitre 17 de Trouveures. Il +est ainsi conçu: + +_En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove; de Wefs[C] +à nous appartenaunts, & d'Esturgons & de Balene & autres choses trove +que nous sount detenus que nos dussent estre; soit aussi ententivement +enquis & des nosmes des trovours, & en quels meyns teles troveures sount +devenues, & combiens ils vaillent; car tresor musce en terre, & trove, +volons que soit nostre, & si il soit trove en meer, a donques soit il al +trovour. Et volons que home qui le trovera en terre en face hastivement +à saver al Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye voet +en querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que purra estre trove +soit sauve à nostre oes[D] & les alloynours soient mis par meyn prises +jesques en eyre de Justices, & a donques volons nous que si nos Justices +pussent atteindre malice en les alloynours que les alloynours soyent +punis par prison & par fin[E]. Et si nule malice ne soit trove, a +donques soient punis par simples amerciamentes._ + +_De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le Seigniour de la +chose la demaunde dedens l'an & jour, & la pusse pruer estre sue[F], a +donques soit la chose delivre al demaundaunt. Et aussi soit à celuy que +le avera perdu, si il pusse averer la perte, & si nul eyt suy la chose +dedens l'an & jour, & cely que l'avera trove le eyt fait crier & publier +as Marches & as Eglises Parochyaines, a donques remeyne la chose al +trovour. Et Weifs ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an & jour, si +soit au Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este +saisi de droit, & si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove, +solemnelement si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en +counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a +quel houre que il voudra; & si le Seigniour le avowe pur sue, sieye le +demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme de +trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel le +Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par l'autre, +si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit de +Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce de nos +Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit nostre, +sauve al trovour ses mises & costages renables, de Balenes troves en +nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la cowe[B] a nostre +compayne, solonc l'auncien usage._ + + [Marge A: C'est Edouard I.] + + [Marge B: Wrekes _ex lingua + Danorum à verro quod est + traho_. Rouille. _Not. in + cap. 17._] + + [Marge C: Wefs _res + viduetæ_, qui + n'appartiennent à personne. + La Coutume reformee de + Normandie les appelle + _choses gaives_.] + + [Marge D: _Oes usus._] + + [Marge E: Composition.] + + [Marge F: Suivie, + poursuivie.] + + [Marge G: _Extra hura_, + _extra eri_, _extra jurie_, + choses etrangeres au fonds + où on les trouve, _extra + jectæ_, _extra vectæ_.] + + [Marge H: Non reclamee.] + +J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du Douaire, & +que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi le Douaire pour objet. +Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier contient, comme le 17e de la +Compilation de Britton, toutes les maximes relatives au Vareck. Cette +conformité ne peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle +se remarque, non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond des +choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant l'avouer, le +Compilateur Normand n'a pas été si attentif que Britton à nous faire +connoître la nature des droits des Seigneurs: ce que Britton dit du +Vareck & des choses gaives, le prouve. Selon cet Auteur, les Seigneurs +ne jouissoient originairement que par _franchise_ des choses gaives. Ils +ne tenoient point ce droit de leurs fiefs, mais d'une concession +particuliere du Souverain, & encore falloit-il que celui qui avoit +trouvé l'_estray_ eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en +profitassent: voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des +Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie, & de ce +que ces droits y ont toujours été du ressort des Juges royaux. + + [Marge A: Dans la suite.] + + [Marge B: _Cauda._] + +L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la _Baleine_. Cette +décision est contredite par Britton & par l'ancien Coutumier, qui +comprennent expressément sous le nom de Vareck _tout Poisson qui par lui +vient à terre, & y aura été prins_. Ceci vient de ce que les +Réformateurs du Coutumier ont consulté & suivi Rouillé sur cette +matiere. Il soutient, en effet, on ne sçait par quel motif, que _la +Baleine n'est pas un Poisson royal_. Pour bien connoître l'esprit de +l'ancienne Législation Normande, il est étonnant qu'on n'ait pas eu +plutôt recours, lors de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce +Glossateur. Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton +n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs, sur +leurs droits, sur la continence & l'espece des mesures anciennes usitées +en Normandie, dont la Coutume réformée de Normandie ne dit rien! + +_Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul ne eyt mesure +en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne ses mesures & ses +peys[A] de nos estendars[B], si come de Bussels, Galons, Lievres[C], +Aunes, & teles autres mesures ...._ + +_Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de nos peys & de +nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres, volons que celuy +Ministre eyt le poer[E] & la conisaunce de faux peys & fause mesures +par-tout notre verge ou que nous seons en nostre tere dedens fraunchises +& dehors, & de arder[F] quant que il trovera faux, de amercier[G] & de +autrement punir ceux que teles mesures ou ceux peys ount use & luy avons +assigne a deliverer les estendars a tous ceux que aver les vodront dount +la livre peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes +esprouves, & le bussel conteigne deux cents livres de deniers & le galon +vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys quant aver +desuent de peys solonc lour usages, & quant le Ministre de mesures doit +faire son office, si le face en cette maniere._ + +_Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de quant que +il trovera de marches dedens la verge, & tauntost face vener les +Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de par nous._ + + [Marge A: Poids.] + + [Marge B: Etalons.] + + [Marge C: Livres.] + + [Marge D: Modeles.] + + [Marge E: Pouvoir.] + + [Marge F: Brûler.] + + [Marge G: Condamner à + l'amende.] + + [Marge H: Boulanger.] + +_Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a luy +estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre meyn, +si autre de nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs soient punis +par prisons & par fyns. Et si les Baillifs veignent solonc ceo que faire +deyvent, a donques leur soit enjoint que ils facent vener devaunt luy +tous les bussels & demi-bussels & quartes & galons & demi-galons & +toutes les autres mesures dount l'en ad achate ou vendu en tele Ville & +de chescun pestour[H] un pain de chaque manere, & trestous les pestours +& toutes les Braceresses de la Ville & les Taverners & les autres bone +gents de la Ville par queux il purront enquerre la vérité de son Office, +& ceux que seront somouns & ne venent mye & lour semounse soit tesmoine +soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost face +jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount des +articles dount ils seront chargez de par nous, &c._ + +Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage pourroit donner +lieu, il y en a une qui me paroît mériter une attention particuliere. +Nos premiers Rois avoient établi les mêmes mesures & le même poids pour +tous les lieux de leur domination; les matrices en étoient conservées +dans leurs Palais[18]. Cependant ces mesures & ces poids éprouverent +dans la suite beaucoup de variations[19]. Le 6e Concile de Paris, en +828, L. 3, c. 2[20], nous apprend que presque chaque Province avait +alors sa mesure & son poids particuliers, _in diversis Provinciis +diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)_. Charles le Chauve, en 864, +ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs mesures que de son Palais, +selon l'ancien usage; mais en même-temps il leur défendit d'exiger de +leurs vassaux le Cens ou autres Redevances à une mesure plus forte que +celle sur laquelle ces vassaux avoient coutume de se régler[21]. Des +personnes furent préposées pour la vérification des poids & des mesures, +& elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont on se +servoit dans le domaine du Roi, & non pas celles des Seigneuries +particulieres. Or, nous trouvons la même police pour les poids & mesures +établis chez les Anglo-Normands. + + [Note 18: _Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol. + Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid._] + + [Note 19: _Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid._] + + [Note 20: _Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143._] + + [Note 21: _Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus._] + +Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie le 5 Juillet +1578, Antoine le Senéchal dit avoir un _quart de Fief-Noble en la +Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé le Fief de l'Ardeniere.... à +cause duquel Fief il a droit quand le Roi vient, pour sa premiere & +joyeuse venue audit lieu, d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, & +le doit servir. Il déclare aussi avoir droit de prendre tous les grains +qui sont mis en provision audit Château d'Arques; tous les vins, cidres +& cervoises qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas & tous +les lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut +d'être bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de +l'Ardeniere l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à +cause dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit +du gauge des poids, aulnes & mesures tant de grains, de breuvages que de +toutes autres liqueurs de gauge, même sceller & adjuster lesdites +mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à raison de ce que la +situation & place dudit Château d'Arques est assise à l'estente & dedans +mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le Bailliage de Caux & +ressort d'icelui toutes les mesures deux fois l'an, & si ay droit de +gauger les barils des Brasseurs estans audit Bailliage & ressort deux +fois par chacun an, & pour ce faire me doyvent un baril de Boisson de la +Boisson qu'ils vendent ou brassent, ou la valeur qu'ils la vendent au +travers ou autres gens. Item, à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les +Gaugeurs de Normandie eux disans avoir le droit du Roi par tous les +Bailliages du pays gauger, & sceller leurs mesures & poids, & en prendre +le droit comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations +par-tout le pays une ou deux fois l'an, & prendre les émolumens, +profits, forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur +appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres +manieres de gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent à +peix & mesures._ + +De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief de +l'Ardiniere avoient eu le _droit du gauge par-tout le Bailliage de +Caux_, & en outre ce _droit sur tous les Gaugeurs de Normandie qui +disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages_. Ces +Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection des mesures & +poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries étoient exemptes +de leur vérification; & de-là, d'un côté, cette grande diversité que +l'on remarque encore entre les mesures auxquelles les Redevances +Seigneuriales se payent, sur-tout en Normandie; & d'un autre côté, la +mesure royale, dont les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les +matrices, n'a pas dù varier: aussi est-il constant que la mesure +ancienne d'Arques est encore la même que celle des Anglo-Normands. + +Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu du treizieme +siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens livres, & la livre +pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point changé, jusqu'à lui, la +livre connue sous les deux premieres Races de nos Rois, cette livre de +vingt sols étoit de douze onces, _duodecim unciæ libram viginti solidos +continentem efficiunt_[22]. + + [Note 22: _Annal. Benedictin. ann. 1026._] + +Les variations que l'altération des métaux occasionna dans leur valeur +durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement le +changement des mesures. _Jusqu'à Saint Louis on peut évaluer_, selon la +Remarque de M. de Villaret[23], _aux trois quarts la quantité de métal +qui étoit sorti de France, & le quart qui y resta devint le signe +représentatif de la même valeur_. Si les François furent forcés de se +contenter de ce _signe_ pour le commerce intérieur du Royaume, les Etats +voisins, qui étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux +pertes de la France, durent nécessairement proportionner leurs poids & +leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur effective de +la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. A ce moyen le boisseau de +bled Anglois, du poids de deux cens livres, la livre de douze onces, se +trouva réduit au quart pour la France, c'est-à-dire, à cinquante livres +de douze onces. Or, chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que +quatre cens quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize +onces étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En +comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau +actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze onces, +on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept livres en bled, & +que chaque livre excede de six onces la livre du boisseau de Britton. +Conséquemment la livre du boisseau de Britton n'étoit que de dix onces +d'Arques; d'où il suit que le boisseau de Britton, composé de cinquante +livres de dix onces, étoit équivalent à trente-une livres quatre onces, +ou bien à dix pots chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est +conforme au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de +demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence peu +essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier selon les +grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou moins sec est plus ou +moins pesant. C'est cette considération, sans doute, qui a déterminé le +Parlement de Normandie à ne suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal +de 1634, ni celui de 1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à +dix pots demion & demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par +ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied à +toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit pu faire +naître. + + [Note 23: Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.] + +Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire connoître +l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais en attendant que +parmi les personnes consacrées au Barreau de Normandie il s'en trouve +qui ayent assez de zèle & de loisir pour se livrer non-seulement à cette +entreprise, mais encore à celle de l'édition des Ouvrages de tous les +autres Jurisconsultes Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand, +le Lecteur, je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici +l'extrait de quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment +agitées, & que nos Coutumes anciennes & réformées ne paroissent pas +avoir suffisamment éclaircies. + +La Coutume réformée, Art. 195, porte que les _terres d'alluvion +accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la charge de les +bailler par aveu aux Seigneurs du fief, & d'en payer les droits +Seigneuriaux_. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante à cet +égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement ou injustement +augmenté par l'alluvion; il établit le droit des Seigneurs à l'égard de +l'alluvion sur les principes les plus incontestables. + +_De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases +l'en[A] ausi en plusours maneres._ + + [Marge A: On l'acquiere.] + + [Marge B: Eau.] + +_Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun soil[A] +acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie boundes[B] +entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: car si +la force de ascun flot court à un veisin en partie de son soil, par quoy +le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe, en tiel hastive +encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne soit brace de la meer) +que le soil ne soit a recoverer par Assise, si le verrey possessour soit +deforce, si la négligence ne luy desturbe. Mes si lencres eyt este si +soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver cel encres que luy eit +estre encru par Proces de temps si come en plusiours ans, & ne my en un +jour, ne en un an, & la chanels[E] & le cours del ewe se remue devers le +perdaunt, en tiel cas remeynt cel encres le purchas & le fee & le +fraunktenement al purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et +par le encres de mesme encressent les Seignorages & les fees des +Seigniours, & purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi +bien come aillours en son fee sauns tort faire[24]._ + + [Marge A: Sol.] + + [Marge B: Bornées.] + + [Marge C: Accroissement, + hâtif, précipité.] + + [Marge D: Subtil, subit.] + + [Marge E: Chenal.] + + [Note 24: Britton, c. 33.] + +Que ce passage eût été connu de _Godefroy_, il ne se seroit pas fait +cette objection: _Si les alluvions & accroissemens ont lieu pour les +terres des Propriétaires bornées & limitées_, ou du moins il n'auroit eu +garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant à la Coutume +réformée de Normandie d'avoir en l'Art. 195, _accordé les alluvions aux +Propriétaires des terres contiguës sans distinction si elles sont +limitées ou non_. L'antiquité du témoignage de Britton auroit +probablement engagé ce Commentateur à rechercher si les Réformateurs de +la Coutume Normande auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de +l'opinion de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que +l'opinion de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les +principes sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet, +l'alluvion n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il +est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui partage +deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces fonds la partie +de terrein qui dans la suite des temps vient s'y rejoindre. A ce moyen +l'alluvion est moins considérée comme un accroissement pour ces fonds +qu'une restitution qui leur est faite des portions dont le déplacement +de l'eau les a dépouillés alternativement. Mais dès que l'un des fonds +est borné, la présomption qu'il ait souffert quelque perte +antérieurement à l'alluvion ne peut plus subsister, & conséquemment on +n'a pu avoir aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la +maxime qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds +dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a pas +seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages Normands, à +cause des appuis qu'elle fournit au droit des Riverains sur l'alluvion, +elle l'a dû être encore relativement à la preuve qu'on en peut tirer de +la légitimité des droits des Seigneurs sur les accroissemens qui se font +aux terreins qu'ils ont inféodés: car la présomption qui a lieu en +faveur du fonds donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds +releve. Dans le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par +la position & la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre +aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur doivent +nécessairement revivre. + +Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets de la +Foi & Hommage[25]. + + [Note 25: Ch. 68] + +_Volons_, nous dit-il, _que chescun Seigniour preigne homage de trestous +les parceners masles & femesles si il le voille aussi come de un heire; +& cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par la unite de droit_. +Il établit la même doctrine à l'égard de la Féauté. _Nul parcener ne son +issue ne jurge feaulté sinon à son eyne parcener, si le Seigniour ne +voille eins soit en l'Election le Seigniour à prender tiels services +parmy une meyn ou parmy les meyns de tous les parceners. Car autrement +prendroit il les gardes & les mariages des aultres parceners._ + +Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée de +Normandie met entre les puînés mâles & les soeurs puînées parageres. Si +la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement, comme aujourd'hui, les +puînés de la garde du Seigneur; & au contraire, si les filles mineures +restoient en garde nonobstant que leur soeur aînée en fût sortie, +c'étoit parce que l'aîné des mâles étoit seul propriétaire du fief, au +lieu que les parcenieres avoient chacune leur part du fief en propriété. + +Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur, +s'explique ainsi: _Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le tenaunt; +come son tenaunt avera fait homage a autre que a luy, lequel il duist +aver fait a luy, & issint fraude & malyce soit attaint. Et aussi si il +eyt fait homage a autre que a luy a tort, puisque il avera fait son +homage a luy a droit. Mes si le tenaunt l'eyt fait par destresse de +autre ou par foly & nient par malice, en tiel cas volons nous que l'en +face venir les Seigniours & le tenaunt en notre Cour, & la soit discus +que avera meillour droit en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre, +& que tort avera soit puny._ + +Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence +actuellement suivie en Normandie sur les matieres des commises & des +débats de tenure. Quand le vassal, de propos délibéré, viole la foi +promise à son Seigneur, ce dernier a contre son homme une action pour le +faire punir de sa fraude. La tenure rentre en la main du Seigneur, & est +réunie à son domaine; lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre +Seigneur que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet +autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent +discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure +aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation. + +Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, pour les +fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment de féauté sans +hommage, _ils faisoient ascune foits a lour Seigniour un paye a la +double value de lours services de un an en remembrance de reliefe au +chiefe de chescun trente ans_. _Si come_, ajoute-t-il, _est en Normandie +l'en fait de commun usage_. + +Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques, +n'est pas une invention nouvelle. + +Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate l'antiquité. +_Roixs_, selon lui, _ne purrount rien aliener en droit de lour Corone ne +de lour royalte que il ne soit repealable par lour_ _Successours. +Suffrable chose nequedent est que Baronies & aultres demeynes +fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne, & en autre +cas pur aver Prelats & autres sages gens du Realme de lour Counseil, +issint que ils soient au Roy entendaunts respounables & justiceables, & +en autre cas en fee ferme sicome cytes Burghes & autres demeynes, &c._ + +L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé comme +inaliénable remonte donc bien au-delà de celle qu'on lui a fixée +jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le détail des droits +domaniaux qui existoient de son temps; les précautions les plus +scrupuleuses y sont prises pour la conservation de ces droits. + +_Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises Cathedrales, +Perochiales & Religions & de mesons de Religion & de Hospitals en cel +counte quex sount de nostre avouson, & quex deyvent estre, & ne sount +mie; & par quex ils ount este suffrets, & coment & quex demeynes nous +tenons en nostre meyne en cel counte, & quex autres demeynes nous & +autres tenons de auncienes demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes +& de purchas, & qui teles terres tiendent autre que de nous, & combien +les terres vaillent severaument[A] a la very value, & de demeynes que +deyvent estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par +quex, & qui les tient. Et auxy des fees & des avousons des Eglises, & de +hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, & ne sount mie +coment ils ount este alloynes, & qui les tient, & puis quel temps, & de +lour verey value, & del counte par an, & combiene le Visconte nous rent +par an de ferme, & combien des hundreds sount en nostre meyn, & combien +chescun hundred vaut, & combien les Baillifs rendent par an a nous, ou a +autre. Et aussi de aumosnes & de services dues a nous, si ils eyent este +sustrets, & par quex, & combien de temps. Et aussi de sutes[B] dues a +notre counte & a nos hundreds, & a nos maners, & a tours de nos +Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a nos molyns, si eles eyent +este faites pleinement; & si non, coment eux ount este sustretes, & de +quel temps, & par quex, & ausi de tous services dues a nous de droit. De +eschetes que nous duissent eschier par la felonie des felons, ou par la +mort de nos tenaunts sauns heire, ou par ascun manere de revercion, par_ + [Marge A: Séparément.] + + [Marge B: Suites.] +_ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de felons que +tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies faites, que +dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les tient, & de quel +temps, & combien ils vaillent par an en touts issues a la very value. Et +aussi de terres & tenements alienes par felons & autres tenaunts puis +lour felonie faite, dount notre gree nad mye este fait, del an & del +Wast, de Countes, Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, & +petites, desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, & qui +les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A], & si rien nous +soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst estre de droit, +& si pleynement come les gardes & les mariages, & homages, & reliefs, & +heires par tout ou aver les duissons de droit, ou sinon par qui ils nous +ount este sustrets & de quel temps, & combien ils vaillent par an. Des +enfaunts masles, damoyseles & vedves, qui mariages duissent estre nos, +maries sauns conge de nous, & quant de fees & a queux, & combien que +cest que lour terres vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes +maneres de purprestures faites sur nous de terres & de fraunchises & +ceux que serrount presentes deforceours & purprestures par fresche force +puis le eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre +de lour tort, & soit le Proces tiel, come de play de terre par nos Brefe +solon la nature del graund cape[B], & del petit, & ceux deforceours, en +les autres articles avaunt dits soient auxi somons. Et come ascun appara +en Court, & die que il trova son auncestre seisie, & ceo puisse averrer, +si cesse la aemaunde sauns Brefe, & ceux que serrount assignes a pursuer +nostre droit, hastivement maundent quere Briefe de Droit que en appele +Precipe quod reddat nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit +purchase sur ascune chose appendaunte a nostre Corone come sount +auncienes demeynes, si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et +si les tenaunts se voillent mettre en enqueste en fourme de graund +Assise a ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous & de nostre +Conseil si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur +nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone a +torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception de +non tunure. Mes list[C] a chescun de soy eyder par garaunt vocher & par + [Marge A: Moyen.] + + [Marge B: Cape nom d'un Bref + de prise-de-corps.] + + [Marge C: Est libre, licet.] +exceptions renables solonc ceo que dit serra entre les exceptions. Et si +Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes ou terre purchaces alienes, +ou de autres choses que ne sount mie appartenauntes a la Corone, en tiel +cas ne volons nous mye que home counte de plus haut temps que de Brefe +de Droit, & prescription de ceux courge encontre nous come encontre +autres del people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de +Droit. Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt +de prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad en +Brefe de Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres tenues de +nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que tiels fees soient pris +en nostre meyn, & que le Visconte nous respoigne des issues, & que point +lour soient rendus sauns nous. Et quant a gardes & mariages a nous +detenus, volons que tauntost soient pledes tout sauns Brefe & courge[A] +la penaunce encontre les deforceours solonc la ordynaunce de nos +Estatuts; & volons que chescun sache que si home moerge que avera +tenement de nous par fee de Chivaller & de graunde Serjauntie lequel que +il eyt tenu de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de +purchas, qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un +heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les foits +que eux serrount a marier, & aussi de toutes les vedves, qui Seigniours +averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit que ascun soit +marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele qui mariage a nous +appent, tauntost soient seisies en nostre meyn toutes ses terres & +toutes les terres lours barons, & le Visconte nous respoyne des issues & +sauns nous lour soient poient rendus. En droit de purprestures volons +nous que les noysaunces soient oustes as costages de purprestours, & les +suffrables soient pris en nostre meyn, & la value par an soit enroule, & +solonc la discretion de Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a +rentes a fee ferme a ceux que plus vodront doner._ + + [Marge A: Et coure la + peine.] + +Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, chez +les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en certains cas les +particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient être garantis dans +leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette garantie n'avoit point +lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil connu sous le titre de +_Fleta_ nous enseigne: _De terris tenementis Regis_, dit-il, _secus +erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ terræ Regis, ex antiquo +Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito quia de antiquis maneriis +per Prædecessores Regis alienatis currit tempus contra Regem sicut +contra alium, terras vero suas de eschaeta vel perquisito dare poterit +Rex & licita alienare, & de hujusmodi terris ad escambium, vel +Warrantizare si per Prædecessores suas expresse fuerit obligatus alias +vero terras alienatas non tenetur Warrantizare sed potius revocare_[26]. + + [Note 26: Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.] + +Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton & de +Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on trouve +_l'inaliénabilité_ du domaine déjà établie; tandis que, selon Flete, +elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel ce dernier fixe +une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les Souverains qui vivoient +alors: _Res quidem_, je copie les termes de Flete, _Coronæ sunt antiqua +maneria, Regia homagia, libertates & hujusmodi quæ cum alienentur, +tenetur Rex ea revocare secundum provisionem omnium Regum Christianorum +apud montem Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici +quarto habitum_. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à +l'exception de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans le +temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier a été tenu +qui en ait fait mention; & qu'au contraire nous avons plusieurs actes +émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne, d'Espagne, &c. +postérieurement à cette prétendue Assemblée, qui contiennent ou +l'aliénation ou la confirmation d'aliénations faites par eux de diverses +portions de leur domaine; d'où il faut conclure que cette Assemblée est +imaginaire, & que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur +du _Fleta_, qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la +Prison que le titre de ce Livre désigne[27], a été trompé, comme Selden +l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques personnes qui +avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274. + + [Note 27: _Imponi sibi passus est procul dubio carcerius + noster seu Fletæ autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag. + 551._] + +Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la fermeté +avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu qu'il ne devoit pas +payer au Pape le tribut que son père s'étoit engagé de donner tous les +ans au Saint Siége, comme la suite d'un Concordat que tous les +Souverains qui avoient assisté à ce Concile avoient fait pour la +manutention de leur domaine, quoique dans le Concile il n'y eût eu +aucune résolution prise à ce sujet. + +On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par l'importance +des objets que Britton vient de nous offrir, & que je n'ai fait +qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture de cet Auteur +pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation; il n'est cependant +point comparable, à beaucoup près, au Compilateur du _Fleta_ que je +viens de citer. Celui-ci a rassemblé, comme sous un seul point de vue +sur chaque matiere, les Statuts, les décisions qui étoient épars dans +tous les Diplomes des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui +avoient paru avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain, +il n'en a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les +Coutumes Anglo-Normandes avoient omis de décider, & encore ce n'a été +qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient se concilier +avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit rapporter +avoient été primitivement institués. + +Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; son style +concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant de Traités complets +du sujet que leur titre annonce. Après avoir dit quelque chose de cet +Ecrivain, nous parcourerons quelques endroits de son Livre où il s'agit +de matieres que ni Britton ni Littleton n'ont discutées, ou que ces +Auteurs n'ont pas assez approfondies. + +Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges des +Templiers & des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort renommés +sous Edouard Ier & ils furent anéantis dès le commencement du regne +d'Edouard II. On doit donc faire remonter au temps du premier de ces +Princes l'existence du célebre Jurisconsulte, auquel, pour plus de +facilité, je donnerai à l'avenir le nom de sa Collection. Cette preuve, +que j'emprunte de Selden[28], n'est pas la seule dont il appuie son +opinion sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet +Ouvrage, il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit pere +du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de procéder. Il ne +peut être assurément là question que de Henri III, dont Edouard Ier +étoit le fils. Et en effet, dans le même Livre 2, c. 64, Flete avoit +cité un Statut _de Mercatoribus_, lequel a été constamment dressé dans +le Parlement de Westminster en la trente-troisieme année du regne +d'Edouard Ier; enfin dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné +comme aïeul du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est +plus permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la +Collection de _Flete_ doit être placée. Il n'en est pas de même du nom & +de la profession de celui à qui nous sommes redevables de cette +production. + + [Note 28: Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag. + 546.] + +Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou _Fleta_, Anglois de +nation, & qui professoit la Regle des Hermites de Saint Augustin, & qui +a publié quelques Ouvrages de Théologie; mais il est constant que ce +Moine vivoit sous Richard II, vers la fin du quatorzieme siecle, date +qui ne peut s'accorder avec celle que les passages de Flete forcent de +donner à sa Compilation. D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on +trouve: _Tractatus autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia +in Fleta, de jure Anglicorum fuit compositus_; ce qui démontre que +_Fleta_ n'est pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que +l'Ouvrage n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. Ce +lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois _The Fleet_, _la +Flotte_, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la riviere où +elle est assise. + +Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes des +plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, que +quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés, d'autres +condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes Annales +manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette remarque: _Incarceratio +Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ de Weylong, Johannis de +Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ de Stratton de quo Dominus Rex +habuit quadraginta mille marcas & amplius præter vasa argentea & +aurea._ + +Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en Rimes +françoises, composée par Pierre de Langtoft. + + Quant le Roy Edvvard avoit demoré + Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené, + A son repoir trova par pleinte presenté + Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté. + Les uns avoient par douns les Leys destourné, + Les autres la Couroune avoiente violé. + Thomas de Weylande en Banc primes nomé + Par agard du Court le reigne ad forjuré, + En la terre de France sans repoir est alé, + Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris & mené + A la Toure de Londres, deliveres par mené. + E sur ceo chescun de Ofice est privé. + E _Lys_ de _Begyngham_ n'est pas entechelé, + E _Johan de Metingham_ le chef est demoré, + Sire _Raufe de Heugham_ ad taunt disputé + Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé. + Sire _Adam de Stratton_ est dur de mené, + Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé? + Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné, + Avoir chaunta pur luy, _placebo Domine_, + _Dilexi quoniam_ fraude & fausseté. + +Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du _Fleta_ étoit un +des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette dénomination; ce qui +est d'autant plus vraisemblable, que de son temps on la regardoit encore +comme particulierement destinée, par une espece de droit très-ancien, à +renfermer les accusés qui méritoient quelque considération. + +Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & sur la vie de +l'Auteur du _Fleta_, son Ouvrage nous fournit des preuves certaines de +l'étendue de ses connoissances dans le droit commun de sa Nation. + +Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres qui forment +la division de son Recueil, caractériseront mieux cet Ecrivain que tout +ce que je pourrois en dire. + +Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions des +Officiers de la Couronne & celles des Officiers des Seigneurs +particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront faire +aisément juger de l'importance & de la multiplicité des obligations que +contractoient les autres. + +Livre 2, ch. 71. + +_DOCTRINA SERVIENTIUM._ + +_Ss. 1._ Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare de iis, +quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò de Ministris +generaliter in maneriis necessariis, & eorum Officiis, & qualiter se +habere debent in eisdem ad commodum Domini, exempli causa est dicendum, +ut hujusmodi compotorum auditores majores & minores secundum gradus +Officiorum constitutos in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus +debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a _pecia_[A] compoti sciant +sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis excusari, +nisi Dominus incautè sibi prospexerit, & ideò in primis de qualitate +Domini, & qualiter expectari debet in præmissis videndum erit. + + [Marge A: _Pecia_, piece, + _pecia compoti_, un compte + sans suite, dépécé.] + +_Ss. 2._ In omnibus autem, & super omnia decet quem libet Dominum verbis +esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & Justitiam amantem, fraudem & +peccatum odientem, voluntariosque malevolos & injuriosos contemnentem, & +apud proximos pietatem, vultumque motibilem & plenum. Ipsius enim +interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non +cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed +jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus expertorum, +consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, & familiæ suæ +scire veram executionem terrarum suarum, necessarium erit & perinde +sciat quantitatem suarum facultatum, & finem annuarum expensarum. Et cum +extentam illam possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per +instaurationem bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare & +excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: nam terrarum +cultura per temporum incongruitatem singulis annis æquivalenter minimè +respondet; deficiente ergo blado, mortuisve bestiis, vel superveniente +combustione, vel alio inopinato eventu sinistro, locum habebit +depositum, quod quidem si devastetur, locus erit pecuniæ, & qui alienum +accommodat in casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si +cum creditoribus finem faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit +dampnum unum aliud sequi, juxta illud. + +_Ss. 3._ Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè congaudent +qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur sibi quis ut de +proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum suarum annuum valorem; +quæ per tenentes Domini fideles & juratos sic debent extendi. Inprimis +inquirendum est de castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis +circumdatis, videlicet, quantum muri, & ædificia lapidea, & lignea, +plumbo, vel aliter cooperta, valeant per annum, & pro quanto appreciari +possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum & ædificiorum, ac etiam +pro quanto ædificia extra fossatum appreciari possunt, & quantum valeant +unà cum gardinis, _curtilagiis_[A], columbariis, vivariis, & omnibus +aliis exitibus curiæ per annum: item quot campi, & quot sint culturæ in +Dominico, & quot acræ arabiles in qualibet cultura, & quantum quælibet +acra per se valeat per annum. + + [Marge A: Petite cour. En + Picardie, _courtis_.] + +_Ss. 4._ Item, quot acræ prati sunt in Dominico[29], & quantum valet +quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam acræ sunt +pasturæ, & cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis necessaria, & +quot & quales bestias sustinere poterit, & quantum quælibet acra valeat +per se, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per +annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi, quot & quales bestias Dominus +habere possit in eadem, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad +locandum per annum. + + [Note 29: _Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann. + Soc. Balus. tom. 1, col. 33._] + +_Ss. 5._ Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus pro voluntate +sua excolere poterit & assartare, quot acræ in se contineant, & pro +quacunque vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ possit appreciari, & quantùm +acra fundi valeret per annum, & boscus hujusmodi, si assartaretur. + +_Ss. 6._ Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant quantum +Dominus se _appruare_[A] possit in eisdem, & de quot acris, &c. ut +suprà. + +_Ss. 7._ Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus aliis exitibus +forestarum, boscorum, _morarum_[B], bruerarum, & vastonem, quantum +valeant per annum. + +_Ss. 8._ Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus +& communibus, quantum valeant per annum. + +_Ss. 9._ Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, & +forestarum, cum finibus & amerciamentis provenientibus de expeditatione +canum quantum valeant Domino per annum. + +_Ss. 10._ Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, quot +sunt, quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia valeat per annum, secundùm +veram ipsius æstimationem, & per marcas & solidos extendatur; ut, si +Ecclesia centum marcas valeat per annum, ad centum solidos extendatur +advocatio per annum. + +_Ss. 11._ Item, de _herietis_[C], nundinis, mercatis, theoloniis, +operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & exhenniis[D], +quantum valeant per annum. + + [Marge A: _Appropriare_, se + reserver.] + + [Marge B: Joncs-Marins.] + + [Marge C: Voyez ci-après ce + que je dis de ce droit dans + la Note 22 sur les Loix + d'Edouard.] + + [Marge D: Dons-Gratuits.] + +_Ss. 12._ Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis, +custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per annum. + +_Ss. 13._ Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & quot +forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & quæ feoda teneant de +Domino, & quæ de aliis, & per quod servicium; an per socagium aut per +servicium militare, vel per liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm, +vel in liberam & puram eleemosynam, vel alio modo, & qui tenent per +chartam, & qui non, & quantùm reddunt Domino singulis annis, & ad quos +terminos de certo redditu. + +_Ss. 14._ Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, & quot +sectas per annum, & quantum quælibet defalta, & quid accidit Domino per +mortem talium. + +_Ss. 15._ Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum secta, & +quantum quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, & quantum +valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico, quàm de novo perquisito. +Tenuræ dico, ut mesuagio, curtilagiis, terra arabili, prato, pastura, +redditu, bosco, & hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine +destructione & exilio faciendo, & quantum valeant suæ operationes & +consuetudines, & quantum reddant in redditu singulis annis, & qui +possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non; quæ omnia, prout +extensa fuerint, imbrevientur. + +_Ss. 16._ Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam ex quanto +blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm terrarum +diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ in seminis sparsione non +poterunt æquiparari. + +_Ss. 17._ Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero +bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in quolibet +manerio, sufficienter, & quantum liberè deductis expensis valere debeant +per annum; quæ omnia distinctè scribantur in membranis, ut perinde +sagaciùs vitam suam disponat & faciliùs convincat mendacia +compotariorum. + +Livre 2, c. 72. + +_DE OFFICIO COMMUNIS SENESCALLI._ + +_Ss. 1._ Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto & +fideli, viro provido, discreto & gratioso, humili & pudico, & pacifico, +& modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ, & Officio +Senescalciæ se cognoscat, & jura Domini sui in omnibus tueri affectet, +quique Subballivos Domini in suis erroribus & ambiguis sciat instruere & +docere, quique egenis parcere, & nec prece vel pretio velit à tramite +Justitiæ deviare, & perversè judicare, cujus Officium est curias tenere +maneriorum; & si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus tamen +Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate, tunc saltem +bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, præsentialiter curiam +tenere debebit, ut tunc de subtractionibus consuetudinum, servitiorum, +reddituum, sectatum ad curiam, mercata, & molendina Domini, & ad visus +aliarumque libertatum Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon & +de alienatione terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum & +hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, & à quo tempore, & quo jure, +tempore cujus Ballivi, vel servientis facta fuerit hujusmodi alienatio. +Quæ quantùm cum Justitia valeat per districtiones, vel per auxilium +Regis, si necesse fuerit, sine dilatione faciat revocare. + +_Ss. 2._ Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio per +communem particam probare distinctè & apertè sciat tam numerum acrarum +arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis ad terram seminabilem +sufficienter quantitatem, nè fallaces præpositi computantes quantitatem +seminis excedant per numerum acrarum vel quarteriorum. + +_Ss. 3._ Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; dicitur +enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi +voluptatem, & salvæ seruræ famulos reddunt aptiores; quod Anglicè +dicitur, OFTE TRESTE LOKES MAKETH TREUVE HYUVEN. + +_Ss. 4._ Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis carucarum +in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc rationem, ut terræ +sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt carucatam, eò quod lx +in hyeme, lx in quadragesima, & lx in æstate pro Warecto debent exarari. + +_Ss. 5._ De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti acræ +computari, ut medietas pro Warecto habeatur, & medietas alia in hyeme, & +quadragesimâ seminetur, & perinde de numero carucarum de facili poterit +certiorari. + +_Ss. 6._ Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties +debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, & de omnibus auxiliis, & +operationibus quorumcunque veraciter scire debet. + +_Ss. 7._ Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio +existente, cujus inventorium inter ipsum & servientem in scripto +cirographato debet imbreviari. + +_Ss. 8._ Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet manerio habito +& invento, quem statim faciat, consentiente Domino, discretè supplere. + +_Ss. 9._ Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque manerii +& subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, & alios se +gesserint & habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas se latitet ob +timorem, & si de aliquibus disseisinis, verberibus & melletis, vel +luctis se intromiserint; & si ad tabernas vigiliasque quis, Officiis +suis omissis, noctanter ierint, pro quorum aditu Dominus vel alius +aliquod dampnum sustinuerit; & quod dampnum, & quoties, & qui sint inde +culpabiles, quæ quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò +faciat emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi +delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem per ipsum +Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto non decebit Dominum +commovere. + +_Ss. 10._ Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum +ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas Domini inde +fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio, venditio, vel +alienatio, nisi per sufficiens Warrantum Domini, vel Senescalli, cum +laudabili testimonio fide dignorum. + +_Ss. 11._ Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis, +releviis, herietis, exennis, & venditionibus quibuscumque summam & +quantitatem, & de hiis qui receptione pecuniæ fuerint onerati. + +_Ss. 12._ Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo tempore in +manus Domini devenerint, & quantum valeant per annum. Et qui inde +expletia receperint, & quantum. + +_Ss. 13._ Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri sui +per districtiones Domini appruaverint. + +_Ss. 14._ Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens vel +tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit in boscis, +parcis, warrennis, cuniculariis, & hujusmodi, & quod dampnum, & quis hoc +fecerit, & quoties. + +_Ss. 15._ Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum in +quocunque manerio servientium, tam majorum quàm minorum, & de eorum +plegiis, quorum omnia nomina imbreviata debet custodire, & curiam +ingredi, & habere de Advocatis; nec debet major vel minor, antequam +plegium Domino per literas patentes invenerit, in obsequio Domini +remanere, nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena +curia, & per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint convocati; +nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes à servitio +Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit talis potestas reservata: +nec etiam custodias, maritagia, seu escaetas, vendendi, viduasve dotandi +alicui, præter quam solo Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet +de denariis Domini sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus, +præcepta tamen sua advocare tenetur. + +_Ss. 16._ Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne ovis, vel +alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo & præposito, aliisque +fide dignis videatur, quâ morte fuerit mortua eò quod diversimodè mori +potuit, ut per interfectionem voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ, +furatæ, vel mahemiatæ, vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in +quibus casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem +mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem, +mahemium, senectutem, & hujusmodi, hoc suo custodi non debet imputari; +ad vim autem majorem, vel ad casus fortuitos non tenetur quis, nisi sua +culpa intervenerit. Si autem ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur, +vel occidatur, vel per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem +fugetur, & hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro +qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una bestia +cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes fiant +examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant. + +_Ss. 17._ Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, vel per +substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum emptore, +Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare, & diei scire +summam expensarum. + +_Ss. 18._ Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse habuerit +per talliam recipere unum quodque genus carnium & piscium, & quod in sua +præsentia fercula scindi faciat, & coquo per numerum deliberare, & inde +rationabilem compotum audire. + +_Ss. 19._ Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes obolati de +quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per numerum recipere +tenetur. Item, quot panes, quotque fercula simplici familiæ diebus +communibus conveniant. + +_Ss. 20._ Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de blado & +braseo, pistori deliberato per præpositum. + +_Ss. 21._ Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim de +Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur +testimonium perhibere. + +Livre 2, chapitre 73. + +_DE OFFICIO BALLIVI._ + +_Ss. 1._ Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo verax, & +in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore cognitus, +plegiatus & electus, qui de communioribus legibus pro tanto Officio +sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita justus, quòd ob vindictam vel +cupiditatem non quærat versus tenentes Domini, vel aliquos sibi +subditos, occasiones injustas, per quas destrui debeant, seu graviter +amerciari. Caveat autem sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo +mane, nè tepidus videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi +faciat, deinde campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne +indè dampna fiant in auroris. + +_Ss. 2._ Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas adeat, +custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam _dietam_[A] suam +plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin cadit in compoto. In +initio igitur temporis seminandi, & _trebinandi_[B], conjunctim sint cum +carucis Ballivus, præpositus, & messor per totam dietam, donec arraras +suas legitimè compleverint, quantum videlicet ad unum diem pertinebit, & +quòd omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas +faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim disjunctis +carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii rationabiles + [Marge A: Visite du jour, + _hodiernum iter_.] + + [Marge B: _Trebinare_, + donner le dernier labour.] +prætenderint excusationes de aruris suis, secundum aruram illius dietæ, +tenentur reddere rationem. Et nihilominus facta eorum & defectus sæpe ac +sæpius expedit supervidere, & videre per messorem, ne hujusmodi defectus +remaneant non correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum +duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam in +terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis est & impediosa, tum +quia equus plus sumit & expendit; tum quia carucarii & fugatores extra +passum ire consuetum, secundùm usum boum grave videtur, tum quia caruca +boum in terra gravi præcedet, ubi equina remanebit. + +_Ss. 3._ Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, videndum est +& sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem carucæ deputata, à festo +Sancti Lucæ, usque ad Festum Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij +septimanas, ex communi consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem +si in statu laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de +pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex xij +denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & quolibet +mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa est xj sol' vj +den' præter estoveria foragii, & eschaetarum bladi. Bos verò de tribus & +dimidia mensura avenæ, de quibus x faciunt bussel, sufficienter poterit +quâlibet septimanâ sustentari, unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus +etiam cum senectute vel labore convincatur, de pelle tantum +correspondet, sed de bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii +salvari poterit Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non +sufficiat, interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, & +pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, vel ferè +Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel quasi observari. + +_Ss. 4._ Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores, +cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod quilibet quod +suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, subtiliusve ad +commodum Domini, quàm per competentes minas, quotiescunque transgressi +fuerint, poterunt castigari, monitionibus tractabilibus +intervenientibus. + +_Ss. 5._ Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari, +compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum suorum +abundantia per effectum operis liquere valeat universis. + +_Ss. 6._ Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, ab +aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas equitaturas impunè +vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus bene custodiantur, nè +per negligentiam vel pigritiem de debitis puturis & præbendis suis +quicquam amittant, vel subcontrahatur ab eisdem. + +_Ss. 7._ Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, aut +aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, vel +placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, feodum, vel +libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, vel braciandi in manerio, +nisi Dominus præsens extiterit. + +_Ss. 8._ Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub certis vadiis +quotidianis victus sibi constituatur. + +_Ss. 9._ Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si purè +granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs faciat triturari, +nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso germinent, in +tegmineve domorum: foragium autem tassari faciat & cooperiri, cujus +eschaetæ, prout collectæ fuerint, in luto plateis, & itineribus +projiciantur ad fimum nutriendum, quod multo magis ad commodum Domini +sic deveniet, quàm si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra +requiescat, nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum +curiæ fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur. + +_Ss. 10._ Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur, +warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra fregerit post +carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis Sancti +Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam. + +_Ss. 11._ Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non concava: +sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè poterit vicibus +expectare. + +_Ss. 12._ Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum per +minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo durante +exarando. Et cum bona terra arari debeat pro warecto caveant sibi +carucarii, ne malam terram perversè arando attingant; sed per radium +quadratum terram bonam advertant, dùm tamen profundam, ita quòd terra +recens cooperta vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit +rebinandi, nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit +carucæ cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam si tempus +pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat terra mollis & +aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca tunc ad aliquam terram +certam attingere non valebit, sed erit caruca tanquam lutosa: faciant +ergo radios suos leves in rebinando, ut profundiùs per duorum digitorum +largitatem attingere valeant in seminando, per quod caruca à luto +deliberari valeat, & mundari, & pulchram bonamque faciat aruram. + +_Ss. 13._ Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat Ballivus +largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos radios arari, per quod +semen æquiùs cadere valeat in eisdem: nam radiis largè aratis, & semine +projecto, herciaque superveniente, statim sit discensus seminis inter +duos radios per herciæ tractum, & summitas terræ inter ipsos radios +habita, detecta, & tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum ab +uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit. + +_Ss. 14._ Si quid autem bladi remanserit post seminationem agrorum, id +prudenter granario retornetur, vel granatarius in compoto de facili +poterit titubare. + +_Ss. 15._ Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari & +minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum elevata, sub +pede carucarii sinistro ultimum radium arando subvertatur & +prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior habeatur. + +_Ss. 16._ Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, ut ante +adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina suas expanderint +radices. + +_Ss. 17._ Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà octo dies +sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile, +quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, gelu penetrabit, +per cujus si perseveraverit per triduum vel ampliùs, possibile est +hujusmodi grana tenera & aquosa germinata & pullulata omnino deperire. + +_Ss. 18._ Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent seminari ad +semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, & terra lapidea, nè +fortè per fervidum marcium dampnum contingat, & impedimentum per minimam +duritiam, vel nimiam concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi +terræ seminari, ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant +nutrimentum: terras autem molles & sabulonosas non est necesse maturè +seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis ex consuetudine +subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, & de marisco necessarium +est optimè fodere & radiare, & radios aptè purgare, ne semen humi +projectum, per impetum aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi +derelictas semine genecti vehementer expedit seminare. + +_Ss. 19._ Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ à qua venit +projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis quæsitum nullatenus +abundabit: faciat igitur quivis discretus semen sibi emi hyemale, ut +copiosior eveniet ususfructus. De semine verò proprio quadragesimali +seminentur terræ Domini, nisi propter fori facilitatem hoc fuerit +omissum. Nulli Ballivo sit vile, si de rebus Domini Dominum possit +appruare, ut de suis ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, & +hujusmodi fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure, +fabisque educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini +respiciant incrementum. + +_Ss. 20._ Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, piscarias +suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; sed non de +lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui effusionem piscium +nituntur devorare. + +_Ss. 21._ Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter +inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro equarum, +emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat instaurare. + +_Ss. 22._ Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere se +debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam suam, & +impudentiam ministrorum in poenam compoti merite debeat condempnari. + +Livre 2, chapitre 74. + +_DE MARESCALLO._ + +_Ss. 1._ Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum +talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto diei qualibet +nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum equorum possit inserere, +specificando nomina supervenientium de eorum adventu, & morâ. + +_Ss. 2._ Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum inde necesse +habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat de furfure, sicut +de avena. + +_Ss. 3._ Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis +talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum custubus, & ubi +ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec sine sua licentia alienos +equos inde licebit ferrare. Item, fænum & literam equis deliberare. + +Chapitre 75. + +_DE COQUO._ + +Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere Senescalo +singulis diebus. + +Chapitre 67. + +_DE PRÆPOSITO._ + +_Ss. 1._ Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per +villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam debet +præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non ergo sit piger +vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum Domini adipisci +nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas & extrinsecas mane conjungi, +terrasque conjunctim & purè arari, putoque semine, nec minus sparsè +dispergi faciat & seminari, fimum etiam nutriri & co-adunari, ad +sterculinium cum terra fimumque mixtum faciat exaltari. + +_Ss. 2._ Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum mundatione, vel +saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, desuperque +straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non necessarii, & +plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante martii siccitatem +colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari debeat ad rura, cum +cariatoribus præsens existat præpositus totâ die, ut sine fictitia +dietam finiant & laborent, & secundùm laborem illius dietæ debet futurus +labor expediri, allocari, alioquin etiam in compoto cadent; & quod de +istis dicitur, dici poterit de cariatoribus universis. + +_Ss. 3._ Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed cum terra +optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè quodammodo calida +est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale fervidum: mixtis ergo +caliditatibus, ordea per consequens possibile est marcisci: expedit +igitur fimum hujusmodi terrâ misceri. + +_Ss. 4._ Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ mixtæ +horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; fimus verò +purus in rure dispersus, ultra duos vel tres annos secundùm quod terra +fuerit frigida vel calida, minimè durabit. Mixtus autem in duplo licet +tantam non habeat substantiam, vel virtutem; marla autem durabilior est, +eo quod fimi descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est +causa quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta +itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs consumetur; +qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, quia roris +stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum debent mitti +fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; & sic ante tempus seminis +multùm consumerentur: sed ante tempus seminandi immediatè distribuantur, +& maximè, si fuerint de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit +propinquior, tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes +alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum +abundantiùs emittunt. + +_Ss. 5._ Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & Senescalli, +inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, videlicet à +debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, & separari; debilia +namque magis consumunt, eo quod sæpiùs & meliùs oportebit hujusmodi +destinare tamen ad operationes, & laborem constituta præbendare, & +eisdem debilioribus frequentiùs parcere & deportare, & quanto in +laborando parcatum fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque +conditio robustis. + +_Ss. 6._ Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel per +decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, sic fuerint +electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, & per venditionem, +vel alio quovismodo poterunt per substituta de levi, quasi revivisci; +dum tamen prudenter vendantur, & de eis emantur fortiora, necessarium +est igitur hujusmodi pecora sapienter abolire: & post festum Sancti +Johannis-Baptistæ expedit, quod boves debiles, & malè intentati, +veteresque vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia, +singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues valeant +devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter inde disponatur. + +_Ss. 7._ Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, ne per +defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur duplicatum, +eo quod sumptus erant graviores, rarioresque labores. + +_Ss. 8._ De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel messoris +affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda coram bobus +conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; arestæ enim straminis +ordeacei rugitus eorum impediret. De die dico, nè præbenda noctanter per +custodes furetur eisdem; cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ +magis comedant foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent, +tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates eis +liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque devastabunt. +Præterea, si per magnam quantitatem eis fuerit liberatum ac ipsis +postmodum rugientibus cum fuerint satiati, residuum straminis +conculcabunt, naribusque inflabunt, & per consequens odio habebunt, & +sic sordescent. + +_Ss. 9._ Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare non est +inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, eò quod +affectiùs se lambebunt. + +_Ss. 10._ Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, nè +lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus vituletur, primo +mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana in septimanam unicus +lactis tractus debeatur, qui ultra duos menses minimè lactari +permittatur; vitulus autem femellus integre suum lac obtineat per tres +septimanas, à quâ postea veluti de masculo tractus uberum vicissim +tollantur: & tempore separationis aquam habeant abundanter infra domum +videlicet & extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex +ægritudine pulmonis moriantur. + + [Marge A: Mesure qui pesoit + huit livres, _Assis. Reg. + David. Apud Sleneum_.] + + [Marge B: Cette mesure + pesoit douze livres d'eau, + _videlicet quatuor libras de + aquâ marinâ, & quatuor + libras de lacu vel stagno & + 4 de aqua currente & clara. + Lagena debet esse in + profunditate, sex polices + cum dimidio pollicis, in + latitudine inferiore debet + esse octo pollicum cum + dimidio policis & cum + spissitudine ligni utriusque + partis. Et in rotunditate + partis superioris debet esse + viginti septem pollicum, & + in rotunditate, inferiore + debet esse viginti trium + pollicum, Ibid._] + +_Ss. 11._ Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, multum expendit +juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum in falda bene straminata +noctanter custodiri, ut perinde meliorentur Dominicæ culturæ. + +_Ss. 12._ Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices ab aliis +separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc debet lac +duarum hujusmodi vacarum de una _waga_[A] casei in xxiiij septimanis ex +communi consuetudine respondere, nec non & qualibet hebdomada de dimidia +_lagena_[B] butyri. Si autem de pastura bosci, vel prati post +falcationem, seu stibulæ post tempus messium, sic erit tanta proficui +responsio de tribus vaccis, quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi +de tanto responderit, cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo +quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus diebus +respondebit, & de denariato butyri per septimanam. Et quod dicitur de +trium vaccarum responsione, dici poterit de viginiti bidentibus +matricibus sanè custoditis. + +_Ss. 13._ Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti +Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer & +enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in anno futuro, vitulusque +exilior erit atque minor. + +Chapitre 77. + +_DE CULTORIBUS._ + +Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue discretè +sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra poposcerint, +seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; debitè reparare. + +Chapitre 78. + +_DE FUGATORIBUS CARUCARUM._ + +_Ss. 1._ Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos +fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando. + +_Ss. 2._ Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed gavisi, +cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves in suis +laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium & præbendam deferre, +ipsosque debent amare, & noctanter cubitare cum eisdem, ipsosque +prurire, striliare, torcare, bene in omnibus custodire, prospiciendo nè +foragium eorum furetur, vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel +tribus fiat liberatio, fæni vel _literæ_[A], sed paulatim de die in +diem, prout fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam +habeant, prout dictum est, sustineatur. + + [Marge A: Litiere.] + +_Ss. 3._ Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa imparcare. +Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, fossare, +triturare, fodere, includere, cursus aquarum in agris emundare, ac alia +hujusmodi minuta opera & commoda facere tenentur. + +Chapitre 79. + +_DE PASTORIBUS._ + +_Ss. 1._ Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & benignos, +ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in lætitia suas +depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, est quòd greges +non diffugerit, sed pascentes suos _circina_[B] pastores. + + [Marge B: Je crois qu'il + faut _circinat_, il s'écarte + des autres Pasteurs, &c.] + +_Ss. 2._ Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ officium +suum contingunt, laudabiliter se habebit. + +_Ss. 3._ Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili, +singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia bonis +glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque muniri, & +talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, vel mutentur, +nec etiam locis aquosis, mariscis, _plassetis_[A], vel profunditatibus, +& pasturis insanis depasci non permittantur, ne ob defectum bonæ +custodiæ putrefiant & pereant, alioquin in poena compoti tenebitur. + + [Marge A: Brossailles.] + +_Ss. 4._ Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria fiant ovilia; +unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud pro matricibus +bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, si grex ad hoc +sufficiat, quibus tres deputentur custodes. + +_Ss. 5._ Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra festum +Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu lactari non +permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, postquam inter +festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, maturiùs tondeantur, ab +aliisque consignentur, & statim bosco committentur, in quo claudantur, +vel in alia pastura, in qua citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ +quidem in festo Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur. + +_Ss. 6._ Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium per signaque +senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum pellibus, morinâ +mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: quidam enim +circumspectè agentes carnes ovium morinâ mortuarum per tantum tempus, ut +inter horam novam & vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque +suspendi, donec aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ, +ipsam faciant appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & ne +cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm pretium appositum +faciunt in expensis quotidianis allocari. + +_Ss. 7._ Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum oves +expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque bene +reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones forte expedit in +ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus foenum apponatur. Cum +autem multones pro tempestate fortè domi commoraverint per se +custodiantur, quibus grossius foenum cum stramine avenæ frumentive bene +triturato distribuatur. Nam si de nocte per tempestatem gravati +extiterint, similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel +nihil, posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum +invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, cumque +eorum natura sit rugiendi, ac id quod non mandetur nullatenus venerit ad +rugitum, possibile est hujusmodi m tonibus per putrefactionem illius +foeni in stomachis remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen +foeno adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum +potiùs manducabunt. + +_Ss. 8._ Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, lanam +deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi agni, per tractus +uberum lanam annexam transglutinantes, pereant per hujusmodi lanam in +stomachis suis morantem, quod valdè contingens est. + +_Ss. 9._ Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram eo +omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, ipsasque per +probos & fide dignos faciat apertè videri, an uno signo, vel diversis +fuerint consignatæ. Præterea, quot sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne +forte fuerint emptæ, malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in +compoto Ballivo, si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ +quidem pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel per +vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum. + +_Ss. 10._ Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel saltem +xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. ponderat ex +consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque ut Ballivus sit præsens +singulis annis cum lanæ agni, agnorumque pelles, ne fortè decipiatur, +consignari debeant & decimari. + +_Ss. 11._ In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur +duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus quæ sinon sanæ +inveniantur, alienentur per venditionem, vel alio modo, usque ad +quidenam Paschæ quo tempore totidem releventur. + +_Ss. 12._ Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus +bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices autem, +multones & hogastri ter eligantur per annum, & videantur, ne per parvam +imperitiam, vel negligentiam sani morbum capiant ab ægrotis; nec expedit +quod pecora, videlicet oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ +infra domum admittantur. + +_Ss. 13._ Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, vel +inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: sed expedit singulis +annis per discretos ter per annum videantur oves, & calefactæ, ægrotæ, & +putrefactæ, quæ per lanam à pellibus recentem, per occulosque croceos, +nec non & per dentium debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana +vendantur indilatè, simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in +bona mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in eadem. + +_Ss. 14._ Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, vicissim +palamque vendantur carnificibus; hujusmodi verò carnes meliores sunt +ante augustum, & quod remanserit post festum Sancti Martini venditioni +divolvatur. Et caveant sibi Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum +extra manerium vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum +valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde dare +voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, seu de +parco Regis, vel præda. + +_Ss. 15._ Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti Michaëlis: +nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis Sancti Johannis, & in +principio mensis augusti sanæ permanserint; inter duo tamen festa beatæ +Mariæ in augusti septembrisque mensibus, ob malam custodiam in pastura +corruptibili, ac per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis +cadere contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi poterunt +& infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à sanis separentur; de +quibus commodum Domini protinus ordinetur. + +_Ss. 16._ Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa fuerit quòd +mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu inopinato, tunc refert +utrum ante tempus tonsionis, vel post. + + [Marge A: Terme qui désigne + toutes les parties charnues + de l'animal.] + +_Ss. 17._ Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; & si post, +bercarius de uno agno, uno vellere, uno _carcosio_[A] bonæ carnis, & unâ +pelle debet respondere, alioquin poenam compoti non evadet Ballivus. + +Chapitre 80. + +_DE CUSTODIA PORCORUM._ + +_Ss. 1._ Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos +suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur & +vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit occasione +bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo castrari, ut +steriles efficiantur; bacones namque talium baconibus masculorum +æquivalebunt. + +_Ss. 2._ Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat quivis +in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi anticipentur suorum +tempora productionis porcellorum: ipse verò in tribus mensibus præcipuè +auxilio indiget, februario videlicet, martio & aprili, quæ ter in anno +debent porcellare, nisi mala custodia eas excuset, quibus etiam ac +porcis omnibus optimum est jacere in loco sicco longas matutinas. Si +autem glande, nucibus aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum +instaurum, dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta manerio +pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum aliquo adjutorio +grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco vel bosco, in qua, +superveniente fortè gelu poterunt hospitari. + +_Ss. 3._ Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium +fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate, +nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, statim +retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, vel vastitas +manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari poterunt, præterquam +de exitibus grangiarum, tunc porcos non expediet custodire, nisi tot +tantum quot ex stubula tempore autumnali cum aliquibus minutis +grangiarum exitibus poterunt confoveri. Et quo casu nullus teneatur +custos eorundem, sed quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto, +discretè vendantur. + + +Chapitre 81. + +_DE TEMPORE AUTUMNALI._ + +_Ss. 1._ Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes cum +diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus & Præpositus, +quòd ante tempus metendi mundentur segetes, quòdque cardines, parellæ, & +hujusmodi herbæ dampnosæ penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum +Nativitatis Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc, +de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent sic +dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si tempus +arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, & salvò +custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis. + +_Ss. 2._ Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ dediti, sed +manè faciat messor suos congregari messores, quos falces messi immittere +festinet, ac seriatim & continuè absque cursus velocitate ipsas meti +faciat, perspiciens nè subtus primum manipulum segetes prosternentur, ac +per invidiosam expeditionem omittantur insecatæ; imo quia vel purè +metientur, gavellæque seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur, +ac commodè in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque garba +habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & triturandum & congruo +tempore expectato in grangiis salvò cariantur & reponantur. + +Chapitre 82. + +_DE EXITIBUS GRANGIARUM._ + +_Ss. 1._ Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni genere +bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto usufructu +manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto debet custos +residui respondere. Nec sustineatur, quod præpositus sit granatarius & +grangiarius simul; sed sit grangiarius Ballivus, vel ejus Substitutus, +qui bladum præposito liberet per mensuram rasam & non cumulatam; nec +sint diversæ mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene +signata. Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod +quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, si mensura +lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur sex, ut si minus +lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ ut pote prædictum est. + +_Ss. 2._ Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato +responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per bladi charam +venditionem: nam una acra pro frumento trinam exigit aruram præceptis +terris singulis annis seminatis, & valet arura xviij denarios. +Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti pro semine xij denarios, +mundatura segetum ob messura v denarios & cariagium j denarium receptis +si quidem sex bussellis, ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus +inde provenientibus de pretio trium solidorum, sed magis inde non +provenientibus, & misis deductis, tres obolos erit Dominus sic +amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in anno +remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, purumque +puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac ventrices, ne +quicquam bladi furentur in suis _sotularibus_[A], cirotecis, +_alloveriis_[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta grangiam +occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat irremotus, nisi +pro fideli ac optimo appruatore, sed cum in præpositura remanserit, +diligenter defectus videat in curia subortos, ut pote de domibus +detectis, muris fractis, fossatis obstructis, sepibus dirutis, carucis +ruptis, carectis disjunctis & fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi, +quibus cum celeritate manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus +Domino sit dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, in +fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius +est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum causæ remedium +adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto inde habendo, alioquin +voluntaria erit allocatio prædictorum, eo quod hujusmodi missas esse +falsas supponunt auditores compotorum; nec fient sepes de pomariis, +piris, cerisariis, vel prunariis, sed de salicibus & alba spina +construantur. + + [Marge A: Souliers ou + bottes.] + + [Marge B: Ceinture.] + +_Ss. 3._ Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini +familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto vel mandato: nec +etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem accedat, +quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi importet quod cedere +posset parvæ familiæ in commodum, seu casei, butyri, vel daeriæ in +incrementum. Nec etiam sustineat, quòd aliquis alicui Officio deputatur, +de nocte vel de die ferias, mercatos, disseisinas, vigilias, luctas +adeat, vel tabernas, sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis; +nec licentia hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam +substitutum, pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare. +Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret nullo sibi +substituto, possibile, esset hujusmodi pecora per loca diversa deviare, +& dispergi, & dampnum facere Domino, vel vicinis, pluràque alia inde +possent dampna evenire. Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum +Ballivo computare consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut +de arreragiis operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis +convertentur, poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur, +quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, nisi +ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos homines portare +sustineatur. + +_Ss. 4._ Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem cariagia +sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, boscum, fimum, +marlam, & hujusmodi, ut si cariatores de cæteris diebus secundùm illius +diei laborem non responderint, poenam compoti se voluerint incursuros. + +_Ss. 5._ Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se cariare, +nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, & venditionibus +intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm instauri. Item, bladum ad +furnandum & brasium ad braciandum per tallias pistori deliberari, & +exitum eorundem, videlicet, furfur à pistore recipere, ac draschiam per +visum Ballivi custodi carucarum per talliam & mensuram liberare, ac +furfur etiam pistori vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad +pastum canum similiter per talliam & mensuram debet liberare. + +Chapitre 83. + +_DE OFFICIO PISTORIS._ + +_Ss. 1._ Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum quam +braseum ad braciandum per talliam recipere de personis prænominatis, +omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. Nec licebit +pistori aliquas expensas de furfure facere, ut ad pastum canum, vel ad +panem garcionum, vel pauperum vel alicubi miscere, priusquam Præpositus +illud receperit ab eodem, & iterum per talliam liberarit eidem. + +Chapitre 84. + +_DE MESSORE._ + +_Ss. 1._ Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis, +fidelitatisque debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos, +curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire debet & +insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, ac in +querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda, +summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus ad proximam +curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam in curia præsentare. Item +semen recipere tenetur per mensuram, & terris inde perseminatis de +residuo tenetur granatario reddere rationem. Carucas quoque ac hercias +in utroque seminis tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si +qui fuerint) debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas +suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, ac +restituto, operationibusque tam consuetudinariis, quàm inquisitis per +totum annum debet Præpositus talliare: de arreragiis autem quæ fuerint +Præposito vel granatorio respondeat, Præpositus autem Ballivo; qui si +sufficienter responderit, ulterius non tenetur computare. + +Chapitre 85. + +_DE CARECTARIO._ + +_Ss. 1._ Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, modestus, +non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi doctus & expertus, +equos diligat, & non superoneret, sed in potestate teneat, ne pro +nimietate depereant oneris seu laboris. Item, ejus est scire phalera, +_attilamenta_[A], & harnesa minuta carectis appendentia præparare & +emendare; quilibet autem carectarius simul cum _affris_[B] jaceat suæ +carectæ. Et quod de carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus +intelligatur, ne occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas, +& per malam custodiam extinctas, restituant. + + [Marge A: On dit encore + _attranquillement_ en + Normandie.] + + [Marge B: Chevaux propres au + labour.] + +Chapitre 86. + +_DE VACCARIO._ + +_Ss. 1._ Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene custodire +vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec tempus sanum +evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd sua averia brumali tempore +magnæque frigiditatis, calidè benèque custodiantur & foragentur, in +faldisque bene straminatis noctanter imponantur temporibus opportunis, +cum quibus sibi provideat cubitare. + +Chapitre 87. + +_DE CASEATRICE._ + + [Marge C: Propre.] + +_Ss. 1._ Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis & +laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, _salvans_[C] & non +sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua in androchiarium +sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum suæ cedere +posset responsioni: ejus autem officium est, vasa officio suo +competentia per scriptum à Præposito recipere indentatum, & ea +restituere per eundem, cum fuerit recessura. In quo quidem scripto +primus dies sui operis contineatur. Item, ejus est, lac per talliam +recipere, & per numerum lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque +de poletria obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter +Ballivo & Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt nonnulli +auditores compotorum minorem responsionem quàm de anca xij denarios & de +gallina iv denarios per annum allocare. + +_Ss. 2._ Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, ignem +tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc sanè poterit vacare. + +Chapitre 88. + +_DE AUDITORIBUS COMPOTORUM._ + +_Ss. 1._ Auditores verò compotorum sint circumspecti artem allocandi, +onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non occasionantes. + +_Ss. 2._ Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & Ballivo, ut +de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint certiorati; & quod +transcurrendo inceperint, in fine anni conentur perfinire. Et quod de +uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus intelligatur id idem: ità +quod singulis annis fiat semel visus compoti, & ad annum revolutum +ejusdem fiat compoti complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum +debitores omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in +manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus +fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores. + +_Ss. 3._ Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi +Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: Senescallus autem +hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus fuerit ad warrantum, +sua præcepta advocet vel dedicat. + +_Ss. 4._ Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, amerciamentis, +& aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali onerentur; +verùmque Ballivus, cui honores & exennia facta extiterint, tanquàm +capitali Ministro Domini compotis præpositi, aliorùmque ministrorum sibi +subjectorum pluries jam ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo +remaneat Ballivus in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de +arreragiis, si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi +Præpositus, vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari. + +Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront gré de leur +avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; s'il est le seul +Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux de l'attention +particuliere que les anciens Normands avoient toujours eu pour le +progrès de l'agriculture, il est aussi le seul Auteur de la basse +Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails qui, rendus en notre +Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui bas & minutieux. + +Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails par +l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre plus relevé. +Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur le choix que les Rois +doivent faire des Magistrats destinés à rendre en leur nom la Justice au +peuple, & sur les devoirs des Juges. Rien de plus exact que sa doctrine +sur les sermens; rien d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles +qu'il prescrit pour s'assurer de la vérité ou de la fausseté des +témoignages. + +Livre 1, Chapitre 17. + +_DE JUSTICIARIIS SUBSTITUENDIS._ + +_Ss. 14._ Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam faciat +universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum sua judicia discernat, +judicia enim non sunt hominis sed Dei, & tenetur justa judicia defendere +& sustinere, ne pax per negligentiam suam possit exterminari: & cum sit +Dei Vicarius, jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui +subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique quod +suum fuerit debita contributione reddatur. + +_Ss. 15._ Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus +Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, corruptibilem +vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & manu indocta modo furioso +gladio feriat innocentes, culpabilesque prece vel precio vitetur +illegitimè reddere quietos ne per malitiam, vel ejusdem substituti +imperitiam, simul cum ipso æterni luctus moestitiam sibi comparet. + +_Ss. 16._ Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda +sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros +sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, ut +partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat +Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus +quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ +referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd fidele +Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum. + +_Ss. 17._ Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, cui non fuerit +revelandum, & praecipuè cum credant damnum posse evenire. Item, quod +nihil consentient alienari de hiis quæ pertinent ad antiquum Dominicum +coronæ Regis: item, quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam +divitibus quam pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas +consuetudines & leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant de +seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque petenti, +nec per eos impediri justitiam prece vel precio, favore vel odio, sed +bona fide procurabunt, & quòd magnus judicetur sicut parvus secundùm +regni consuetudinem, nec sustentabunt vel defendent injuriantes in +injuriis suis opere vel servitio. + +_Ss. 18._ Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod negotium in +curia expediendum, aliquod donum vel servitium recipiant, per se vel per +alium quocunque modo vel qualitercunque arte, occasione hujusmodi, +exceptis esculentis & poculentis pro uno die & non ultra. + +_Ss. 19._ Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno +audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse illicitum, +hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: & si quis inde +convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis concludatur, terràsque, +res, redditus, & proventus bonorum suorum amittat per unum annum, qui si +hujusmodi proventus non habuerit, puniatur per discretionem, decretum +Regni & conciliariorum Regis. + +_Ss. 20._ Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt +Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii Ministri & +Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius dicetur. + +_Ss. 21._ Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & ignotis, +intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de eisdem +Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante. + +_Ss. 22._ Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos in +Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & si tales positi +fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & alii boni & fideles +substituantur. + +_Ss. 23._ Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione suspectam +in familiam Regis admitti procurabunt. + +_Ss. 24._ Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem +procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod ipsi possunt sibi +retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod si Rex ex propria +concesserit lenitare, lenitatem sic receptam restituant, & in centum +libras nihilominus amercientur, à concilio vel hospitio Regis penitus +excludantur, & si delictum aliam poenam exigerit, graviùs puniantur. + +_Ss. 25._ Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu quæcunque +alia continens, per quæ injuria vel præjudicium oriri possit +consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu Regio & +præsentia majorum de Concilio Regi. + +_Ss. 26._ Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient munera ab +aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, vel pro +jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo. + +_Ss. 27._ Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas +pro aliquo gravando. + +_Ss. 28._ Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam cartæ +libertatum. + +_Ss. 29._ Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris +Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, nec aliquid +dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino Regi, vel ad opus +ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto. + +_Ss. 30._ Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam pennas +habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros. + +_Ss. 31._ Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem quam in +manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio per mortem delegantis +vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem revocaverit, vel lata +Sententia aliter quam finem capit & revocatur: nullus autem Subdelegatus +alium potest sibi subdelegare ut recordum possit præsentare. + +Livre 5, Chapitre 22. + +_DE CONVICTIONIBUS, VIDELICET JURAMENTIS._ + +_Ss. 1._ Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione +sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet propter +incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. Juramentum autem +meritorium est quia per illud subvenitur proximo & magis licitum est per +ipsum creatorem jurare quam per creaturas. Inhibetur tamen ne quis per +membra Dei ipsum blasphemando juret. Ad rectum juramentum exiguntur +tria, veritas & conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi +propter necessitatem, & justitia ut juramentum sit licitum & honestum. + +_Ss. 2._ Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, & +aliud promissorum ut de futuro. + +_Ss. 3._ Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; & tribus +modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat aliquid falsum esse +falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, quum quis fallitur & credit +verum esse quod est falsum, & temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum +quis credat falsum esse & jurat verum quod verum est. + +_Ss. 4._ Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis jurat se +facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. Secundus cum +licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & absque necessitate. +Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum ex quadam levitate & +consuetudine mala, ut sic, per Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo +vel comedam carnes, inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita; +de juramento autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum +juramentum vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non +obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et alii +dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non assertorio; & +alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus semper obligatur si +possit illud servare sine intentu salutis æternæ. + +_Ss. 5._ Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque est +perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit falsum jurare +vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; quia homicida +solum corpus occidit, iste verò animam suam & alterius; & peccat qui +alium audit falsum jurare, scit, & tacet, nec intelligitur perjurare qui +ex licita causa deserit juramentum, ut si fidem juraverimus invicem si +mihi fregisti non teneor tibi hosti cum servanda est fides promissa cum +fidem servaverit hostis: sed furioso non est gladius reddendus propter +juramentum donec sanetur nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis +neque in inhonestis vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus. + +_Ss. 6._ Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione fallendi. +Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina religionis vel +fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel simile contra +articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & obest alicui vel +mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, quod ita prodest alicui +quod non obest alteri, ut mendacium testis in causa pecuniaria. Quartum, +quod fit sola mentiendi fallendique libidine. Quintum, quod fit placendi +cupiditate adulationis. Sextum, quod nulli obest, prodest tamen alicui +ad evitandum periculum pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum +periculum personæ scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum +corporis & animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive +malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus +autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde +Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante +mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint +sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci poterunt +de perjurio multis modis. + +_Ss. 7._ Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, quandoque +ex ore proprio per examinationem judicis, & quandoque ex propria +voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus non est par poena infligenda. + +_Ss. 8._ Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit quot +juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos habeat +convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes sunt ejusdem +conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. Et cum de convictione +agatur potest esse in causa tam justiciarius quam juratores standum +tamen non erit soli recordo justiciarii donec per convictionem mutetur; +ante omnia igitur & antequam juratores summoneantur videndum erit +recordum & examinandum ut si justiciarius fuerit in culpa, hoc +juratoribus non imputetur, nec è converso. Audito igitur recordo statim +perpendi poterit & non prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ +processum fuerit, tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in +quadam inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est +quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò +talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam +debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde si +poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod ad +inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, aut eorum +pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque sibi +videbitur expedire. + +_Ss. 9._ Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum +sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res in +veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. Præterea +sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt tamen si corpora mentes +gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum & falsum per +negligentiam vel per ignorantiam examinationis; & indè sequitur +pronunciatio judicii, & cum contra mentem judicaverint tunc falsum +reddit judicium quamvis dealbatum, & quo casu tenebitur ex malefacto +male pronunciando & justum judicium juratorum scienter pervertendo, +verumtamen si per imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari, +mitius agendum erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium +remaneat impunitum. + +_Ss. 10._ Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint vel +ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore ducti +veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato recordo +locus erit potius certificationi quam convictioni ex tali causa ut +juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, & de errore +revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum sufficiens fuerit & +planum, non erit locus certificationi cum juratores recordum mutare non +valeant, quia sic præferretur eorum dictum recordo justiciarii, quod +esse non debet nisi querimonia fiat de judice tantum, & quo casu dictum +juratorum præferendum erit nec poterit judex per proprium recordum de +sua injuria subveniri; secùs vero esset si inter partes vocaretur +recordum ubi judex non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet +recordum. Juratores autem ante judicium dictum suum emendare poterunt, +post judicium verò non sine poena. + +_Ss. 11._ Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni & +quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit in modum +Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio capta fuerit +in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit ibi exceptio +proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non actionis propter +errorem provenientem ex nomine vel loco, & non tangit Assisam, vel +peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem primo modo, non erit locus +convictioni licet juratores falsum dixerint vel erraverint, quia actio & +Assisa integrè manent quia non cadit nisi Breve tantum durante actione & +Assisa in suo statu, quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum +Sacramento & quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat per +Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet redditum; si +juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter errorem rei, +si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim si in modum juratæ. Si +autem Breve competens fuerit & cum querens vel petens intentionem suam +proposuerit & tenens excipiat contra articulos Brevis & contra +intentionem & illos in toto vel in parte negaverit, tunc oportebit +querentem vel tenentem intentionem suam probare per Assisam vel per +inquisitionem. + +_Ss. 12._ Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit +convictioni quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ si +sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem articulum +Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela justa +videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si incidat alia actio +opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat se esse in possessione +& justè per conventionem vel conditionem, & hoc probare paratus sit per +Assisam, sed eliditur actio & Assisa præcedens cum denegari non poterit; +oportet igitur probare conventionem quæ est alia actio & extra Assisam, +quæ & multas habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum +& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam in modum +juratæ de consensu partium, & si proponens probare voluerit quod dicit +exceptio nulla erit & querens obtinebit. + +_Ss. 13._ Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur ei +actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. Et illud +idem erit si status opponatur in modum exceptionis & fiat Assisa si +querens personam habeat standi in judicio, & quod petere possit per +Assisam, oportet quod tenens probet illum esse talem quia intentio +querentis in toto conceditur si personam habeat stanti in judicio, quo +probato vel non probato terminabitur actio, sed per parentes non debet +probatio admitti cum præjudicaretur Domino si talem excipientem petere +vellet in servitutem si probatio faceret pro servo, sed de servo +existente sub potestate Domini admitti poterit probatio per parentes, & +quo casu terminabitur quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem +servus clamaverit in libertatem & contra Dominum objicientem super +virtutem petierit judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante +restitutionem terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus +erit Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet dum +tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare enim +poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut per parentes +petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem ipsos habere +sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis vel in fine +per Assisam si aliam non habet probationem: contra quam petens replicare +poterit multipliciter. Dicere enim poterit quod liber sit & paratus se +liberum probare per parentes, vel per instrumentum manumissionis, vel +per privilegium. Si autem nihil replicando proposuerit petens, tunc in +fine per Assisam in modum juratæ captam judicabitur, nec ei +præjudicabitur imposterum quoad statum quamvis jurator contra eum +fecerit, nec erit locus convictioni cum non capiatur in modum Assisæ. +Servitus enim opposita nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed +semper manet Assisa integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si +autem capta fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit +non exceperit sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant +pro uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè +conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus cum +non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur à tenente, +locus erit convictioni quia Assisa capta est in modum Assisæ licet quasi +de consensu partium. Si autem cum tenens absens fuerit nil dicatur +contra Assisam ex providentia discreti Justiciarii tenentur juratores +reddere rationem de veredicto suo, & si postmodum de convictione agatur +per justam ignorantiam & per justum errorem poterunt juratores excusari. +In magna autem Assisa non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de +necessitate ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel +duellum. + +_Ss. 14._ Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur in +judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice parti, +sufficiat enim Dominum ultorem expectare. + +_Ss. 15._ Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius +certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in +dampnis. + +_Ss. 16._ Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem contra +sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter locum +habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ quandoque +convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per constitutionem. + +_Ss. 17._ Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum +videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur +poena. + +_Ss. 18._ Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri +non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus +aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis +error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod omnes de +patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint vel +dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum narraverint +sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem suam +judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, cum credant tale +judicium tale sequi factum, falsum tamen erit judicium: necessaria est +igitur diligens examinatio Judicis in omni Assisa & errorem redigant in +veritatem, & cum obscurum sit judicium recurrendum erit ad majus +Consilium; de singulis enim dubitare non est inutile, & velox Consilium +sequitur p[oen]itentia. + +_Ss. 19._ Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi tantum +cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine proprio & +non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit captio convictionis, +certificationis & Assisæ nisi recenter convictio petatur, in quo casu +capi poterit sine Brevi ex Officio judicis ex virtute sui waranti, quia +cum cui aliqua causa delegetur omnia videntur ei concessa sine quo causa +explicari non possit. Cum igitur convictio & certificatio ex Assisa +dependeant nec sine convictione vel certificatione plenè terminari +possit Assisa ad ipsum merito pertinebit capere convictionem & +certificationem cui competit plena jurisdictio capiendi Assisam. Post +tempus autem transibit judicium Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi +deinceps capi non poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones, +convictiones vel certificationes extra comitatum capiantur, non tamen +præjudicabitur carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet +Assisa & aliud jurata. + +_Ss. 20._ Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri debet in +Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum locum habet de +articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur exceptio, sed +capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur de conventione vel +opponitur causa status vel hujusmodi locum non habet convictio, quia +vertitur Assisa in juratam ad inquirendum de exceptione si dedicatur, +vel si non fiat secundum conventionem eo quod necessitas juris partes ad +hoc compellit. + +_Ss. 21._ Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit +summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes fuerint +parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur quod sint +ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus & querente, si summonitus +non venerit, attachietur. Et si querens non venerit præsente illo de quo +queritur recedat jurata sine die, expectato tamen quarto die +summonitionis & plegii pro querente de prosequendo in misericordia. + +_Ss. 22._ Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia 12. & +24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo quare +convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, tunc imprimis +audiatur recordum Assisæ secundum quod capta fuerit, & inquiratur à +querente in quo vel in quibus 12 juratores falsum fecerint sacramentum +in articulis brevis vel etiam in quæstionibus vel exceptionibus si +Assisa capta fuerit in modum Assisæ, & ubi nulla fuerit proposita +exceptio à tenente, sed dicta post sacramentum à juratoribus, & quo casu +locus erit convictioni si juratores male juraverint in exceptionibus +sicut in articulis principalibus in brevi comprehensis, & secundum quod +ita fuerint sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum +24. + +_Ss. 22._ Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, & cum +juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & super quibus +dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur justè fuerit +disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis exprimat, & secundum +quod dixerint pro una parte vel pro alia sequitur absolutio vel +condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum suum sint parati, +diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario examinandi, ut dictum +suum rationibus probabilibus vel saltem manifestis præsumptionibus +affirment. + +_Ss. 24._ Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi +juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem +discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro +afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus +interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, eo +quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. Si autem +concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint quod & 12 vel +plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 verum fecerint +sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona pecuniaria poena +redimendus. Si autem veredictum ultimum contrarium sit primo, per hoc +remanebunt primi de perjurio & falsitate convicti & considerandum erit +quod prædicti 12 malè & falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet +seisinam & tenens in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint +custodiantur, & si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non +fuerint in assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24 +varia dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod pro una +parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum. + +_Ss. 25._ Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur & in +gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu Regis +capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, per quam +lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum sacramentis vel +dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. Excusantur tamen quoad +infamiam quamvis non ad poenam redemptionis illi qui sponte sine querela +læsas habentes conscientias de sacramento cum justo ducti fuerint errore +dictum suum corrigere petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24 +dum tamen omnes primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro +redemptione, & tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti +secundum formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam +partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti secundum +formam concordiæ. + +_Ss. 26._ Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, ut si +justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias +rationabiles causas allocare, & quo casu erit convictio omnino +revocanda; & eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam in +juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, & etiam +sub specie certificationis adhiberi poterit remedium post convictionem, +cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè. + +_Ss. 27._ Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra juratores +quandoque tamen judicium primum non exequatur in toto vel in parte, ut +si querens nondum habuerit seisinam rei judicatæ ejus dampna in toto vel +in parte, & quandoque cum ille qui de falso sacramento queritur +auctoritate propria & sine judicio se intruderit in rem in qua sit +contentio vel aliquam ejus partem. + +_Ss. 28._ Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut si ille +qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem in +toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit & ante +convictionem, quare querelam suam de conveniendo merito ammittit. + +_Ss. 29_ Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio super +convictionem dum tamen inter easdem personas & de eadem re cum +diversitas facti non intervenerit exceptione tamen unius assisæ +quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, ut si juratores totum +dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt vel abstulerunt nisi +partem & quo casu per eosdem debent capi juratores ne una aliæ sit +contraria quamvis diversis temporibus capi debeant. + +Observons encore que dans les chapitres où Flete semble n'avoir fait que +copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé & particuliérement +Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne s'occupe du même objet qui les a +fixés, que dans le dessein de réparer l'omission qu'ils ont faite de +maximes avec lesquelles ces objets étoient essentiellement liés. C'est +ainsi que sous le titre _de constitutione dotis_ où l'on retrouve tout +ce que Bracton & Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition +du parafernal dont ils n'avoient point parlé: _est etiam quædam dos quæ +dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per dotem +undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, &c._ p. 341. Il +décide aussi, dans ce même chapitre, cette question fameuse en +Normandie, si les biens donnés à la femme en dot par son mari sont +sujets au relief: _Vir vero uxorem dotare de tenementis suis... quamvis +in prejudicium domini feodi... ... & sic facit domino damnum & non +injuriam & quo casu sufficiat domino solum relevium &c._ p. 341. En un +mot, si l'on ne peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, & +sans le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le 11e & +12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes les autres +matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e siecles, ne peut +être bien connue que par Britton & par Flete. + +Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié un traité fort +étendu, _de Legibus & Consuetudinibus Angliæ_, sous Henri III, leur a +été, il est vrai, d'un grand secours; ils en ont copié des chapitres +entiers que lui-même avoit tirés, ou du droit Romain ou des +commentateurs de ce droit, & sur-tout d'Azon qu'il cite souvent; mais +ils se sont moins écartés que lui des principes qui étoient particuliers +aux Coutumes de leur nation. + +Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés dans les +définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte du Code +Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer les dispositions +du Code que pour éclaircir les usages de son pays, il paroît au +contraire uniquement occupé, à n'approuver ces usages qu'autant que le +droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs il écrivoit peu après +que Jean Sans-terre effrayé de l'injuste excommunication lancée contre +ses états par Innocent III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape, +& sa doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de +l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange événement. +Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller par préférence +la lecture des deux Jurisconsultes qui l'ont suivi. + +[Illustration.] + + + + +PIECES +JUSTIFICATIVES +DES REMARQUES +DU PREMIER VOLUME. + + +========================================================================== + +CE SONT LES LEIS & les Coustumes _HÆ SUNT LEGES & consuetudines +que li Reis Villiam grantut a tut quas Willelmus Rex concessit +le Peuple de Engleterre, aprés le universo Populo Angliæ post +Conquest de la Terre. Ice les subactam Terram. Eædem sunt quas +meismesque les Reis Edward sun Edwardus Rex, cognatus ejus +Cosin tint devant lui[30]. observavit ante eum._ + + [Note 30: Ici commencent les Pieces justificatives de ce + que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire.] + + I. I. + + _De Asylorum Jure & Immunitate + Ecclesiastica._ + +_Co est a saveir, Pais a Saint Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ +Yglise. De quel forfait que home cujuscunque forisfacturæ quis reus +out fait en fel tens; & il pout sit hoc tempore, & venire potest +venir a Saint Yglise; out pais de ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat +vie & de membre. E se alquons vitæ & Membri. Et si quis +meist main en celui qui la Mere injecerit manum in id quod Mater +Yglise requirit, se ceo fust v Ecclesia postulaverit, sive sit +Abbeie, v Yglise de Religion, Abbatia, sive Ecclesia Religionis, +rendist ce que il i avereit pris, reddat id quod abstulerit, & +e cent sols de forfait: & de Mer centum solidos nomine +Yglise de Paroisse xx. sols: & de Forisfacturæ. Et de Matrice +Chappele x. sols. E que enfraint Ecclesia Parochiali xx. solidos. +la pais le Rei en Merchenelae cent Et de Capella x. solidos. Et +sols les amendes, altrefi de secundùm pacem Regis in Legibus +Heinfare & de avveit purpensed._ _Merciorum_ centum solidis + emendet: similiter de Heinfare, + & de insidiis præcogitatis. + +II. II. + _De Hominum Regis privilegio._ + +_Icee plaiz afierent a la Haec placita spectant ad Coronam +Coroune le Rei. Et se alquens, Regis. Et si qui malè fecerint +v quens, uxvost, meffeist hominibus illius Ballivæ & de hoc +as homes de sa baillie, e de sit attinctus per Justitiam Regis, +ço fuist atint de la Justice li Forisfactura sit dupla illius quàm +Roi, forfait fuist a double alius quispiam Forisfecerit. +de ce comme altrè fuist forfait._ + +========================================================================== + +_HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè LOIX ET COUTUMES que le Roi +sic reddidit vir Clar. Carolus du Guillaume donna aux Anglois après +Frêne Dom. du Cange Quæstor sa conquête. Ces Loix sont les +Regius._ mêmes que celles qui étoient + suivies en Angleterre sous le Roi + Edouard son prédécesseur. + +I. TRADUCTION + +Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, _En ce qui touche la paix de +quodcunque forisfactum quis l'Eglise, il faut observer que +fecerit hactenus, & venire potest tout malfaiteur qui pourra se +ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat réfugier en une Eglise ne sera +vitæ & membri. Et si quis puni d'aucune peine capitale ni +injecerit manum in eum qui Matrem même corporelle; & si quelqu'un +Ecclesiam requisierit, si ea sit est assez hardi pour se saisir de +vel Abbatia, vel Ecclesia celui qu'une Eglise reclamera, il +religionis, reddat eum quem sera condamné à le restituer, & à +ceperit, & centumsolidos pro l'Eglise, si c'est une Abbaye ou +forisfactura: & de Matre Ecclesia une Communauté Religieuse, vingt +Parochiali xx. solidos: & de sols, si c'est une Eglise +Capella x. solidos. Et qui Paroissiale, & dix sols si c'est +infringit pacem Regis in Lege une Chapelle. L'amende dans la Loi +Merciorum, centum solidorum sint des Merciens, pour toute paix +emendæ, similiter de _Heinfare_, enfreinte, est de cent sols; la +& de insidiis præcogitatis. peine est la même pour toute + espece d'infraction ou de crime + commis de dessein prémédité._ + +II. TRADUCTION + +Hæc placita spectant ad Coronam _Si quelqu'un, soit Comte, soit +Regis. Et si quis sive Comes, sive Prevôt, fait quelque dommage aux +Præpositus malefecerit hominibus hommes de son Bailliage, il sera +suæ Ballivæ, & de hoc sit condamné au double de l'amende à +attinctus sive convictus, per laquelle tout autre auroit été +justitiam Regis, forisfactura sit condamné pour le même délit; mais +dupla illius quàm alius quispiam la Cour du Roi peut seule lui +forisfecerit. faire son Procès._ + +III. III. + + _De Pacis publicæ violatoribus._ + +_E que en Danelae fruissela pais Et qui in _Danorum_ Lege +le Roi, vij. vinz livrerez e iv. violaverit pacem Regis, cxliv. +les amendes: e les forfais le Roi libris emendet; & Forisfacturæ +qui afierent al Vescunte xl. sols Regis quæ spectant ad Vicecomitem +en Merchenelae, e l. sols en xl. solidi in _Merciorum_ lege, & +West-Sexenelae. E al frans home l. solidi in Lege _West-Saxonum_. +qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e Et de Libero homine qui habet +Tem, e Infangenetheof, se il est _Sac_ & _Soc_ & _Tol_ & _Tem_ & +emplaidé, & seit mis en forfait en _Infangentheof_ & implacitatus +le Countè afiere il forfait a oes fuerit & ad Forisfacturam positus +le Vescunte xl ores en Denelae, e in Comitatu, pertinet Forisfactura +de altre home, qui cest franchise ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in +non ad, xxxij. ores. De ces xxxij. Danorum Lege, & de alio homine qui +ores arat li Vescuntea oes le Roi ejusmodi libertatem non habet, Oræ +x. ores: e cil qui li plait aurat xxxij. De his xxxij oris habebit +de remied vers lui xij. ores: e le Vicecomes ad usum Regis oras +Seignur en ki fin il maindra, x. decem, & is qui eum implacitaverit +ores: ço est en Denelae._ habebit in remedium versus eum + oras xij. & Dominus cujus finibus + manserit x oras. Hæc est Danorum + Lex. + +IV. IV. + + _De latrocinii reo, & fidejussore + qui morum ejus periculum in se + susceperat._ + +_Co est la custume en Merchenelae: Hæc est consuetudo in _Merciorum_ +se alquens estapeled v de roberie, lege; si quis appellatus fuerit de +è seit plevi devenir à justice, e larcim, de latrocinio, seu de +il seit fuie dedenz, son plege si furto & plegiatus fuerit venire ad +avera de iv. meis e i. jour de Justitiam, & fugerit, Plegius ejus +quer le: e se il le put truver, si habebit iv menses & unum diem ad +jurad seidodzime de main, que al eum quærendum, & si possit eum +ure que il le plevi, Laren nel invenire, Juret se duodecima manu, +sot, ne per lui ne seut est fui, quod tempore quo eum plegiavit +ne aveir nel pot, dunc rendra le Latro non fuerat, neque per eum +chatel, e xx. sols pur la test, e esset quòd fugerit, nec eum +iv. den. al ceper, e une maille prehendere possit. Tunc reddat +pur la besche, e xl. sols al Rei. catallum, & xx. solidos pro +En Vest-Sexenelae cent solz al capite, & iv. denarios _al ceper_, +clamur pur la test e iv livreres & unum obolum _pur la besche_, & +al Rei. E en Denelae le forfait xl. solidos Regi. In +viij. Livreres, les xx. solz pur _West-Saxonum_ Lege c. solidos ad +la test, & les vij. livres al Rei. clamorem pro capite & iv. libras +E s'il pot dedens un an iv. jurs Regi. In Lege Danorum, +trover le larun, e amener a la Forisfactura est viij. libræ, xx. +justice, si li rendra les xx. solidi pro capite, & vij. libræ +sols, k'is aurad ont, e smert Regi. Et si is potest intra annum +fainte la justice de larun._ & iv. dies invenire Latronem & eum + aminare ad Justitiam, redhibebunt + ei viginti solidos quos + acceperint, & fiat justitia de + Latrone. + +III. TRADUCTION + +Et qui in Danorum Lege pacem Regis _Celui qui viole la paix du Roi +fregerit, cxliv. libris emendet: & paye, suivant la Loi des Danois, +forisfactur e Regis quaæ spectant 144 liv. d'amende. Tous les délits +ad Vice-Comitem, xl. solidi in qui intéressent le Roi, & dont le +Merciorum Lege, & l. solidi in Vicomte a la compétence, selon la +Lege West Saxonum. Et de libero Loi des Merciens, emporte après +homine qui habet _Sac & Soc_, _Tol eux une amende de 40 s. Par la Loi +& Tem_, & _Infangentheof_, si des West-Saxons cette amende est +implacitatus fuerit, & in de 50 s. Quant à l'homme libre qui +forisfactura positus in Comitatu, a le droit de Sac & Sol, de Tol & +pertinet forisfactura ad usum Tem, d'Infangentheof, s'il est +Vice-Comitis xl. oræ in Danorum appellé en la Jurisdiction du +Lege; & de alio homine qui Comté, & s'il y est condamné, aux +hujusmodi libertatem non habet, termes de la Loi des Danois, il +xxxij. oræ. De his xxxij. oris payera 40 s. d'amende au profit du +habebit Vice-Comes ad usum Regis Vicomte; tout autre qui, quoique +x. oras: & is qui placitum contra libre, n'a pas le susdit droit, ne +eum dirationatus fuerit, xij oras: paye que 32 s. dont 10 pour le +& Dominus in cujus finibus Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour +manserit, x. oras. Hoc in Danorum le Seigneur dans la Jurisdiction +Lege obtinet. duquel il demeure._ + +IV. TRADUCTION + +Hoc est consuetudo in Merciorum _C'est une Coutume des Merciens +Lege, si quis appellatus fuerit de que lorsqu'un accusé de larcin ou +Latrocinio, seu de Robaria (furto) de roberie a donné un garant de ce +& plegiatus fuerit (seu plegium qu'il se présentera en Cour, si +dederit) de stando juri, & fugerit cet accusé prend la fuite, son +exinde, plegius ejus habebit iv. garant a quatre mois & un jour +menses & unum diem ad eum pour le chercher. Quand ce dernier +quærendum: & si possit eum ne peut le trouver, il doit +invenire, jurabit duodecima manu affirmer par le serment de douze +quod ea hora qua illum plegiavit, hommes qu'au temps où il a plégé +Latronem esse non scivit, neque le coupable, il ignoroit qu'il le +per eum fuit quod fugerit, neque fût; qu'il n'a point facilité son +eum prehendere potuit: tunc reddet évasion, & qu'il l'a inutilement +catallum, & xx. solidos pro cherché. A ce moyen le garant +capitali, & iv. denarios cippario ne sera tenu qu'à restituer le +(_seu custodi carceris_) & meuble volé, à payer 20 s. pour la +Malliam, _seu medaliam_, pro _la proscription du fugitif, 4 deniers +besche_, & xl. solidos Regi: in au Geolier, une maille à l'Hundred +West-Saxonum Lege c. solidos ad pour l'indemnité du travail de +clamorem pro capite, & iv. libras l'absent, & 40 s. au Roi. Selon le +Regi. Et in Danorum Lege Loi des West-Saxons on paye 100 s. +forisfactura est viij. libræ xx. pour la proscription de la tête du +solidi pro Capitali, & vij. libræ coupable, & 4 liv. au Roi. Et par +Regi: & si is potest intra annum & la Loi des Danois, la forfaiture +iv. dies invenire Latronem, & eum est de 8 liv. les proclamations +ad justitiam adducere reddentur ei sont de 20. s. & l'amende envers +xx. solidi quos exsolverat, & fiat le Roi de 7 liv. Si cependant on +justitia de Latrone. peut trouver le voleur dans l'an & + jour, & le représenter à la + Justice, on le condamne, & on rend + au Plege les 20 s. payés pour la + tête du coupable._ + +V. V. + + _De Latronis prehensione._ + +_Cil ki prendra Larum sanz fuite Si quis prehenderit Latronem +e sans cri, que cil en leist a qui absque secta & absque clamore, +il aurad le damage fait, & vienge atque eum ei cui damnum factum est +poit après, si est raisun que il dimiserit, & venerit postea, +dunge x. solz de Hengwite, efin rationi conveniens est ut det ille +face la justice a la primereine x. solidos pro Hengwite, & finem +devise sans le congé a la justice, faciat Justitiæ _à la primereme +si est forfait de xl. solz._ devise_ absque licentia Justitiæ, + Forisfactura est xl. solidi. + +VI. VI. + + _De Animalium redemptione._ + +_Cil qui aveir escut, v Chivalz, v Is qui Averium replegiaverit +Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz, scilicet aut Equum, aut Bovem, aut +que est Forfengend Engleis apeled Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod +cil qil cla, durra al gros, s al forfengen Anglicè dicitur, _cil +Provost aveir the Lestussun viij. qil cla_ dabit _al Gros. s._ +den. iatant n'i ait meis qu'il ont Præposito habere the Lestussum[31] +cent al maille ne durrad que viij. viij. denarios, nec tamen _ait & +deniers, e pur un Porc iiij. den. meis quil ont_) _cent al maille_ +e pur un Berbz i. den. e isi tres non dabit plusquam viij. denarios, +que üit pur chascun iiij, deniers & pro Porco iv. denarios, & pro +de iatant n'i aurad, ne durrad que Ove denarium i _e isitres que vit_ +oit den. e durra wage, e truverad unicuique iv. denarios, +plege. Que si altre veinged apres nihilominus neque habebit nec +dedenz l'an e un jour pur l'aveir dabit plusquam viij. denarios, & +demander, qu'il i ait a droit en dabit vadios, & inveniet plegios +sa Curt, celuy de que il avoit se, si aliquis venerit ad +lecus._ probationem nem intra annum & diem + ut Averium petat, salvum + exhibiturum in Curia id quod + replegiaverit. + + [Note 31: Il faut lire _recussum_, l'avoir recous.] + +V. TRADUCTION + +Qui Latronem prehenderit absque _Si celui qui s'est saisi d'un +secta & absque clamore & in ejus voleur qu'il n'avoit point un +potestatem tradiderit cui damnum intérêt personnel de poursuivre ni +factum est, & venerit postea; de reclamer l'envoie à celui qui a +rationi conveniens est ut det illi été volé, & vient lui-même en Cour +x. solidos de Hengwita, & finem à la suite du coupable, il lui est +faciat justitiæ ad primam divisam, dû 12 s. de récompense; & celui +(_seu ad primum placitum_) absque que le vol intéresse doit se +licentia justitiæ estque présenter sans y être assigné aux +forisfactus de xl. solidis. prochains Plaids, pour y payer une + amende, si le tort qu'on lui a + fait monte à 40 s._ + +VI. TRADUCTION + +Qui averium recuperaverit, vel _Celui qui recouvre l'avoi, soit +Equum, vel Bovem, vel Porcum aut boeuf, vache, porc ou brebis, +Berbicem, quod _Forfengem_ Anglicè quand il est égaré, ou comme +dicitur, is qui illud habuerit disent les Anglois, le forgagen, +dabit ad Grossos solidum Præposito recevra de la personne qui le +habere _the lestussun_ viij reclame, en tout, tant pour lui +denarios, & si non tot sint, ut in que pour le préposé à la garde de +malliam centum computentur, dabit l'avoir, 8 den. Si les avoirs +tantùm viij denarios, pro Porco trouvés ne valent cependant pas +iv. denarios, & pro Berbin 1. ensemble cent mailles, on ne +denarium: & sic usque ad octo pro payera jamais plus de 8 d. Pour un +singulis quatuor denariis, & si porc seul l'amende est de 4 d. & +tot non fuerint, dabit tantum d'un d. pour une brebis; quand il +viij. denarios, & dabit vadium, & n'y a pas plus de 8 avoirs, on +inveniet plegium. Quod si alius paye 4 d. pour chaque, & on donne +postea venerit, intra annum & en outre caution; parce que, si +diem, & averium repetat, ad rectum dans l'an & jour quelqu'un vient +habeat in Curia eum, à quo averium révendiquer les choses égarées il +recuperatum fuerit. a action en Cour contre celui qui + les a recouvrées pour l'obliger a + les restituer._ + +VII. VII. + + _De Rebus fortè inventis._ + +_Altresi de aver en direz, e de Similiter de Averio _Endirez_ & +altre treveure; seit mustred del alia re inventa. Ostendatur tribus +treis pars del veisined, que il partibus Vicineti, ut testimonium +eit testimonie de la troveure: si habeat de inventione. Si aliquis +alquens vienge apres pur clamer la veniat ad probationem ad rem +iose, duist vvage, & trosse clamandam, det vadios & inveniat +pleges, que se altre clamur plegios se si alius quispiam +l'aveir dedanz l'an è un jour, qui clamaverit Averium, intra annum & +il l'ait a droit en la Curt celui diem, salvum exhibiturum in Curia +qui l'averad troved._ id quod invenerit. + +VIII. VIII. + + _De Homicidio & Capitis + æstimatione seu Wera._ + +_Si home occit altre, e il seit Si quis alium occiderit, & si reus +counsaunt, e il dénie faire les confitens, & emendare negaverit, +amendes: durra de sa manbote al det de suo manbote Domino pro +seignor pur le franc home x. solz libero homine x. solidos, & pro +la were dol Thein xx. li. en servo xx. solidos. Wera _Thani_ +Merchenelae e en West-Sexenelae: e xx. libræ in _Merciorum_ Lege, & +la were del Vilain C. solz en in _West-Saxonum_. Et Wera Villani +Merchenelae, e ensement en C. solidi in _Merciorum_ lege, +West-Sexenelae._ atque etiam in _West-Saxonum_. + +IX. IX. + + _Quibus Capitis æstimatio seu Wera + solvenda._ + +_De la were primerament rendrat Quod ad Weram attinet, primò +l'um de halt Sainc à reddat is qui est de halt sanguine +la vuide as orphanins x. solz: Viduæ & Orphanis x. solidos, & +e le surplus orphanine les quod superest Parentes & orphani +Parens departent entr'els._ inter se dividant. + +VII. TRADUCTION + +Et de averio, ita dicendum de alia _Il en est de même de tout avoir +re quavis inventa. Ostendatur adhiré ou de toute autre chose +tribus partibus vicineti, ut perdue & trouvée; on doit la faire +testimonium habeat de inventione. voir, en trois parades différentes +Si aliquis postea venerit ad rem du lieu, à quelques personnes, +clamandam, seu repetendam det afin qu'elles soient en état +vadium, & inveniat plegios, qui si d'attester qu'elle a été trouvée; +alius intra annum & diem averium & si quelqu'un la reclame après +clamaverit, ad rectum habiturum in avoir donné Pléges & Gages, celui +curia eum qui rem invenerit qui l'a trouvée est obligé de la +spondeant. rendre en bon état à celui qui + dans l'an & jour prouve qu'elle + lui appartient._ + +VIII. TRADUCTION + +Si quis alium occiderit, & _Si quelqu'un en tue un autre, & +consenserit, & emendare après avoir avoué le meurtre +denegaverit, dabit de sua Manbota refuse de payer les indemnités +Domino pro libero homine x. requises, il sera contraint de +solidos, & pro servo xx. solidos. payer par composition au Seigneur, +Wera Thani xx. libræ in Merciorum pour le meurtre d'un homme libre, +lege, & in West-Saxonum lege: & 10 s.; 20 s. pour un esclave. La +Wera villani C. solidi in taxe pour le meurtre d'un Seigneur +Merciorum lege & in West-Saxonum est de 20 liv. suivant les Loix +lege. des Merciens & des West-Saxons, & + celles imposées par ces mêmes Loix + pour la mort d'un villain est de + cent sols._ + +IX. TRADUCTION + +De Wera primò reddetur de alto _Observez que de ces taxes +sanguine, viduæ & orphanis x, la veuve & les orphelins de +solidi: & quod superest orphani & l'homicidé noble auront 10 +parentes inter se dividant. s., & que le surplus se partagera + entre ces orphelins & les + autres parens._ + +X. X. + + _Animalium aliquot valor, in + Capitis æstimatione censenda._ + +_En la were purra il rendre Chival In Wera reddere poterit quis Equum +qui ad ad cuille pur xx. solz: e non Castratum pro xx. solidis, & +tor pur x. solz e iter pur v. Taurum pro x. solidis, & _iter_ +sols._ pro v. solidis. + +XI. XI. + + _De Percussore._ + +_Si home fait plaie a altre, e il Si quis alium percusserit, & +denie otrei fair les amendes: negaverit ultrà emendare, primò +primerement li rende sun le chefe; reddat _sun le chefe_ & plagas, +e li plaiez jurraz sur sentez, qui juret super sancta quòd aliter non +pur mes nel pot fair, ne pur haur potuit facere, nec pro _haur si +si chier nel fist de sarbote cho chier_ nec fecit _desarbote cho +est de la dulor._ est de la dulor._ + +XII. XII. + + _De vulnere indito._ + +_Si la plaie lui vient à vis Si plaga lui _vient a vis +descuvert, al polz tote veie iv. deseuvert el polz tote vete_ iv. +deniers, & de tanz os cum hom denarios, & de omni osse quod quis +trarad de la plaie, al os tote traxerit ex plaga, osse toto viso +veie iv. den. pois acordement si iv. denarios, postea _acordement +li metir ad avant honours qui si si li metir ad avant honours que +il li ont ço qu'il ad fait a lui, si illiont_, id quod ei fecit si +se son queur li purportast, e son cor suum ei suggesserit, & +conseil li donast, prendreit de consilium suum ei donaverit, +lui ce qu'il offre a lui._ accipiat ab eo quod ei obtulerit. + +X. TRADUCTION + +In Wera reddere poterit quis Equum _On pourra, au lieu de 20 s., +qui testiculos habet pro xx. donner un cheval entier; pour 10 +solidis: & taurum pro x. solidis, s. un taureau, & un porc pour 5 +& verrem pro v. solidis. s._ + +XI. TRADUCTION + +Si quis alteri plagam fecerit, & _Si quelqu'un frape un autre, & +ultra emendare denegaverit, primò refuse de l'indemnifer, il doit +ei reddat suum capitale: & d'abord payer la composition +plagatus jurabit super sancta, proportionnée à la condition du +quòd pro minori (emenda) non blessé, & ce dernier doit jurer +potest facere, nec pro odio sur l'autel qu'il ne peut estimer +cariorem (vel majorem) fecerit de à moins la plaie qu'il a reçue, & +sarbota, id est de dolore. qu'il n'outre point cette + indemnité par haine ou par + ressentiment._ +(_Lingua Saxon._ Sag, _est dolor_, +Bota, _emendatio_.) + +XII. TRADUCTION + +Si plaga ei inflicta fuerit ita ut _Si la plaie est visible sur toute +appareat, pro pelle totius iv. la peau, il est dû 4 den.; pour +denarios (dabit) & de tot ossibus chaque os vu tirer de la plaie, on +quæ ex plaga extrahentur, pro payera pareille somme. Le blessé +quolibet osse toties iv. denarios pourra cependant, étant appellé +(dabit.) Quod si coram devant ses Seigneurs, faire +superioribus Dominis pactum initum valablement un accord (après que +fuerit, de plaga quæ alio ei facta ces Seigneurs auront été +fuerit, si cor suum id ei exactement instruits du fait) & +suggesserit, & consilium suum ei alors le coupable devra que ce que +donaverit, accipiet ab eo quod le blessé aura agréé de bonne +sibi oblatum fuerit. volonté ou par conseil._ + +XIII. XIII. + + _Membrorum præcisorum æstimatio._ + +_Si ço avent qui alquon colpe le Si acciderit ut quis pugnum +poin a altre, v le pied, si li cujuspiam absciderit aut pedem, +rendra demi were, suluc çeo q'il reddat ei medietatem Weræ secumdùm +est: més del pochier rendrad la id quod est. Sed pro pollice +meité de la main. Del dei apres le reddat medietatem manus. Pro +polcier, xv. solz de solt Engleis, digito qui pollici proximus xv. +ço est quer deniers: de lunc dei solidos, de solido Anglicano, hoc +xvj. solz, de l'altre qui ported est _quer_ denarios. Pro digito +l'anel xvij. solz: del petit dei longo xvj. solidos. Pro altero qui +v. solz, de l'ungle, si il colpe, portat annulum xvij. solidos. Pro +de cascun v. sols de solt Engleis: digito minimo v. solidos. Si +a l'ungle de petit dei iv. den._ unguem quis cuiquam præciderit, v. + solidis de solido Anglicano + emendet, & pro ungue digiti + minimi, iv. denariis. + +XIV. XIV. + + _De Adulterio._ + +_Ki altri espouse purgist, si Qui desponsatam alteri vitiaverit +forfait la were vers sun forisfaciat Weram suam Domino suo. +Seignour._ + +XV. XV. + + _De Judice corrupto._ + +_Altresi qui faus jugement fait, Etiam qui falsum tulerit judicium, +pert sa were, si il ne pot prover Weram suam perdat, nisi tactis +sor Saintz qui mels nel sot Sacrosanctis (_Evangeliis_) +juger._ probare poterit se meliùs judicare + non potuisse. + +XVI. XVI. + + _De Purgatione illius qui Furti + reus est._ + +_Si home apeled altre de larcin, & Si quis alterum appellet de +il sot francz home, & il ait ond Latrocinio is sit liber homo, & +ca verre testimonie de lealté, habeat _ond caverre_ testimonium +s'en escoudirad per plein serment: de legalitate purget se per plenum +& altre qui blasmed ait ested, per sacramentum, & alter qui infamis +serment nomed: ço est a savoir ante fuerat _per serment nomed_, +qu'a corte homes leals per non, si videlicet xiv. homines legales +il aver les pot, si s'en escouriad _per non_ si is habere eos poterit +sei dudzime de main: & si aveir se purget se duodecima manu, & si +nes pot, si se defende de per habere non possit se defendat _per +iuis, e li apeleur jurra sur lui iuis_ & Appellator jurabit _sur +jur set homes només, qui pur haur lui sur set_ homines _nomes_ quod +nel fist ne pur altre chose, si propter _haur_ non fecit nec +pur son dreit non purchaçer._ propter aliam causam quàm quis jus + suum persequeretur. + +XIII. TRADUCTION + +Si acciderit ut quis pugnum _Si quelqu'un a coupé le poing ou +cujuspiam juspiam absciderit aut le pied d'un autre, il doit au +pedem, reddet ei medietatem weræ, blessé la moitié de la taxe qu'il +secundùm id quod est: sed de auroit dûe s'il l'eût tué. +pollice reddet medietatem manus. Observez néanmoins que pour le +Pro digito qui pollicem pouce on paye moitié de ce qui'il +subsequitur, xv. solidos solidorum coûte pour une main; pour le doigt +Anglicanorum, hoc est quadraginta le plus proche du pouce, la taxe +denariorum. Pro longo digito, xvj. est de 15 s. Anglois: ainsi chaque +solidos: prop altero qui portat sol est de 40 den.; pour le doigt +annulum, xvij. solidos: pro digito du milieu il appartient 16 s.; +minimo, v. solidos: de ungue si pour l'annulaire 17 s.; pour le +præcidatur, de quolibet v. solidos petit doigt 5 s.; si l'ongle est +solidorum Anglicanorum: & pro coupé, chaque ongle est taxé à 5 +ungue minimi digiti, iv. denarios. s. Anglois; pour l'ongle du petit + doigt on ne paye que 4 den._ + +XIV. TRADUCTION + +Qui sponsam alteriùs vitiaverit, _Les Seigneurs ont la +forisfacit weram suam erga Dominum composition entiere d'un homme +suum. quand cet homme corrompt la femme + d'autrui._ + +XV. TRADUCTION + +Similiter qui falsum judicium fecerit, _Celui qui juge mal une cause +weram suam perdit, nisi paye la même taxe, à moins +præstitio super sancta sacramento qu'il ne prouve, en jurant sur +probare possit, se meliùs judicare l'autel, qu'il ne sçavoit pas +non scisse. mieux juger._ + +XVI. TRADUCTION + +Si quis alterum appellet de _Si quelqu'un accuse un autre +Latrocinio, & is sit liber homo, & de larcin, l'accusé peut se faire +aliquando habuerit verum absoudre en jurant, pourvu qu'il +testimonium de legalitate, prouve qu'il a eu antérieurement +excondicet (i _excusabit_) se per un certificat autentique de +planum sacramentum: & qui probité; mais l'accusé qui au +infamatus ante fuerit, per contraire a été diffamé par un +sacramentum nominatum: videlicet Jugement, c'est-à-dire, qui a été +ex curia hominum legalium parium, jugé infame en la Cour de ses +si eos habere potuerit, Pairs, ne peut se purger de ce +excondicet; seu purgabit se Jugement que par le serment de +duodecima manu: & si eos habere douze hommes; & s'il ne peut se +non potuerit, defendet se per procurer ce nombre de Jureurs, il +judicium, (_ita purgationem se défendra de l'accusation par la +vulgarem vocat_) & appellans preuve ordinaire, & l'accusateur +jurabit super se & septem homines sera tenu de jurer avec sept +nominatos, quod propter nullum hommes qu'il n'agit point par +odium id fecerit; nec propter haine, mais uniquement par la +ullam aliam causam quàm ut jus nécessité de poursuivre son +suum persequeretur. droit._ + +XVII. XVII. + + _De eo qui Templum aut domum + fregerit._ + +_E si alcons est apelez de Muster Et si quis appellatus fuerit de +fruisser, v de chambre, & il n'eit fractione Monasterii aut Cubiculi, +esté blamed en arer, s'en escoudit neque fuerit anteà infamis +per xlij. leals homes nomez sei _enarer_ se purget per xlij. +dudzime main: e s'il eit altresjée legales homines _nomes_ se +ested blamed, s'en escoudied a duodecima manu, & si aliàs infamiâ +treis dubles, çeo a savoir per notatus fuerit, purget se _a treis +xlviij. homes leals nomès, sei dulles_, videlicet per xlviij. +trentesiste mein: e s'il aveir nes homines legales _nomes_ se +pot, aut a la juisse a treis trigesima sexta manu, & si illos +dubles, si co il doust a treis du habere nequierit eat _a le ivise a +plein serment è s'il a en arer treis aubles si coil doust a +larcin amended, alt a l'euve: li treis_ de pleno sacramento, & si +Archevesque avera de forfature xl. _il enarrer larcin amended alt al +sols en Merchenelae, è lui ewe_ Archiepiscopus habebit de +Evestres xx. sols, è li Quenz xx. forisfactura xl. solidos in +sols, è li Baron x. solz, è li _Merciorum_ Lege, & Episcopus xx. +Vilain xl. deniers._ solidos, & Comes xx. solidos, & + Baro x. solidos, & Villanus xl. + denarios. + +XVII. TRADUCTION + +Si quis appellatus fuerit de _Lorsque quelqu'un est appellé en +Monasterii vel Ecclesiæ Justice pour avoir entré par +infractione, vel cameræ, & neque effraction dans un Monastere ou +antea fuerit infamatus, excondicet dans l'intérieur d'une maison, +seu purget se per xij. homines s'il n'a point déjà été déclaré +legales nominatos, se duodecima judiciairement infame, il pourra +manu. Et si aliquando infamatus se justifier par le serment de +fuerit, purget se cum ter iterato douze hommes; mais s'il est +testium numero, videlicet per diffamé par quelque Jugement, il +xlviij. homines legales nominatos doit se purger de l'accusation par +se xxxvj. manu: & si illos habere trois fois plus de Jureurs, +non potuerit, eat ad judicium ter c'est-à-dire, par le serment de +iteratum, quemadmodum debuerat ad trente-six hommes nommés par +ter iteratum sacramentum. Et si quarante-huit; & s'il ne lui est +antea latrocinium emendaverit, eat pas possible de se procurer ce +ad aquam Archiepiscopus habebit de nombre de témoignages, il subira +forisfactura xl. solidos in trois fois l'épreuve ordinaire, +Merciorum lege, & Episcopus xx. comme il auroit été obligé de se +solidos, & Comes xx. solidos, & purger par trois fois plus de sermens +Baro x. solidos, & Villanus xl. qu'un autre; enfin, s'il a déjà été +denarios. puni pour larcin, il subira l'épreuve + de l'eau; & en ce cas l'Archevêque + aura pour sa forfaiture 40 s. + suivant la Loi des Merciens, + l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le + Baron 10 s. & le Villain 40 den._ + +XVIII. XVIII. + + _De Denariis Sancti Petri, seu + Vectigali Romano._ + +_Franc home qui ad aver champester Liber homo qui habuerit averia +trente deniers vailaunt, deit campestria xxx. denariis +doner le dener saint Pere. Le æstimanda, dabit denarium _sancti +Seignur pur iv. den. que il Petri_. Pro iv. denariis quos +dourad, si erunt quites ses donaverit Dominus, quieti erunt +Bordiers, e ses Boner, e ses Bordarii ejus & ejus _Boner_, & +Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn ejus Servientes. _Burgensis_ qui +propre chatel demi marc vailant, de propriis Catallis habet id quod +deit dener seint Pere. Qui en dimidia Marca æstimandum est, det +Denalae Franc home est; e il avera denarium _sancti Petri_. Qui in +demi marc en argent vailant de Lege _Danorum_ est liber homo, & +aver champestre, si deuera donner habet averia campestria quæ +le dinier Seint Pere. E per le dimidia marcâ in argento +dener qui li Seignur durrat, si æstimantur, debet dare denarium +erent quietes ceals qui meinent en sancto Petro. Et per denarium quem +son demainer._ donaverit Dominus, erunt, quieti + ii qui resident in suo Dominico. + +XIX. XIX. + + _De Muliere vi compressâ & pudicitiâ + luctamine tentatâ._ + +_Ki purgist femme per forze, Qui foeminam vi opresserit, +forfait ad les membres. Ki abate forisfacit membra sua. Qui +femme a terre, pur faire lui prostraverit foeminam ad terram & +force, la multe al Seignur x. ei vim inferat, multa ejus Domino +solz. S'il la purgiste; forfait est x solidi. Si verò eam +est de membres._ compresserit, forisfacit membra. + +XVIII. TRADUCTION + +Liber homo qui habuerit in averiis _L'homme libre, qui a en avoirs +campestribus trigenta denarios, champêtres la valeur de 30 den., +debet dare denarium sancti Petri. doit le denier de S. Pierre. Le +Pro iv. denariis quos dabit Seigneur affranchira ses Bordiers, +Dominus, quieti erunt Bordarii ses Bonniers & ses Sergens, en +ejus, & ejus bonnarii, & ejus payant 4 den. Le bourgeois, qui a +servientes. Burgensis qui dimidiam un demi-marc en mobilier, doit +marcam habet in propriis catallis, aussi le denier de S. Pierre. Par +debet dare denarium sancti Petri. la Loi des Danois, celui qui a en +Qui in Lege Danorum est liber avoirs de campagne la valeur d'un +homo, & habet averia campestria demi-marc en argent doit cette +valoris dimidiæ marcæ in argento, redevance, & le Seigneur acquitte +dare debebit denarium sancti ceux qui demeurent en son domaine +Petri. Et per denarium quem au moyen d'un denier._ +Dominus donaverit, quieti erunt ii +qui manent in suo Dominico. + +XIX. TRADUCTION + +Qui foeminam vi oppresserit, _Celui qui fait violence à une +forisfacit sua membra. Qui femme peut être puni par la perte +prostraverit foeminam ad terram, de ses membres. S'il a terrassé +ut vim ei inferat, multa ejus cette femme pour lui faire violence, +Domino est x. solidos: si verò il ne doit que 10 s. à celui à qui +eam compresserit, forisfactus est elle appartient; la peine de la perte +de membris. des membres n'est attachée qu'à une + violence effectuée._ + +XX. XX. + + _De iis qui vectigal Romanum seu + sancti Petri non penaunt._ + +_Ki renent le dener Seint Pere, le Qui negaverit denarium sancti +dener prendra per la justice de Petri, eum pendat per justitiam +seint Eglise, è xxx. den. forfait. sanctæ Ecclesiæ & xxx. denarios +E se il en est plaide de la forisfacturæ. Et si de ea re est +justise le Rei, le forfait à implacitatus per justitiam Regis, +l'Evesque xxx. den. e al Rei xl. forisfaciat Episcopo xxx. denarios +solz._ & Regi xl. solidos. + +XXI. XXI. + + _De Oculo effosso._ + +_Si elquuns creve l'oil al altre Si quis alteri oculum effoderit +per aventure quelque seit, si infortunio quocunque, emendet lxx. +amendrad lxx. solz del solz solidis solidorum Anglicanorum. Et +Engleis. E si la purvele i est si _la purvele_ restituatur, +remis, si ne rendra lui que la dimidium duntaxat reddatur. +meité._ + +XXII. XXII. + + _De Relevio seu [Greek: + eisdeiktikô] Comitis._ + +_De releife al Cunte, que al Rei De relevio Comitis, quod ad Regem +afiert viij. chivals selez e pertinet, viij. equi Ephippiati & +enfrenez, les iv. habers, e iv. frænis ornati, iv. Loricæ, & iv. +hommes, e iv. escus, e iv. Hammes, & iv. Scuta, & iv. Hastæ, +Launces, e iv. Espes, les altres & iv. Enses, _les altres_ iv. +iv. Chaceurs, e Palfreis a freins _chaceurs_ & Palfredi cum frænis & +& a chevestres._ capistris. + +XX. TRADUCTION + +Qui denegaverit denarium sancti _Quiconque refuse le denier de +Petri, reddet denarium per Saint Pierre peut être contraint à +justitiam sanctæ Ecclesiæ, & le payer par le Juge +præterea xxx. denarios pro Ecclésiastique, & il encourt +forisfactura. Et si de ea re l'amende de 30 den.; s'il est jugé +implacitatus fuerit per justitiam par le Juge royal il payera à +Regis, forisfactura Episcopo erit l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s._ +xxx. denarios, & Regi xl. solidos. + +XXI. TRADUCTION + +Si quis alteri oculum effoderit _Pour avoir crevé un oeil, de +quocunque casu, emendabit lxx. quelque maniere que ce soit, on +solidis solidorum Anglicanorum: & doit 70 s. Anglois d'amende; si la +pupilla remanserit dimidium tantùm paupiere n'est point endommagée, +ei dabitur. il n'est dû que moitié._ + +XXII. TRADUCTION + +De relevio Comitis quod ad Regem _Le relief d'un Comte appartient +pertinet viij. equi cum sellis & au Roi; il consiste en huit +frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, & chevaux scellés & bridés, quatre +iv. scuta, & iv. lanceæ, & iv. hautbers, quatre heaulmes, mes, +enses & aliæ res iv. equi quatre boucliers, quatre lances & +venatorii, & palafredi cum frænis quatre épées; les hommes du Comté, +& capistris. qui ont droit de chasse, doivent à + quatre un palfroi dûement + enharnaché._ + +XXIII. XXIII. + + _De Relevio Baronis._ + +_De relief a Barun, iv. chivals De Relevio Baronis, iv. Equi cum +enselez è enfrenès, e ij. Halbers, sellis & frænis ornati, & Loricæ +e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij. ij & ij. Hammes & Scuta ij. & ij. +Launces, e ij. Espes: e les altres Hastæ & ij. Enses, & _les altres +ij. un Chaceur, e un Palefei a ij un chaceur_ & unus Palfredus +freins e a chevestres._ cum fræno & capistro. + +XXIV. XXIV. + + _De Vavasoris Relevio._ + +_De relief a Vavasour a son lige De Relevio Vavasoris ad ligium +Signur, deite estre quite per le suum Dominum. Quietus esse debet +cheval son peipe tel qu'il aveit a per equum _son peipe_ talem qualem +jour de sa mort, e per son habuerit tempore mortis suæ, & per +Halbert, e per son Haume, e per Loricam suam, & _per son Haume_ & +son Escud, e per sa Lance, e per per scutum suum, & per hastam +s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il suam, & per ensem suum, & si adeo +ne out ne Chival ne les armes per fuerit inermis ut nec equum +c. solz._ habuerit nec arma, per centum + solidos. + +XXV. XXV. + + _Adeo me Cæcutire heic fateor, ut + nec lemma adjicere possim._ + +_De eivers deins aver kil voldra _De eivers deins aver Kil_ velit +clamer emblet, e il volge douer calumniare, _emblet_, & ille vult +vvage e trover plege a porsuir son dare vadios & invenire plegios ad +apel, dunt li scuverad a celui prosequendum appellum suum, tunc +qu'il auverad entremeins nomer son _liscuverad_ illi quod _il auverad +guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad entremeins nomer_ warrantum suum +dunt nomerad son Heuvelborh è ses si eum habuerit, & si non habuerit +testimonies, è ait les a jur è eum, nominabit suum Heuvelborh, & +a terme, s'il les ad, v s'il les pot testes suos, & habebit eos ad +aver: è li enterceur liveriad en diem, & ad terminum si eos habeat +guage sei siste main, è li alire aut eos habere poterit, & _li +le metirad en la main son warant, entreceur liuverad_ in vadium se +v a son Heuvelborh, è il ait sexta manu, & alter ponat in manum +testimonies que il l'acharad al sui warranti _v a son +marthied in Rei, è qu'il ne set Heuvelborth_, & habeat ille testes +son warant, en le plege vif ne quod _il lacharad al marthied in +mort: çoo jurad od ses testimonies Rei_, & quod ille non _set_ suum +per plein serment: si perdra son warrantum in plegio _vif ne mort +Chatel, si il testimonient qui il coo jurad od_ testes suos per +Huvelborh enpust: è s'il ne pot plenum Sacramentum perdat catallum +aveir guarant ne testimonie, si suum si is testimonium perhibeat +perdrad, e pur soldrad pert sa quod Heuvelborth _enpust_, & si +werre vers son Seigneur, ço est en non poterit habere warrantum, nec +Merchenelae è en Denelae, è en testem, perdat & pro _soldrad_ +West-Sexenelae. Ne vochere mie son perdat Weram suam Domino suo. Hoc +Seignor warant iceo qui seit mis obtinet in _Merciorum_ jure, & in +en guage, è on Denelae meitre en _Danorum_ & in _West-Saxonum_. Non +vele; dissi la qui il seit vocabit Dominum suum ad Warrantum +derained: è s'il pot prover qui de hoc quod ponitur in vadio, & +ceo soit de sa nurture per treis _ou_ Danlae _meite en vele dissi +parts son vigued, se il aver ad la_ quod is sit _dereined_, & si +deregned. Kar puis lei serment li potest probare quod hoc sit de _sa +est jugied, ne l'en pot pas puis nurture_, per tres partes _son +lever par lo jugement de vigued se il aver ad deraigned_. +Engleterre._ Nam post Sacramentum _li est + jugied_: inde non potest posteà + _lever_ per judicium Angliæ. + +XXIII. TRADUCTION + +De relevio Baronis iv. equi cum _Le Baron doit quatre chevaux +sellis & frenis, & ij. Loricæ, & scellés & bridés, deux heaulmes, +ij. galeæ, & ij. scuta, & ij. deux boucliers, deux lances & deux +lanceæ, & ij. enses: & ij. aliæ épées. Les hommes de la Baronnie, +res unus equus venatorius, & unus qui ont droit de chasse, doivent à +Palafredus cum frænis & capistris. deux un palfroy avec bride & + harnois._ + +XXIV. TRADUCTION + +De relevio Vavassoris ad ligium _Le vavasseur doit à son Seigneur, +suum Dominum, quietus esse debet dont il est lige, l'épée, la +per equum sui patris, talem qualem hache, le bouclier, le heaume, la +habuerit tempore mortis suæ, & per cuirasse, le cheval dont son pere +ejus loricam, & per ejus galeam, & se servoit lors de son décès; & si +per ejus scutum, & per ejus le pere n'a laissé ni armes ni +lanceam, & per ejus ensem: nisi chevaux, il est quitte pour cent +adeo fuerit rebus omnibus sols._ +destitutus, ut nec habuerit equum +vel arma pro centum solidis. + +XXV. TRADUCTION + +Si quis velit calumniari seu _Celui qui voudra intenter action +repetere averia sua furto pour reclamer ses avoirs volés, & +subrepta, & is velit dare vadium, donner gages & garants de sa +& invenire plegios ad prosequendum poursuite, doit nommer son garant +appellum suum, tunc necesse erit sur le champ; s'il n'en trouve pas +ei qui ea habuerit, nominare suum alors, il peut demander un délai +warantum, si habuerit, & si non pour le nommer, ainsi que ses +habuerit, tunc nominabit suum témoins: mais en ce dernier cas il +_Heuvelborh_ (i. Fidejussores) doit jurer par six personnes qu'il +& testes, & eos habebit ad diem & ad fera cette nomination dans ledit +terminum, si eos habuerit, aut délai. Le coupable, au contraire, +habere potuerit: & intertrator n'a_ _besoin que du serment de son +dabit in vadium se sexta manu, & garant, ou de jurer avec ses +alter ponet in manum sui warranta témoins qu'il a acheté l'avoir +vel sui _Heuvelborh_, & habeat dans un marché royal; mais qu'il +ille testes, quòd ea (averia) emit ne sçait si son vendeur est vivant +in Mercato Regis, & quod non scit ou mort. Si ses témoins disent +suum warantum, nec plegium vivum qu'il a en sa puissance son +nec mortuum. Id jurabit cum suis vendeur, & s'il ne peut donner +testibus per planum sacramentum. garant ni témoins du contraire, il +Perdet verò suum catallum, si ii doit perdre sa cause, & être +in testimonio dicunt, quod condamné, pour son imposture, en +_Heuvelborh_ cepit. Et si non une composition conforme à son +poterit habere warantum, nec état envers son Seigneur. Telle +testem, perdet & pro....., perdet est la Loi des Merciens, des +weram suam erga suum Dominum. Hoc Danois, des Vvest-Saxons. Si +obtinet in Merciorum, Danorum, & l'accusé veut mettre en sequestre +West-Saxonum legibus. Non vocabit l'objet reclamé, il n'a pas besoin +Dominum suum ad Warantum de hoc de garant: car, selon la Loi des +quod positum fuerit in vadio, & in Danois, il a la faculté de +Danorum lege, ponere velit, donec sequestrer l'avoir jusqu'à ce que +disrationatus fuerit, & si possit la question soit décidée, & qu'il +probare, quod ea (averia) sint de ait prouvé par trois personnes +sua nutritura, per tres partes sui tirées de trois endroits voisins +vicineti, si averium de son domicile, qu'il a élevé & +disrationaverit. Nam ex quo nourri l'avoir. Observez encore +sacramentum ei judicatum & delatum que dès que le serment est déféré +est, non potest ampliùs illud à l'accusé, il ne peut plus être +levare per judicium Angliæ. assujetti aux épreuves Angloises._ + +XXVI. XXVI. + + _De ceturia mulctâ, ubi reus + homicidii judicio non sistitur._ + +_De murdre freceis occist, è les De _Murdre freceis occist_, & +homes del hundred nel prengent è homines hundredi non prehendunt & +amenent a la justice dedenz les minant ad Justitiam infra viij. +oit jours, per mustrer pur qui il des ut ostendat ob quam causam +la fait, sin rendront le murdre fecerit reddant _le murdre xlvij_. +xlvij. Marcs._ Marcas. + +XXVI. TRADUCTION + +Si quis aliquem murdro occiderit, _Quand un meurtre est commis, i +& homines Hundredi eum non les hommes qui composent l'Hundred +prehendant, & adducant ad ne se saisissent pas du meurtrier, +justitiam intra octo dies ut & ne l'amenent pas au Juge en +ostendant à quo murdrum factum dedans huit jours, & ne prouvent +est, reddent pro murdro xlvij. point quel est l'auteur du crime, +Marcas. ils seront tenus de payer 47 marcs + pour le meurtre._ + +XXVII. XXVII. + + _De clientis actione versus + Dominum._ + +_Si home volt derainer covenant de Si quis vult _derainer_ +terre vers son Seignor, per ses conventionem de terra sua versus +Pers de la tenure meismes, qui il Dominum suum per pares suos de +apelerad à testimonies, les tenura, ipsos quos appellaverit ut +cuverad derainer. Kar per testes sint _lescuverad derainer_. +estranges nel purra pas derainer._ Nam per extraneos non potest + _dereiner_. + +XXVIII. XXVIII. + + _De:::::::::_ + +_Home qui plaide en Curt, a qui Qui placitat in Curia, cujuscunque +Curt qui co seit, fors là où le curia sit, excepto ubi _le cors le +cors le est esti, è home li mettid est esti e home li mettid_ super +sur qu'il ait dit chose, qui il ne eo quod dixerit, rem quam nolit +voille coinistre, se il ne pot confiteri, si non potest +derainer per ij. entendable homme _derainer_ per ij. intelligentes +del plaidant & veant, qui il ne homines qui interfuerunt placito & +l'aura dit, recovered a sa videntes quod nom dixerit, +parole._ _recovered à sa parole_. + +XXIX. XXIX. + + _De colonorum Relevio._ + +_De Relief a vilain, le meillur De Relevio Villani. Meliùs animal +aveir qu'il avera, v Chival, v quod habuerit id (sive Equus sit, +Buf, v Vache, donrad a son Seignor sive Bos, sive Vacca) donabit +de Releïf, & puis si serait euz Domino suo pro Relevio. Et posteà +les Vilains en franc plege._ _si serait euz les Villain_ in + franco plegio. + +XXVII. TRADUCTION + +Si quis velit distrationare _Si quelqu'un méconnoît une +conventionem de terra erga Dominum convention faite pour un fonds +suum, per pares ejusdem tenuræ, avec son Seigneur, il sera jugé +quos ad testes, appellabit, erit par les Pairs de même tenure, +disrationandus: nam per extraneos qu'il appellera pour témoins; car +non poterit disrationari. il ne peut être jugé par des + étrangers._ + +XXVIII. TRADUCTION + +Qui placitat in Curia, cujuscunque _Tout homme qui plaide, en quelque +Curia illa sit, præterquam ea ubi Cour que ce soit, si ce n'est en +corpus Regis est, & aliquis ei celle où le Roi est présent, en +imponat, quod rem quampiam est cru à son serment, lorsque +dixerit, quam aggnoscere nolit, si quelqu'un lui impute d'avoir dit +non potest eum disrationare per une chose qu'il méconnoît avoir +duos intelligibiles homines qui dite, & que deux des plus +interfuerunt placito & viderunt intelligens de ceux qui ont +quod non dixerit, recurretur ad assisté au Plaidoyer ne peuvent +ejus sacramentum. attester qu'il l'ait dite._ + +XXIX. TRADUCTION + +De Relevio Villani, meliùs averium _Le relief du villain est la +quod habuerit, sive Equum, sive meilleure bête qu'il éleve, soit +Bovem, sive Vaccam, donabit Domino en cheval, boeuf ou vache, & en la +suo pro relevio: & postea donnant au Seigneur, il est +habebitur Villanus in franco villain de franc-plége (ou plége +plegio. de droit)._ + +XXX. XXX. + + _De viis publicis._ + +_De iij. chemins, ço est a saveir, De tribus viis, videlicet, +Watlingstrete, & Ermingstrete,& _Watlingstrete_ & _Ermingstrete_ & +Fos: Ki en alcun de ces chemins _Fosse_. Qui in aliqua harum +oceit home qui seit errant per le viarum hominem itinerantem sive +pais, u asalt, si enfreit le pais occiderit sive insilierit, is +le Roi._ pacem Regis violat. + +XXXI. XXXI. + + _De Latrone, cum latrocinio seu + [Greek: epautophorô] prehenso._ + +_Si larcin est troved, en qui Si latrocinium sit inventum in +terre qui ceo seit, & le Laron cujuscunque terra sit & latro +ouesque, le Seignor de la terre & simul, Dominus terræ & uxor ejus +la feme averunt la meited del habebunt medietatem bonorum +aveir a Laron, e les chalejurs lor Latronis, & _les chalieurs lor +chatel, se il le trovent, e la bor chatel se ille trouvent & labor +meited, s'il est trové dedanz meited_, si repertum sit intra +Sache & Soche, s'il perdra la _Sache & Soche_ perdat Uxor, & +feme, & le Seignor l'avered._ Dominus habebit. + +XXXII. XXXII. + + _De::::::::::_ + +_De Strewarde de chescon des hides _De Strewarde_ de unaquaque +de Hundred un home dedenz la feste Hidarum Hundredi unus homo intra +de seint Michell, & le seint festum _S. Michaelis & Martini, & +Martin, & Wardireve, si aura xxx. Wardireve_ habebit xxx. hidas +hides quites per son travaile & si quietas pro labore suo, & si +avers trespassent, perilot, vel averia moriantur _perilot vel +denient watter, è il ne pussent devient water_ & non possit +mustrer ne cri ne force qui l'on ostendere nec clamorem nec vim quæ +fust faite, si rendisent l'aveir._ facta fuerit, reddat averia. + +XXX. TRADUCTION + +De tribus viis, videlicet _Trois routes, celle de +Watlingstrete, & Ermingstrete, & Wastlingstrete, Degmingstrete & +Fosse. Qui in aliqua harum viarum Defosse, ont ce privilége, que +hominem per patriam errantem quiconque y tue ou insulte un +occiderit, vel adsalierit, is voyageur, enfreint la paix du +pacem Regis infringit. Roi._ + +XXXI. TRADUCTION + +Si latrocinium inventum fuerit in _Si un larcin est commis sur une +cujuscumque terra sit, & latro terre, le voleur étant arrêté, le +simul, Dominus terræ & uxor ejus Seigneur de la terre & sa femme +habebunt medietatem bonorum ont moitié des biens du voleur, & +Latronis, & clamatores, _seu qui ceux qui ont reclamé l'objet volé +res suas repetunt_, sua catalla, ont l'autre moitié; mais si cet +si ea invenerint, & medietatem objet se trouve dans l'étendue +suam, si inventus fuerit intra d'un lieu auquel soit attaché le +Sacam & Socam, perdet uxor, & privilége de Sac & Soc, la +Dominus habebit. confiscation est au profit du + Seigneur, & sa femme n'y a aucune + part._ + +XXXII. TRADUCTION + +De _Strewarde_ de unaquaque _Chaque homme qui gardera entre la +Hidarum Hundredi quilibet homo fête de S. Michel & de S. Martin +intra festum sancti Michaelis & des bestiaux, aura, à raison de +sancti Martini, & Wardireve, chaque charrue de terre de +habebit xxx hidas quietas pro l'hundred où il fera sa garde, +labore suo, & si averia, seu l'exemption de labourer 30 hides; +animalia, moriantur, vel & si les bestiaux qui lui seront +periclitentur, vel labe aliqua confiés meurent ou tombent +infecta sint, & non possit malades, il en sera quitte en les +ostendi, clamorem vel vim factam rendant en l'état où ils seront, +fuisse, reddantur averia. pourvu que personne ne se plaigne, + & qu'on ne puisse pas lui prouver + que le mauvais état des avoirs + vienne de sa faute._ + +XXXIII. XXXIII. + + _De Colonis & globæ Ascriptitiis._ + +_Cil qui custivent la terre ne Eos qui _custivent_ terram non +deit l'um travailer, se de lour debet quis molestare præterquam de +diotre cense, non ne leist a eorum _diotre_ censu. Nec licet _a +seignurage de partir les cultivurs seignurage_ discedere Cultores de +de leur terre, pur tant cum ils terra sua, quin rectum servitium +pussent le dreit seirvise faire. suum facere possint. Nativi qui +Les naïfs ki departet de sa terre, discedunt à terra sua non debent +ne devient, cartre faut naïverie _cartre faut naivire quere_ quæ +querre, qui il ne facent leur non faciunt rectum servitium quod +droit service, que apend à leur spectat ad terram suam. Nativum +terre. Li naïfs ki departet de sa qui discedit à terra unde est +terre, dunt il est nez, e vent a nativus & venit ad alteram, nullus +autrui terre, nuls nel retenget, eum retineat nec catalla ejus, sed +ne li, ne ses chatels; enz le redire cogatur ut faciat servitium +facent venir arer a faire son suum tale quod ad eum spectat. Si +servise, tel cum a li apend. Si _les seignurages_ non faciunt +les seignurages ne facent altri _altri gainnys_ venire ad terram +gainnys venis a lor terre, la suam, Justitia id faciat. +justice le facet._ + +XXXIV. XXXIV. + + _Ne quis Domino suo debitas + præstationes subtrahat._ + +_Nullui ne toille a son senior son Nemo domino suo subtrahat rectum +dreit servise, pur nul relais qui servitium suum, propter nullam +il li ait fait en arere._ remissionem quam ei anteà fecerit. + +XXXV. XXXV. + + _De Foemina gravida qua capitali + supplicio damnatur._ + +_Si feme est jugée à mort, v a Si morti damnata sit aut membrorum +defacum des membres, ki seit mutilationi foemina in utero +enceintée, ne faced l'um justice gestans, de ea non fiat justitia +desquele seit delivrée._ priusquam parturierit. + +XXXIII. TRADUCTION + +Qui colunt terram non debent _On ne peut exiger que le cens +molestari, præterquam de eorum ordinaire des colons, & le +resto censu. Nec licet Dominis Seigneurage de l'hundred ne peut +cultores de terra sua dimittere, en expulser ces colons tant qu'ils +quamdiu possunt rectum servitium cultivent convenablement; on peut +facere. Nativi qui discedunt à rechercher les natifs qui quittent +terra sua, & denegant Nativitatem, l'hundred duquel ils dépendent +requirendi sunt, ut faciant rectum pour les obliger à y revenir +suum servitium, quod spectat ad rendre tel service que de droit. +terram suam. Nativum qui discedit Personne ne doit donc retenir ni +à terra unde natus est, & in un natif qui abandonne la terre où +alterius terram venit, nullus il a pris naissance ni ses +retineat, nec eum nec ejus meubles: on doit, au contraire, le +catalla: sed redire cogatur ad renvoyer en son pays natal pour y +faciendum suum servitium quale ad faire son service comme il +eum spectat. Et si Domini non convient; & si les Seigneurages +faciant alios cultores venire, in négligent de faire venir d'autres +eorum terram, justitia id faciat. cultivateurs en la place du + fugitif, les Juges doivent le + faire._ + +XXXIV. TRADUCTION + +Nemo Domino suo subtrahat rectum _Personne ne peut être dispensé de +servitium suum, propter ullam rendre à son Seigneur ses +remissionem quam ei anteà fecerit. services, quoique ce Seigneur l'en + ait dispensé._ + +XXXV. TRADUCTION + +Si foemina morti damnata sit, aut _Une femme condamnée à perdre la +membrorum diffractioni, seu vie ou quelque membre, ne peut, si +mutilationi, & gravida sit, de ea elle est gravide, être exécutée +non fiat justitia, priusquam enixa qu'après sa délivrance._ +fuerit. + +XXXVI. XXXVI. + + _De Intestatorum bonis._ + +_Si home mort sans devise, si Si quis intestatus obierit, liberi +departent les enfans l'erite entre ejus hæreditatem æqualiter +sei per ywel._ dividant. + +XXXVII. XXXVII. + + _De adultera à patre deprehensa._ + +_Si le pere truitet sa file en Si pater deprehenderit filiam in +avulterie en sa maison, v en la adulterio in domo sua seu in domo +maison de son gendre, ben ii laust generi sui, bene licebit ei +oure l'avultere._ (_oure_, lege forsan _occire_,) + occidere adulterum. + +XXXVIII. XXXVIII. + + _De Jactu, velut ad Legem + Rhodiam._ + +_Si home enpuissuned altre, seit Si quis _en puissuned_ alterum fit +occis, v permanablement eissillé. occisus aut per _manhablement +Lo jettai vos chosez por cause de eissille_, ego jecero res tuas de +mort, & de eo ne me poez navi ob metum mortis, de hoc non +emplaider: kar leist a faire potes me implacitare. Nam licet +damage a altre pur pour de mort, alteri damnum inferre ob mortis +quant parele ne pot eschaper. E si metum quando periculum evadere non +de ço me mescez qui pur pour de potest, & si de hoc me _mesces_ +mort nel feisse de ço mespriorai, quod ob metum mortis _nel feisse +e les choses qui sunt remises en de co mespriorai_ & ea quæ in navi +le nef, scient departis en comune, restant dividantur in communi +sulun les chatels. E si alcun secundùm Catalla, & si quis +iothed les chatels fors de la nef jecerit Catalla extra navim, +senz busun, s'il rendet._ quando necessitas non exegerit, ea + restituat. + +XXXVI. TRADUCTION + +Si quis intestatus obierit, liberi _Les enfans des intestats +ejus hæreditatem ex equo divident. partagent également l'héritage de + leur pere._ + +XXXVII. TRADUCTION + +Si pater deprehenderit filiam in _Un pere qui surprend sa fille en +adulterio in domo sua, seu in domo adultere en sa maison, ou en celle +generi sui, bene licebit ei de son gendre, peut tuer +adulterum occidere. l'adultere._ + +XXXVIII. TRADUCTION + +Si quis alterum impotionaverit, _Tout homme qui en empoisonne un +interficiatur, vel perpetuo exilio autre mérite la mort, ou un exil +damnetur. Ego jecero res tuas (de perpétuel. Si j'abandonne ce qui +navi) ob metum mortis, de hoc non vous appartient par la crainte de +potes me implacitare. Nam licet mourir, vous n'avez pas d'action +alteri damnum inferre ob mortis contre moi; car il est permis de +metum, quando aliter periculum faire dommage à quelqu'un quand on +vitari non potest. Et si de hoc ne peut autrement sauver sa vie. +probaveris, quod ob metum mortus Si cependant vous prouvez que j'ai +id non fecerim, de hoc me jetté ce qui vous appartient en +misprenderem, & ea quæ in navi mer par un autre motif que la +remanent, dividantur in communi crainte de perdre la vie, & si je +secundum Catalla: Et si quis ne m'en défends pas, tout ce que +jecerit Catalla extra navim, nulla j'ai conservé dans mon vaisseau +exigente necessitate, ea doit être regardé comme commun +restituet. avec vous, & vous y prendrez part, + eu égard à la valeur de ce que + vous avez perdu; mais je serois + obligé de restituer la valeur + entiere de l'objet jetté hors du + vaisseau, si je l'avois fait sans + nécessité._ + +XXXIX. XXXIX. + + _De judicio in socium absentem._ + +_Dous sunt parceners d'un crichet, Duo sunt participes unius +e est l'un emplaidé sanz l'altre, _Crichet_, & unus eorum +& per sa folie si pert, ne dit per implacitatus fuerit absque altero, +ço l'altre estre perdant, ki qui negligentia sua perdit; non +present ne fud; Kar iose juge inde debet damnum cedere alteri +entre eus, ne forjuge pas les qui absens fuit. Nam quod +altres ki ne sunt a present._ judicatum est inter eos non debet + præjudicare iis qui absentes + fuerunt. + +XL. XL. + + _De Relevio eorum qui clientes + censum pendunt._ + +_Cil qui tenent lur terre a cense, Eorum qui Fundum suum tenent ad +soit lur droit releif a tant cum a Censum, sit rectum Relevium tantum +cense est d'un an._ quantum census annuus est. + +XLI. XLI. + + _De Jusiciis_ + +_Ententivement se purpensent cil Cautè prospiciant ii quibus cura +qui les jugementz unt à faire, qui incumbit judici afacere, ut +si jugent cum desirent, quant il judicent uti petunt quando dicunt: +dient: Dimitte nobis peccata _Dimitte nobis debita nostra_, & +nostra, & nous defendum qui l'um prohibemus ne homo Christianus +Christien fors de la terre ne extra terram non vendat _nen +vende, n'en surchetut en pais um surchetut en paisumne wart lum_ +ne wart l'um, qui l'um l'amne ne quod homo animam suam non perdat +perde, qui Du rachatat de sa vie. quam Deus vita sua redemit, qui +Ki tort elevera, v faus jugement injuriam _eslevera_ aut falsum +fra pur curruz ne per hange, v per judicium _fra pur curruz ne pur +aveir, seit en forsaunre le Rei de hange v pur aveir_ sit in +xl. solz, s'il ne pot aleier qui forisfactura Regis de xl. solidis. +plus dreit fait nel sont si perde _S'il ne pot aleier_ quod plus +sa franchise, si al Rei nel pot recti facere _nel sont si perde sa +rachater a son plaisir. Et s'il Franchise si ai Rei nel pot +est en Denelae, seit forfait de rachater a son plaisir_. Et si sit +Laxlite, si alaier ne se pot, qui in _Danorum_. Lege sit +il melz faire ne solt. E qui Forisfactura de Lahslite _sil +dreite lei, & dreite jugement alaier ne se pot_ quod melius +refuserad, seit forfait envers facere non _solt_ & quod rectam +celi ki dreit ço est a aveir, si legem & rectum judicium +ço est envers li Rei, vj livres; recusaverit, sit Forisfactura erga +si ço est envers cunte, xl. sols: illum cui jus hoc pertinuerit; si +si ço est en Hundred, xxx. solz. E sit erga Regem vj. libræ, si sit +envers tous icons ki curt unt en erga Comitem xl. solidi, si sit in +Engleterre, ço est al solz Hundredo xxx. solidi, & erga omnes +Engleis. E en Denelae qui dreit _i cons_ qui Curiam habent in +jugement refuserad, sait en la Anglia co eit ad solidos +mercie de Laxlite; e ne face bon Anglicanos. In _Danorum Lege_ qui +plainte a Rei d'ici qui l'un li rectum judicium recusaverit, sit +seit de faili el Hundred, v el is in misericordia de suo +Conté._ _Lahslite_ nec bene faciat + querelam Regi de hoc quod quis ei + defecerit in Hundredo aut in + Comitatu. + +XXXIX. TRADUCTION + +Duo sunt participes unius _Deux personnes possedent en +Cricheti, & unus eorum commun un cheval; l'un d'eux est +implacitatur absque altero, & per appellé en Jugement pour le +negligentiam suam perdit, non restituer, & par sa négligence il +debet propterea alter perdere, qui perd sa cause; l'autre qui est +præsens non fuit: nam res inter absent n'est pas pour cela +eos judicata non forisjudicat dépouillé de son droit sur cette +alios qui præsentes non fuerunt. monture: car ce qui est jugé entre + deux ne peut préjudicier un tiers + qui n'a pas été présent au + Jugement._ + +XL. TRADUCTION + +Eorum qui tenent terram suam ad _Ceux qui tiennent leurs terres à +censum, sit rectum relevium tantum cens payent pour relief le revenu +quantum annuus census est. d'une année._ + +XLI. TRADUCTION + +Cautè prospiciant, quorum est _Les Juges doivent faire +judicia facere, ut judicent, attention, en rendant leurs +quemadmodum capiunt, cum dicunt: Sentences, à ces paroles: +_Dimitte nobis peccata nostra_. Pardonnez-nous nos offenses; & en +Statuimus igitur ne quis hominem conséquence nous défendons à tout +Christianum extra terram vendat, homme de vendre un chrétien à des +ac præfertim in ea patria ubi non étrangers, & sur-tout pour aller +cavetur ne anima perdatur, quam en un pays où on ne prend pas +Deus vita sua redemit. Qui garde si les ames rachetées par la +injuriam excitaverit, vel falsum mort d'un Dieu se perdent. Que le +judicium fecerit ira vel odio, vel Juge, d'ailleurs, qui suscite des +data pecunia, sit in forisfactura querelles ou rend une Sentence +Regis de xl. solidis, si non injuste, par colere ou par haine, +potest se allegiare (seu purgare) ou pour de l'argent, paye 40 s. au +quod plus recti facere non scivit, Rois; s'il ne peut alléguer_ _avec +libertatem suam perdat, nisi eam à vérité, & prouver par l'épreuve +Rege redimere potuerit ad ejus qu'il ne pouvoit pas mieux juger, +beneplacitum. Et si sit in Danorum il perdra sa liberté, à moins +Lege, sit forisfactus de Lahslite, qu'il ne la rachete sous le bon +si allegiare se non possit, se plaisir du Roi. Si ce Juge vit +meliùs non facere scivisse. Et qui sous la Loi des Danois, sa +rectam legem & rectum judicium composition, appellée Lahslite, +recusaverit, sit forisfactus erga sera aussi au profit du Roi; mais +eum ad quem jus hoc pertinuerit: s'il a refusé de juger, il payera +si sit erga Regem, vj. libris, si une amende à celui à qui il aura +erga Comitem xi. solidi si in fait tort. Ainsi, si c'est le Roi +Hundredo xxx. solidi, & erga omnes qui est préjudicié, le Juge payera +illos qui Curiam habent in Anglia, 6 liv.; si ç'est un Comte, +id est ad solidos Anglicanos. Et l'amende sera de 40 sols; si c'est +in Danorum lege qui rectum l'Hundred ou quelqu'un qui ait +judicium recusaverit, sit in Cour en Angleterre, il sera dû 30 +misericordia de suo _Lahslite_, sols Anglois. Par la Loi des +nec querelam Regi fiat, de eo quod Danois, celui qui refuse Jugement +quis ei defecerit in Hundredo, nec peut être condamné à payer sa +in Comitatu. Lahslite entière, & à ce moyen il + ne peut être traduit devant le + Roi, soit que le Jugement ait été + prononcé dans l'Hundred, soit + qu'il l'ait été dans le Comté._ + +XLII. XLII. + + _De Pignore, quod Namium vocant, + capiendo._ + +_Ne prenge hum nam mil en Conté ne Non capiat quis Namium aliquod in +de fors, d'ici qu'il ait tres fois Comitatu nec per vim usque dum ter +demand dreit el Hundred v el rectum petierit in Hundredo aut in +Conté: e s'il a la tiers fiée ne Comitatu, & si ad tertiam vicem +pot dreit aveir, alt al Conté, e rectum non potest habere, eat ad +le Conté l'en a sete le quart Comitatum & Comitatus præfigat ei +jura: e se cili de fait de ki il diem quartum & si _cili de fait de +se claime, duut prenge congé qui ki il se claime dunt prenge congè_ +il pusse nam prendre pur le son ut possit Namium capere _pur le +l'um e pref._ son lum & pref_. + +XLII. TRADUCTION + +Nemo Namium capiat neque in _Que personne ne prenne Nams dans +Comitatu, neque extra ou hors le Comté, sans au +(_Comitatum_). Donec ter rectum préalable avoir demandé trois fois +petierit in Hundredo, vel in droit à l'Hundred ou en la Cour du +Comitatu: & si ad tertiam vicem Comte; & si à la troisieme fois on +rectum non potest habere, eat ad ne veut pas le juger, il peut +Comitatum, & Comitatus assignet ei s'adresser à cette Cour du Comte +diem quartum; & si is deficiat de où on doit lui fixer 4 jours, +quo se clamat, tunc facultatem après lesquels, si celui dont il +accipiat namium capiendi pro sua se plaint ne comparoît pas, il +utilitate & proficuo. pourra en prendre des nams + suffisans pour son dédommagement._ + +XLIII. XLIII. + + _Ne quis rem aliquam emat sine + testibus._ + +_Ne nul achat le vailiant de iv. Nemo emat quantum iv. denariis +den. de mort, vif, sans testimonie æstimatur; neque de re mortua +ad iv. hommes, v de burt, v de neque de viva, absque testimonio +vile: e le l'um le chalange, e il iv. hominum aut de burgo aut de +vent, ait testimonie, si n'ad nul villa: & si quis rem vendicat & +warrant, rende l'um al un son _il vent_ habeat testimonium; si +chatel, e le forfait ait ki aver nullum habeat warrantum, +le deit: e si testimonie ad, si respondeat alteri Catallum suum & +cum nous evis desunes, voest les forisfacturam habeat qui habere +treis foiz, e a la quart feiz le debet, & si testimonium habeat ut +derainet, v il le rende._ jam diximus, _voest_ tribus + vicibus vice quarta _le dereinet & + il le rende_. + +XLIV. XLIV. + + _De_:::::::::: + +_Aus ne semble pas raison, qui Præterea Rationi consonum non +l'um face pruvance sur testimonie videtur ut quis _face pruvance sur +ki conussent ço que entre est, e testimonie ki conusent co que +qui nul nel prust devant le terme entre est, & que nul nel prust +de vj. meis, apres ço qui l'aveir devant le terme_ vj. mensium +fu emblé._ postquam que _l'aveir su emble_. + +XLIII. TRADUCTION + +Nemo emat quantum iv. denariis _Personne ne peut acheter pour la +æstimatur neque de re mortua, valeur de quatre deniers de choses +neque de viva, absque testimonio mortes ou vives sans avoir quatre +iv. hominum aut de burgo, aut de témoins domiciliés dans un Bourg +villa: & si clametur, veniat, & ou dans une Ville: car si +habeat testes: si nullum Warantum quelqu'un reclame la chose vendue, +habet, reddat homo homini suum & s'il a des témoins, la chose +Catallum: & forisfacturam habeat achetée doit lui être restituée +qui habere debet: & si testes par l'acheteur qui n'a point de +habeat, uti diximus supra, garant, & en outre cet acheteur +scilicet tribus vicibus, & ad doit payer l'amende à qui elle +quartam vicem eum disrationet, vel appartient. Quand un acheteur a +rem reddat. des témoins, il doit présenter ces + témoins dans trois délais, comme + on l'a ci-dessus dit; car si au + 4e délai il n'établit pas que la + reclamation est injuste, l'objet + de la reclamation doit être + restitué._ + +XLIV. TRADUCTION + +Non videtur rationi consentaneum _Il ne seroit pas raisonnable +ut probatio fiat per testes qui d'exiger que la preuve se fît par +rem ablatam cognoscant, & ut quis des témoins qui connussent la +probet, vel probationem faciat, chose contestée, ni que l'on fût +ante terminum vj. mensium, tenu de prouver le vol de la chose +postquam res ablata & subrepta dans un moindre délai que celui des +fuit. six mois, à compter du temps où + elle auroit été volée._ + +XLV. XLV. + + _De Vadimonio deserto._ + +_E al qui est redte, e testimonier _E al qui est redte e testimoniet +de leautè, & le plait trez foiz deleaute & le plait tres foiz_ +eschuit, e al quart mustrent li vicibus _eschuit_, & ad quartam +sumenour de ses treis defautes, vicem ostendat summonitor de +uncore le mande l'um qui il plege tribus defaltis, nihilominus _le +truse, e vienge a dreit: e s'il ne mande lum_ ut plegium inveniat & +volt, si ne vit l'um vif v mort, veniat ad jus, & si nolit, si non +si prenge l'um quanque il ad, e si viderit hominem vivum aut mortuum, +rende l'um al chalangeur sun capiat quantum habet & reddat +chatel, e li Sire ait la meité, petenti catallum suum & Dominus +del remanant, & le Hundred la habeat medietatem residui, & +meité. Et si nul parent n'ami Hundredum medietatem. Et si nemo +cette justise deforcent, seint _parent nami ceste justise +forfeit envers li Rei de vj. lib. deforcent seient forfeit envers le +e quergent le larun n'en qui Rei de vj. lib. & quergent le +poesté il seit trové, n'eit warant larun nen ki poeste il seit trove, +de sa vie, ne per defensed plait neit Warant de sa vie, ne per +n'ait mes recovrer._ defensed plait nait mes recovrer_. + +XLVI. XLVI. + + _De Hospitibus._ + +_Nul ne receit hom ultre iij. Nemo alium recipiet ultra iij +nuiz, si til ne li comand od qui noctes, _si til ne li command od +il fust aniz._ qui fust aniz_. + +XLVII. XLVII. + + _De Famulis._ + +_Ne nuls ne lait sun hum de li Nemo hominem suum à se discedere +partir, plus qu'il est reté._ patiatur postquam rectatus fuerit. + +XLV. TRADUCTION + +Ille verò qui rectatus est, & _L'assigné qui a de bons +testimonium habet de legalitate, & témoignages de légalité, & qui n'a +ter placitum deseruit, & in quarta pas comparu pendant trois Plaids +vice tres ejus defaltas ostendunt est mis en défaut au quatrieme +summonitores: adhuc ab eo petitur, Plaid par celui qui l'a sommé de +ut plegium inveniat, & ad tectum comparoître; mais outre cela on +veniat: & si nolit, si non visus doit le sommer itérativement de +fuerit vivus aut mortuus, capiatur trouver Plege, & de venir en +quidquid habet, & reddatur Jugement; & s'il ne veut pas se +clamatori seu petenti, & Dominus présenter, ou lorsqu'on ne le +habeat medietatem residui, & trouve ni vif ni mort, tout ce qui +Hundredus medietatem. Et si nullus lui appartient doit être saisi, & +parens vel amicus hanc justitiam alors on donne sur ses meubles la +deforciant, sint forisfacti erga valeur de la chose réclamée au +Regem de vj. libris, & quærant demandeur; le Seigneur de +latronem, & in cujuscumque l'assigné a la moitié du restant, +potestate inventus fuerit non & l'Hundred l'autre moitié. Les +habeat Warantum de vita sua, nec parens & amis de l'assigné qui ne +possit in posterum pro defensione forment point d'opposition à ce +sua placitum recuperare. Jugement, & ne font point de + démarches pour le trouver, doivent + 6 liv. d'amende au Roi; & si + l'assigné se trouve ensuite chez + quelque personne que ce soit, il + ne pourra plus de sa vie aucune + Audience pour se défendre._ + +XLVI. TRADUCTION + +Nemo alium recipiat ultra iij. _Personne ne doit loger un inconnu +noctes, nisi is aliter jubeat cum chez soi plus de trois nuits, à +quo venit. moins qu'il ne soit recommandé par + quelque personne connue._ + +XLVII. TRADUCTION + +Nemo hominem suum à se discedere _Personne ne doit souffrir qu'un +patiatur, ex quo rectatus fuerit. homme pour lequel il a été appellé + en Jugement sorte de chez lui._ + +XLVIII. XLVIII. + + _De_::::::::: + +_Et ki larun encontre, e sanz qui Et qui Latronem _en contre e sanz +a acient li leit aler, si l'amende qui a acient li leit alter si la +a la vailance de larun, v se mend a la vailence de larun, v se +n'espurge per plener lei qui il n'espurge per plener lei_ quod +laron nel sout. Et ki le cri orat, Latro non sit _e ki le cri orat e +e sursera, la surcise li Rei sursera, la sursise li ei amend, +amend, v s'en espurget._ ou sen espurget_. + +XLIX. XLIX. + + _De_:::::::::: + +_E chascun Seniour eit son Quilibet etiam Dominus habeat +Seriant, v sun plege, qi si nel servientem suum aut plegium suum +reté qui ait a dreit el Hundret._ _qi_, si non rectatus fuerit, + habeat ad rectum in Hundredo. + +L. L. + + _De_::::::::: + +_Si est ascons qui blamet seit, de Si quis intra Hundredum incusatus +dinz le Hundred iv. humes le fuerit & iv. homines _le retent_, +retent, sei xij. main s'espurget, se duodecima manu purget, & si _il +e si il seut suist deduz la seust suist deduz la chalenge_, +chalange, li Sires rende sun were, Dominus reddat Weram suam _e si +& si l'un chalange le Seignour, lun chalenge, le Seignour que per +qui par le seut seit alé, si le seut seit aler si se purget_ +s'escudie sei vj. main: e s'il ne duodecima manu, & si non posset +pot enver li Rei l'ament, e cil emendet versus Regem & sit +soit vilage._ utlagatus. + +XLVIII. TRADUCTION + +Et qui in Latronem incurrit, _Celui qui rencontre un voleur, & +eumque salvum gratis dimittit, qui le laisse aller, quoiqu'il le +emendam solvat ad valorem connoisse pour tel, doit payer, +Latronis, vel per plenariam legem par forme d'amende, le prix de la +se expurget, quod latronem esse personne du coupable, ou bien se +nescivit. Et qui clamorem audiet, purger par l'épreuve ordinaire de +& supersedebit, supersisam Regis ce qu'il ne connoissoit pas le +emendet, vel se expurget. larron pour tel. Il y a plus, + celui qui entendra proclamer un + voleur, & restera tranquille, sans + faire aucunes recherches, payera + l'amende de sa négligence au Roi + ou sera tenu de subir l'épreuve._ + +XLIX. TRADUCTION + +Quilibet etiam Dominus habeat suum _Quand un Seigneur n'est point +servientem, vel suum plegium, cum appellé en Jugement (pour +quo si rectatus fuerit, eat ad représenter son homme qui a commis +rectum in Hundredo. un vol) il doit envoyer à + l'Hundred son Sergent ou une + Caution._ + +L. TRADUCTION + +Si is qui accusatur absconsus est, _Si quelqu'un étant dans l'Hundred +& ad Hundredum à iv. hominibus est accusé par quatre hommes, il +rectatur, duodecima manu se peut se justifier par le serment +expurget. Et si post clamorem de 12; & s'il s'enfuit durant +aufugiat, Dominus reddat suam l'instruction, le Seigneur doit +Weram. Et si clametur Dominus, payer la composition du fugitif; +quòd ex sua scientia excesserit, mais quand le Seigneur est +se excondicat se vj. manu: quod si lui-même accusé d'avoir facilité +non potest, emendam solvat Regi, & son évasion, il ne peut se purger +sit utlagatus. de ce crime que par le serment de + six personnes, & quand il ne peut + trouver ce nombre de jureurs, il + paye une amende au Roi, & est + banni._ + + + + +PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES + +------------------------------------------------------------------------- + +OBSERVATIONS +_Sur les Loix d'Edouard le Confesseur._ + + +ARTICLE PREMIER. + +Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée que j'ai donnée +de ces Loix dans le discours préliminaire, qu'une lecture réfléchie des +articles principaux dont elles sont composées. + +Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que ces Loix +ont été mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à indiquer les +expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi dans la traduction +de ces Loix[32], pour inspirer insensiblement aux Anglois, qu'il avoit +subjugués, le goût des Loix Normandes. + + [Note 32: _Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40._] + +II[A]. + +Selden intitule cet article _de hominum Regis privilegio_. Cependant il +n'y est point question d'un privilége qui fût particulier a des +personnes soumises plus directement que d'autres au Roi, mais seulement +de faire connoître le tribunal auquel les Officiers Royaux devoient +répondre de leurs malversations. + + [Marge A: _Nota._ Le nombre + qui est en tête de chaque + Observation, indique + l'Article des Loix + d'Edouard, auquel + l'Observation se rapporte.] + +III. + +L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit une amende +contre ceux qui lui faisoient un procès injuste; cette amende +s'appelloit _Sac_: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses terres par +d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de _Soc_: 3º. Il +étoit exempt de taxes, ou _ton lieux tol_, sur ce qu'il vendoit dans +l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des esclaves dont la +personne, les enfans & les biens étoient attachés fonciérement aux +terres dont il étoit propriétaire, _Theme_: 5º. Il avoit le droit de +punir les voleurs trouvés sur ses fonds en flagrant délit, _Infan genthe +of_: ce qui ne s'entendoit cependant pas d'une peine capitale. + +Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui ont de +tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent que des +conséquences nécessaires d'une police générale établie pour encourager +la culture des terres. Celui qui avoit des fonds considérables ne +pouvoit les faire exploiter par sa famille seule; il étoit donc naturel +qu'il confiât la culture de partie de ces fonds aux pauvres ou à des +esclaves, & qu'il eût la liberté de les châtier sans procédures, & +provisoirement pour les torts qu'ils faisoient aux autres Colons qui +vivoient aussi sous sa dépendance. + +IV. + +_L'Hundred_ étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les Chefs de +ces familles s'assembloient à certains jours pour régler les opérations +de ceux qui leur étoient subordonnés, & pour répartir entr'eux les taxes +imposées sur _l'Hundred_. Lors donc qu'un Colon attaché à une famille +l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit garant devoit à l'Hundred un +dédommagement du profit que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque +chef de famille eût été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient, +ç'auroit été à ce Chef & non à _l'Hundred_ que le dédommagement auroit +appartenu; jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard aucunes +traces de féodalité. + +V. + +1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer en +Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, qu'est provenue +cette rigueur des anciennes Coutumes de Normandie contre les voleurs; & +on ne peut se dissimuler que la forme de la clameur usitée en +Angleterre, pour exciter les habitans des lieux où les malfaicteurs se +réfugioient à les arrêter, ait fourni à Raoul l'idée du haro. + +2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit de +poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur auroit +exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur sans précaution. + +VI. + +1º. _Cil qil cla. Ille qui clamat._ + +2º. _Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto._ Il y +avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les bestiaux qui +étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres[33]. + + [Note 33: _Leg. Forest. Scot._] + +IX. + +Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de cet article; +mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans l'article 8. le +meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident que c'est à la +veuve, aux parens & aux enfans de ce Seigneur que l'article 9 ordonne de +restituer; cette restitution y est en effet fixée à 20 s.; souvent les +articles qui distinguent les cas des noms sont omis dans l'ancien +Normand, le texte de Littleton en fournit des preuves à chaque ligne. + +XVIII. + +_Les Bordiers_, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit des +bâtimens. _Les Bonniers_, ceux qui n'avoient qu'une quantité déterminée +de terres labourables. On use ici de noms françois qui n'ont pû être +connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder les fiefs, & il +n'y avoit point de fiefs sous Edouard le Confesseur. + +XXII. + +Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires rapportés +par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend aux Abbés & +aux Abbesses d'amasser pour payer après le décès de leurs prédecesseurs +le cens appellé _hergeate_, _heriet_, ou _heriot_, cens qui se levoit +sur la succession des Grands du Royaume au profit du Roi. + +Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom _d'heriet_; c'est, +selon lui, un droit qu'ont _certains Seigneurs de fonds de prendre_ +_pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui +se trouve parmi ses avoirs_: mais, ajoute-t-il, ce droit _de rien ne +touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison ad a +relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis de villeins +que de fraunks_. + +De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, au temps +du Conquérant, ont confondu l'_hergeate_ avec le relief Normand. Car le +relief fixé pour le Comte, le Baron, le Vavasseur, par ces loix, ne +pouvoit servir à maintenir les héritiers de ces différentes sortes de +personnes, ni dans l'état ni dans les fonds de leurs peres, puisque sous +Edouard le Confesseur ces titres de dignité n'étoient pas connus des +Anglois, que les offices _des Tanes des Aldermans &c._ n'étoient point +héréditaires, & qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices. +_Comes_, dit Camden, _saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine +comites & consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua +lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum feudales +hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine loci nomine, dein +loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario id est tertia parte +mulctarum regis ex placitis accrescentium illis assignato._ + +Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de _Comtes_, _de Barons_, _de +Vavasseurs_, employés dans les loix d'Edouard, la signification que ces +noms ont actuellement parmi nous & en Angleterre; on doit au contraire +les considérer comme indiquans seulement les personnes qui occupoient le +premier rang dans l'ordre civil sous Edouard; c'est-à-dire, les +Gouverneurs de l'_hundred_, les chefs de chaque famille de l'_hundred_ & +les hommes libres qui tenant de l'_hundred_ des fonds à ferme, étoient +incorporés dans une des cent familles dont l'_hundred_ étoit +ordinairement composé. + +XXVII. + +Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de _Seigneur_ est +employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un fonds & non un +Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont été connus en +Angleterre que postérieurement à la conquête. _Concessit_, dit Spelman, +_ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris cum quibusdam auctionibus +in singulis observandam. Quæ igitur in charta (magna) deprehenduntur +Henrici I. de suo addita & ad legem Edwardi Confessoris minimè +pertinentia, orta videntur ratione juris feodalis quod Anglis primus +imposuit Guillelmus Conquestor[34]._ Il n'est donc pas question en cet +article de Pairs de fief, mais de personnes qui tenoient des fonds dans +le même hundred. Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps +d'Alfred le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons, +Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité. + + [Note 34: _Spelm. de rebus Anglic._] + +XXIX. + +Si, par le nom de _Villain_ on eût entendu un homme dont, conformément +aux loix féodales, la personne & les biens auroient été totalement en la +disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit pas été assujetti _au +relief_, car _le relief_ n'étoit établi que pour se conserver un droit, +& le Villain de fief n'en avoit aucun ni sur sa propre personne ni sur +les fonds qu'il cultivoit, ni même sur ses meubles ou sur les fruits de +son industrie. + +XXXIV & XXXV. + +Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui viennent +d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de fief, mais de +_seigneurages_. Pour bien saisir l'énergie de cette derniére +dénomination, on doit se rappeller que l'_hundred_ étoit composé de cent +familles. Chacune de ces familles dressoit un rôle des hommes libres, +des esclaves & des enfans qui avoient plus de 12 ans, & le présentoit au +Gouverneur de l'hundred, qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les +familles, deux fois par an, les Réglemens provisoires & économiques pour +la distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres, +Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son district. +Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit _seigneurage_, ils ne +pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient subordonnés, de plus +grands travaux que ceux que l'_hundred_ avoit déterminés. Ces Colons +appartenoient si peu à ces Chefs, que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer, +tant qu'ils étoient en état de travailler; & lorsqu'un de ces Colons +mouroit ou s'enfuyoit, le Chef de la famille étoit obligé de le faire +remplacer, ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'_hundred_ +substituoit quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement +cet ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps +constitué l'économie féodale. _Les seigneurages_ étoient si peu maîtres +des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter un des +membres de leur familles de concourir à la culture des terres dont +l'exploitation leur avoit été confiée. + +XL. + +Les principaux de l'_hundred_ après leur décès laissoient leurs armes & +leurs chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les meubles des +cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens auquel l'_hundred_ +les avoit imposés annuellement pendant leur vie. Au moyen de cette taxe +l'_hundred_ étoit exempt de toute autre imposition pour les besoins de +l'Etat. + +XLV & L + +Si le _Sire_ dont parle cet article eût été un _Seigneur_ de fief, +pourquoi l'_hundred_ auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce +Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à _l'hundred_? +Pourquoi le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de +son vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage _de +légalité_ exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas d'un +vassal de fief, mais d'un membre _de l'hundred_; car c'étoit une loi +_des hundreds_ que les Colons qui quittoient une famille pour +s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun établissement +qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient encouru aucune +note d'infamie, & que leur changement de domicile avoit été autorisé par +les Chefs, sous la dépendance desquels ils avoient vecu. + +XLVIII. + +_E ki le cri ora._ + +J'ai dit ci devant que le mot de _haro_ tiroit son origine du nom _de +Raoul_; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince les +formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire voir quelle +idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en décorant de son nom +la procédure la plus prompte & la plus efficace, pour arrêter le cours +des vols & des brigandages dans l'intérieur de son Etat. En effet, en +considérant cette procédure en elle-même & indépendamment de toute +dénomination, il me paroît évident que son époque est aussi ancienne que +l'entrée des Francs dans les Gaules. + +Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple _en centaine_. Quiconque +dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine avoit été volé, +devoit être sur le champ indemnisé de sa perte par ceux qui vivoient +dans le même district, & tous étoient forcés de marcher à la poursuite +du voleur. Celui qui l'arrêtoit recevoit pour prix de son zele la +composition à laquelle la classe du coupable étoit taxée par la loi pour +les crimes capitaux. Si le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un +_Antrustion_, la moitié de la composition appartenoit à ce Seigneur; +mais toute personne avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit de +le faire, étoit condamné en 5 s. d'amende[35]. Les peines contre ceux +qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, contre +les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere de se +purger par le serment du crime de larcin; tout cela et énoncé & réglé +dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle[36] dans les mêmes termes +des loix d'Edouard le Confesseur, & des autres loix Angloises +antérieures au regne de Guillaume le Conquérant. Les fiefs étant devenus +héréditaires en France, la Police des centaines s'abolit nécessairement. +Le Comte propriétaire de son bénéfice continua d'être dépositaire de +l'autorité royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le +ressort de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les +vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter les +malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres d'une +centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été regardé entre +vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés respectives. Maîtres +chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur leur avoit assignée, & +dans un temps où les Seigneurs étoient presque toujours en guerre les +uns contre les autres; il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût +eu des prétextes pour s'introduire impunément sur les fonds du +sous-feudataire d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire, +les _hundreds_ ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne +_Déthelvolph_, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred, & +Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique des +maximes de leur administration. L'une des principales de ces maximes +étoit que l'intérêt de l'_hundred_, pour l'expulsion ou le châtiment des +vagabonds ou des larrons, fût regardé par chacun de ses membres comme +s'il lui étoit personnel. _Si quis reus ante vadationem vel post +transfugeret, omnes ex centuria & decima Regis mulctam incurrerent._[37] +De là en Angleterre la sûreté des grands chemins. Elle étoit telle en +892, qu'on suspendoit des anneaux d'or aux arbres, & qu'il ne se +trouvoit personne assez téméraire pour les enlever.[38] + + [Note 35: _Balus. 1er vol. Capitul. col. 19._] + + [Note 36: _Ibid._ 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.] + + [Note 37: _Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo + hundred._] + + [Note 38: _Ibid._] + +Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la Neustrie. A +peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes loix qu'il +avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des voleurs. La suspension +des anneaux d'or dans les voies publiques, les épreuves pour avoir +révélation des crimes, les clameurs pour la poursuite des coupables, les +amendes contre ceux qui négligeoient de les arrêter, tous ces +établissemens, dont l'origine étoit oubliée en France, lui furent +attribués par les Normands. Comme ces établissemens étoient convenables +à la circonstance où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux +brigands, dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps +permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent le +précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les vassaux +dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt à les +contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir entre les Seigneurs +Normands, sous le gouvernement de leur nouveau Duc, aucune de ces +querelles particulieres qui divisoient les Seigneurs François, & que la +foiblesse de Charles le simple autorisoit: car Raoul exerçoit +directement, & sous la médiation des Grands de son Duché, sa +jurisdiction souveraine sur tous les sous-feudataires. Guillaume le +Conquérant qui avoit toujours été sincérement attaché aux loix de ses +prédécesseurs en montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde +d'abolir en ce Royaume le _hue & cri_ qui s'y pratiquoit dans les +_hundreds_; il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur +en celui de _haro_. En ne donnant point à cette procédure un titre qui +auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit familiere aux +Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement se persuader que le +Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir toutes leurs loix, & +conséquemment se déterminer à recevoir avec moins de répugnance de la +part de ce Prince quelques nouveaux usages en compensation d'une coutume +ancienne qui leur étoit chere, & dont il ne les privoit pas. + +Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms qui ont +toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure dont il +s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un & l'autre pays elle +étoit fondée sur les mêmes regles & avoit les mêmes effets. C'est +sur-tout dans l'ancien Coutumier de Normandie qu'on peut prendre une +connoissance exacte des caracteres du _haro_ tel que Raoul l'avoit +institué; & en comparant ce haro avec l'_huesium_ qui a subsisté en +Angleterre avant & après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas +possible de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera +forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant +point encore désunie de la couronne de France, & n'ayant point encore +subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie & celle d'Angleterre se +trouvoient soumises à la même législation. + +Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, nous dit du Haro: +_Il ne doibt estre cryé fors pour cause criminelle, si comme pour feu ou +pour larcin, ou pour homicide ou pour autre évident péril, si come +s'aulcun court seure à un aultre le cousteau trait. Cil qui crie Haro_, +ajoûte le Compilateur, _sans appert péril le doibt amender au Prince; & +s'il nie qu'il ne le cria pas, le Prince doibt enquerir par les +prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent savoir s'ils ouyrent le Haro +que cil nie, & s'il en est attaint, il l'amendera; & se l'enqueste le +met en non savoir, il s'en pourra desrener._ + +_Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy +il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non pourtant il +n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges de l'amende._ + +_Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison +s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict; +& se le mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye qu'il est +prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne +doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il n'y +a point de coulpe._ + +_A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent +mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy +le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir ou +crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender au Prince, +ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en sont accusés; +s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre à la Justice, +& ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est pour appert péril. +Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder tels malfaicteurs ou les +amener en prison en la Ville où les malfaicteurs sont, doibvent faire +aide de leurs corps une nuict & un jour ou d'aultres pour eulx qui +soient suffisans à les mener en prison, & c'est appellé le plet de +l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent estre réfrénez à l'espée & aux +armes, & doibvent estre mis en prison & lyéz._ + +Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de l'_hue & cry_ +des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; ils parlent de la +_clameur_ telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis la conquête de +l'Angleterre par les Normands. Quant à la maniere de procéder aux +clameurs avant la conquête, les Loix d'Edouard nous l'apprennent. Selon +ces Loix, articles 5, 25 & 48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le +vol & l'homicide, que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit +droit de les faire, & ceux de l'_hundred_ qui négligeoint de poursuivre +l'accusé & de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on ne +conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté au +Juge, & que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs de l'hundred, +ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient responsables +jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges. Art. 50, il étoit +enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les Eglises. + +On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les +premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: _Decretum est ut +quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo quod per +diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias exercerent +centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale qui +perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in alterius centena +appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid... +condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit integram +sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem vel quem libet +culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat ........ si quis ad +vestigium minandum vel latronem persequendum admonitus venire noluerit +quinque solidis condemnetur[39]._ + + [Note 39: _Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat._] + +Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue encore +actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que les formalités des +Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête. On n'y apperçoit +qu'une seule différence: au lieu que chez les François, avant le Duc +Raoul, ainsi que chez les Anglois, jusqu'au regne de Guillaume le +Conquérant, la Clameur s'étoit faite d'_hundred_ en _hundred_ ou de +_centaine_ en _centaine_; après la cession de la Normandie à Raoul, +ainsi qu'après la conquête du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces +Clameurs que de fief en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent +d'abord la jurisdiction de ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs, +quand ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus +aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées aux +_Seigneurages_ ou chefs des _hundreds_ ou des _centaines_. Rien ne +prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de cette pratique +que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, & les +précautions prises pour la conserver par les Rois d'Angleterre +successeurs du Conquérant. + +_Si aliquis damnum_, dit Smith, _ex furto passus, aut qui ipsum +spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius +ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere +debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam commigrare, & +constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare. Itaque oppidatim +per acclamationem istam tantisper furem persequuntur, donec ipsum +prehenderint. Paroecia si quæ diligentem operam in perscrutando non +adhibuerit sed evadendi copiam fieri concesserit, Regi mulctam +pecuniariam persolvit & spoliato damnum resarcit unde lictoris munere +quivis Anglus defungitur, & quisquis segnem aut minime diligentem operam +adhibuerit, non famæ modo verum etiam pecuniariæ animadversionis +periculum adit[40]._ Britton ajoûte que si le plaintif étoit _villain_ +ou _deforceour_, il n'avoit pas le droit de faire la clameur, _de lever +hu & cry_; mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de +crime en Justice, pouvoit _lever sa meyne_, c'est-à-dire, son voisinage +de _corne & de bouche_, & de _faire prendre tous les destaurbunts_ ou +suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier Comté. + + [Note 40: _De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c. + 23._] + +Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement +avec lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient à l'effet +de l'_hue_ & du _cry_ établis pour la sûreté publique. Mais cette ardeur +se rallentit durant les guerres qui diviserent la France & l'Angleterre +sous les regnes postérieurs à celui du Conquérant. Bien des gens +appellés pour aller à la poursuite des malfaiteurs s'en dispensoient +sous divers prétextes, & la difficulté de prouver judiciairement combien +ces prétextes étoient frivoles, détermina Henri III, qui commença de +régner en 1216, a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles +avoient été pratiquées du temps des _Hundreds_. Voici l'Ordonnance de ce +Prince sur cette matiere. + +_Henricus, Dei gratia, &c. Rex[41], Vice-Comiti tali vel tali, salutem. +Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam, provisum est de +Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus, burgis & +omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis Domini usque ad +festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis civitatibus ad singulas +portas per sex homines armis munitos, & in singulis burgis per 12 +homines, & in singulis villis integris per 6 homines vel quatuor ad +minus similiter armis munitos, secundum numerum inhabitantium & vigilent +continuò per totam noctem ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si +aliquis extraneus transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et +tunc si fidelis sit, dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti +liberetur qui ipsum sine omni difficultate & dilatione recipiat, & salvò +custodiat: si vero hujusmodi extranei transitum facientes se non +permiserint arrestari, tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos +undique, & eum insequantur cum tota villata & vicinis villatis cum +clamore & hutesio de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur +Vice-Comiti sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi +arrestationis vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per +Ballivos suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ +præmuniantur ad singulas prædictas vigilias & sectas ita diligenter +faciendum, ne defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est +etiam, quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc +specialiter assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in +hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram eis in +singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè +tenentes, villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem +sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, secundum +quantitatem terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim libratas +terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & equum. Ad +decem libratas terræ unum habergetum, capellum ferreum, gladium & +cultellum. Ad centum solidatas terræ unum purpunctum, capellum ferreum, +gladium, lanceam & cultellum. Ad quadraginta solidatas terræ, & eo +amplius usque ad centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas & +cultellum. Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati +sint ad falces, gisarmas, cultellos & alia arma minuta. Ad catalla +sexaginta marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & +equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum, capellum ferreum, +gladium & cultellum. Ad catalla viginti marcarum, unum purpunctum, +capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla novem marcarum, +gladium, cultellum, arcum, & sagittas. Ad catalla quadraginta +solidatarum, & eo amplius usque ad decem marcas, falces, gisarmas, & +alia arma minuta. Omnes enim alii qui possunt habere arcus & sagittas +extra forestam habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos. In +singulis civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus +civitatis & præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In +singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo, +secundùm numerum inhabitantium & provisionem prædictorum. In singulis +verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius, ad cujus +mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant, & eis sint +intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad conservationem pacis nostræ. +Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites per civitates & burgos & +omnia mercata Ballivorum suorum, quòd nulli conveniant ad turniandum vel +burbandum nec ad alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant +armati nisi specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et +si aliqui fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc +provisionem nostram, arrestentur & Vice-Comiti liberentur: & si se non +permiserint arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum & +villatarum, & alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique, & +cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec +capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties autem +contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis nostræ, +prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim propter eos fiat +hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & Vice-Comiti liberentur, +sicut de aliis prædictum est. Et omnes Vice-Comites & eorum Ballivi, +constabularii, jurati ad arma, cives, burgenses, liberè tenentes & +villani talem sectam faciant propter prædictos malefactores, ne ipsi +malefactores evadant, & ne si pro eorum defectu evadant, ii in quibus +defectus inventus fuerit graviter puniri debeant, & sic per Consilium +nostrum puniantur, quòd poena illorum aliis metum incutiat & auferat +materiam delinquendi. Suspectos autem de die per quascunque +arrestationes recipiant arrestatos, Vice-Comites, sine dilatione & +difficultate salvò custodiant; donec per legem terræ deliberentur. Et +ideò tibi præcipimus, quòd sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una +cum dilectis & fidelibus nostris Henrico filio Bernardi, Petro de +Goldintuna quos tibi ad hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma +præscripta cum diligentia exequaris; ne pro defectu tui inde & +prædictorum H. & P. ad te & ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste +Archiepiscopo Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno +regni nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto._ + + [Note 41: _Additament. ad. Matth. Paris._] + +Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre les +différens changemens que le _Haro_ a successivement éprouvés depuis sa +naissance. + +La révolution arrivée en Europe vers le commencement du 5e siecle, n'est +ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant harcelé par les +invasions continuelles des Peuples du Nord, se trouva presque réduit à +rien lorsque ces Peuples, en fondant de nouvelles Souverainetés dans les +Gaules, porterent en même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles +Coutumes dans les pays de leurs conquêtes[42]. De là les usages des +Saxons, des Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que +nous connoissons maintenant sous le nom de la France & de la +Grande-Bretagne. Dans le nombre des usages adoptés d'abord par ces deux +Etats, on doit comprendre les Centaines & les Proclamations des sujets +qui troubloient le repos public. Les premiers François suivirent cette +division en _centaine_, & en même-temps cette procédure de +proclamations, jusqu'à ce que les fiefs étant devenus parmi eux +héréditaires, les Seigneurs firent des Réglemens particuliers pour la +police de leurs domaines. Il n'y avoit point d'inféodations chez les +Anglois, lorsqu'à la fin du 9e siecle Raoul fut institué Duc de +Normandie. Pendant sa retraite en Angleterre il y avoit vu les sujets +distribués comme ils l'avoient été sous leurs premiers Monarques, +c'est-à-dire, soumis aux usages que ces Souverains avoient substitués +aux Loix Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités +auxquelles les Neustriens donnerent le nom de _Haro_ après ses victoires +contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs au Duché de +Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre, y retrouva ces mêmes +formalités en vigueur: & comme Raoul, en les prescrivant aux Normands, +avoit eu soin de les plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même +Guillaume, en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta +des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite des +larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de la féodalité +à laquelle il les assujettissoit le premier. + + [Note 42: Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.] + +LI. + +Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des Loix +d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers Auteurs qui +prétendent que Guillaume le Conquérant avoit ajoûté les Loix suivantes à +celles d'Edouard, lorsqu'en montant sur le Trône d'Angleterre il promit +à la Nation de maintenir l'exécution des Loix de son Prédécesseur. + +_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, omnibus hominibus +suis Franciæ & Angliæ: Salutem._ + +LI[43]. + +De Religione & Pace publica. + +_Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum nostrum +venerari, unam fidem Christi semper inviolatam custodiri pacem, & +securitatem, & concordiam, judicium & justitiam inter Anglos & +Normannos, Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, Pictos & Scotos +Albaniæ; similiter inter Francos & Insulanos, Provincias & Patrias quæ +pertinent ad coronam & dignitatem, defensionem & observationem, & +honorem regni nostri, & inter omnes nobis subjectos per universam +Monarchiam regni Brittanniæ firmiter & inviolabiliter observari. Ita +quod nullus alii forisfaciat in nullo super forisfacturam nostram +plenam._ + + [Note 43: Le numero LI se trouve ici répété, parce que + Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit + particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant + transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui + indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de + ces Loix.] + +LII. + +De fide & obsequio erga Regem. + +_Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento affirment +quod intra & extra universum Regnum Angliæ (quod olim volabatur regnum +Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles esse volunt, terras & honores +illius fidelitate ubique servare cum eo, & contra inimicos & alienigenos +defendere._ + +LIII. + +De Normanni, seu Francigenæ cæde. + +_Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos nobiscum +adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & in pace nostra +per universum Regnum prædictum; & si quis de illis occisus fuerit, +Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus si poterit; sin autem, +incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti quamdiu substantia Domini +illius perduraverit ubi verò Dominus defecerit, totus Hundredus in quo +occisio facta est communiter solvat quod remanet._ + +LIV. + +De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant +Anglicani. + +_Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri fuit in Anglia +particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, anhlote & anscote, +persolvat secundùm legem Anglorum._ + +LV. + +De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate. + +_Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes liberi +homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & teneant terras +suas & possessiones suas bene & in pace, liberè ab omni exactione +injusta, & ab omni tallagio; ita quod nihil ab eis exigatur vel +capiatur; nisi servitium suum liberum quod de jure nobis facere debent & +facere tenentur; & prout statutum est eis & illis à nobis datum & +concessum jure hæreditario in perpetuum per commune consilium totius +regni nostri prædicti._ + +LVI. + +De nocturnis Custodiis. + +_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & burgi, & +castella, & hundredi, & wapentachia, totius regni nostri prædicti +singulis noctibus vigilentur & custodiantur in gyrum pro maleficiis & +inimicis prout Vice-Comes & Aldermanni, & præpositi & cæteri Ballivi & +Ministri nostri melius per commune consilium ad utilitatem regni +providebunt._ + +LVII. + +De Mensuris & Ponderibus. + +_Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & signatas, +& pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores statuerunt._ + +LVIII. + +De Clientum, seu Vassalorum præstationibus. + +_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; & +milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni nostri +prædicti habeant & teneant se semper bene in armis & in equis ut decet & +oportet, & quod sint semper prompti & parati ad servitium suum integrum +nobis explendum & peragendum cùm semper opus affuerit, secundùm quod +nobis de feodis debent & tenementis suis de jure facere, & sicut illis +statuimus per commune consilium totius regni nostri prædicti, & illis +dedimus & concessimus in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non +nostrum sit violatum ullo modo super forisfacturam nostram plenam._ + +LIX. + +Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi. + +_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines totius +regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram & ad Regnum +nostrum pro viribus suis & facultatibus contra inimicos pro posse suo +defendendum & viriliter servandum, pacem & dignitatem coronæ nostræ +integram observandam, & ad judicium rectum & Justitiam constanter +omnibus modis pro posse suo sine dolo & sine dilatione faciendam. Hoc +decretum sancitum est in civitate London._ + +LX. + +Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus. + +_Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur nisi intra +civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam rem vetitam sine +fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat & persolvat, & +postea forisfacturam._ + +LXI. + +De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris. + +_Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi in +civitatibus regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in +castellis, & in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & jus +nostrum commune & dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt à bonis +prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari nec violari, +sed omnia recte & in aperto & per judicium & Justitiam fieri debent. Et +ideo castella, & burgi, & civitates sita sunt & fundantur & ædificantur, +scilicet, ad tuitionem gentium & populorum regni, & defensionem regni, & +idcirco observari debent cum omni libertate & integritate & ratione._ + +LXII. + +De Purgatione Forensi in judiciis publicis. + +_Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de perjurio aut +murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam rapinam, quæ negari +non potest, Anglus se defendat per quod melius noverit, aut judicio +ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus fuerit, inveniat alium qui +pro eo faciat. Si quis eorum victus fuerit emendet Regi xl. solid., si +autem Anglus Francigenam appellaverit & probare voluerit judicio aut +duello, volo tunc Francigenam purgare se Sacramento[B] non fracto._ + + [Marge A: Al. _si Fr._] + + [Marge B: _Al. non ferro + apud hovendum._] + +LXIII. + +Firmantur Leges Edwardi Regis. + +_Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem Edwardi Regis in +omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad utilitatem Anglorum._ + +LXIV. + +De Justitiæ publicæ fidejussoribus. + +_Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut plegius +eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam evaserit, +talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, & purgent se quia +in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur Hundredus & Comitatus +(sicut Antecessores statuerunt) & qui justè venire debent & noluerunt, +summoneantur semel; & si secundò non veniunt, accipiatur unus bos, & si +tertio, alius bos; & si quarto, reddatur de rebus hujus hominis quod +calumniatum est quod dicitur Ceapgyld & insuper Regis forisfactura._ + +LXV. + +De Servis & eorum manumissione. + +_Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis verò +velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti per manum +dextram in pleno Comitatu, & quietam illum clamare debet à jugo +servitutis suæ per manumissionem, & ostendat ei liberas vias & portas, & +tradat illi libera arma, scil. lanceam, & gladium; deinde liber homo +efficitur._ + +LXVI. + +De Servis. + +_Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in +civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris +nostris, à die illa liberi efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ +sint in perpetuum._ + +LXVII. + +De Suppliciorum modo. + +_Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua culpa, +sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel manus; ita +quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & nequitiæ suæ. +Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis infligi. Ista +præcepta non sint violata super forisfacturam nostram plenam. Testibus, +&c._ + + [Marge A: _Al. eruantur._] + +INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI. + +_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad quos scriptum hoc +perveniat salutem, & amicitiam. Mando & præcipio per totam Anglicam +nationem custodiri._ + +LXVIII. + +De Examine Forensi. + +_Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de furto vel +homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium inter +duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. Et si Anglicus +bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se jurejurando contra eum +per suos testes secundum Legem Normanniæ._ + +LXIX. + +De eodem. + +_Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem_ _rebus, +Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium si magis +ei placeat. Et si uterque sit invalidus & nolit bellum vel non posset, +quærat sibi legalem defensionem._ + +LXX. + +De eodem. + +_Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus +nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se per Dei +judicium._ + +LXXI. + +De Examine Forensi. + +_De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget ad +judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria & hoc super +eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. Et si Anglicus +non audeat enim probare per bellum, defendat se Francigena pleno +juramento non in verborum observantiis._ + +Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle qu'il +l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux; mais il a cru, +dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre qui annonceroit le sujet +qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité auroient plus de +facilités pour faire leurs observations sur chacun de ces sujets en +particulier. Je ne donnerai donc point aux réflexions suivantes d'autre +ordre que celui que Selden à donné aux articles auxquels elles se +rapporteront. + +_Suite des Remarques._ + +ARTICLE LIII. + +On voit clairement dans cet article que le terme _Dominus_ n'y indique +pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que d'un _maître_ chargé +par l'_hundred_ de veiller sur un certain nombre de colons; c'est de là +que l'_hundred_ est obligé de suppléer à l'amende que ce maître se +trouve hors d'état de payer au Roi. + +LIV. + +_Anhlote_ & _Anscote_, Loi particuliere à laquelle les Anglois d'origine +étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce Monarque recevoit +dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs usages; ces usages étoient +donc différens des Coutumes Angloises: & par conséquent l'opinion de +ceux qui ont avancé qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa +Nation, est sans fondement. + +LV. + +Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet article que +les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, ne l'étoient pas +de leur nature: car lorsque ce Conquérant dit ici qu'il les donne à +titre héréditaire & à perpétuité, exempts de toute redevance, &c. il ne +veut faire entendre autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le +pouvoir de changer l'état des fonds, & de les assujettir à des charges +que dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter. + +LVIII. + +En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard dans +toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée générale de la +Nation, que tous ceux qui, dans les divers ordres de l'Etat, avoient +reçu de lui des fiefs en hérédité, fussent assujettis aux Statuts +particuliers par lesquels ces sortes de biens étoient régis: par-là il +se ménageoit un moyen sûr de multiplier les fiefs & d'accoutumer +insensiblement les esprits au joug de la vassalité. + +LX. + +On appelloit l'argent en espece _pecunia sicca_, & les troupeaux ou +bestiaux destinés à être vendus, _pecunia viva_. + +LXI. + +On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, & on ne les +établissoit point à une distance moindre les uns des autres que six +lieues, & le tiers d'une lieue. La raison que Britton donne de cet +usage, est que la journée commune d'un voyageur ne peut excéder vingt +lieues, & qu'en divisant le jour en trois parties, un Marchand avoit six +heures pour se rendre à chaque Marché, six heures pour y trafiquer, & +six heures pour retourner chez lui ou en un autre Marché. + +LXII. + +Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je me suis borné +à faire connoître la simplicité des regles suivies pour les duels chez +les Anglo-Normands; mais les Textes de Britton & du vieux Coutumier de +Normandie, d'où j'ai extrait ces regles, étant comparés ensemble, +peuvent servir à appuyer de plus en plus mon opinion sur la nécessité +qu'il y a de préférer l'Ouvrage de Britton & le vieux Coutumier à toute +autre source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie. + +_BRITTON, Ch. 22._ + +Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos de lui +atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home nequedent ne +poit mie appeller generaument; car home utlage, ne cely que ad nostre +Royalme forjure, ne home juge en nostre Court a la mort, ne provour que +avera faile[A] de sa prove, ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home +arage, ne folnastre, ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de +gents, ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables en +appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies demurraunts +en nostre terre....................................................... + [Marge A: Failli.] +& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si ferrons +hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt nous; & ils +come viendront en jugement si face lencusour son appel pur nous en ceste +manere par ascun serjaunt. + +Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que come il fuit +en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an, la oy mesme cesti +peres pur parler tiel mort ou tiel treson par entre cesty peres & un +autre tiel par nosmes & par teles aliaunces, & que cesti pere issint le +fist & issint le purparla felonisement come felon & trayturement come +traitour, est cesty Johan prist a prover par son cors en toutes les +maneres que la Cour voudra a garder que puer le doit. + +Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en chescun +felonie & la coviendra sagement parler. Car si le appelour soit maheme +ou dedens le age de 14 ans ou oultre le age de 70 ans ou ordine dedens +seints ordres ou femme ou si home puisse être eyde par recorde adonques +dirra il issint: est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres +que la Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou de tiel +estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de tiel ou de tiel ou +de lour roules a record ou a garaunt & defendons que nul atturnes soient +reçeus pour la appellour ne pur les appelles ne nul essoyne allowe de +une part ne auter en nul cas de mort. Et volons que si le appel soit +pronounci par bouche de Serjeaunt & le appel soit abatu par mauvaise +mounstraunce ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter, +le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en +cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de ceo +soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis apres +suspendu de son office, & quant al defence se purra le defendaunt puis +apres defendre en ceste manere. + +Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & toutes les +pourparlaunces ou compassements de mal envers la persone tiel ou de tiel +solonc ceo que serra purpose en countre luy de mot en mot. Et volons +bien que en ceulx appels que le appellour eit plus de mester de asser +les paroles ordeynement sans omission a ceo que son appel estoise que le +défendour en son defens & grauntouns al defendour de chescune felonie +que il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu. +Issint que pour defaulte de mot & de sillable ne soit il mie ajuge pur +non defendu: eins suffise al defendour que il die que de tele felonie +n'est mie coupable si come le appellour lui met surprist est que il +defende vers lui par son cors solonc ceo que la Cour a gardera que faire +le deyue ou par pays, nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il +est non defendu en cas de mort. + +Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu de meux +respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, & si parmi sa bouche de +Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, si soit puny per prison & par fyn +& il se purvoye de meillour Serjaunt. Et come il avera suffisaument +defendu le gros de l'appel si se purra il eyder par exceptions & primes +de la jurisdiction le Juge & puis a la persone le appellour, & puis à sa +persoune propre & puis a lappel & puis a laction si come serra dit entre +les exceptions & quant a la Jurisdiction puit il dirre que il nest mie +tenu a respondre en place ou le Juge est partie, de si come nul jugement +ne se poit faire de meyns que de 3 persones cest a saver de un pleintife +& de un defendaunt: & en cas ou nous somes Partie, volons que nostre +Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement & +conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder par ascune +exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone demeyne: & +puis al appel abatere que purra avenie en moult de cases, si come par +omission de nosmer en l'appel, an ne jour ne lieu ou en noumaunt un +nosme pour un autre, si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel +issint. + +Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou clamant son appel +par ceste parolle, & ceo voil jeo averer, la ou il duist dire, & ceo +profre jeo a prover, ou per variaunce de son appel devaunt justices en +une forme & en Roule de coroner en autre forme. Et si par ascune +exception puisse abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge +quittes quant devers cet appellour, & le appellour soit commaunde a la +prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se obligea & +issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le appellour se +avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns ses plegges de +suer soient en nostre mercy pur ceo que ils averount failly de +pleggages. Mes en tiel cas volons que mitigation soit faite pur ceo que +ceux se profrent a combattre pur notre pees meyntener. Et tout soit que +les appeles soient issint a gardes quites quant devers le pleintife pur +ceo ne remeigne mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis +sus. + +Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a ceux de part +nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder & s'ils dient +par pays soyent mis arere en prison jesques a un certein jour, & en le +meen temps soit maunde pays, & solonc le verdist du pays sur ceo charge +soient juges. Et si le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques +soit en sa eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi +soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx, si +come femes & mahemes, & autres que ne poient ne deivent combatre. Et si +par son cors & en soit cas de autre félonie, adonques soit la cause +examine, eins ceo que la bataille se joyne lequel la cause soit trespas +ou felonie. Et si trespas, si soit le appel abbatu par ofices de +Justices; & si de felonie, adonques donc le defendaunt gage a soy +defendre & le appellour gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour +dune pur attirs des armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en +prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence le pleyntife +son appel mot pur mot come il fist avaunt, & le defendour se defende +come avaunt & puis pregne lun lautre par la mayn & jurge primes le +defendaunt en ceste manere. _Ceo oyes vous home qui jeo teigne par la +mayn qui vous faites appeller Johan par nosme de baptesme, que jeo peres +a tiel an, a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne +compassai ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men +avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints._ Et puis jurge le appellour +issint. _Ceo oyez vous home que jeo teigne per la main que vous faites +appeller P. per noums de baptesme que vous estes parjures, car a tiel +jour, a tiel an & tiel lieu purs plastes vous tiel treson ou tel mort ce +que dit ay devaunt vous en le appel si Dieu me ayde & les Seynts._ Puis +soient ambideux menez en certain place ou ambideux jurgent issint. _Ceo +ayez vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une +autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu abasse & +la ley du diable enhausse_, & issint soit fait en toutes les batailles +de felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, autre que les +combattours, que le chose que il veit ou oye soy mover ne haute voyce +pronouncier par quoy desturbaunce poet surdre à la bataille & volouns +que qui que ceo face encountre la cry que il eyt la prison de un an & un +jour. Puis voisent combatre _armes sauns fer & sauns longe arme a teste +descouvertes & a meyns nues & a pee ovesque deux batons cornus de une +longure_, & chescun de eux un escu de quatre corners sauns autre armure +dount nul ne pusse autre grever. Et si ascun eyt sur lui autre arme +musce & de ce soit greve son adversarie ou profre de grever soit fait +come serra dit entre les batailes de plee de terre. _Et si le defendour +se pusse defendre jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le +firmament_ & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre si +volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et aussi en toutes +batailles de champions & le appellour de felonie soit comaunde a la +prison. Et si le defendaunt, voile la felonie reconustre avaunt ceo que +il soit atteint autrement & appeller autres de la consente volons bien +que il soit a ceo receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le +jugement tiel que il soit treyne & pendu & autrement tormente a la mort +a nostre volounte & que tous ses biens moebles soient les nous & ses +heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en nostre realme, +si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour que freschement +avera cette felonie suy abone fin eyt de nous graund guerdon. + + +ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68. + +_De suyte de Meurdre._ + +Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se plainct de T. +qui a meurdry son pere felonneusement en la paix de Dieu & du Duc qu'il +est prest de prouver & de lui faire cognoistre en une heure de jour. Se +T. le nye mot à mot, & il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt +premierement prendre le gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: & +chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz doibvent +tous deux estre retenus en la prison du Duc: & ce que droict sera à +faire la bataille leur doibt estre ottroyée par la Justice. Et si peult +bailler l'un & l'autre en vifve prison si leur plaist pourtant que l'en +les baille fealement à bons gardes, qui les rendront mortz ou vifz au +jour de la bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz. + +S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à aulcun d'eulx, +le Bailly en peut enquerir de son office, & punyr celui qui en sera +attaint coulpable, selon la desserte du faict, & ceulx qui le gardoient +s'ilz en sont coulpables. + +Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne seulent +porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les peuvent rendre à +la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult user en Normendie qu'en +bataille de felonie puis qui les gaiges sont donnez, aulcun ne doibt +estre gardé hors de la prison au Duc. + +Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions +offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée, tous +appareilléz en leurs cuyrées, ou _en leurs cotes avecques leurs escus & +leurs bastons cornus_, armez si comme mestier sera, de drap, de cuyr, de +laine, & d'estoupes. Et escus, ne ès bastons, ne ès armures des jambes, +ne doibt avoir fors feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne +pevent avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le +baston. + +Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles. +Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles & si pevent être +oings s'ilz veulent. + +Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles de la +bataille seront recordées par la Justice, & s'il est advis à aulcun +d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien recordées, ou +que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz pourront demander le +record de la Cort & lauront par ceulx qui furent a gaiger la bataille. +Et quand elle sera bien recordée si soient menez au champ pour +combattre, & quatre Chevaliers soient eslus qui gardent le champ, & tous +les aultres se seent en tour. + +Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont sur vie & sur +membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des champions aide ne +nuysance par faict ne par dict, & si aulcun faict contre ce, il sera mis +en la prison du Duc & l'amendera à sa volonté. + +Après les champions soient appellés au champ & jurent les parolles de +la bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent par les mains, +l'appelleur à dextre & defenseur à senestre. L'en doibt demander à +chascun comme il a nom en baptesme, & s'il croit en Pere, en Filz, & en +benoist sainct Esprit, s'il tient la foi que saincte Eglise garde. + +Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en ceste forme: +_Oes homme que je tient par la main senestre, qui T. te faict appeller +en baptesme que ton pere ne meurdry en felonnie: ainsi maist Dieu & ses +Saincts._ L'appelleur jurera après: _Oes homme que je tient par la main +dextre qui R. te faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as +jurées tu te es parjuré: ainsi maist Dieu & ses Saincts._ Après si +jureront les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy que par +aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy puissent ne +doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après l'appelleur jurera +ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le baston, & les quatre +Chevaliers qui sont esleuz à garder le champ seront entre eulx deux tant +qu'ilz ayent aoure avenaument & le ban du Duc sera crye de rechef. Quant +ilz auront aoure, les quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ +en quatre parties. + +Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent en +Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée en toutes +les batailles, fors que le serment doibt estre faict des parolles de +quoi la bataille fut gaigée. + +Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand _l'appareil_ des combats, +on le voit, _respire je ne scais quoi de lugubre & de terrible_[44], qui +laissoit agir librement les regrets & la terreur sur l'ame d'un +accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y voit aucune différence entre +l'armure du roturier & du noble; la simplicité du serment, le laconisme +des proclamations, la solitude où les combattans étoient retenus +jusqu'àu moment critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout +cela nous retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En +effet, le _bâton_ est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces +combats[45]. S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui +appartenoit un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne; +l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, _hic est terminus_. Le Comte +marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, & chacun d'eux +ayant pris une portion du terrain, dont il se disoit propriétaire, +l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, & le déposoit pour gage +de la bataille entre les mains du Comte. Au moment assigné pour le +combat, ces deux morceaux de terre étoient placés entre les parties, +elles touchoient avec leur épée le morceau qu'elles prétendoient avoir +respectivement tiré de leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la +victoire à celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux +mains.[46] Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus +pompeuses.[47] + + [Note 44: Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.] + + [Note 45: _Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354. + Balus._] + + [Note 46: _Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid._] + + [Note 47: _Leg, Bajuvarior._ tit. 15, 16, 17. Balus. col. + 133 & suivantes.] + +Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans les +autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les _pratiques +anciennes_[48]. Les _corrections_ que ces écrits ont faites dans ces +_pratiques_, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant des +combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens. Ces +_corrections_ consistent en des formalités qui ne servoient qu'à +distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des chevaux +superbement enharnachés, des armes brillantes, un cortége choisi d'amis +& de gardes, tout cela exigeoit de longs préparatifs. Ces arrangemens +multipliés, & qui précédoient le combat, formoient autant de liens +qu'une ame fiere & hautaine se mettoit insensiblement dans l'impuissance +de rompre. Les guerres avec les Orientaux avoient communiqué aux +François le goût de ces derniers pour le faste & pour l'extraordinaire: +de là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous Philippe +le Bel[49]. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux Coutumes Normandes +introduites en Angleterre après la conquête, & l'on verra lesquels de +ces Coutumes ou de ce formulaire peuvent nous donner une idée plus juste +_des anciennes pratiques_ l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le +Conquérant fait assez clairement entendre que l'article 62, contient +une addition aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi que les +articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e siecle, il n'y +avoit aucun cas où le combat fût indispensable. Les facilités procurées +par les établissemens de saint Louis, pour se soustraire à cette barbare +Coutume, ont donc été mal-à-propos attribuées jusqu'ici à ce pieux +Monarque. + + [Note 48: Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.] + + [Note 49: Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier + vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu: + + _Premierement._ Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose + notoire, certaine & évidente, que le maléfice soit advenu. Et + ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison + ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion. + + _Secondement._ Que le cas soit tel que mort naturelle en deust + ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne + chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort + s'en deust ensuivir. + + _Tiercement._ Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par + voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si + que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par + son corps. + + _Quartement._ Que celuy que on veut appeller soit diffamé du + fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce + signifie la cause des indices. + + _Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans + estre adjourné._ + + En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans + coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait + estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses + amis. + + _Item._ Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites + Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort, + toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il + est contenu en la cause de larrecin excepté. + + _Item._ Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de + gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir, + excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die + que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par + autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui. + + _Item._ Si le cas est proposé en generaux termes, comme de + dire, je te dis, & veux dire, maintenir & soustenir que tel N. + a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons & + ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne + d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy + convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps & le + jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté + faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre + l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire + l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir. + + _Item._ Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou + combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de + tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé. + + _Item._ Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se + départoit de nostre Court, après les gaiges jettés & receus, + sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons & ordonnons + qu'il soit tenu & prononcié convaincu. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive + dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou + son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, & se + doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa + querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si + l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées + estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, & confisqué + corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme + droit, coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé + ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne + pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps + contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme + Gentilhomme & preud'homme doit faire, en ma présence, comme + Juge & Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de + bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de + chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à + gaige de bataille, & que en tel cas, selon la noblesse & + condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui + s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons + qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou + non. + + _Item._ Et premier dira, très-haut, très-excellent & + très-puissant Prince & nostre souverain Seigneur; ou s'il + n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain + Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve + fin aux choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par + leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour + celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon + absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à + mes périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes + fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes & + de chevaux, comme pour ma propre personne, & ainsi comme en tel + cas appartient. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur + ses périls dire au contraire, & requerir que les injures dites + par l'appellant soient amendées de telle amende & peine qu'il + devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que + l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge + compétant, a faulsement & mauvaisement menti, & comme faux & + mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, & s'en deffendra ledit + deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par son corps, ou + par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé + que gaige de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le + Roi, comme leur souverain Juge, sera dit & ordonné. + + Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire + ses protestations dessus dites, & requerir son advoué, en cas + de leale exoine, demander & faire retenue de conseil, d'armes & + de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables + à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le + surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles & deffenses + voulons & ordonnons que soient semblablement escrites & + registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour + l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra. + Et pour ce chacun d'eux jurera & prometra, & se obligera de + comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant à la + journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la + bataille, si bataille y chiet, selon l'information & le propos, + lequel sera bien veu & sainement regardé par notables & + preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de + nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour & + place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme + recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera. + + Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne + donnent bons & suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans + nostre congié & licence. + + _Item._ Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le + deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs + armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, & eux + deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs + chevaux houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les + visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les + espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres qu'ils + entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils + faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, & + portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur + Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient + contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au + champ, selon la Coustume de présent, & du droit d'armes. + + Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur + aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres & Chapitres de + présent, voulons & ordonnons que lesdits combateurs puissent + partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est, + entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant + eux leurs escus, leurs glaives & toutes les autres armures + raisonnables de combattre en tel cas. + + Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais + Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs + main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où seront + portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints + ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes + ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient + descendus dedans leurs pavillons & tentes. + + _Item._ Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de + France l'appellant se doit présenter au champ _premier_, & + devant l'_heure de midy_, & le deffendant devant l'_heure de + none_, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour + convaincu, se la grace & mercy du Juge ne s'y estend, + lesquelles constitutions nous voulons & approuvons qu'elles + tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce + nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que + nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou + l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges + plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner + à l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner + autre jour & heure, tant avant la bataille commanchiée, comme + en combattant, pour parfaire leur bataille, & en les remettant + au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins, + sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre, + deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens. + + _S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que + le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de + bataille._ + + _Premierement._ Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à + cheval à la porte des lices, & là doit une fois crier que + l'appellant viegne. + + _Secondement._ Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand + l'appellant & l'appellé ou deffendant seront entrez & auront + fait au Juge leurs protestations, & seront descendus en leurs + pavillons. + + _Et tiercement._ Quant ils seront retournés de faire leurs + derniers seremens, les Rois & Heraults d'armes, par la maniere + qui s'en suit, crieront à haute voix: _Or oez, or oez_, + Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que + nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France, + vous commande & deffend, sur peine de perdre corps & avoir, que + nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques, + se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy + nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain + Seigneur vous deffend & commande que nul de quelconque + condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, & ce + aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux + serviteurs & roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux + qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte + du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux + sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous + commande & deffend que nulle personne, de quelconque condition + qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez, + ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps & biens; + ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes + personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se + assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les + Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy + nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe, + ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel + qu'il soit, sur peine de perdre corps & avoir. + + _S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux + Champions doivent faire à l'entrée du champ._ + + Les protestations que les deux Champions doivent faire à + l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable + que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou Mareschal du champ, + qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par + son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour + plusieurs raisons le meilleur; & puis celles qu'il dira ou fera + dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré + dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre + très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le + Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel + pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre + Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme + qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle + querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre, + meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur, + Nostre-Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à + tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain + Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est venu + présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy + livriez & départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, & + de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable & convenable en + tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme + dit est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied, + ainsy comme mieux luy semblera, & de soy armer ou desarmer de + ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que + pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant, + se Dieu luy donne loisir de ce faire. + + _Item._ Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en + champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles + luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust nulles autres, + ne puist avoir. + + _Item._ Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées, + comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis, + parquoy il fut veu & conneu manifestement que son bon droit luy + fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après + que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux & + mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon + la condition du cas, & doit requerir que sur ce il doive + specialement jurer. + + _Item._ Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu + ne fust que au _soleil couchant_ il n'eust deconfit, & oultré + son _ennemy_ (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist) + neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant + comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les + droits & anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il + n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons + consentir & octroyer. + + _Item._ Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans + l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus + receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu, laquelle + Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il + tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est. + + _Item._ Doit demander & très-expressement protester de porter + avec lui, pain, vin & autre viande pour mangier & boire + l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes choses à lui + convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour + son cheval; desquelles protestations & requestes, tant en + general qu'en especial, il doit demander acte & instrument, + lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que + l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement + faire, & par la forme que dit est, voulons & ordonnons qu'ils + puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa + volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin, + charmes, charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres + semblables choses deffendues selon Dieu & sainte Eglise à tous + bons Chrestiens. + + _Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le + siege de la croix & du Te igitur, avec les pavillons des + Champions._ + + _Item._ Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de + bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante + pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges + seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en + venoit. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de + l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de + son Juge, & celui du deffendant à la senestre. + + _Item._ Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les + choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent + baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres baissées, + faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en + celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera, + qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit + present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant + Prince, & nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à + vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis + venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon + devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a + fait, & de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera + aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près qu'il + pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui + contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre + main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, & de ce + fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son + pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites + escrites, il ne sceust dire, voulons & ordonnons qu'elles + puissent estre dites par un Advocat. + + _Item._ Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter + sut la porte des lices, & illec doit faire son second cry; & + les cinq deffenses par la forme & maniere que dit est. + + _S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont + tenus combattre en champ par gaige de bataille._ + + _Premierement._ Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à + pied, partant de son pavillon avec ses gardes & Conseil, armé + de toutes ses armes, comme il est dit dessus, & quand il sera + dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux + devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou + scaura, où sera la figure de nostre Redempteur _Jesus-Christ_ + en Croix couchié dessus un _Te igitur_, & à sa dextre sera un + Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui + s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N. + qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre + Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye, + qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous + sauver. Or luy requerez mercy, & priez-le que à ce jour vous + veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge. + Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre + ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles + finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à + tout les gantelets, & met la droite sur celle Croix, & la + senestre sur le _Te igitur_, & puis luy dit: Vous tel N. dites + comme moy, & il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut + parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure + par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur & + Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy + sont, & la foy de vray Chrestien & du saint Baptesme que je + tiens de Dieu, que j'ai certainement juste & bonne querelle, & + bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme + faux & mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il + veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse & mauvaise + querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray aujourd'huy + par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame, & de Monsieur saint Georges le bon Chevalier; + lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, & se retourne à + son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit. + + _Item._ Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant, + lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme, + avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, & le surplus + comme dit est. + + _Item._ Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal + après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, & les + met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, & puis lui dit: + Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la + passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts + Evangiles qui cy sont, & sur la foy de vray Chrestien, & du + sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir + fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy + deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement & + mauvaisement m'a accusé, comme faux & mauvais qu'il est, de moy + avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps, + contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur + saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit + deffendant se lieve, & s'en retourne à son pavillon, comme a + fait l'Appellant. + + _Item._ Au second serment, viendront les deux Parties, l'un + après l'autre, semblablement comme dessus, & pour abregier, + jureront comme dessus il a esté devisé. + + _Item._ Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de + l'un costé comme de l'autre, & viendront aux deux Parties, & + les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit + est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand ils + seront agenouillez devant la Croix, & le _Te igitur_, le + Mareschal prendra leurs mains droites, & leur ostera leurs + gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le + Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de + nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura + tort, en ame & en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, & + seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon + droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du + Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, & pouvoir de + l'ennemy. + + Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour + la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se + entreverront, & se entretiendront par les mains; adonc le + Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N. + comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait + conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy, + ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner + pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir. + + Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs + pavillons, & de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou + du Juge devant qui ils seront venus. + + Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera + semblablement au deffendant, & puis retournera à l'Appellant, & + dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette + vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur + Jesus-Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de + Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les + très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour + les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie, + & sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à + combattre cetuy faux & mauvais, traistre, meurtrier, parjure, + menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce j'en + appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint + Georges le bon Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire + par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur + moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes, + charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles + autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire, + ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps + & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye + Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens + faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, & pour + abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le + deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le _Te igitur_ + pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les + prend par les mains droites & les fait entretenir. Lors il dit + à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O! + tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que + j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, & ay + bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu a + mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre & + deffendre contre moy; & tu le scays, dont j'en appelle à Dieu, + nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à + tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce + le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à + l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par + les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux & + mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre & + combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, & + fausse querelle de me avoir appellé & combattre contre moy, + comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, & Monsieur + saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux & mauvais + que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils + doivent rebaiser le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper + se lever, & leur retourner en leurs pavillons pour faire leur + devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son _Te igitur_, & + le siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va. + + _Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit + crier à haute voix au milieu des lices._ + + Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera + assis, & ordonné sans dire mot, & que les Parties seront toutes + prestes, & en point de faire leur devoir: alors par le + commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault + au milieu des lices par trois fois crier _faites vos devoirs, + faites vos devoirs, faites vos devoirs_; & après ces paroles + les deux champions souldront de leurs pavillons sur les + escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour + de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs + Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus + les lices jettez hors. + + Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en + criant par trois fois, _laissez-les aller, laissez-aller, + laissez-les aller_, & ces paroles dites, jette le gant, & alors + qui veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige + de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans + plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa + bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, & + fasse chacun le mieux qu'il pourra. + + _Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre._ + + _Item._ Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point + oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une + des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; & l'autre, qui est + la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort, + dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au + Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir. + Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, & + par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes + coupées, & tout son harnois, çà & là par les lices jettez, & + puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi desarmé & + laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou + d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les + pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, & + le surplus de ses biens à son Prince confisquez. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices + honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il + n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura + deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses + pleiges & hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour + quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y + respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre, + s'il ne veult. + + _Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter + observari debet, &c._ + + _Item._ Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du + vaincu, & generalement toutes les autres choses que le vaincu + aura apporté au champ, soient & appartiennent de droit au + Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour + en auroit eu la charge & la garde. + + _CONCLUSION._ + + Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que + chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car + entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus + craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu, + ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, & + en leurs forces, ou aveuglez, par ire, & outrecuidance: & + aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la + paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté + de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant & nonchalant + le jugement de Dieu, mais qui se plaint, & justice ne trouve, + la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil + & mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre + bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre + Seigneur _Jesus-Christ_, le vray Juge, sera pour luy.] + +LXIV. + +1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes d'_Hundreds_ +& de _Comtés_, parce que sans cela les Anglois n'auroient pas compris la +signification de la premiere expression, & que la seconde n'auroit pas +été intelligible aux Normands. 2º. Il est observé dans cet article, à +l'égard des Hundreds, que leur établissement en Angleterre avoit précédé +la conquête: en effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les +Centaines en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi pour +substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on trouve le tableau +de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie de la fin de la +seconde Race, lorsque les maximes des Capitulaires furent remplacées par +les usages particuliers des Seigneuries. + +LXVII. + +Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant avoit +déterminés pour chaque espece de crime & pour les différens degrés du +même crime. Prenons pour exemple de la proportion que ce Prince avoit +sçu mettre entre les peines & les fautes, ce qu'il avoit ordonné à +l'égard du Rapt. _Si quis obviaverit mulieri vel alicubi invenerit eam +solam vel socios habuerit cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem +tetigerit frangit edictum Regis & emendabit secundum judicium commune._ + +_Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit +gratiam suam._ + +_Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium +possessionum suarum incurrit damnum._ + +_Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit damnum._ + +_De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum Francorum +& Anglorum._ + +_Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori +labro quàm propius natibus abscindere debuit._ + +Item. _Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo +dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum & +caudam[50]._ + + [Note 50: Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il + rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la + femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la + vie, _& primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam + Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua + pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse + quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte + exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem + Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut + Rex audivit misit propter Episcopos & Barones, qui tunc erant_ + _cum eo ad curiam, & præcepit mulieri ut narraret eis omnia + sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio + Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die + veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si + posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis + pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset + ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad + pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras + Beluacensis monetæ, & x. equos de precio tanto: joculatrici + autem centum libras, & eam daret in conjugem diviti burgensi, + aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ. + Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset + justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam + argento, & cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens + ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias + octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad + misericordiam suam: quod vix concessit, & sic ipse Comes + concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex comparuit quòd + vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur + justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones + clamaverunt & confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex + concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem + Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum + Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem, + quæ erat pulchra & sapiens & quæ largita est multas eleemosynas + Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre & + matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis + facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis + locis quasi consuetudinarie habetur._] + +Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines attachées +aux autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit des premieres +Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé jusqu'au 11e siecle[51]. +On le chercheroit en vain dans les monumens François du même temps. + + [Note 51: _Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo + inter duas villas & obviavit eam aliquis & per raptum denudet + caput ejus cum sex solidis componat._ + + _Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet + cum sex solidis componat._ + + _Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel + posteriora cum duodecim solidis componat._ + + _Si, &c._ + + _Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent._] + +Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle je parlerai +dans la suite; & cet Auteur a terminé les additions que le Conquérant +avoit faites à ces Loix, par la Charte suivante. + +CARTA WILLELMI. + +_W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus +Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras habent, +salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, qui in Anglia manent, +quod Episcopales leges quæ non bene nec_ _secundum sanctorum Canonum +præcepta usque ad mea tempora ni regno Anglorum fuerunt communi concilio +& consilio Archiepiscoporum meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, & +omnium principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando & regia +auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, de legibus +Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, nec causam quæ ad +regimen animarum pertinet, ad judicium secularium hominum adducant. Sed +quicunque secundum Episcopales leges de quacumque causa vel culpa +interpellatus fuerit, ad locum quem ad hoc Episcopus elegerit vel +nominaverit, veniat, ibique de causa sua respondeat, & non secundum +hundret, sed secundum Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo +suo faciat. Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam +Episcopalem venire noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si +nec sic ad emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc +vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur. +Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, pro +unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam defendo & mea +auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus aut minister +Regis nec aliquis laicus homo alium hominem sine justitia Episcopi ad +judicium adducat. Judicium vero in nullo loco portetur, nisi in +Episcopali sede, aut in illo loco quem ad hoc Episcopus constituerit._ + +De honestate & castitate dictorum Canonicorum. + +_In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste & +catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur, +depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, aliter +voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, fraterno amore +prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano & fratribus cæteris +corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, ad notitiam Episcopi +perveniat, qui Episcopus una cum Decano & fratribus cæteris adjunctis +etiam orationum meditationibus fratrem infirmum sanare & corrigere +studeat. Si vero ipse taliter castigari noluerit, & proprio reatui +pertinaciter indulgere voluerit, omnibus rebus Ecclesiæ vacuus, ut +accessit, foras mittatur, & alter morum & scientiæ merito dignus, absque +omni munere, ut dictum est, locum ejus terram occupantis obtineat. His +omnibus incommutabiliter ita dispositis veto & regali auctoritate +prohibeo, ut quislibet cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis +violentiam aliquam faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si +Episcopus vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum +facere temptaverit, deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc +temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere valeat +in secula seculorum. Amen._ + +_REMARQUES SUR CETTE CHARTE._ + +Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, à +l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de Guillaume le +Conquérant, en 1080[52], que lorsque les Ecclésiastiques avoient exercé +anciennement en France quelque portion de la Justice civile, ce n'avoit +été que par exception au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a +tellement été bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles, +que par l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le +Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; ils +n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence sur les Juges +Laics. Cette opinion est très-opposée à celle de M. de Montesquieu sur +les _Justices territoriales des Eglises_[53], & trop conforme aux +maximes de la Charte que _Wilkins_ nous offre ici, pour que je néglige +l'occasion que cette Charte me procure de développer l'équité des usages +sur lesquels elle étoit fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la +nature des justices que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du +Conquérant en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs +Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur de +l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des Seigneurs +laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales preuves sur +lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il attribue aux Eglises +dès les temps les plus reculés de la Monarchie Françoise. + + [Note 52: _Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag. + 67._] + + [Note 53: Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.] + +Selon l'illustre Magistrat[54] «_c'étoit un principe fondamental de la +Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire de +quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile._» + + [Note 54: Esprit des Loix, L. 30, c. 18.] + +Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne à cette +assertion. Il cite, en premier lieu. + +Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant sous les yeux +du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera facile d'apprécier +sans recherches les conséquences que M. de Montesquieu en a tirées. + +_In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus omnibus +fidelibus, &c._ + +_Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui +homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad eos +hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt.... +& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio libera & +prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium vestrum notitiam +pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione & defensione +nostra receptos in libertate conservare decrevimus._ + +ARTICLE PREMIER. + +_Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo in +exercitum pergant, &c._ + +II. + +_Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia, +deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, alienarum +rerum invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter aut +civiliter fuerit accusatus & ad placitum venire jussus, ad Comitis sui +mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras vero minores causas MORE +suo, sicut hactenus fecisse noscuntur, inter se mutuo definire non +prohibeantur._ + +III. + +_Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi +occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, & secum in +portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit, utatur illorum +servitio absque alicujus contradictione vel impedimento & liceat illi +eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi inter se definire +possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones ad examen +Comitis reserventur._ + +VI. + +_Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam ut +se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. Et si +beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit fuerit +consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo exhibere debere +quale nostrates homines de simili beneficio senioribus suis exhibere +solent._ + +Dans ces différentes dispositions apperçoit-on _la puissance militaire +du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile sur les +hommes libres_? Le Capitulaire a évidemment pour objet de communiquer +aux Espagnols réfugiés en France les priviléges dont les hommes libres, +nés dans le Royaume, y jouissoient alors, & de les assujettir aussi aux +mêmes charges. Par conséquent les priviléges & les charges qui sont +accordés aux Espagnols par le Capitulaire, nous donnent une idée juste +des devoirs & des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres +François. Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la guerre +sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, criminelles ou +civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur vie ou de leurs +biens, étoient de la compétence du Comte; mais les autres causes se +décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit recevoir dans les aleux qui +lui avoient été donnés à défricher, _adprisiones_, telles personnes +qu'il jugeoit à propos, & les forcer de s'acquitter des fonctions +auxquelles ils s'étoient obligés en s'y établissant; l'une de ces +fonctions étoit de concourir, avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre +la justice à tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en +quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol avoit +pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit tenu +envers le Comte à l'hommage & aux redevances convenues par la concession +qui lui avoit été faite de ce bénéfice. Ainsi, quoique le Comte eût sur +les hommes libres toute la _puissance militaire_, il n'exerçoit pas sur +eux toute la Jurisdiction civile, les Parties de cette Jurisdiction qui +avoient plus de rapports avec les Justices Seigneuriales, devenues si +communes sous la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en +effet, l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit, +conjointement avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce +qui intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte, +au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police générale du +Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols, des usurpations, &c. +Mais l'infraction des Réglemens domestiques & économiques établis dans +un alleu par le chef de la famille composée d'hommes libres qui +habitoient cet alleu, cette infraction, dis-je, étoit soumise au +jugement de ceux d'entre ces hommes que la famille avoit choisis pour la +gouverner. N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef +de toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers +Capitulaires que M. de Montesquieu va nous opposer. + +Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la _puissance militaire_ +entraînoit nécessairement après elle la _Jurisdiction civile_, croit +trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire de l'an +819, art. 14, que les _Placités du Comte étoient appellés les Placités +de l'homme libre_; & que de là _ce n'étoit que dans ces Placités du +Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on pouvoit juger les +questions sur la liberté_; mais ce cinquieme Capitulaire de 819 ne dit +rien de semblable. Il enjoint seulement aux hommes libres de se trouver +chaque année aux trois Placités généraux du Comte, à moins qu'ils n'y +soient appellés comme accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre +témoignage; & il ajoûte _ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent +non alius venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut +testificatur_. Or, cette derniere disposition fait clairement entendre +que les Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes +extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient de +l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, mais +que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes libres du +ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction des +Jurisdictions. Les causes majeures & l'état des personnes, _la liberté_ +par conséquent étoient de la compétence du Roi, au nom duquel le Comte +les décidoit; les moindres causes qui avoient pour objet la vente, +l'achat, l'échange pour choses mobiliaires ou les services promis, +appartenoient aux Centeniers; l'instruction même des affaires +criminelles, pourvu qu'ils ne les jugeassent pas, les regardoit +aussi[55]: & il restoit à ce moyen aux chefs de famille ou hommes libres +propriétaires d'alleux le droit de prononcer provisoirement[56] sur les +contestations qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, & qui en +altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture. + + [Note 55: Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect. + Ansegise, _ut nullus homo usque ad mortem, &c. judicetur._ + Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.] + + [Note 56: Les Sujets prenoient pour modeles de la + discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les + familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces + Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit + s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit + injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a + un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au + Centenier, & au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas + justice. _Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus._] + +Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement les Plaids +de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, & la +Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce que l'homme libre +marchoit à la guerre sous le Comte, il ne s'ensuivoit pas ni que le +Comte fût son seul Juge, ni que les Placités du Comte dussent porter +exclusivement le titre de _Placités des hommes libres_. Ce n'étoit pas +encore parce que _les vassaux des Evêques & des Leudes n'étoient point +sous la Jurisdiction civile des Comtes_, que ces Seigneurs ne les +menoient point à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme +Capitulaire de 812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme +Capitulaire de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection +d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire. + +_Ut omnis liber homo_, ce sont les termes du premier Capitulaire de 812, +art. I, _qui quatuor mansos vestitos de proprio suo sive de alicujus +beneficio habet ipse se præparet & ipse in hostem pergat sive cum +seniore suo._ + +L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi: + +_De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia +habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore +domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, sed cum +Comite cujus pagenses sunt ire permittant._ + +Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui qui a +quatre manses en propre, & qui peut de lui-même se rendre à l'armée, +_ipse in hostem pergat, ipse se præparet_. + +2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un autre, & +il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire de l'aleu +où il résidoit: 3º. celui qui étant _casé_, c'est-à-dire, domicilié dans +l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour bénéficier un vassal du Roi, +un Leude qui, étant de service à la Cour, ne pouvoit le conduire, & qui +par cette raison étoit obligé de se réunir à la milice du Comte dans le +ressort duquel le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces +trois ordres suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car, +selon ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit le +droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit de se +juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis. + +L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître que la +Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été membre; & +j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction provisoire & +purement domestique & économique sur ceux qui étoient domiciliés dans +ses terres. + +Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été soumis qu'à +la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel il auroit été +_casé_; & rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude bénéficier ait jamais eu +cette Jurisdiction civile. + +Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: _Reliqui vero +(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos +nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant._ D'où il suit que le Roi +pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres Commandans de sa milice, +d'y recevoir les hommes libres vassaux des Evêques; & cependant, selon +l'Auteur de l'Esprit des Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes +dépendans des Eglises la Jurisdiction civile; cette _Jurisdiction +civile_ ne _marchoit_ donc pas toujours d'_un pas égal avec la puissance +militaire_ des Comtes. La justesse de cette conséquence va se faire de +plus en plus sentir en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de +l'Esprit des Loix: _Je vois déjà naître_, dit M. de Montesquieu, _la +Justice des Seigneurs, &c._ + +_Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui les +obtinrent... en tirerent tous les fruits & tous les émolumens; & comme +un des plus considérables étoient les profits judiciaires, (freda), il +suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice, qui ne +s'exerçoit que par des compositions aux parens & des profits au +Seigneur._ + +Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; on +suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le _fredum_ qui est +expressément conservé au Domaine Royal par le Capitulaire _de Villis_, +en 800, _Balus. col. 339_, appartenoit aux Bénéficiers, suivant ce +Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 & 17 du premier livre de Marculphe, +que l'on cite en preuve de cette supposition, enchérissent encore sur +son inconséquence; ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de +bénéfice aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement _du fredum_. +Cette exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou +Ecclésiastiques percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre, +ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux Evêques +le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement de ce droit? Ces +Formules interdisent aux Juges d'entrer dans les bénéfices, d'en +distraire aucun domicilié pour venir cautionner quelqu'un dans leurs +Tribunaux; ils défendent aux envoyés du Roi d'y prendre leur logement: & +de là M. de Montesquieu infere que _la justice fut dans les fiefs +anciens & dans les fiefs nouveaux un droit inhérent au fief même._ Et +c'est au contraire parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui +leur fussent propres, qui y fussent _inhérentes_, qu'il y avoit +nécessité de soustraire ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le +ressort de la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu +y exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices d'avoir +le _fredum_, d'être affranchis de loger les Juges dans le district +desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les Chartes de +concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution de Justice, afin +que ces prérogatives leur eussent appartenues; cependant nulle mention +de Justice dans ces Chartes; le nom de Justice étoit néanmoins bien +_usité_ du temps de Marculphe. M. de Montesquieu semble avoir pressenti +la force de ces argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires +& sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. _Si la +Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi_, demande le +sçavant Magistrat, _voit-on par-tout que le service du fief étoit de +servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours & dans leurs guerres?_ + +D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices à des +Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit ni ces Leudes ni ces +Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour rendoit; mais une réponse +plus tranchante, c'est que du Cange a parlé des fiefs, & que dans M. de +Montesquieu il s'agit de bénéfices. + +Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites avec moins +de ménagemens encore dans le chapitre 21 du livre 30 de notre Auteur: +_Persuadé que les Justices étoient toujours établies dans les domaines +donnés par nos Rois aux Eglises, il voit que le privilége_ de ces +Justices _étoit dans la nature de la chose donnée. que le bien +Ecclésiastique avoit ce privilege, parce qu'on ne le lui ôtoit pas._ + +Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier livre de +Marculphe! L'exemption de _l'entrée_ des Juges sur les terres des +Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans du Fisc, & +aux dons d'alleux faits par des particuliers; _Villas aut regiâ aut +privatorum largitate conlatas._ Certainement M. de Montesquieu n'a pu +penser que les Justices fussent _dans la nature_ de ces _alleux_; +l'exemption dont parlent les Formules n'étoit donc pas constitutive des +Justices. Si elles s'approprioient le _fredum_, c'étoit par exception au +droit commun, par une grace particuliere du Souverain; & on ne voit +nulle part qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre +leurs vassaux. _Leurs Agens_ touchoient au contraire cette amende des +Juges qui les avoient infligées ou reçues, _in luminaribus ipsius +Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum_. + +Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot _immunité_ employé dans les +Formules n'indique point le _droit qu'avoient les Ecclésiastiques de +rendre la Justice dans leur territoire_, parce qu'avant qu'on eût pû +donner à ce mot cette signification, il auroit fallu qu'on eût établi +que les Ecclésiastiques avoient un droit de Justice; droit qui devient +plus incertain à mesure que nous sondons plus attentivement les +fondemens qu'on s'efforce de lui donner. En effet, il faut être bien +dépourvu de bonnes raisons pour alléguer en faveur de ce prétendu droit +la Loi Ripuaire. + +L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le deuxieme +Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7, Col. 23. Balus. + +L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis +restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs biens, qu'elle +héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne pouvoit les poursuivre +personnellement pour affaires civiles dans les Tribunaux laïcs; parce +qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur disposition, ils étoient encore +considérés comme les mineurs ou les infames[57]. Et ils ne pouvoient +ester en Jugement que par les Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais +parce que les Evêques avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur +les Clercs & autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique[58]. On +ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice _territoriale +seigneuriale_. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux Eglises, +il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour y assujettir +les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs aucune trace de +ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire de Clotaire II. Il y +est ordonné aux Evêques, comme aux Comtes dont l'autorité s'étend sur +divers cantons, de prendre leurs Juges & leurs Commissaires dans le lieu +où ils doivent rendre & recevoir Justice. + + [Note 57: Baluse, L. I, col. 1122.] + + [Note 58: Les gens destinés à la culture des terres étoient + dirigés par le Vidame dans leurs opérations, & les Clercs + étoient conduits par le Prevôt: _Mandastis ut Vice Dominus cum + carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia + secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316._] + +_Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices vel +missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco qui +justitiam percipiant & aliis reddant._ + +Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot _judices_ dans ce +passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit d'en instituer, & +que l'institution des Commissaires y est relative aux seuls Evêques? Ne +pourroit-on pas ajouter que les Juges institués par les Comtes rendoient +la Justice, & que les Commissaires des Evêques percevoient les amendes +prononcées par ces Juges au profit de leurs Eglises? _Justitiam +percipiant._ Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de +Juges & de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les +Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges & aux Envoyés +des Evêques d'autre Jurisdiction que celle qui leur est confirmée par le +Capitulaire de Carloman I, de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 & +14. Cette compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se +commettent dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est permis +de faire admonester le coupable, afin qu'il _s'amende & fasse pénitence_ +du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais monition purement +canonique, _vocabit illum sua admonitione per suum presbiterum canonice +ad emendationem & ad poenitentiam ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam +læsit_. Si l'accusé méprisoit l'avertissement _saluberrimam +invitationem_, l'Evêque avoit le droit de l'excommunier, & il étoit tenu +de donner avis de cette excommunication _Seniori_, au Seigneur; +c'est-à-dire, ou au chef de la famille sous lequel cet accusé vivoit ou +au Bénéficier dans le domaine duquel il résidoit. Quand le coupable +n'avoit dans le Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice _qui infra +parochiam beneficia & alodum non habent_, alors l'Evêque dont il +dépendoit, après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit +un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel de se corriger. +Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de laisser dans sa Ville un +Coadjuteur pour remplir pour lui ces différens devoirs, & si cet Evêque +avoit des Bourgs ou Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit +établi, il devoit y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par +des peines canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement les +contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres. + +Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction purement +spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, aux Centeniers +& autres Juges laïcs, _mundanæ legis documentis eruditis_ de procurer +aux Ordonnances des Prélats leur exécution; & qu'à l'égard de certaines +taxes qui se percevoient induement dans l'étendue des Domaines +Ecclésiastiques, il veut qu'en cas de contestation la cause soit décidée +seulement en présence de l'Envoyé de l'Evêque, & de l'Envoyé du Comte. + +Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire de l'an 802, +ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise l'idée d'une _justice +civile & territoriale_ attribuée aux Eglises. Au contraire la Justice +Ecclésiastique dont ils reglent la compétence & l'administration n'est +relative qu'au caractere de ceux qui y sont sujets[59]; ce sont des +Clercs, des hommes de l'Eglise, des affranchis de l'Eglise, des +Religieuses, sur lesquels cette Justice s'exerce; les Avoués, les +Vidames, les Centeniers des Evêques l'exercent par les maximes +canoniques, _& hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à +canonica vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus +habeant, art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366_. Et encore +l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des _voyageurs_, +_des veuves_, _des orphelins_, _des pauvres_, doit se concerter avec +les Comtes, article 14. _ibid._ Il y a plus, dans les Plaids tenus +conjointement par les Evêques & les Commissaires du Roi & les Comtes, +tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires de Charles +le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les Evêques ne sont appellés que +pour y prêcher la doctrine évangélique, y représenter aux méchans les +peines auxquelles ils s'exposent par leurs forfaits: _Episcopi omnibus +demonstrent quam grave hoc peccatum sit & qualem poenitentiam quærit & +qualem damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat._ + + [Note 59: Voyez _Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad + Hincmar. ann. 858, c. 7._] + +Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le livre de +l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard. Ainsi il ne reste +à M. de Montesquieu, de toutes les autorités dont il a fait usage +jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de 806. art. 1. _Balus._ col. 449. + +_In primis omnium jubendum est_, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, _ut +habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum qui habitant in +ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis & substantiis eorum_. + +Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur de M. de +Montesquieu, si le terme _justitias_ devoit s'entendre d'une +jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne désigne que +les _freda_, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient été accordés à +toutes les Eglises[60]. _De decimis & nonis atque justitiâ Ecclesiarum +Dei, ut omnes dare & emendare studeant._ + + [Note 60: Le mot de justice est pris pour redevance dûe au + Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag. + 575. _Justitia seu præbenda panis & vini, &c. & reddere + justitiam_ signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil. + Aug. du premier Mai 1209.] + +Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, soit en +condamnant à la mort, soit en confisquant les biens ou les meubles des +criminels domiciliés dans les propriétés d'une Eglise, & l'Eglise les +faisoit percevoir par ces Envoyés de l'Evêque, _missis discursoribus_, +dont il a été précédemment fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le +Capitulaire dont il s'agit n'a pas été intitulé par Baluse _de justitiis +Ecclesiarum_, mais _de justitiis generalibus_; parce que les Placités +généraux des Comtes étoient principalement destinés à terminer les +causes des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des +pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection +particuliere des Evêques, _Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. Collect. +Anseg. liv. 3. art. 77_. Les causes criminelles des hommes libres de +quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient devoient être aussi à +plus forte raison décidées dans ces Placités. + +Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire autre chose, +sinon que les Eglises auront, _habeant_, les condamnations, _justitias_, +prononcées par les Juges, soit quand ils condamneront quelqu'homme de +l'Eglise à mort, soit quand ils ne le condamneront qu'à la perte de ses +biens. + +2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux +Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux; ce qui a +répugné dans tous les temps aux maximes canoniques. + +3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur eût attribué _la +justice criminelle aux Eglises dans leur territoire_; tandis qu'en 803 +il avoit infligé les peines les plus deshonorantes aux Evêques qui +s'opposeroient à l'exercice que les Comtes voudroient faire de cette +Justice contre ceux qui auroient commis quelques délits dans les +immunités des Eglises. _Si quis in immunitate damnum aliquod fecerit... +mandet Comes vel Episcopo vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad +tertiam inquisitionem consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus +damnum fecerit totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere +vult, solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum +hominem infra immunitatem querendi &c.[61]_ + + [Note 61: _Capitul. 2, ann. 803._ Balus. 1er vol. Coll. + 387. + + Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques + n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient + dûs.] + +Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit +des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an 857, _apud +Carisiacum_, art. 4, col. 96 Balus. _distingue_ (quoique ce Capitulaire +n'en dise pas un mot) les _jurisdictions du Roi, celles des Seigneurs, & +celles des Eglises_: car la difficulté ne réside pas sur le point de +sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises avoient une Jurisdiction, mais +elle consiste à déterminer l'espece de Justice qu'ils exerçoient. + +Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire ou +habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient ou de la +Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout homme libre, habitant d'un +alleu qui appartenoit à un autre homme libre, étoit de la Jurisdiction +civile du Centenier; mais les causes criminelles ou importantes, +_majores causæ_, de tout homme libre, en quelqu'_immunité_ qu'il +résidât, étoient de la compétence du Comte seul. Si les Bénéficiers +Ecclésiastiques avoient quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit +uniquement pour l'amélioration de leurs terres, & pour y maintenir +provisoirement l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit +aussi attaché aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un chef +d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. Le +pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les Loix +d'Edouard désignent par ces mots, _Soc_, _Sac_, _Tol_, _Tem_, +_Infangenteof_, & les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire, des +hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement de ceux qui y +demeuroient, étoient les mêmes que celles des Baillifs & des Senéchaux, +dont Flete nous a parlé: fonctions bien différentes de celles que les +Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs ont eues sous la troisieme Race, +puisqu'elles n'avoient pour but, ces fonctions, que de réprimer par +provision & par la perte de quelques meubles ou par quelque jour de +détention ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient +assujettis ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir. +Ainsi une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous nos +premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander leurs esclaves +qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, ils pouvoient +prendre des moyens pour concilier entr'eux leurs vassaux ou les membres +de leur famille. _Capitul. ann. 595, art. 11 & 12. Capitul. ann. 813, +art. 14 & 20. Capitul. ann. 813, art. 23._ Mais si ces moyens ne +réussissoient point, ils n'avoient aucun droit ni sur les personnes, ni +sur leur état ni sur leurs biens, pourvu que ces personnes fussent +libres d'origine. Lors même que la personne n'étoit pas libre; par +exemple, si c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le +trouvoit en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit des +preuves, ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction du +Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit. +_Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice_ publico +sicut & reliqui distringatur. Et si judex publicus servum Ecclesiæ sine +furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini aut Archidiaconi aut +detinere aut injuriare præsumpserit anno integro ab Ecclesiæ liminibus +arceatur. Capitul. L. 5, art. 191. Balus. col. 860, 1er vol._ + +La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer une +pénitence publique, d'excommunier. _Si quis per aliquam invidiam vel +dolum in nocte vel in die ignem imposuerit & incenderit liberi vel servi +domum.... publica pænitentia secundum judicium Sacerdotum multetur. +Capit. L. 5, art. 351, col. 899. Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; & +Hincmar. ad Clericos Palatii, ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e +vol. pag. 148._ + +Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis aux +Eglises, celles des pauvres, des veuves & des orphelins qui étoient sous +la protection spéciale des Eglises, étoient de la compétence des Comtes; +de même les causes relatives aux propriétés de l'Eglise en étoient +aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non suspect, qui nous l'apprend, art. +12 de l'Admonition de 858 déjà citée, _(Comites) placita non pro +adquisitione lucri teneant, sed ut casæ Dei, & viduæ, ac pupilli & +populus justitiam habeant_; c'est Charles le Chauve qui le décide par +son Capitulaire de 869, _apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de +Balus. Similiter Comites missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris +debitam reverentiam & vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum +honorem impendant_. C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete +dans sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination +Françoise. _Je n'en dirai pas davantage[62]._ + + [Note 62: M. de Montesquieu finit par ces mots ses + raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.] + + + + +========================================================================= + +REFLEXIONS +_Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins._ + + +La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, qui a paru en +1721, a été entreprise par cet auteur pour faire connoître aux Anglois +les diverses sources d'où leurs Coutumes ont été tirées. Dans la Lettre +de Nicolson, que l'on a mise en tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque +Anglois convient que le droit féodal a été apporté en Angleterre par +Guillaume le Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux +Saxons, & que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il +croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien antérieurs +à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un recit fait par des +Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. D'ailleurs on ne voit dans +les Loix qui ont précédé la Conquête aucune trace des Droits de Garde, +de Mariage, qui sont cependant aussi intimement liés avec les Loix +féodales que l'hommage. Enfin Nicolson convient que l'_hériet_, qui est +le droit qui au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec +ces Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont le +principe du Relief Normand. + +L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa Nation, +vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y a de +distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le Conquérant. +Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours préliminaire, il doit +paroître maintenant évident que toutes les Loix Angloises qui ont +précédé la conquête, & que Nicolson croyoit essentielles pour +l'interprétation de celles qui ont été publiées sous le nom d'Edouard le +Confesseur par le Conquérant au commencement de son regne, ne peuvent +être d'aucune utilité pour expliquer les Coutumes purement Normandes que +ce Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard +qu'il avoit feint de confirmer. + +Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au regne de +Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on trouve bien quelques +dispositions conformes aux maximes de Capitulaires de nos Rois +antérieurs à Charlemagne; mais il n'y en a aucunes qui ayent le plus +foible rapport avec les Loix Françoises de la seconde Race, ni même avec +les principes fondamentaux des Coutumes Anglo-Normandes suivies en +Angleterre après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de +Henri Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix +d'Edouard le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa +pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes +Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que je le ferai +bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix féodales +Normandes continuerent tellement d'être regardées en Angleterre comme le +droit commun de la Nation, qu'elles firent l'unique objet de l'étude de +ses plus célebres Jurisconsultes jusqu'au treisieme siecle. + +Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un foible +service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à son exemple +d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de ces Loix, plus ils +s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit. + +C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant que les +François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit parmi eux sous +les derniers Rois de la deuxieme Race; & c'est dans les Capitulaires de +ces Rois que les Anglois doivent rechercher les motifs de tous les +usages qui existent encore parmi eux, & qui ont quelque relation avec la +féodalité. + +Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables +sources des usages judiciaires d'Angleterre? + +Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant en +Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de son temps; la Nation +souffroit avec peine sous son regne le joug de ces Loix; & il y a tout +lieu de penser, à en juger par le penchant qu'ont eu dans tous les temps +les Ecrivains Anglois pour faire envisager les Loix d'Edouard comme les +seules que Guillaume avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux +sujets suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger par +écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été anéanti au +commencement du regne de Henri Ier. Cependant quoique ces Coutumes ne se +trouvent rassemblées dans aucun Recueil d'une époque aussi reculée que +la Conquête; il n'est pas moins constant, de l'aveu même des Historiens +& des Jurisconsultes Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes, +qu'elles sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de +Glanville, de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant +indiqués. Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des +Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec les +anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement +que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces Loix? + +Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à cet Ouvrage. + +Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les Capitulaires +& les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué les écrits Anglois +où existent les Loix Françoises que Guillaume le Conquérant avoit reçues +de Raoul, & que ce Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un +autre côté, pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le +Conquérant leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de tous +leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à l'aide des +Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le Duc Raoul dans +la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre les Anglois du danger qu'il +y auroit à expliquer leurs Coutumes actuelles, par les Statuts de leurs +Rois prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à +faire connoître, dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai +faites sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces +Coutumes & de ces Statuts. + +Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les Anglois +pourroient avoir encore pour la méthode que je leur conseille pour +l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que je tiens cette méthode +de l'un des hommes les mieux instruits de ces Loix, que leur nation ait +jamais produite; & c'est dans cette vue que je termine cet Ouvrage par +le Traité de Spelman sur les anciennes Loix Angloises. + +On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant pour +l'Instituteur du droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes qui en +sont des conséquences immédiates. + +On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant les Loix +d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à l'égard de certains +usages, qui dans un Royaume où presque tout avoit été soumis aux Loix +féodales, ne pouvoient se lier avec ces Loix; & que par cette raison ces +usages sont redevenus aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue +de les rendre utiles en multipliant les inféodations. + +Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé par ordre +chronologique les révolutions successives des Coutumes Angloises, depuis +l'union de la Normandie avec l'Angleterre, jusqu'au retour de cette +Province à la Couronne de France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de +l'état où le droit Coutumier Anglois & Normand s'est trouvé dans ces +différentes époques, est pleinement justifié. + +Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, possesseur +du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié. + +J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient rapport +qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce Traité dans la +collection de Wilkins; parce qu'en substituant à ces Notes des Remarques +sur le texte de Spelman, je mets le Lecteur à portée de juger si l'usage +que je fais de ce texte est ou non préférable à celui que Wilkins en a +fait. + + +[Illustration] + + + + +========================================================================= + +Domini HENRICI SPELMANNI. +CODEX +LEGUM VETERUM STATUTORUM +REGNI ANGLIÆ; + +_Quæ ab Ingressu GUILIELMI I. usque ad Annum nonum +HENRICI III. edita sunt._ + +GUILIEL. I. + +_An. Dn. 1067, Reg. 1._ + + + [Marge: _Nomen ejus._] + +Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem vocant Normanniæ: +Forenses & Chronologi _Conquestorem_ (sive a Latino conquirendo, id est, +comparando Regnum Angliæ: Sive a Gallico _Conquivir_, quod est, vel +_comparare_, vel _subjugare_) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067, +excessitque 9 Septembr. an. 1087. hoc est sui _Regiminis 20 incompleto_. + + [Marge: _Ditio._] + +Ditionem ejus sic descripsit _Mat. Parisius_ in An. 1085. _Normannia_ +sibi hæreditario Jure pervenerat, _Cenomanniam_ armis acquisierat, +_Britanniam Armoricanam_, acclivem sibi fecerat, in _Anglia_ solus +regnabat, _Scotiam_ & _Walliam_ subjugabat; pacis autem tantus amator +erat, quod puella auro onusta impune posset totam pertransire _Angliam_. + + [Marge: _Succcessio._] + +Anno eodem (1065) Rex _Edwardus_ Senior[63] jam gravatus, cernens +Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio Solio minus +idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique Comitis multam malamque +sobolem quotidie super terram crescere; ad cognatum suum Wilhelmum +Comitem Normanniæ animum apposuit, & eum sibi succedere in Regnum +Angliæ, voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio +superior triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites Normanniæ +contiguos publice personabat, invictus in armorum exercitio, judex +justissimus in causarum judicio, religiosissimusque ac devotissimus in +divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum Archiepiscopum Cantuariæ +legatum ad eum a latere suo direxit, illumque designatum Regni sui +successorem, tam debito cognationis quam merito virtutis sui +Archipræsulis relatu, insinuabat. De hoc Haraldus major domus regiæ +veniens in Normanniam, se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum +Angliæ conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum filiam +Wilhelmi in uxorem data fide spopondit. + + [Note 63: _Ingulphus. pag. 899 & 900._] + + [Marge: _Quo Titulo Rex + factus._] + +Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & (ut vocant) +_bastardus_, non est otiosum indagare. E regio enim Anglorum thoro +minime oriundus est, nec agnatione ullus ei aditus. Gradu tamen primo +Edouardi Confessoris consanguineus, sed materna linea, non paterna. +Duxerat quippe _Ethelredus_ Rex Anglorum _Emmam_ Sororem Roberti Ducis +Normanniæ, coelibis, at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex +illis nuptiis procreatus est _Edouardus_ Confessor, qui patri tamen in +regno non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata +_Emma_ (_Ethelredi_ aliquando vidua) propagato. Ejecta enim _Ethelredi_ +sobole, regni apicem _Canutus_ occupat, Nothumque suum _Heraldum +Harefoot_ successorem statuit. Eo mortuo, regnum assecutus est _Canutus_ +audax (vulgo _Hardi-cnute_) filius _Canuti_ Regis atque _Emmæ_, matris +Confessoris: Sed & illo brevi sine liberis decedente, frater ejus +Uterinus Edouardus Confessor in solium ejus promovetur. Edouardus prolis +spe orbatus, _Edgarum_ Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia +accersitum hæredem scripsit, _Adelingumque_ (alias _Clitonem_) quod +successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum vero atque +regno imparem _Heraldo_ Godwini Comitis filio inter Magnates Angliæ +potentissimo in tutelam credidit, fidei suscipiens Juramentum. Sed +_Eadgaro_ postmodum ut imbelli, abdicato; _Robertum_[64] Cantuariæ +Archiepiscopum in _Normaniam_ mittit, _Guilielmumque_ Ducem quem dum +exularet hospirem habuisset & patronum, Regni constituit successorem. +Duci insuper _Heraldum_ legat qui (post difficultates aliquot) +Rothomagum veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo, +ipsum in solium evecturum. + + [Note 64: _LL. Ed. Conf. cap. 39, append._] + +Reversus _Heraldus_, Regem invenit novissimo laborantem morbo: +Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret +successorem. Contradicente vero _Edouardo_ & _Guilielmum_ præterea +iterante, vehementius reclamant _Heraldus_ & Cognati: Sic ut animo +turbato Rex ad parietem versus[65], faciant (inquit) Angli prout volunt, +Ducem sibi aut Regem, vel ut alii referunt[66] _sicut tu eos attulisti +sic & idem delegatum habes_. Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ +potius referatur, qui _Edouardum_ exceperat exulantem, pluribusque +conservatum annis, regno hunc tandem exhibuerat[67]. + + [Note 65: _Breviar. Monast. de Bello._] + + [Note 66: _Promissum._] + + [Note 67: _Asseritur donationem istam robore caruisse, tum + quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii + sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912, + lib. 32._] + +Defuncto vero _Edouardo Confessore_, _Heraldus_ sine mora regnum +occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali scilicet, +legitimo & adoptivo. Horum duos potentissimos, Suanum Regem Daniæ, & +Guilielmum Ducem Normanniæ, tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque +inopem, a tutore perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non +habentem, _Eadgarum Adelingum_. + +Erat _Swanus_ Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, (quod apud +gentes boreales in hæreditate obeunda parum obfuit, successitque ideo in +regnum _Daniæ_) frater item _Heraldi Harefoot_, _Canuti_ audacis, & +_Edouardi Confessoris_ Regum Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius +sat laudabile si adversus _Heraldum_ invasorem sat foeliciter +dimicasset. Sed hic in partibus Angliæ borealibus cum ingenti fusus est +exercitu. Solum igitur jam Normannum habuit _Heraldus_ inimicum +formidabilem cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in +_Hastingensi_ prælio resignavit. + +Sic Regnum _Angliæ_ juris titulo non subactoris assecutus est +_Normannus_, atque inde _Conquereur_ quasi _Purchacesour_ appellatus +est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat[68] quod jure +hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore comparatum est vel +parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes _Conquestorem_ pro +subactore intellexere abusuque vocis novam extorsere significationem, +quæ antiquis nusquam reperitur. + + [Marge: _Bastardi idem Jus + quod legitimi habens apud + Boreales._] + + [Marge: _Et apud + Longobardos._] + +Sed quoniam de _bastardis_ hæreditatem adeuntibus mentionem fecimus, a +re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales enim populos, a +legitimis olim vix sunt discriminati. Sic _Heraldus Harefoote_ (ut +_Swanum_ taceam) e sutoris calcearii filia oriundus in regnum Angliæ +irrepsit, & Guilielmus Conquestor in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad +Dominum féodalem _Henricum_ Regem _Franciæ_ ob hæredis masculi defectum +ransiisset. Refert tamen Chronicon de Bello, _Guilielmum Nothum_ ab +Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum, quod _Robertus_ +Dux Normanniæ pater _Guilielmi_ ab _Henrico_ postulatus ejusdem filium +post natum in Regem Franciæ suscepisset. A borealibus etiam in austrum +transmigrantes _Longobardi_, morem hunc in _Italiam_ traduxere, ut inter +filios legitimos portionem licet non æqualem naturales sortirentur, quod +in suis claret Legibus. Sed de hoc _Hovedenum_ audi[69]. Est autem +sciendum quod consuetudo regni _Norwegiæ_ est usque in hodiernum diem, +quod omnis qui alicujus Regis _Norweiæ_ dignoscitur esse filius, licet +sit spurius, & de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat in regnum +_Norweiæ_, quantum filius Regis conjugati, & de libera genitus; & ideo +fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus eorum vincatur & +interficiatur. + + [Marge: _Rex coronatur._] + + [Note 68: _Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem + Salicam § 2, & Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide & + Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435._] + + [Note 69: _Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194, + pag. 147._] + +Fracta re Anglorum in _Hastingensi_ prælio[70], Guilielmus Victor +Londinum properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, _Clero +populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi_ regio +coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc e Stigando ministerium, +quod exulante tantum non exauctorato prædecessore ejus Roberto, +Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset. + +Suscipit deinde Rex[71] Procerum _homagia_ cum fidelitatis juramento & +obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e suis præsidia, & +firmatus jam in regno Normanniam repetit, magnam vim thesauri atque una +Anglorum obsides secum deserens. Peracto Negotio obsides illic ut in +tutiori linquit custodia, reversusque in Angliam commilitonibus suis qui +victoriam in _Hastingensi_ pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum +prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum indigenis +ipsis perpetuæ addixit servituti. + + [Note 70: _Anno Dom. 1067. Reg. 1._] + + [Marge: _Homagia procerum._] + + [Marge: _Extorres anglorum + Proceres ugiunt._] + + [Marge: _Eadgarus fugit in + Hungariam._] + +Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, pars ad loca +deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam Normannos sæpe acriter +lacesserunt. _Eadgarus_ Cognomento _Adelingus_ regni hæres legitimus (de +quo supra) ascensa navi cum Matre & Sororibus _Margareta_ & +_Christiana_, Hungariam, unde accersiti venerant, contendunt, sed +adverso coeli impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio +illic excipit hospitio Rex _Malcolmus_, (uti prius multos Anglorum +Comites) & _Margaretam_ in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana +facta. + + [Marge: _Filius ei natus._] + +Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius[72], qui hoc auspitio +regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem in Normannia natum, +postea occupavit. + + [Marge: _Northumbria datur + Comiti Roberto._] + +Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed nolentes hunc +Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores vero usque ad +unum Rex delevit. + + [Marge: _Filii R. Swani + Angliam invadunt cum + Eadgaro._] + +Filii _Swani_ Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ vendicantes, +Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus se adjungunt Eadgarus +Adelingus & Barones reliqui apud Scotos, borealesque exulantes. Fusis +autem a Guilielmo Rege & profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat +Gratiam, & deposita jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat. + + [Marge: _Eadgarus moritur._] + +Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro hæres +unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua nati sunt filii sex +regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum Matildis senior Henrico I. +Regi Angliæ nupta Matildem peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in +quo sic coaluit stirps utraque regia Anglo-Saxonum & Normannorum. + + [Note 71: _Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5._] + + [Note 72: _A. D. 1068._] + + [Marge: _Guil. distribuit + Angliam inter socios suos._] + +Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis vel +ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. Sic Authores +plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum speciem. +Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; tertiam neutralium & in +singulos pariter non animadversum. Ingressus est enim juris titulo, non +populatoris; regnum sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore +solenniter legatum; Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum, +vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores +permisit & Patrimonia, novis etiam interdum additis. Sic Comitatum +Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri Comitatum Leicestriæ. +Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ, Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii. +Brithrico Saxono cuidam Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio +Dominium de Raby. + +Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum Northumbriæ. +Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio ejus, cum Judith nepte sua in +uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ & Northamptoniæ. Radulpho filio +Gualteri Nedantini Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax. +Comitatum Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea ejecto +Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, eoque interfecto +Gospatricum. + +Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum filium suum, +Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum ut Reginæ suæ litaret +iracundiæ exosum hunc habentis ob repudiatas ejus Nuptias. Radulphum +medentinum ob ignaviam. Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid +obfuit sciam quo pacatius succedens, hæc non efficeret. _Comitatuum enim +nulli tum adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur, +officiarii erant & magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, prout +illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes. Hæreditariam +fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis apud Gallos Hugo +Capetus ut novit commento beneficii, proceres ad novum ejus regnum +stabiliendos contra stirpem quam ejecerat Carolinam pelliceret._ + + [Marge: _Guil. R. Comites ad + placitum duraturos creat._] + +Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum Officiarios & +ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) fecit Guilielmus; +sed ex hoc genere Anglos tantum (si recte teneo) non Normannos sive +Francos. _Morem enim utriusque Gentis secutus Francis Comitatus cessit +hæreditarie, cum jurisdictione assueta & tertia parte emolumenti +provenientis ex placitis Comitatus, quam Authores tertium vocant +denarium.[73]_ + + [Note 73: Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord, + étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma + en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès + que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales + Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre + d'inféodation.] + + [Marge: _Hæreditarios + Comitatus & Vicecomitatus + concedit._] + +Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino Baroni de +Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ; Estottevillis forte, +Eboraci, nam hi olim sub illis seculis Vicecomitatum illum hæreditarie +possidebant. + + [Marge: _Male tractat + inimicos._] + +Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere, Exilio, +prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos, morte, patibulo, +cæcitate[74]. + + [Note 74: _Mat. Par. in anno 1074._] + +In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut captos olim in +bello) nec aliam quam reperit, prædialem; militarem vero gravius auxit. + + [Marge: _Neutrales terras + disponit._] + + [Marge: _Willelm e Albenege + Pincerna Regis Willel. de + Warrennia Forestarius + Regis._] + +De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad +Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi +aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in Angliam cum Canuto +Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando ipse Canutus debellavit cum Edredo +Rege Angliæ.--Et fuit ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis +(sc. _Neteshamiæ Shernebrunia_; & _Stonhoghia_, hodie _Snetsham_, +_Sharnbourne_ & _Stanho_, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace, +quousque _Wilielmus Bastardus_ Dux Normannorum rexit Angliam super +Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud Westm' an. Dn. 1066. +Et post coronationem suam, ipse dedit diversas terras in Anglia +diversis hominibus qui secum venerunt in auxilio ad Angliam +conquirendam. Inter quas dedit _Villielmo de Albenege_ pincernæ suo, & +_Willielmo de Warrennia_ forestario suo, diversas terras & dominationes +in Comitatu Norfolciæ, & alibi in Anglia. Et prædicti _Willielmus +Pincerna_, & _Willielmus de Warrennia_, & omnes alii qui venerunt cum +prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes suas +de omnibus terris & dominationibus suis: Inter quos prædicti _Willielmus +Pincerna_ & _Willielmus de Warrennia_ ejecerunt prædictum Edwinum de +prædictis duabus villis, & de omnibus aliis terris & dominationibus +suis. Propter quod, idem Edwinus, & quidam alii, qui ejecti fuerunt, +abierunt ad Conquestorem, & dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum, +nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem in consilio & +auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati fuerint probare quo modo +ipse Rex vellet ordinare. Per quod, idem Rex fecit inquiri per totam +Angliam, si ita fuit; quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex +præcepit, ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta, +quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes suas, adeo integre & in +pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante Conquestum suum; & quod +ipsi in posterum vocarentur _Drenges_. + +Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit prædictis +_Willielmo Pincernæ_, & _Willielmo de Warrenn_. quod ipsi deliberarent +prædicto Edwino, omnes terras & dominationes suas ex quibus ejecerunt +eum. Qui inde nihil voluerunt facere, sed prædictus _Willielmus +Pincerna_ dedit eidem Edwino unum messuagium, CCC. acras terræ, & tres +faldas in _Snetesham_, quæ in antea vocabatur _Netesham, tenendum de +eodem Willielmo Pincerna per certa servitia_, & retinuit ad opus suum & +ad opus _Willielmi de Warrennia_, residuum prædictæ villæ de _Snetesham_ +unde _ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt de +Normannia._[75] Et prædictus _Willielmus de Warrennia_ dedit similiter +eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC. acras terræ, & quatuor faldas in +_Sharnebourne_, cum dominio ejusdem villæ, quas in antea vocabatur +_Shenebrunia, tenendum per certa servitia de eodem Willielmo de +Warrennia_, & retinuit ad opus suum residuum ejusdem villæ de +_Shernebourne_ cum advocatione Ecclesiæ, unde _ipse feofavit alios de +hominibus suis qui secum venerunt de Normannia_. + + [Note 75: Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes + Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.] + +Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum +_Willielmum Pincernam_, & _Willielmum de Warrennia_ Dominus _Radulphus +de Ibrenys_, qui similiter venit in Angliam cum Conquestore & cui idem +Rex dedit terras de _Suthmere_ cum membris in comitatu Norfolc. cepit +prædictum Edwinum, & ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per +longum tempus, quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam, & +abiit prædicto _Willielmo Pincernæ_, & fecit ei querimoniam de injuria +sibi facta & supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso prædictam +villam de _Stanhowe_, qui voluit: Sed ipse cum _Willielmo de Warrennia_ +ceperunt prædictam villam de _Stanhowe_ in manibus suis, & prædict. +_Willielmus Pincerna_, dedit prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC. +acras terræ & quatuor faldas, in prædicta villa _de Stanhowe_, tenendum +de eo per servitium XL. den. per annum & residuum ejusdem villæ _de +Stanhowe_ cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, & ad opus +_Willielmi de Warrennia_; qui inde feofaverunt alios de hominibus suis, +qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum est. Et postea idem +_Willielmus Pincerna_, mandavit in Normanniam pro una filia sua +bastarda, quam ibi procreaverat ante adventum suum in Angliam & illam +dedit _Ascento_ filio prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in +pace tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam +facere, nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum maritagium +obiit in senectute sua post multas tribulationes suas tempore prædicti +Regis Willielmi Conquestoris, &c. + +_Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis agris +nusquam mihi clarius elucentem intelligeres[76]._ Quod enim hic factum +est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc quidem celebre illud est +judicium cujus in Norfolcia meminit _Camdenus_: Et in juridicis +_Hibernensium_ relationibus _Joh. Davisius_, recte neutri aut per +transennam cognitum, ut e collatis judices. Illud denique certum est, +_Anglos pene omnes, etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus +Conquestor vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant) +subjugavit_. Sic Edwinum hic supra vides; & in libro censuali (vulgo +_Domesdei_) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur Anglus +quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui illud Rex +concesserat dominium. + + [Note 76: Les loix Normandes s'exécutoient sans être + écrites.] + +William le Conquerour ad graunt al _Warren_ un Norman de principall +quality le Castle de _Shirbourne_ in Northfolk, l'heir de _Shirbourne_ +l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al Conquerour, que il fuit +son subject & liege home, & enheritoir le dit Castle per meme la ley que +le Conqueror ad allow & establish en Engleterre, & pur ceo pria, que il +poet tener le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona +judgment pur _Shirbourne_ encounter Warren, de quel judgment _Camden_ +fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop Justice disoit, +que il ad vieu un authentique Copy de cest Judgment en le Library de +_Sir Christopher Heydon_ al Baconsthorp en Northfolk. _Davys_ Case de +_Tanistry_, fol. 41. a. + + [Marge: _Leges condit._] + +Distributis prædiis, de _Legibus_ cogitat innovandis: ardentissimisque +Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin _Danorum_, e quibus ipse +propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores enim & aliarum omnium +Britannicarum gentium, eas longe asserebat prudentiores. Tandem vero S. +_Edouardi Confessoris_ reddidit: _Sed hinc (ut perhibent) emendatas, +illinc Normannorum auctas consuetudinibus._ + +_Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod scio) +colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur[77]._ + + [Note 77: Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages + des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les + recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le + Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de + laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers + Actes qu'ils passoient dans les formes & aux conditions + prescrites par leurs Coutumes.] + + [Marge: _Scaccarium + instituit._] + +Curiam quam _Scaccarium_ vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; sed +non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ non solum patrimonio +principis & rei fisci (ut nostra hodie) sed _Placitis_ etiam _Spadæ_ +(quæ nos _Coronæ_ appellamus) & supremo regimini. Ideo a _Ludovico_ XII. +A. D. 1505, in Curiam erigitur parlamentariam[78], Rotomagi urbis +Normanniæ metropolis, perpetuo celebrandam. + + [Note 78: _Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6._] + + [Marge: _Justitiarium in + Scaccario constituit._] + +_Judices_ dedit[79] nostro _Scaccario Capitalium Angliæ +Justitiarium_[80] (quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio +præsidentem; & majores regni Barones tam Ecclesiasticos quam Seculares; +non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed nunc hos nunc illos ex arbitrio +Regis assessuros. Capitalis Angliæ Justitiarii locum sub ætate Edouardi +I. obtinuit is qui hodie _capitalis Baro Scaccarii_ dicitur: Baronum +regni alternantium, cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate +succedentes, stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis +solummodo in terminis Paschæ & S. Michaelis, cum firmæ & reditus Regis +solverentur. + + [Note 79: _Dialog. Scaccar. cap. 4._] + + [Note 80: L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier + Greigneur.] + + [Marge: _Duellum + introduxit._] + +Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, _triall by battail_: +quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio. + + [Marge: _Leges lingua + Normannica scribit._] + +_Leges[81] scribi instituit lingua Normannica_, eandemque in agendis +litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, &c. usurpari. +Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. 3. ca. 15. & in +scholis. + + [Note 81: Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des + Additions que le Conquérant y fit.] + + [Marge: _Bellum cum + Haraldo._] + +Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim _Comes_ & interdum +_Consul_, a recentioribus passim _Dux_ Normanniæ appellatus, prælium +iniit cum _Haraldo_ Pseudorege Anglorum, prope _Hastinges_ in Sussexia +in die S. Calixti Pap. pridie Idus Octob. id est, ejusdem mensis 6. A. +D. 1066. triumphatisque hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis +Rex ab omnibus acclamatur, & ab _Aldredo_ Archiepiscopo Eboracensi regni +insignitur diademate. Posthinc _Conquester_ dictus est vulgariter. + + + [Marge: _Ignitegii + Institutio._] + +Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris +molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam campana, +focus ubique obrueretur (_Curfu_, i. e. _Couerfeu_ vocant, Latine +_Ignitegium_) lumen extingueretur, & solutis concessibus singuli se +quieti reciperent. Firmato autem apud successores regno, Hen. I. legem +hanc ademit. Vid. Chartam Wil. Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis +quos _Ethelbertus_ dedit, &c. & Chart. ipsius Ethelberti, _Stow_, p. 77. +A. D. 603. in tit. _East-Saxons_. + + [Marge: _Cervum capientis + poena._] + +_Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur[82]; nec fuit qui his +se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi pater +ferarum._[83] + + [Marge: _Militum creandorum + nova ratio._] + + [Note 82: _Matt. Paris, anno 1085._] + + [Note 83: Quelle différence entre ce portrait du Conquérant + & celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le + milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas + Philosophes.] + +_Militum_ creandorum mutavit formulam[84], Anglicam illam exosam habens. +Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ consecrandus, vespere +præcedente, apud Episcopum, Abbatem, Monachum, vel Sacerdotem aliquem, +sua confessus peccata, noctem totam contritione & orationibus in +Ecclesia perageret, missamque crastino audiens, gladium ad altare +offerret. Evangelio finito, sacratum jam gladium collo Militis cum +benedictione imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem +dimisit legitime consecratum. Hic quem _Guilielmus_ sprevit, mos +Anglorum; sed _quem substituit, non satis elucet_. _Forsan aliis +prætermissis ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere[85]._ + + [Note 84: _Ingulphus., pag. 901._] + + [Note 85: Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû + pour ces deux sortes de Chevaliers.] + + [Marge: _Jura Feodalia & + Tenury._] + +_Jura Feodalia_ & _Tenurarum_ (quibus hodie conterimur) disciplinam a +_Longobardis_ petitam introduxit: _Wardiam_, _Maritagium_, _Relevium_, +_Homagium_, _Fidelitatem_, _Estuagium_, & _Tenuram_ (quam vocant) per +_Servitium Militare_. Saxonibus enim hæc incognita, si regulas +respexeris a Littletono traditas: suas tamen habuisse servitutes +militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur in exercitum Domino +evocante _Herebergare_, id est alias, castrametari. _Poena detrectantis_ +& subducentis se ab exercitu. + +_Clypeum ferre in exercitu_; Normannis scutagium. _Collatio pecuniæ ad +alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio armorum vel +alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini, vassalo moriente, +& id genus alia._[86] E quibus nullum à Jurisconsultis nostris servitium +habeatur militare, quod _Wardiam_ & _Maritagium_, prout hodie solet, non +afferebat. Hinc terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico +Regis, in libris juridicis dicuntur teneri omnes in _Socagio_[87]: +propterea quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei, +fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris, a quo nemo +in illis tenuit per servitium militare. + + [Note 86: Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes: + 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le + droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au + combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des + fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre. + + 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre + l'_Hériet_ & le _Relief_. + + 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les + Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs: + ils avoient des Ecuyers.] + + [Note 87: _Fitzh. fol. 11 & fol. 16._ E.] + + [Marge: _Forinsecum + servitium._] + +Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono[88] liquet) +_Servitium forinsecum_, alias extrinsecum & regale, i. e. servitium quo, +ex ratione tenementorum non personæ, quispiam tenetur Regi militare. Et +dicitur forinsecum & extrinsecum, non quod extra regnum faciendum sit, +quod aliquando tamen accidat; sed quod extra servitium Domino feodali +debitum (quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit) +dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, & non +ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona profectus fuerit in +servitio, &c. vel nisi, &c. De hoc vide plura apud eundem. + + [Note 88: _Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7._] + + [Marge: _Relevia ad placitum + Regis gravissima._] + +_Hæredes_ tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, sed gravi +redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: quod Henricus I. +sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. XIV. + +Delinquentes etiam non secundum modum delicti, _sed ad decoctionem +facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur_[89]. + + [Note 89: Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde + Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard.] + + [Marge: _Etiam a Comitibus, + præter Herefordenses, + imposita._] + +Exemplo _Regis_ sævitum etiam est a _Comitibus_ (penes quos & forum +Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in pagenses suos: adeo +ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam in transgressione +præcepti herilis, 20 vel 25 solidi pendebantur; ut refert +Malmesberius[90]. Hoc vero indignatus _Guilielmus_ filius _Osberni_ +Comes _Herefordiæ_, qui Normanniæ Ducem ad oppugnandam Angliam ante +alios omnes maxime incitaverat juveratque, legem inter suos tulit +_Herefordenses_; ut nullus miles, pro qualicunque commisso, plus 7. +solidis solveret. + + [Note 90: _Malmes. in Wil. I, pag. 105._] + +_Mulctarum_ autem asperitatem ademit postea _Henricus_ I. ut infra +videris in Charta sua Libertatum Angliæ. + + [Marge: _Chartæ._] + +_Instrumenta_, quibus transferuntur[91] prædia breviori methodo, & multo +magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & Chartæ jam inde, non ut antea +Chirographa appellantur: nec vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed +Latine conscribuntur, Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes. + + [Note 91: _Ingulph. 901._] + + [Marge: _Sigilla._] + +Introducitur jam & _Sigillorum_ ratio[92], Saxonibus non in usu. Saxones +enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis (quæ interdum +_Thaumata_ appellabant) sua subscriptis Chirographa confirmarunt, +testium adhibentes magnam multitudinem, quam Normanni contraxerunt. +Reperio tamen Saxonum aliquot Reges, nempe Edouardum Confess. & +superiori ævo Edgarum, sigillis usos esse. + + [Note 92: _Ingulph. ibid._] + + [Marge: _Traditio Saisinæ._] + +Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, crateræ, +calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia cederent absque +scripto; Normannis potius fuit per chartam facere, cessionemque +prædiorum traditione cespitis, domorum annulo ostii testificare. Mos +uterque in lege valet feodali, sed hæc investitura propria dicitur, illa +impropria: sub initio tamen Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero +posterioribus ire coepit in desuetudinem. + + [Marge: _Angli spreti._] + +_Normanni_ autem tantum tunc (inquit _Ingulphus_)[93] Anglicos abominati +sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus pellerentur: & +multo minus habiles alienigenæ, de quacunque alia natione quæ sub coelo +est, extitissent, gratanter assumerentur. Et ipsum etiam idioma tantum +abhorrebant, quod leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua +_Gallica_ tractarentur, instituit. + + [Marge: _Idiomatis & linguæ + mutatio._] + + [Note 93: _Ingulph. ibid._] + + [Marge: _Pueros Gallice + docendos._] + +Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, Gallice & non +Anglice traderentur. De hoc _Robertus Halkot_ Dominicanus, qui obiit 14. +E. III. Narrant historiæ, quod cum Willielmus Dux Normannorum regnum +Angliæ conquisivisset, deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset +destruere & Angliam & Normanniam in idiomate concordare: Et ideo +ordinavit, quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: & +iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam, & +per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut modus etiam +scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus in chartis & in libris +omnibus admitteretur. + + [Marge: _Cognomina + introducta._] + +Introducuntur jam etiam nomina _gentilitia_, quæ & _Cognomina_ +appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, simplici +usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito. Licet enim nonnulli +apud Saxones alias reperiantur binomines, ut _Edgar Etheling_, _Edmundus +Ironside_, _Osgat Clappa_, & hujusmodi; de more tamen hoc non factum +est, sed ab insigni quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum +cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis (ut +nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, ministerio; +alii ab animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam notis, &c. quæ omnia +licet primo essent personalia, & individuo cuipiam contingentia; +paulatim tamen ad sobolem transiere, factaque demum sunt gentilitia. + + [Marge: _Et Arma + gentilitia._] + +Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) _emicare coeperunt insigniendi +Symbola_, quæ _Arma vocant_: primoque (ut Cognomina) tantummodo fuisse +personalia, sed ad filios cum patris armatura postea delata, eveniunt +tandem _gentilitia_. + +In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam[94] _Guilielmus_ I. + + [Note 94: _Eadmer. Monac, pag. 6._] + + [Marge: _Papam non + suscipiendam, nisi Rege + approbante._] + +Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis Pontificem, +pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se jubente, reciperet; aut +ejus literas, si primitus ei non ostensæ fuissent, susciperet. + + [Marge: _Nec Constutitiones + Archiepiscopi._] + +Primatem regni sui, Archiepiscopum _Cantuariensem_ seu _Dorobernensem_, +si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, Rex non sinebat +quicquam statuere, aut prohibere, nisi quæ suæ voluntati accommoda, & a +se primo essent ordinata. + + [Marge: _Nec Barones + plectendos ab Episcopis._] + +Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut aliquem de +Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo +capitali crimine denotatum, publice nisi ejus præcepto implacitaret, aut +excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici rigoris poena, constringeret. + + [Marge: _Rex Guil. + crudelis._] + +Erat humilis Dei servientibus[95], durus sibi resistentibus. Posuerat +namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos & Abbates +possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat, nec erat +qui resisteret. + + [Note 95: _Hunting. pag. 371._] + +Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia. + +Ad castella solus omnes fatigabat construenda. + + [Marge: _Poena Cervum + capientis._] + +Si cervum caperent[96] aut aprum, oculos eis evellebat, nec erat qui +obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset earum, &c. + + [Note 96: _Hoc & Matt. Par. pag. 11._] + + [Marge: _Poena homicidæ._] + +Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali subjacebat +sententiæ. + + [Marge: _Poena + oppressoris._] + +Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis. + + [Marge: _De Terminis + Juridicis, & duodecim virali + Judicio._] + +Quoad illa quæ _Polydorus_ asserit; pacis Justitiarios, & dierum +Juridicorum distinctiones, _Terminos_ appellatas, examenque per xii +Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium vocat, a +_Conquestore_ fuisse instituta, _fallit sine dubio vehementer_[97]. +_Justitiarios_ enim istos ante imperium _Edouardi_ III. id est, duobus +annis serius, initium accepisse, in _Archæologo_ nostro clarum fecimus. +_Terminos_ autem multo ante ingressum _Conquestoris_, e scitis Canonum +(quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim a _Danis Saxonicisque_ +Regibus consecutos esse, monstrant foedus _Edouardi_ senioris & +_Guthruni_; synodus _Ænhamensis_ sub _Ethelredo_; & Leges _Canuti_ & +_Edouardi_ Confessoris c. 3. Duodecimviralem primo _Juratam_ +Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt sub Ethelredo Rege Senatus +_Vanetingensis_, cap. 4. & _Consulium de Monticolis Walliæ_, cap. 3. +Licet etiam _Guilielmus_ Conquestor statim post subactam Angliam XII +Juratores e singulis Comitatibus ad leges patrias inquirendas +dictandasque conscribi faceret: in criminosis tamen decernendis vix +usquam reperiri puto aut eum successoremve ejus aliquem ante _Henricum_ +II. duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos Saxones. +Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id quod judicium Dei +appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, _in quibus Normannis +nostris summopere Duellum placuit, ipsis & Glanvilla nostra Legem +apparentem nuncupatum_. + + [Note 97: Avant le Conquérant, les questions se décidoient + par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de + celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. _Voyez_ + Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.] + +_Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris de +quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162._ + + [Marge: _Charta R. Guil. de + Legibus Edov. Regis._] + +_Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi Conf. +stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri 1070, +precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno obiit._ + +_Willielmus_ Rex salutat _Willielmum_ Episcopum & Godfridum +Portegresium, & omnem[A] Burghware infra London. Franc. & Angl. +amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod vos sitis omni +lege illa digni, qua fuistis _Edwardi diebus Regis_[98]. + + [Marge A: Burgi Barones.] + + [Note 98: On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans + toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation + particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent + d'en faire usage.] + +Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris sui. Et +ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis inferat. Deus +vos salvet. Leges has _Edwardi_ Confessoris, ut hic charta stabilivit +Willielmus Conq. Sic & solenni jurejurando confirmavit super omnia sacra +in Ecclesia Sancti _Albonis_, Frederico ejusdem loci Abbate, hoc +ministrante. Chro. 10. col. a. nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem +stetisse ex historiis liquet; facta autem est hæc Charta ante an. 4. +_Guilielm. Conq._ nam Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus 4 +incepit 14 Octob. 1070. + + [Marge: _Concilium + Wintoniæ._ A.D. 1070. _Reg. + 3._] + +_Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri II. Papæ +legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & multi alii Episcopi & +Abbates a sedibus suis ejiciuntur._ + + [Marge: _Episcopos ejectos + perpetuo carceri + emancipat._] + +Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis Paschæ _Wintoniæ_ +celebratum est[99], jubente & præsente Rege _Guilielmo_, Domino +Alexandro Papa consentiente & per suos Legatos Carmenfredum Sedunensem +Episcopum, & Presbyteros Johannem & Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ, +suam authoritatem exhibente. In hoc degradatur _Stigandus_ +Archiepiscopus Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum +_Wintoniæ_, cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante +_Roberto_ Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum +sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum celebratione +aliquandiu usus esset. 3. Quod a _Benedicto_ quem S. Romana Ecclesia +excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam pecuniis invaserat, pallium +postea accepisset. Multi præterea degradati sunt Episcopi & Abbates quos +nec Ecclesiæ Canones, nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed +urgente hoc Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos +& Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo +mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & in hoc se tueatur +ut apud Virgilium Dido. + + [Note 99: _Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432._] + +_Res dura & Regni novitas me talia cogunt._ + + [Marge: _1072. Concil. + Windesoriæ._] + +Anno ab incarnatione Domini nostri _Iesu Christi_[100] millesimo +septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ _Alexandri_ +undecimo, Regni vero _Willielmi_ gloriosi Regis Anglorum & Ducis +Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem Alexandri Papæ annuente eodem +Rege in præsentia ipsius Episcoporum atque Abbatum, ventilata est causa +de primatu quem Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super +Eboracensem Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore +_Wolstanus_ in Consilio Wintoniæ coacto, Rege _Willielmo_ jubente & +_Alexandro_ Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus die +v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. Pedredæ coram +Rege & Archiep. Cantuar. atque Primatibus totius Regni adjudicantibus +terminatur pro Ulstano. + + [Note 100: _Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7._] + + [Marge: A.D. 1070 _&_ 1071.] + +_Rex colligi facit Leges Regni antiquas._ + + [Marge: XII. _Inquisitores e + singulis eliguntur + Comitatibus._] + +_Willielmus_ Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, fecit +summoneri[101] per universos consulatus Angliæ, Anglos nobiles & +sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & jura _& consuetudines ab +ipsis audiret_. Electi igitur de singulis totius patriæ comitatibus viri +XII jurejurando confirmarunt primo. + + [Note 101: _Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126, + b._] + + [Marge: _Eorum + Sacramentum._] + +Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad sinistram +partem divertentes Legum suarum consuetudinem & sancita patefacerent; +nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando mutantes. + + [Marge: _Incipiunt a Legibus + Ecclesiæ._] + +A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, quoniam per +eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi fundamentum, Leges +libertatis & pacis ipsius concionati sunt, dicentes, &c.[102] prout +extant apud _Hovedenum_ in an. Dn. 1180, pa. 601, & in _Archæonom. Guil. +Lambardi_, pa. 126, vel quæ fonti magis videantur congruæ, exoleto illo +Normannorum idiomate ab _Ingulpho_ Saxone coætaneo traditæ, _ut hic +sequuntur_,[103] _tenore admodum dispari_. Sed Ingulphum ipsum prius +audi, e MS. codice Croilandensi. + + [Note 102: Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le + Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.] + + [Note 103: Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle + édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait + servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.] + + [Marge: A. D. 1070 _Rex + thesauros Ecclesiæ + diripit_.] + +Anno Dom. 1070, Rex _Willielmus_ pessimo usus consilio, omnia Anglorum +Monasteria auro spolians & argento, insatiabiliter appropriavit; & ad +majora sanctæ Ecclesiæ opprobria, calicibus & feretris non pepercit. + + [Note 104: _Mat. Par. ibid. pag. 7._] + + [Marge: _Servitia militum + Ecclestiasticis imponit._] + +Episcopatus quoque & Abbatias omnes[105] quæ Baronias tenebant, & +eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, sub servitute +statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus & Abbatias pro +voluntate sua[106], quot milites sibi & successoribus suis, hostilitatis +tempore, voluit a singulis exhiberi. Et rotulos hujus Ecclesiasticæ +servitutis ponens in thesauris, multos viros Ecclesiasticos huic +constitutioni reluctantes, a regno fugavit. Sub hac tempestate Stigandus +Cantuariensis Archiepiscopus, & Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos +diffugio, moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ +prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, zelum Dei +habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, & rerum +Ecclesiasticarum raptores. + + [Note 105: _Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra._] + + [Marge A: _Involutans._] + + [Note 106: En cela le Conquérant suivoit les Loix de + France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les + fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.] + + [Marge: _Temporum ad idem + recursus._] + +Anno 1073[107], Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum _Solis_ & _Lunæ_ +habentur, sicut in anno 15 _Tiberii_ in quo baptizatus est Dominus i. +dies baptismatis 8. Idus _Januarii_ die dominico _Epiphaniæ_ & secunda +feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate itaque Domini in anno +15 _Tiberii_ hucusque duo magni _cycli_, hoc est, 1064 anni. + + [Note 107: _Fl. Wig. Hoved._] + + [Marge: _Prima decollatio + magnatum._] + +An. 1075, 1. Guilielmi I. _Waltheofus_ Comes cum Radulpho Comite +Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus licet +poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia & rem omnem +pandens misericordiam petiisset, suprema tamen sententia damnatus est, & +Anglorum omnium primus (quod sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor. +Wig. ibid. & præc. + + [Marge: _Hidagium._] + +An. 1084, de unaquaque hida[108], per Angliam VI solidos accepit Mat. +Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum ait post descriptionem +Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis compositam. + + [Note 108: _Flo. Wig. ibid._] + + [Marge: _Domesdei liber + agrarius conditur._] + +An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum terræ quisque +Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, quot carucas, quot +Villarios, quot Animalia, imo quantum vivæ pecuniæ quisque haberet in +omni regno suo a maximo usque ad minimum, & quantum redditus quæque +possessio reddere poterat, & vexata est terra multis cladibus inde +provenientibus. Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex +prisco nomine _Domesday_ hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum +enarrationibus. Vide _Præf. Eadmeri_. + + [Marge: _A. D. 1084. Filium + juniorem militem facit._] + +Anno Domini 1084,[109] Rex Anglorum Willielmus, in _Pentecostes_ festo, +apud _Westmonasterium_ Henricum filium juniorem cingulo militari +donavit. + + [Note 109: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._] + + [Marge: _Homagium + fidelitatem & pecuniam ab + omnibus exigit._] + +Deinde (_Searesbiriæ_ die Calendar. Aug an. 1086, inquit _Florent._) +cepit _homagia_ hominum totius Angliæ[110], & _juramentum_ fidelitatis, +cujuscunque erant feodi vel tenementi, & extortis magnæ _pecuniæ_ +copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas, sive per nefas, in +Normanniam transfretavit. + + [Note 110: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._] + + [Marge: _Telonia & + Consuetudines iniquæ + exoriuntur._] + +Anno Domini 1085,[111] cum jam Dei voluntatem super Anglorum Gentem +_Normanni_ complevissent, nec aliquis princeps de genere Anglorum +superesset in regno, omnesque in moerorem & servitutem redacti fuissent, +ita ut Anglum vocari foret Opprobrio: pullulaverunt in Anglia _telonia_ +iniqua & _consuetudines_ pessimæ, & quanto magis principes decernebant +de recto & justitia tanto magis fiebat injuria. + + [Note 111: _Mat. Par._] + + [Marge: _Cervum capientis + poena._] + +_Cervum_ vel _Capreolum_[112] vel _aprum_ (inquit Hoved.) capienti oculi +eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. Florent. in an. +1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse. + + [Note 112: _Hoc Hoved. supra._] + + [Marge: _Castrorum + structura._] + +Ad _Castra_ quoque construenda, Rex antecessores suos omnes superabat. + +Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R. + +Item lib. MS. Arch. _Cant._ hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. Tenor +hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum in eadem charta, & +continetur in registro Epis. London. + + [Marge: _Manerium Lestona + Episcopo Lincoln. dat._] + +Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) manerium quoddam +quod vocatur _lestona_ quodque _Waldenus_ Comes dudum per manum meam +dicto Episcopo dederat. Et quoddam alterum quod dicitur Waburne quod +sibi olim cum Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L. +Archiep. & E. Vicecom. + +Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ +Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. Benedict. pa. +211, &c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum D. Lanfranci. +Incipiunt, _Lanfrancus_ indignus Ecclesiæ Dorobernensis antistes +dilectissimis fratribus suis, &c. & continent 25 capita. + +Cum autem ingravescente ægritudine[113] diem mortis sibi imminere +sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum _Odonem_ Barocensem Episcopum, +Comites _Morcarum_, & _Rogerum_, _Siwardum_ cognomento Baro, & +_Walnothum_ Regis _Haraldi_ germanum (quem a pueritia tenuerat in +custodia) & omnes quos vel in Anglia vel in Normannia custodiæ +manciparat, laxavit. + + [Note 113: _Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37. + partim._] + +Dein filio suo _Guilielmo_ regnum tradidit[114] Angliæ; & _Roberto_ +filio suo primogenito, qui tunc exulabat in _Francia_, Comitatum +concessit _Normanniæ_; Henrico tertio filio thesauri copiam. + + [Note 114: _Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371._] + +Et sic coelesti munitus viatico[115], postquam XX. annis, mensibus X & +XVIII diebus, genti Anglorum præfuit, quinto Iduum Septembris die regnum +cum vita perdidit, & Cadomi in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam +ipse a fundamentis struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit. + + [Note 115: _Fl. Wig. ibid._] + +An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum armis +militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, cum suis militibus +die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. Quo cum +venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra omnes homines jurare +coegit. Sed hoc magis perspicue reddit codex quidam MS. in hunc modum. +Eodem anno (scil. 1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam +Guilielmus I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e +_Nigro lib. Saccarii_, V. locum in _Glossar._ nostro in verbo +_Danigeldum_. + +Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis magnatibus terræ +& Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, & eorum militibus eidem filio +fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat enim Rex transfretare, & in anno +sequenti cogitatum implevit. + +De placito apud _Pinendenam_ inter _Lanfrancum_ Archiepiscopum & +_Odonem_ Baiocensem Episcopum. Tempore[116] magni Regis Willielmi qui +Anglicum regnum armis conquisivit, & suis ditionibus subjugavit, +contigit Odonem Baiocensem Episcopum, & ejusdem Regis fratrem multo +citius quam Lanfrancum Archiepiscopum in Angliam venire, atque in +Comitatu de Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non +modicam exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam non +erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter magnam quam +habuit potestatem, terras complures & Archiepiscopatum Cantuariæ & +consuetudines nonnullas sibi arripuit atque usurpans suæ dominationi +ascripsit. Postea vero non multo tempore contigit præfatum Lanfrancum +Cadomensis Ecclesiæ Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque +in Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni Primatem +sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas Ecclesiæ suæ +terras multas sibi deesse inveniret, & suorum negligentia antecessorum +illas distributas atque distractas fuisse reperisset, diligenter +inquisita & bene cognita veritate, Regem quam citius potuit & non pigre +inde requisivit. Præcepit ergo Rex Comitatum totum absque mora considere +& homines comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis +Legibus & consuetudinibus peritos in unum convenire qui cum convenerunt +apud Pinendenam omnes pariter consederunt. Et quam multa placita de +diratiocinationibus terrarum & verba de consuetudinibus Legum inter +Archiepiscopum & prædictum Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam +inter consuetudines Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire +non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi detentus. +In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus plures +terras quas tunc ipse Episcopus & homines sui tenuerunt, viz. Herbertus +filius Moins, Turold de Rover. Radulphus de curva Spina, _Hugo de monte +forti_, & alii plures de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus & +rebus quæ ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum, +& super ipsos prædictos homines illius & alios sc. Declinges, Estoces, +Prestetuna, Daintuna, & multas alias minutas terras, & super Hugonem de +Monteforti dirationavit Hocinges & Brocet. _scilicet Raculf Sandivir, +Rateburge, Rodetune, Monasterium de Limnige, cum terris & +consuetudinibus ad ipsum Monasterium pertinentibus, Saltwde cum burgo +Hethe ad Saltwde pertinente, Langpor, Niwendenne, Roking, Decling, +Prestetune, Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor +prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia favente Rege +Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. In London +Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus quas Lunng. presbyter & +uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas Heisam. In Bochingehamshire +Risebergam Haltune. In Oxenefordsire Niwentune. In East sexe Stistede. +In Sutfolchia Frakenham._ Item super Radulphum de curva spina LX +solidatas de pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias +dirationavit cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras +pertinebant ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum +placitum finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ, qui +aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam pravum +quicquam clamaret. _Stokes vero & Denmtune & Frakenham reddidit Ecclesiæ +sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ antiquitus fuerunt._ Et in +eodem placito non solum istas prænominatas & alias terras, sed & omnes +libertates Ecclesiæ suæ, & omnes consuetudines suas renovavit & +renovatas ibi dirationavit. Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe, +Grithbreche, Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis +consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in aquis, +in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra +civitatem & extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis locis. Et +ab omnibus illis probis & sapientibus hominibus, qui affuerunt, fuit ita +ibi diraciocinatum, & etiam a toto comitatu concordatum atque judicatum, +quod sicut ipse Rex tenet suas terras omnino liberas & quietas in suo +dominio, ita Archiepiscopus Cant. tenet suas terras omnino liberas & +quietas in suo dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus +Constantiensis, qui in loco Regis fuit, & justitiam illam tenuit; +Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & totum +diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo Baiocensis +Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus Episcopus de +Cicestria, vir antiquissimus & legum terræ sapientissimus, qui ex +præcepto Regis advectus fuit ad ipsas antiquas legum consuetudines +discutiendas & edocendas in una quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo +de Monte forte; Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi +Barones Regis & ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines +multi; & alii aliorum comitatuum homines etiam cum toto isto comitatu, +multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ scilicet & Angli. In horum +omnium præsentia multis & apertissimis rationibus demonstratum fuit, +quod Rex Anglorum nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant. +Ecclesiæ, nisi solummodo tres. Et illæ _tres_, quas habet, +_consuetudines_, hæ sunt. _Una_, si quis homo Archiepiscopi effodit +illam regalem viam, quæ vadit de civitate in civitatem; _altera_, si +quis arborem incidit juxta regalem viam, & eam super ipsam viam +dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi +fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium ab eis +acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum Regis & per +vadimonium emendabunt quæ juste emendanda sunt. _Tertia_ consuetudo +talis est, si quis in ipsa regali via sanguinem fuderit, aut homicidium +vel aliud aliquid fecerit, quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit +deprehensus atque detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus +ibi non fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil +juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, quod +Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis & Comitis debet +multas consuetudines juste habere. Etenim ab illo die quo clauditur +_Alleluya_ usque ad Octavas Paschæ, si quis sanguinem fuderit, +Archiepiscopo emendabit; & in omni tempore, tam extra Quadragesimam quam +infra, quicunque illam culpam fecerit quæ _Childwite_ vocatur, +Archiepiscopus aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra +Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut dimidiam +emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque ad curam & +salutem animarum videntur pertinere. Hujus placiti multis testibus +multisque rationibus determinatum finem postquam Rex audivit, laudavit, +laudans cum consensu omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps +incorruptus perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum est +hic, ut & futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri ejusdem +Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ & quanta in +dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque a Regibus & Principibus +hujus regni æterno jure debeant exigere. + + [Note 116: _Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ._] + + + + +------------------------------------------------------------------------ + +_GUILIELMUS II._ + +_Guillielmus_ Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento patris sui, +in regnum Angliæ successit. _Roberto_, fratre ejus primogenito, +Normanniam avitum patrimonium possidente. Regnare coepit 9. Septemb. an. +1087, exiit 1. Aug. An. 1100, regni ejus 13. non. completo. + + [Marge: _Incarceratio + liberatorum procerum._] + +Mortuo _Guilielmo_ I. _Guilielmus_ filius ejus[117] Angliam festinato +adiit, ducens secum _e Normannia_ Wulnothum & Morcarum Comitem, +Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus carcere in Normannia +diutino retinuerat, &, ut supra diximus, moriturus liberaverat: Sed mox, +ut Wintoniam venit, illos, ut prius fuerant, custodiæ mancipavit. + + [Note 117: _Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid._] + + [Marge: _Coronatio Regis._] + +Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a Lanfranco +Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus est. + + [Marge: _Thesauri Guil. I. + in eleemosynis erogantur in + Anglia._] + +Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, per +Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis decem, quibusdam +sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis etiam in civitatibus +vel[118] villis suis per singulas, denarios 60 dari; cruces, altaria, +scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, ac ornamenta varia +gemmis, auro, argento, lapidibusque pretiosis redimita, per Ecclesias +digniores ac monasteria jussit dividi. + + [Note 118: _Hov. fol. 5._] + +Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus, +thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus, +pro anima patris sui largiter divisit. Et, Ulfum Heraldi quondam + [Marge: _Haroldi & Malcolmi + RR. filii fiunt milites._] +Regis Anglorum filium, Dunecaldumque Regis Scotorum Malcolmi filium, e +custodia laxatos, & armis militaribus honoratos, abire permisit. + +Nobiliores quique proceres[119] a Rege ad Robertum deficientes, bella +quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. & Dunelm. Episcopus, +& alii exhæredati, abjurant Angliam. Vid. _Hunt_. + + [Note 119: _Hunting. pag. 372._] + + [Marge: _Terræ ob + infidelitatem ademptæ + restituuntur. Regni + successio Roberto + pangitur._] + +Normannis quibus in bello[120] inter _Guilielmum_ Rufum & _Robertum_ +Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, ob fidelitatem Roberto +præstitam, pacta jam pace restituuntur. Ad hæc etiam constituerunt inter +se, ut si Comes absque filio legali in matrimonio genito moreretur, +hæres ejus esset Rex; modoque per omnia simili, si Regi contigisset +mori, hæres illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, & +12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt. + + [Note 120: _Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum, + sed finitum an. 1091._] + + [Marge: _Anglia + dissidentibus Papis neutri + paruit._] + +Dissidentibus de Papatu _Urbano_ II.[121] & _Clemente_ III. res (ut de +aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam Angliæ in +tantum occupavit, ut ex quo _Gregorius_ (qui & _Hildebrandus_) defunctus +fuit (id est an. 1085.) nulli, loco Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel +obedire voluerit, licet _Urbanum_ pro Vicario B. Petri Italia Galliaque +jam receperat. Et dum apud Gallos vixit _Anselmus_ Beccensis Abbas, +Archiepiscopus Cantuar.[122] prohibetur a Rege ne huic in Anglia +obediret, donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V. + + [Note 121: _Iidem ex Eadm. pag. 25._] + + [Note 122: _Eadm. pag. 26._] + + [Marge: _Leges ad votum + populi permittuntur._] + + [Marge: _Exactiones injustæ + tolluntur._] + + [Marge: _Venationes + conceduntur. Fidelitas._] + +Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo[123] præcipua magnatum parte, ut +Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem ejus primogenitum in solio +collocarent; Guiliemus Rex fecit congregari Anglos, & ostendit eis +traditionem Normannorum, & rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut +si in hac necessitate sibi fideles existerent, _meliorem legem[124] quam +vellent eligere, eis concederet_, & omne injustum scottum (i. e. tributa +& exactiones) interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes: +sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc fideliter eum +jurabant. + + [Note 123: _Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag. + 461._] + + [Note 124: Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique + Loi.] + + [Marge: _Ecclesiæ ad firmam + dimittunt._] + +A. D. 1089. obeunte[125] _Lanfranco_ Archiep. Cantuar. Rex _Willielmus +Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, pastoribus +defunctis, retinens_,[126] gravi omnia depopulatione vastabat, & instar +firmarum laicis commendabat. + + [Note 125: _Mat. Par. an. 1089._] + + [Note 126: La Régale s'est introduite en Angleterre par le + Conquérant, qui la tenoit des François.] + + [Marge: _Homag. Regis + Scotiæ._] + +Anno 1090, _Malcolmus_ Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium facit & +fidelitatem jurat. + + [Marge: _Rex iterum legum & + morum pollicetur + mendationem._] + +Rex morbo laborans Glocestriæ[127], pene ad exhalationem spiritus, vitæ +poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem, vades inter se & +Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc votum suum super altare sua +vice promittant. Scribitur edictum, regioque sigillo firmatur, quatenus +captivi, quicunque sunt, in omni dominatione sua relaxentur; omnia +debita irrevocabiliter remittantur; omnes offensiones antehæc +perpetratæ, indulta remissione, perpetuæ oblivioni tradantur. + + [Note 127: _Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non. + Mar._] + +Promittuntur insuper omni populo _bonæ & sanctæ leges, inviolabilis +observatio juris_, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros examinatio. +Anselmum donat Archiepiscopatu Cant. + +Convalescens denuo, cuncta[128] quas infirmus statuerat bona, dissolvit, +& irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria miseraque vastatio. +Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam fuerat infirmatus, bonum +visu est comparatione subsequentium. + + [Note 128: _Eadm._] + + [Marge: _Episcopatus jam + gratis donat. Fructus + retinet._] + +Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ[129] vitam suam corrigere, +Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, sed illas regia +tueri potestate, irrectas leges destruere & rectas statuere, Deo +promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum Cantuariæ jam largitur, & +_Roberto Bloet_ Cancellario suo Londoniensem præsulatum. Vacaverat per +quatuor annos integros _Archiepiscopatus_, & in fiscum deportati sunt +ejusdem redditus, qui successori semper antea conservabantur. His +tamen[130] non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps petit, +vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali annuisset. +Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena arbitratus, ante +promotionem vel post eam pecunias numerare. + + [Note 129: _Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in + 1092._] + + [Note 130: _Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41._] + + [Marge: _Militum + conscriptio._] + +Rex conscribi[131] procurat 20000 peditum in Anglia ut in Normanniam +convenirent; hi autem cum ad mare venissent transituri, Rex a singulis +eorum pecuniam vectualem, 10 scil. sol. accipiens, omnes domum remisit. +Videtur, milites hos non compulsu (quod _Pressing_ vocant) sed precibus +Regis conscriptos esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege. + + [Note 131: _Mat. Par. an. 1093._] + + [Marge: _Ecclesiæ + exactionibus subditæ._] + +Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens[132], Ecclesias & +Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. hæc inf. an. +1094. + + [Note 132: _Mat. Par. ibid._] + + [Marge: _Regni Wallensium + finis._] + +_Rhesus_[133] Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada +Paschali, juxta castellum quod _Brecheniean_ nominatur, in pugna occisus +est. Ab illo die regnare in _Walonia_ Reges desiere. + + [Note 133: _Fl. Wig. an 1093._] + + [Marge: _Mos componendi + lites inter Reges Angliæ & + Scotiæ._] + +Rex Scotorum _Malcolmus_ die festivitatis S. Bartholomæi Apostoli, Regi +Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter eos statutum fuerat, in +civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum videre aut cum eo colloqui, +præ nimia superbia & potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam +illum ut (secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua, +rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere, nisi in +regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant soliti rectitudinem +facere Regibus Anglorum, & secundum judicium Primatum utriusque regni, +nullo modo Malcolmus voluit.--In patriam secedens[134], Angliam hyeme +prædatum revertitur, & cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque +aliis[135] in _Northumbria_ (die festivitatis S. Bricii) a militibus +_Roberti Moulbrey_ Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia +nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat. + + [Note 134: _Mat. Par. 1092._] + + [Note 135: _Hoved. suis exercitibus._] + +Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina _Margareta_, Edgari Ethelingi +soror, præ dolore efflavit animam. + + [Marge: _Rex concedit regnum + Scotiæ._] + +Qua mortua[136], _Dunenaldum_ Regis _Malcolmi_ fratrem, Scoti sibi in +Regem elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis extiterunt, de Scotia +expulerunt. Quibus auditis, filius Regis Malcolmi Dunecanus, Regem +Guilielmum (cui tunc militavit) ut ei regnum patris sui concederet, +petiit, & impetravit, eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum +multitudine Anglorum & Normannorum properavit, & patruum suum Dunenaldum +expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde nonnulli Scotorum in unum +congregati, homines illius pene omnes peremerunt, ipse vero cum paucis +vix evasit. Veruntamen illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione, +ut amplius in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, sibique +militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466. + + [Note 136: _Fl. Wig. 1093._] + + [Marge: _Conventus magnarum + regni ad Hastingiam._] + + [Marge: _Pecuniarum immensa + collectio._] + +Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto[137] Regis omnes fere Episcopi, una +cum principibus Angliæ, ad _Hastings_ convenerunt ipsum Regem in +Normanniam transfretaturum, sua benedictione & concursu[138] prosecuti. +Rex Normanniam fratri suo Roberto toto conamine auferre laborans, multam +& immensam undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque +difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et, Rex asseruit quod + [Marge: _Episcopos Angliæ + Romano non fore subditos._] +nullus Archiepiscopus[139] vel Episcopus regni sui, Curiæ _Romanæ_ vel +_Papæ_ subesset, præcipue cum ipse omnes libertates haberet in regno +suo, quas Imperator vendicabat in Imperio. Inter alia vero jam tum +vendicabat _Henricus_ IV. ipsius Papæ designationem. + + [Note 137: _Eadm. pag. 23._] + + [Note 138: _Eadm. pag. 21._] + + [Note 139: _Mat. Par. an. 1094._] + + [Marge: _Militum + conscriptio._] + +Rex Nuntiis in Angliam missis[140] XX. millia pedonum in Normanniam +jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent Heastingæ +congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat ad victum Ranulphus +Passeflambardus præcepto Regis abstulit, scil. unicuique X sol. & eos +domum repedare mandavit, pecuniam vero Regi transmisit. + + [Note 140: _Flo. Wig. an. 1094, pag. 462._] + + [Marge: _Tributum bienne._] + +Interea gravi & assiduo _tributo_, hominumque mortalitate, præsenti & +anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. Par. in an. 1093. vid +sup. + + [Marge: _Anselmus Archiep. + Cant. Romam abire vult._] + +_Anselmus_ electus in Cantuar. Archiep.[141] veniam a Rege petit Romam, +pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet Rex, se nondum +Urbanum accepisse pro Apostolico nec vel suæ aut paternæ fuisse +consuetudinis, ut præter suam licentiam aliquis in regno Angliæ Papam +nominaret, & qui hanc ei potestatem præriperet, coronam suam videretur +adimere. Anselmus asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum +_Beccensis_ adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum +Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur +angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic cum homagio +fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, cui sisteret aut +quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, Abbatum, cunctorumque regni +principum (id est magni regni Concilii) definitionem commendatur. + + [Note 141: _Eadm. pag. 25._] + + [Marge: _Concilium + Rockinghamiæ._] + + [Marge: _Pallium Anselmo + datur._] + +Indicti igitur a Rege, _Rochinghamiæ_ omnes conveniunt 5. Idus Martii +1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius castri: & post +longissimas disceptationes die una atque altera definitur, urgeturque +acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius observandam fidem quam Romano +Pontifici: Anselmumque increpantes, Noveris (inquiunt) totum regnum +conqueri adversum te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii +sui, coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines +tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe sine alio decenter +haberi non posse probamus. Sed nec his nec aliis plurimis _Anselmus_ +flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, Archiepiscopum +Cantuariensem a nullo hominum, nisi a solo Papa, judicari posse vel +condemnari: nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto, +contra suum velle respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno +profitetur nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes, +induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex interea clam per +nuntios cum _Urbano_ agit, ut Archiepiscopale pallium sibi mitteretur +Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, viri frangeret morositatem, +qui nec ita vincitur. A Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare +positum fastu solenni inde reportavit. + + [Marge: _Rex Urbanum + præcepit pro Apostolico + suscipi._] + +De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit[142]. Primo inter +_Gregorium_ VII. quem in _Brixensi_ synodo anno 1083, deposuerat +Henricus Imperator, & _Clementem_ III. loco ejus ibidem designatum. +Deinde inter eundem _Clementem_ & _Victorem_ III. _Urbanumque_ II. +successive a Pontificiis contra Clementem constitutos. Partium studio +orbis scinditur Christianus; Gallis Italisque Urbano adhærentibus, +Germanis Clementi, Anglis neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre +ejus conditam, quis pro Apostolico suscipiendus esset, non +promulgaverat. + + [Note 142: _An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095._] + +Demum autem _Urbani_ victus amicitia, quod Archiepiscopale Cantuariæ +pallium _Anselmo_ debitum, ei ex arbitrio conferendum transmississet: +_Urbanum_ in omni imperio suo pro Apostolico haberi,[143] eique vice +beati Petri in Christiana religione obediri, imperavit. + + [Note 143: _Eadm. Will. 2, pag. 33._] + + [Marge: _Concilium + Scaresberiæ._] + +In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud _Searesberiæ_ celebrato; Comes +_Guilielmus de Owe_[144], qui cum _Roberto Moubreo_ Comite +Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque Rege +conjuraverat, filiumque amitæ Regis _Stephanum de Albemarlo_ in solium +evehendo, ad duellum provocans, victus est ab appellante. Juxta legem +igitur a Guilielmo Conquestore latam, oculi ei eruuntur, & testiculi +abscinduntur. + + [Note 144: _Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095._] + + [Marge: _Rob. Comes + Northumbriæ gratiam + obtinet._] + +_Roberto_ autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub conditione, +ut uxor ejus castellum _Bambergense_ Regi traderet, quod hac pulsa +necessitate fecit. + +Sed Guilielmus de _Aldari_, Regis compater, dapifer, atque amitæ filius, +hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, laqueo +suspenditur; _Concilio_, ut videtur, sic decernente. Moriturus autem +Confessori innocentiam protestatus est. + + [Marge: _Tributa & + exactiones gravissimæ ad + Normanniam lucrandam._] + +Post 17. Cal. Julii, an. 1096[145], cum _Robertus_ Dux Normanniæ +Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi Guilielmo pignori +collocasset, pro 10000 marcis sub triennio restituendis; Rex ut tantam +vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex +dono, illinc ex mutuo, passim exactionibus & tributo, quod Saxones +_Danegeldum_ & _Hidagium_, Normanni _Tallagium_ vocant, pro arbitrio non +ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras. + + [Note 145: _Flo. Wig._] + +_Marcas_ (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea ab Ecclesiis +& Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, non abstinetur. +Nihil (inquit _Eadmerus_) Ecclesiarum ornamentis in hac parte indulsit +dominandi cupiditas, nihil sacris altarium vasis, nihil reliquiarum +capsis, nihil Evangeliorum libris auro argentoque paratis. + + [Marge: _Danegeldi + redditio._] + +Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. _Danegeldi_ redditio hoc +est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. centum acræ terræ, +totius Angliæ, ad conducendum milites, qui piratas Danicas coercerent. +De hoc autem libera (inquit Legum Edouardi Confessoris concinnator) & +quieta erat omnis Ecclesia, & etiam omnis terra quæ in proprio dominio +Ecclesiæ erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione +persolvens, quia magis confidebant in orationibus quam in armorum +defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, usque ad +tempus _Willielmi_ Regis junioris, qui de Baronibus totius Angliæ +auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre suo _Roberto_ +Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente. Concessum est ei, non lege +statutum neque firmatum; sed habuit necessitatis causa ex unaquaque hyda +4 solidos, Ecclesia non excepta: quorum dum fieret collectio, +proclamabat sancta Ecclesia libertatem suam reposcens, sed nihil +profecit. + +Indixit majoribus Angliæ[146], ut quisque illorum pro posse sibi +pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, Abbatissæ, +aurea & argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; Comites, Barones, +Vice-comites, suos milites & villanos spoliaverunt, & Regi non modicam +summam auri & argenti detulerunt. Ille autem mense Septembri mare +transiit, pacem cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo +Normanniam in vadimonium accepit. + + [Note 146: _Fl. Wig. an. 1096._] + + [Marge: _Ordalium 50 divitum + Anglorum._] + +Sub his temporibus[147] (viz. antequam Anselmus Romam petiit) Guilielmus +Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores Anglos de cervis regiis +deprædandis accusatos, ad examen igniti ferri demandavit. Statuto autem +die cum judicium sævius executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes +ab ustione, innocentiam sunt testati. Commotus Rex: _Meo_ (inquit) +_judicio amodo respondebitur, non Dei_; quod pro voto cujusque hinc inde +plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas) +judicium Dei appellabant. + + [Note 147: _Eadm. pag. 48._] + + [Marge: _Nulla Synodus sub + Guilielmo generalis._] + +A. D. 1097[148], ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, passus +est Rex Anselmum _synodum_ generalem celebrare, aut delicta undequaque +pullulantia cohibere. Mare igitur apud Papam conquesturus sub Novembri +transiit. Rex autem confestim præcepit cuncta quæ illius juris fuerant, +in suum transcribi dominium, & irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata, +vel statuta fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum. +Ingens ex hoc illic tribulatio. + + [Note 148: _Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens. + lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41._] + + [Marge: _Exactiones + sæviunt._] + +A. D. 1098. Rex[149] in æstate urbem _Cenomanniam_ cum magna parte +illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum exactionibus & +tributis, non abradens modo sed potius excorians, omnibus infestus & +molestus fuit. + + [Note 149: _Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42._] + + [Marge: _Membrorum ob + proditionem detruncatio._] + +1098. Multi Walli[150] in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio Regis +deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam manibus vel pedibus +truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. Inter hos _Kenredum_ +Presbyterum quendam Ecclesia memorant extractum, testiculisque cum oculo +uno atque lingua excisis, die tertia loquelam recepisse. + + [Note 150: _Flo. wig. & Hoved. ibid._] + + [Marge: _Rex excommunicandus + decernitur._] + +1099. Rex in _Barensi_ Concilio[151] sub Urbano Papa, ob sævitiam ejus +in Ecclesiam Anglicanam & _Anselmum_ Archiepiscopum, præsertim quod +investituras præsulum sibi arrogaverat, plena acclamatione +excommunicandus decernitur. Anselmi autem precibus ibidem tunc +præsentis, moratur a sententia. + + [Note 151: _Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49._] + +[ Marge: _Excommunicantur + investituras dantes + Laicis._] + +In Concilio[152] vero jam tum subsequente _Romæ_ generali (cui etiam +_Anselmus_ interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur Laici +Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere, & accipientes +consecrari; Laicorumve hominum ob honores Ecclesiasticos homines fieri. + + [Note 152: _Eadm. Flo. wig. ibid._] + + +------------------------------------------------------------------------- + +_HENRICUS I._ + + [Marge: _Henricus succedit + Willel. Rufo._] + +Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, cum ex +jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum & Guilielmum, a XII Baronibus +utrinque conjuratis. _Henricus_ autem[153] frater minimus, quod in +Anglia natus esset, & a Patre jam tum Rege, potiorem se apud Anglos +novit, proclivesque eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret +fluctuantes, Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus, +tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: _Robertum_ utique +Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum incertum +esse; hominem vero levem & præcipitem, semet denique virga aurea omnia +metientem, justitia, & mansuetudine regnaturum pollicetur. _Leges +insuper Edouardi Confessoris, omnium habitas desiderio, profligatis +asperis & quibuscunque examinatis restitutum._ Placuit conditio, & dum +Sceptri calet ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex +eligitur consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi Episcopo +(Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica 2 Augusti An. Do. +1100, id est, intra triduum post excessionem fratris, solenni tunc +restipulatur jurejurando[154]: Bonas & sanctas omni populo Leges se +servaturum; & omnes oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo +emerserant in omni sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus +negotiis, prohibiturum & subversurum. + + [Note 153: _Nubrig. lib. 1, c. 3._] + + [Marge: _Jurejurandum Regis + ad Coronationem suam._] + + [Note 154: _Eadm. in Hen. I, pag. 55._] + +Edidit & jam illico[155] _Chartam libertatum Angliæ munitamque Sigillo +regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit_[156]. + + [Note 155: _Eadm. ibid._] + + [Note 156: Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette + Charte, & c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe + de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit + constitutive de la féodalité.] + + [Marge: _Ignitegii lex + adempta._] + + [Marge: _Injustitias tollit + & effoeminatos._] + +An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, tum in toto +regno restituit populo ignis atque candelarum usum[157], quem pater ejus +post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium campana prohibuerat; +injustitias a fratre & _Ranulpho_ institutas prohibuit, effoeminatos a +Curia pellit. + + [Note 157: _Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann._] + + [Marge: _Mensurandi virga + instituitur._] + +Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui ipsius +longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie _virga_ dicitur Angl. +_a Yard_; erat autem Rex proceri & magni corporis. + + [Marge: _Rex posthabito + concilio Romano investituram + dat._] + +Rex post Coronationem[158] dedit Episcopatum _Wintoniensem_ Willielmo +_Giffard_, & continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum +pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno præcedente sub +_Urbano_ editos) investivit eundem. + + [Note 158: _Mat. Par. an. 1100, pag. 54._] + + [Marge: _Ranulphus Dun. + Episc. in turrim + conjicitur._] + +In communi Concilio gentis Anglorum[159] _Ranulphus Dunelmensis_ +Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus sub defuncto Rege +(cui nimium erat familiaris) populo illatis, de communi consilio gentis +Anglorum in Turrim conjicitur. + + [Note 159: _Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm. + lib. 5. pag. 156._] + + [Marge: _Anselmus negat Regi + hominium & investituras._] + +Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens vero negat +Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu ejus accipere ob Canones +prædicti Concilii, quod Regem egit in maximas angustias. Nec enim minui +pateretur majestatis privilegia, nec tutum duceret hanc injuriam ab +Archiepiscopo illatam vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum +in Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur igitur +induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, qui Decreta +Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent. + + [Marge: _Synodus Lambethæ._] + + [Marge: _Nuptiæ Regis + Henrici._] + +An. Dn. 1101. In Synodo[160] Episcoporum Abbatum, Nobilium quorumcunque +ac religiosi ordinis virorum _Lambethæ_ habito, de nuptiis agitur inter +Henricum Regem & Matildem filiam Malcolmi Regis Scotiæ, & Margaretæ +Uxoris suæ, Sororis Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi. +Cum autem Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex +more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur, +annon & ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium subiisse +castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque non e voto, aut diuturno +habitu; at sub temporum intervallis, modo præcipiente, modo coercente +Catherina matertera sua illic Moniali induisse. Libera igitur totius +Concilii acclamatione de nunciatur, & Regi nubit. + + [Note 160: _Eadm. pag. 56. & seq._] + +An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt[161] Roma nuntiis, +porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum. + + [Note 161: _Eadm. pag. 48._] + + [Marge: _Populus fidem, Rex + justiciam spondet._] + + [Marge: _Robertus Dux + Angliam invadit._] + +An. Dn. 1101. Consilium[162] percrebuit sub Pentecostes festivitate +tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam e terra sancta maximo +exercitu invasurum Angliam. _Henricus_ Rex Subditorum metuens +defectionem; totam regni nobilitatem, totam populi numerositatem, ad +fidei vocat sponsionem; & quod vicissim petebatur, ipse manu in manum +Anselmi porrecta justis & sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret +in cunctis administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius +christianitatis in Anglia exercendæ[163], se relicturum; atque decretis +& jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere +promittebat. + + [Note 162: _Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101._] + + [Note 163: _Eadm. pag. 49._] + + [Marge: _Foedus Henrici R. & + Roberti Ducis._] + +An. eodem sub Cal. Aug. _Robertus_ (pars major navalis militiæ quam +Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, ei defecit) ante Cal. +Aug. cum magno exercitu _Portesmutham_ applicuit[164]. Principes +utrinque fratrum non ferentes dissidium, colloquium inierunt, mutuum & +generale & concordiæ foedus tali pacto firmaverunt. + + [Note 164: _Mat. Par. an. 1101, pag. 55._] + +Quod Rex _Roberto_ annis singulis tria millia marcarum argenti daret ex +Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, si absque +filio moreretur. Hoc a XII magnatibus utrinque est juratum. + + [Marge: _Rex hominium + requirit ab Anselmo._] + +Regressi nuncii literas[165] a _Paschali_ deferunt Regi prohibentes +investituras; unde Rex Commotus Anselmo[166] imperat, ut vel hominium +faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos ipse investierat, more +Antecessorum suorum; vel e regno protinus decedat. + + [Note 165: _Eadm. pag. 59._] + + [Note 166: _Eadm. pag. 61._] + +Consultior autem Proceres Regni _Wintoniam_ cogit, & _Anselmum_ una. +Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris dignitatis Nuncios. Ex +parte Regis Giraldum Archiepiscopum Eboraci, Herebertum Theodfordensem, +Robertumque Cestrensem Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam +venientes jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia, +succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa ne vel +hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum +consolatur, & firmata prius, confirmat denuo & dimittit nuncios. + + [Marge: _Concilium + Londini._] + +His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex _Londini_ indicit +conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut consuetudines +regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare. Anselmus provocat ad +Papæ literas. Respondetur ab Episcopis Romam missis Papam aliud literis, +aliud ore tradidisse: Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut +quamdiu in aliis vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum +investituris æquanimiter illum toleraret, nec eum ullo +excommunicationis vinculo necteret, si religiosas personas per dationem +virgæ pastoralis eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto +Concilio contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt +Causam; ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi +usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam eis hæc +fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi. + +Scinditur in contraria totum _Concilium_, sed nec his Anselmus +frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege investituram +Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior in his factus fuerit a +_Paschali_ Papa, sed interea neminem istiusmodi accipientem +consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum. Soluto Concilio Rex +Episcopos quosdam baculo pastorali atque annulo, investituræ Symbolis +donat. + +Citius autem novæ a Papa deferuntur[167] literæ quibus Episcoporum +assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed ex nuncio +intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit. Procerum tamen +Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant, profectus Romam, +Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A] Iter[168] iniit 5. Cal. Maii +1103, sed mandata regia frigidius exequenti Angliam[B] redeunti +interdicit Rex, & in fiscum rapit Archiepiscopatus emolumenta. +Intercessione autem sororis suæ Bleisensis Comitissæ, sed & una metuens +excommunicationis sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet +proferendam, colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque +redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit; aliis Romæ +per Legatos terminatu reservatis. Legatorum indole sic decernit demum +Papa: Regem amplius non daturum investituras, sed Homagium ei +facientibus prælatis benedictionem non negandam, & excommunicatos sub +his jurgiis, concepta satisfactionis formula, restituendos. + + [Marge A: _An. 1103._] + + [Marge B: _An. 1104. + Anselmus Romam + proficiscitur._] + + [Note 167: _Eadm. pag. 70._] + + [Note 168: _Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76._] + +An. 1104. Non facile potest[169] narrari miseria, quam sustinuit illo +tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones regias, +videtur; ad subjugationem Normanniæ quam sequenti anno aggressus est, +incipiendam; nam Flo. Wigor. sic rem disponit. + + [Note 169: _Fl. Wig. ibid._] + + [Marge: _Tributi exactio + gravissima._] + +An. 1105. Subacta Parte _Normanniæ_[170] potiori, fiunt tributa ad +reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in ipsos pauperculos, +ut nonnulli qui non haberent quod darent, aut a suis domiculis pelli, +aut avulsis asportatisque hostiis domorum penitus diripiendos exponi, +aut ablata vili supellectile in summam penuriam redigi, aliisve modis +cruciari, perhibeantur. + + [Note 170: _Eadm. pag. 83._] + + [Marge: _Sacerdotes acrius + luunt conjugia sua._] + + [Marge: _Papæ Responsum + Anselmo datum._] + +Cum nuper in _Londoniensi_ Synodo[171] Sacerdotibus & Canonicis +prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; creditaque Regi +esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; graves ille exegit +redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant desiderio. Singulorum +igitur culpam in universos transferens, de parochiali omni Ecclesiæ tam +innocentium quam nocentium Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam. +Contumeliose interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti +fere (ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis nudis +pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant +misericordiam. _Anselmus_ ab Episcopis invocatus, de his per literas cum +Rege agit, increpat & exorat emendationem. Interea Legati Roma redeunt +_Anselmo_ deferentes responsum Papæ scil. Rege investituras remittente, +excommunicatos absolvendos esse, & Homagia Regi permittenda. + + [Note 171: _Eadm. pag. 83._] + + [Marge: _Privilegia Anselmo + a Rege concessa._] + +Lætus Rex _Anselmo_[172] sub assumptione _Beccum_ proficiscitur, & +penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas _Guilielmus_ junior sub +censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, polliceturque +se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil unquam accepturum. + + [Note 172: _Eadm. lib. 4, pag. 89._] + +Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, nihil +darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace & quiete libera, +possiderent. + +Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu accepta +fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset, & dato vadimonio +est pollicitus, & pollicita quæque fide adimplevit. + +A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus Cantuariæ, +cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus junior, hoc adjiciens +privilegium. + + [Marge: _Charta Regis + Anselmo data._] + +_Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo Archiepisc. +Cantuar. concessis[173]._ + + [Note 173: _Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118._] + +H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, & omnibus Ministris +meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio ut omnes Anselmi Archiepiscopi +homines quos in Londonia habet, & omnes ejus alii homines, euntes & +redeuntes in ea villa, ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus, +sicut unquam Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei +tempore, & videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite de +Cestria apud Westmonasterium. + + [Marge: _Concil. + Westmonaster._] + +An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.[174] Michaelis annuente & +præsente ipso Rege, habitum est _Concilium_ in Ecclesia S. Petri +_Westmonast._ Consedentibus Anselmo Cantuariensi, & Gerardo Eboracensi, +Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis & Abbatibus; nec non (ut +omnia firmiora haberentur ex utriusque ordinis concordia) Comitibus +etiam & Baronibus. Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos +hactenus est admissa. + + [Note 174: _Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib. + 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat. + Par. ibid._] + +1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ Hæresis +Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa inventi, +depositi sunt. + + _Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn._ + _Wimundus Abb. de Tavestock Devon._ + _Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting._ + _Godricus Abb. de Peterburg. Northamp._ } + _Haimo Abb. de Cerne Dorset._ } Nondum + _Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt._ } consecrati. + +Et ob alia delicta. + + _Ricardus Abb. de Ely._ + _Robertus Abb. de S. Edmund. Suff._ + _Ille de Mickelney._ + +2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum officium +suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas decet, +ordinatas vestes habeant; & ut semper & ubique honestas personas testes +habeant suæ conversationis. + +Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam. + +Ut Archidiaconi sint Diaconi. + +Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter Canonicus uxorem +ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere quilibet qui Canonicus non +est, si post professionem castitatis uxorem duxerit, eadem regula +constringatur. + +Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, non sit +legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, ejus Missa audiatur. + +Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione +castitatis. + +Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum suorum. + +Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, nec +Judices sanguinis. + +Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant. + +Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata. + +Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut redeant, aut +excommunicentur. + +Ut Clerici patentes coronas habeant. + +Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur. + +Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur. + +Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi. + +Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero & +Ecclesiæ. + +Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis sui, & +quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, nisi de eis quorum +animarum curam gerunt. + +Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant. + +Ne Monachi teneant villas ad firmam. + +Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque sibi datas ita +expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes in iis quæ sibi & +Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur. + +Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, de conjugio +data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur. + +Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi non tegantur. + +Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium non copulentur, +vel copulati simul permaneant; & si quis hujus incestus conscius fuerit, +non ostenderit, ejusdem criminis se participem esse cognoscat. + +Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda portentur, ut +Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste debetur. + +Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut feretris, aut +aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali authoritate, +reverentiam sanctitatis exhibeat. + +Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in Anglia +solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus facere +præsumat. + +[175]Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie juvantes, +in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati sunt, donec poenitentia +& confessione absolutionem mereantur. Qui vero hoc crimine publicatus +fuerit, statutum est siquidem fuerit persona religiosi ordinis, ut ad +nullum amplius gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur. +Si autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis +dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se sub +regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere præsumat. + + [Note 175: _Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur._] + +Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis diebus, +excommunicatio præfata renovetur. + + [Marge: _Languescit hæc + Synodus._] + +Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ _Westmonasterii_ habitæ) _Londoniensis_ +etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post longam reviviscit +desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim spretæ sunt & posthabitæ; +cum ex discordia inter _Regem_ & _Anselmum_ Archiepiscopum circa +investituras Ecclesiarum, tum[176] quod totus Clerus Eboracensis uxores +dimittere aut castitatem profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam +Anselmus ipse excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus +dominicis in _Sodomitas_ renovandam, rationabili dispensatione +cohibere.[177] Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam qui hic +pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum, vel novas Abbatias +consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum reddit vigorem anno regni +sui X ut ibidem videas. + + [Note 176: _Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119. + Eadmer. lib. 3 pag. 68._] + + [Note 177: _Eadm. lib. 4, pag. 105._] + + [Marge: _Discordia inter + Regem & Anselmum._] + +An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum & Anselmum +Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet consentire quod Rex daret +investituras Ecclesiarum, neque communicare iis quibus Rex, quia Rex jam +dederat, &c. Unde Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare. + +Post hæc Rex tenuit[178] curiam suam in Pascha _Wint._ & Anselmus a Rege +rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c. + + [Note 178: _Mat. Par. an. 1102._] + + [Marge: _Concil. Lond._] + +Anno Domini 1106. habitum est _Londini Concilium_ ad Procerum atque +populi animos Regi contra Robertum Ducem Normanniæ novum molientem +bellum, confirmandos. + +Magnates igitur edicto regio convocatos, _Rex_ sic alloquitur. + + [Marge: _Oratio Regis ad + Concilium._] + +Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci fama, +fratrem meum _Robertum_ ad Hierosolymorum regnum a Deo vocatum, & a +populo foeliciter electum fuisse. + +Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito refutandum. +Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis atque spoliis +assuetus, pacis inimicus & impatiens, qui vos ludibrio habet & +contemptui; ignavos, desides, & helluones clamitans, conculcare gestiens +& desiderans. Ego humilis & pacificus, paci studeo, vestrisque vos in +antiquis libertatibus (prout sæpius jurejurando sum pollicitus) +confovebo. In consiliis vestris acquiescam, & secundum hæc, ex more +mansueti Principis gubernabo. Scribantur dicta, roborabo; & iteratis +omnia juramentis, sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum +omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit, _ego statuo; & +inviolate impero observanda_[179]. + + [Note 179: On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le + Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La + Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix + d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son + extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que _ce ne fut que cent + ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où + on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt_.] + +Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, hoste meo & +totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, strenue propellite, & +ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini. Anglorum robore fretus & +virtute; Normannorum minas & jactantias flocci facio. Sic Rex in +Concilio: Et quæ inde subsecuta sunt dicat tot Mat. Parisius suis +verbis. Talibus igitur promissis, quæ tamen in fine _impudenter +violavit_, omnium corda sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet +usque ad capitis expositionem dimicarent. + + [Marge: _Denarii nova + forma._] + +An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit[180] denarium cum duplici cruce +lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum beneficium, +interlineari spatio vel in obolos frangerentur, vel in quadrantes. + + [Note 180: _Stowe in Edw. an. 1279._] + + [Marge: _Dispensatio de + promovendis Presbyterorum + filiis ad sacra officia._] + +An. 1107. Cum in Romana Ecclesia[181] institutum esset ut Presbyterorum +filii ad sacra officia non promoverentur; nunc decretali Paschalis +Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. 3 Cal. Junii. An. Dn. 1107. +id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum regno tanta hujusmodi plenitudo est, +ut major pene & melior clericorum pars in hac specie +censeatur:--_Anselmo conceditur dispensandi facultas, pro necessitate +temporis & utilitate Ecclesiæ_; ita tamen ut imposterum constitutionis +Ecclesiasticæ præjudicium caveatur. + + [Note 181: _Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal._] + + [Marge: _Dux Norman. + excæcatur._] + +An. 1107. sub æstate,[182] Robertus Exdux Normannia nova in Regem +aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, carceri mancipatur +arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce clam privatur, salvis tamen +orbiculis eorundem. + + [Note 182: _Mat. Par. in ann. Matt. West in ann._] + + [Marge: _Concilium Londini + Palatinum._] + +An. Dom. 1107. _Concilium Londoniæ Palatinum de investituris._ + +A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, _Conventus_ omnium +Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, _Londoniæ_ in palatio Regis +factus est; & per tres dies (absente Anselmo Archiepiscopo) inter Regem +& Episcopos satis actum e Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc +nitentibus, ut Rex eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta +præceptum & obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ +inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, quæ Papa +Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per hoc Regem sibi de +investituris consentaneum fecerat. Dehinc, præsente Anselmo, astante +multitudine, annuit Rex & statuit. + +Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem baculi pastoralis, +vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, per Regem, vel quamlibet +laicam manum investiretur in Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut +nullus in prælationem electus, pro hominio quod Regi faceret, +consecratione suscepti honoris privaretur. + +Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ suis erant +pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, & Procerum regni, sine +omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura, patres a Rege sunt +instituti. Instituti quoque sunt ibidem & eodem tempore, ab ipso Rege, +quidam ad regimen quarundam Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant +suis patribus destitutæ.[183] + + [Note 183: _Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4, + pag. 91. & Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra._] + + [Marge: _Subjectio Archiep. + Ebor. Cantuariæ._] + +In hoc etiam Concilio[184] Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum +Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ & subjectionis Cantuariæ +Archiepiscopatui debita. De quo plura Eadmer, lib. 4. + + [Note 184: _Eadm. lib. 4. pag. 91._] + + [Marge: _Electi Cantuariæ + benedicendi._] + +Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam irent, & +ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent. + + [Marge: _Oculi Duci + Normanniæ eruuntur._] + +A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ[185] ab Henrico Rege incarceratus, +deceptis custodibus, conatus est evadere; sed fugiens ab eisdem, captus +est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, Rex jussit eum arctiori carceri & +custodiæ mancipatum, fulgenti obstaculo oculorum luce privari, quod & +factum est[186]. + + [Note 185: _Mat. Par. pag. 60._] + + [Note 186: _Hæc a Spelm. bis narrantur._] + + [Marge: _Rex investituram + Clero cedit Clerus Regi + Homagium._] + +Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, pariter & +Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente Archiepiscopo Anselmo, +cui innuit Rex Henricus, & statuit, ut ab eo tempore in reliquum nunquam +per donationem baculi pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel +Abbatia per Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia: +concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus, pro homagio +quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris privaretur. + + [Marge: _Concil. London._] + +A. D. 1107. _Concilium_ Londini _celeberrimum, in quo Rex gratias Deo +exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum & electiones +Prælatorum remittit_, &c.[187]. + + [Note 187: _MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104. + Vid. supra Mat. Par._] + + [Marge: _Rex investituras + Ecclesiarum & electiones + Prælatorum. &c. remittit._] + +Magnificus autem Anglorum Rex _Henricus_, hoc in tempore, pro _Roberti_ +fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a Deo sibi præfata felici +victoria, intima devotione gratias multiplices accumulans & exolvens; +tam Episcoporum & Abbatum totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum, +Optimatum & Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud +_Londonias_ constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, coram +omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per annulum & +baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus Ecclesiis libere +concessit, Episcopatuum & Abbatiarum vacationes successoribus +restituendas integre promisit, ac omnia alia quæ sancta mater Ecclesia +diu antea suspiraverat, regali munificentia contulit, suis _tantum +juribus regalibus sepositis & exceptis_. Quantum tunc gaudium, quam +devotus arridebat populus, quam solenniter & sancte omnes & singuli +Regis animum ad sidera extollebant, nullus ediceret, nec _Tullius_ +edoceret. Illa namque vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ +_Anselmus_, assistente sibi reverendo Archiepiscopo Eborum _Girardo_, +uno die sex Episcopos a suis Ecclesiis canonice electos consecravit. + + [Marge: _Exceptis juribus + regalibus._] + + [Marge: _Sex Episcopi + canonice electi jam + consecrantur._] + + [Marge: _Curialium rapinæ + coercentur._] + +Anno 1108[188]. id est, 8 & 9, _Henr._ I. cum sub plurimis fingebatur +populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores censuit puniendos; & +a Curialibus sibi primum exordiendum. Sub tempore quippe Regis +præcedentis, eis hactenus inoleverat consuetudo, ut dum curiam +sequerentur, accolas undequaque deprædarent, res hospitum involarent, +raperent, disperderent, & nisi pretio redimerent, igni traderent. +Crudelia insuper exercentes in patres familias, turpia in uxores & +filias: adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis sibi +suisque quærerent præsidium. + + [Note 188: _Eadm. lib. 4. pag. 94._] + +Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum consilio, edicto +coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut oculi eruerentur, aut +pedes, manus, vel membra aliqua, constanti justitia, detruncarentur. + +Edixit etiam Curialibus suis[189], ubicunque villarum esset, quantum a +rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio emere debuissent. + + [Note 189: _Malm. lib. 5. pag. 162._] + + [Marge: _Felones + suspenduntur._] + +Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 _H._ I. Rex[190] Anglorum Henricus +pacem firmam, legemque talem constituit; ut si quis in furto vel +latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; sublata Wirgildorum, id +est, pecuniariæ redemptionis lege. + + [Note 190: _Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig. + ib._] + +Stupra etiam edicto compescuit. + + [Marge: _Monetam + corrumpentium poena._] + +Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes[191], absque aliqua +redemptione oculos & testiculos amitterent. + + [Note 191: _Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad. + Niger. Hov. in anno 1108._] + + [Marge: _Monetam integram + non respuendam._] + +Et quoniam sæpissime dum denarii boni[192] argenti eligebantur, +flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; statuit ut +nullus denarius vel obolus (quos & rotundos esse instituit) aut etiam +Quadrans, si integer esset, respueretur[193]. Nota, quod _si_ & +_respueretur_ solummodo apud Hovedenum reperiuntur. Vide supra in An. +1106. + + [Note 192: _Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94. + Hoved. ib._] + + [Note 193: _Malm. lib. 4. pag. 162._] + + [Marge: _Foresta._] + +Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,[194] multas etiam +instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph. + + [Note 194: _Rad. Nig. an. 1108._] + +Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. 103. + + [Marge: _Filia Regis nupta + Imperatori._] + +Rex dedit _Mathildem_[195] filiam suam Henrico Imp. quæ apud Moguntiam +desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui Imperator dedit CM. +equites in dote. + + [Note 195: _Ibid._] + + [Marge: _Danegeld._] + +Tunc in Anglia datum est _Danegeld_.[196] + + [Note 196: Impôt. Vide _Cangium ad istud verbum_. Il étoit + destiné au payement des troupes employées contre les Danois, + _quasi Danorum gelda_.] + + [Marge: _Mercatorum virga._] + +Mercatorum falsam ulnam castigavit[197], brachii sui mensusura adhibita, +omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra in An. 1. Regis. + + [Note 197: _Malm. lib. 5. pag. 162._] + + [Marge: _Poenarum + commutatio._] + +Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum +detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, &c. + +Breve _Regis Henrici_ I. _de non faciendo Episcopum Wigorn. +geldare_[198]. + + [Note 198: _MS. wigorn. fol. 136._] + +_Gelder. Quietantia Ep. Wig._ + +_Henricus_ Rex Anglorum Waltero de _Bellocampo_ & collectoribus +Werecestresire, salutem. + +Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, &c. Teste +Ep. Sarum apud Winton. + + [Marge: _Charta Regis de + Moneta falsa._] + +_Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus_[199]. + + [Note 199: _Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b._] + +_Henricus_ Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de Abetot, & omnibus +Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, salutem. Sciatis quod +volo & præcipio, ut omnes Burgenses & omnes illi qui in burgis morantur, +tam Franci quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam in Anglia, +ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum falso denario +inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad eum ducatur; & si +illum inde comprobare poterit, fiat justitia mea de ipso Warant. Si vero +non poterit illum probare de ipso falsionario, fiat justitia mea saltem +de dextro pugno & de testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit, +portet inde judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo +acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, nisi +in Comitatu suo; & hoc coram duobus testibus legitimis ab ipso Comitatu. +Et si in alio Comitatu mutando denarios captus fuerit, si captus sit, ut +falsionarius; & nullus sit ausus cambire denarios, nisi monetarius. +Teste Willielmo Cancellario & Roberto Comite de _Mell._ & R. filio +_Hamonis_, & R. de _Revers_ apud Westm. in Natale Domini. + +V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40. + +Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in pravos. +Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, & manus +dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant. H. _Huntind._ l. 7. +p. 382. in An. 25. Hen. I. _Rad. Cestrens._ dicit statutum esse An. +1108. + + [Marge: _Charta Regis de + Comitatibus & Placitis + venendis._] + +_Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita de +divisis terrarum._ + +_Henricus_ Rex Anglorum _Sampsoni_ Episcopo & _Ursoni_ de _Abetot_, & +omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, salutem. + +Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei & Hundredi in +illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt in tempore Regis +_Edwardi_, & non aliter: Ego enim quando voluero, faciam ea satis +summonere propter mea dominica necessaria ad voluntatem meam. Et si +amodo exurgat placitum de divisione terrarum, si est inter Barones meos +dominicos, tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter +_Vavassores_[200] duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello +fiat, nisi in eis remanserit. + + [Note 200: Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit + donc pas les Coutumes féodales.] + +Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus & Hundreda, +sicut fecerint tempore Regis _Edwardi_: nec remaneant propter aliquam +causam pacem meam vel quietudinem, qui non sequuntur placita mea & +judicia mea, sicut tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo _Londoniæ_ +& R. Episcopo & Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud _Rading_. + + [Marge: _De Wrecco maris._] + +_De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani._ + +Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. _Stephani_ Regis. An. 4.) +tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus refertam +de _Rumenel_ terra Archiepiscopi Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de +Bello in Dengemareis membro de Wy confractam (hominibus vix evadentibus) +jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate per maris +littora observandum, ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra +statutum terminum & tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque +appulsa forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in Wrec +cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens consuetudinem +tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus si vel +unus e navi confracta vivus evasisset[201], hæc omnia obtineret: verum +qo. novus Rex cedit & nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto +recenti pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt[202]. +Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas +consuetudines, & regales dignitates, Ecclesiæ Belli prædictum Wrec vi +obtinerent. E Chronico Monasterii de Bello. + + [Note 201: _Concordatum est quod Wreckum maris non + adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi._ + Flete, L. 1, c. 44.] + + [Note 202: Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les + premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient + sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement, + quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain, + de qui tous les fiefs relevoient.] + + [Marge: _Concilium Lond. + 1108._] + +A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium _Londini_ celebratur +sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, _Anselmo_ Cantuariensi +Archiepiscopo, _Thoma_ Archiepiscopo Eboracensi electo, cæterisque +Episcopis, & cunctis Majoribus seu Baronibus regni. + +Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis Angliæ, +in præsentia ejusdem gloriosi Regis _Henrici_, assensu omnium Baronum +suorum. + + [Marge: _Ut Clerici caste + vivant._] + +Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas in domibus +suis non habeant, præter proxima consanguinitate sibi junctas, secundum +hoc quod sancta Nicæna synodus definivit. + + [Marge: _Cum uxoribus nec + cohabitent, nec colloquium + sine testibus habeant._] + +Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum +Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias duxerunt, si +amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a se sic facient alienas, +ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in domus earum intrent, sed neque +in aliqua domo scienter conveniant, neque hujusmodi foeminæ in +territorio Ecclesiæ habitent. Si autem propter aliquam honestam causam +eas colloqui oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum +colloquantur. + + [Marge: _Purgationis & poenæ + ratio._] + +Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica +parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc statutum +violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis testibus, +sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si Subdiaconus fuerit. Cui +autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor sacri Statuti judicabitur. + +Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum +contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino officio +remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra chorum ponantur, +infames pronunciati. + +Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & missam +celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, octavo +die excommunicetur. + +Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, de +mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, & de +districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint. + + [Marge: _Juramentum + Archidiaconorum & + Diaconorum._] + +Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient pro toleranda +transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros quos scient +foeminas habere, Missam cantare, vel _Vicarios_ habere. Similiter Decani +facient. Qui vero Archidiaconus, vel Diaconus, hoc jurare noluerit, +Archidiaconatum vel Decaniam perdet. + + [Marge: _Poenitentia + poeitentium._] + +Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus servire +elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim Vicarios +habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc quod Episcopis eorum +visum fuerit. + + [Marge: _Mobilia lapsorum._] + +Omnia[203] vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, Decanorum, +Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur Episcopis, & concubinæ cum rebus +suis velut adulteræ. + + [Note 203: _Hic Canon apud Eadm. non alios extat._] + + [Marge: _Concil. Lond. + 1109._] + +_An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes._ + + [Marge: _Tho. electus Ebor. + non consecrandus donec + professionem fecerit._] + + [Marge: _Rex + excommunicationem metuit._] + +_Anselmus_ Archiep. Cantuar.[204] moritur XI. Maii ultimi; gravi jam tum +pendente lite inter ipsum & _Thomam_ electum _Eboracens._ +Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari _Anselmus_ +prohibuerat, donec subjectionis professionem Ecclesiæ Cantuariensi +debitam spospondisset. Renuit hoc enim Eboracensis, longisque domi & +foris res ambagibus agitatur, _Papa_ ab Anselmi partibus se habente. +Cogit igitur Rex Concilium, professusque nolle semet vel ad horam +excommunicationi Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque +Procerum assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, & +decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: _Thomam_ +hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum in +consecratione, quod statim fecit. + + [Note 204: _Eadm. lib. 4, pag. 102, &c._] + + [Marge: _Professionis + forma._] + +Ego _Thomas_ Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus profiteor +subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi Ecclesiæ, & +ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo & consecrato, & successoribus +suis canonice inthronizatis; salva fidelitate Domini mei Regis _Henrici_ +Anglorum, & salva obedientia ex parte mea tenenda, quam _Thomas_ +Antecessor meus sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est. + + [Marge: _Severitas Regis in + Presbyteros._] + +An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, & Rex sua +lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, Concilio +Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, quo (sublato jam Anselmo) +liberius usi sunt, se cohiberent. + + [Marge: _Nuptiæ filiæ + Matildis._] + +Rex dedit _Matildem_[205] filiam suam Henrico Regi Teutoncorum (i. e. +Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, tantum desponsatur. + + [Note 205: _Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd._] + +An. 1114. 8. Id. Jan. _Matildis_ filia[206] Regis Henrici, _Henrico_ +Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque ei +Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab unaquaque hida Angliæ +3. solid. + + [Note 206: _Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108. + Hunt. 1109._] + + [Marge: _Danegeld._] + +Tunc in Anglia datum est _Danegeld_[207], i. e. tributum. + + [Marge: _Rex Episc. Roff. + Archiep. Cant. facit._] + +An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii _H._ Rex[208] + + [Note 207: _Ra. Nig. ib._] + + [Note 208: _Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109._] + +Episcopos & Principes Angliæ in unum apud _Windleshoram_, eorumque +consilio _Radulphum_ Episcopum _Roffensem_ in Archiepiscopum elegit +Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a transitu Anselmi +viduata permanserat in manibus Regis. + +Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, suis donavit +Pastoribus. + + [Marge: _Conventus Procerum + Regni. 1115._] + +An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes regni sub +uno convenit in palatio suo _Westmonasterii_ de negotiis regni +consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus & Annalium +scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici existentes, +Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere) non reperitur. In re autem +sui ordinis ista memorantur. + +Venire propere ad Concilium _Anselmum_ Abbatem Sabiæ _Anselmi_ +Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem literas asperas +satis & velut objurgatorias Regem. In quibus dubitare videtur Papa +_Paschalis_ de Doctrina & moribus Episcoporum Angliæ qui Romanæ Curiæ +usque adeo non innotescerent. Regem vero insimulantes. + + [Marge: _Papa accusat R. + Henric. I._] + +1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas deferret. + +2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret. + +3. Quod Concilia Synodalia celebraret. + +4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum quoque +mutationes præsumeret. + +Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, &c. + +Graviter his accensi _Rex_ & _Concilium_ totum, quid sit Papæ +respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt _Guilielmum_ +Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia bene Lynceum +oculatum. + + [Marge: _Concil. Saresberiæ + 1116._] + +_Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni Ordines +convocantur._ + +Anno[209] 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis habitus +est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum totius Regni apud +_Saresberiam_ ex hac occasione. + + [Note 209: _Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib._] + + [Marge: _De successione in + Normannia._] + +Conjurantibus Rege Francorum[210] & Andegaviæ, Flandriæque Comitibus de +adimenda Regi Angliæ Normannia, nepotique suo _Guilielmo_ (ad quem jure +pertinebat) conferenda: Rex Normanniam proficisci statuit, moramque +illic per annos aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius +satagit disponenda. + + [Note 210: _Mat. Par. ib._] + +Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum +_Guilielmum_; postulatque omnium ei unanimiter homagium fieri, & +fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt utrumque: Sed +_Radulphus_ Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique Episcopi & Abbates regni +Angliæ, fide & sacramento professi sunt, se, & regnum & regni coronam, +si defuncto patre suo Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, & +occasione, translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente +facturos. + + [Marge: _Gravissima + tributa._] + +In isto etiam _Concilio_ Regi concedi videntur[211] gravissima tributa: +Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate Regis, geldis +creberrimis, & exactionibus variis Anglia compressa est. + + [Note 211: _Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par._] + +Agitur hic præterea de lite inter _Radulphum_ Archiepiscopum Cantuariæ, +& _Thurstanum_ Eboracensem electum, quem Archiepiscopus consecrare +noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi Ecclesiæ ab antiquo +solitam, nullatenus exhiberet. Nec Concilii interea flectitur +authoritate, nec minaci Regis iracundia, Pontificatum ei alioquin +prohibentis. Pontificatui potius se renuntiaturum pollicetur; sub +triennio tamen postea, consecrationem in Concilio Remis a Calixto ipso +Papa assecutus est, Rege & Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis +renitentibus. Cumque ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi +excommunicationem minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena +imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ, +Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam. + +Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam accersitur, & +in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est An. Dn. 1120. + + [Marge: _An hoc Concilium + primum fuerit in Anglia._] + +Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse perhibent +Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres regni ordines +conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates Ecclesiastici, & +Communitas regni plebis personam sustinens; sed miror equidem unde hæc +assertio; apud antiquos enim & illius sæculi scriptores qui Concilii +meminerunt, _Florentium Wilgornensem_, _Eadmerum_, _Malmesberiensem_, +nulla populi vel Plebis mentio. Nulla apud _Radulphum nigrum_, _Simeonem +Dunelmensem_ & _Radulphum de Diceto_ vicini ævi Authores, nec in +subsequentibus equidem _Mat. Parisio_, _Mat. Westmonasteriensi_, +_Ranulpho Cestrensi_, aut _Walsinghamio_. + + [Marge: _Pol. Vergil. + notatur._] + +Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios multos +perduxisse censeam, est _Polydorus Vergilius_ Histor. lib. XI. p. 188. +eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo ad fidei sacramentum +prout Magnates vocarentur. Sic namque fieri in Concilio An. Dn. 1127. in +quo Matildi filiæ Regis juratum fuit, ostendit _Newbrigensis_ lib. 1. +cap 3. Recentes nullum hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte +non habentes quam _Polydorum_ cujus non gestiunt meminisse. + +Anno 17. istius Regis;[212] pro necessitate Regis geldis creberrimis & +exactionibus variis Anglia compressa est. + + [Note 212: _Hunting. lib. 7. pag. 380._] + + [Marge: _Rex a Papa + privilegia Patria obtinet._] + +Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I.[213] _Calixto_ Papæ _Gisortium_ +venienti occurrit Rex _Henricus_, moram in Normannia trahens; +impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater _suus in Anglia & +Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando Legati officio in Anglia +fungi permitteret_[214]. + + [Note 213: _Ra. Nig. ib._] + + [Note 214: _Voyez_ les Chap. 23 & 24 des Preuves des + Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.] + + [Marge: _An. 1116._] + +_Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in Normannia +moratur[215]._ + + [Note 215: _Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq._] + + [Marge: _Concil. Lond. + præsi. Regina._] + + [Marge: _Abbas Sabæ in + Angliam missus._] + +Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est _Londini_ commune +_Concilium_ Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente Regina, super +quibusdam regni negotiis; & inter hæc de eo quod Anselmum Abbatem _Sabæ_ +cum Legatina potestate in Angliam missum, Normanniam advenisse +intellexerant. Hoc decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia, +qui ex indulgentia S. _Gregorii_ & plurium Pontificum Romanorum Legatum +alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. In cujus igitur +cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam Regi, ipsum in +Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam libentissime suscipit +Archiepiscopus _Radulphus_; apud Regem agit ut Anselmus ab ingressu +Angliæ detineretur; apud Papam ut concessam B. Augustino a +_Bekeregorio_ dignitatem, Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit & +_Bullam_ Papæ Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib. +5. pag. 120. + + [Marge: _Primogenitus Regis + sit Dux Normanniæ, homagium + facit, recipit, & + submergitur._] + +Anno 1120[216] composita jam pace inter _Ludovicum_ Francum & Regem +Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo filio suo primogenito 18 +annorum nato; qui jubente patre Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat, +& a Normanniæ Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus, +quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam in navi una +revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus Guilielmus & +Richardus cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, omnes una +submerguntur 6 Cal. Decembr. + + [Note 216: _Hoved. ib._] + + [Marge: _De secundo Regis + conjugio agit._] + +Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) atque filiis +orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud _Windleshoram_ (vel ut habet +continuator Florentii, _Londinum_) totius Angliæ _Concilium_ adunat. In +quo de secundo ejus decernitur conjugio, omniumque consensu Adelinam +filiam Godefridi Ducis Lovaniæ, lectissimam virginem, expetendam. +Electis igitur qui rem perorent, Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb. +desponsata. + + [Marge: _Edictum Regis de + Ecclesiis prospiciendis._] + +Anno 1124, Generale[217] Domini Regis _Henrici_, per fines totius Angliæ +ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, divulgatur _Edictum_; ut +quæcunque pastoribus viduatæ fuissent Ecclesiæ, sibimet prospicientes, +Regis in transmarinis partibus præsentiam adirent, ad suscipiendos. +Prælatos per idoneos Legatos. + + [Note 217: _Chron. de Bello. MS._] + + [Marge: _Poena + Monetariorum._] + +Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis[218] manus dextras atque +genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam furtive corruperant. +Qui autem fit ut dextris plectantur, non oculis; haud reperio. Lege enim +ab ipso lata, anno regni sui 8 oculi adimendi erant, non dextræ. + + [Note 218: _Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib._] + +Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima secuta fames. + + [Marge: _Ad minuendam + potentiam H. fil. Roberti + Ducis._] + + [Marge: _Concil. Lond._] + +Anno 1127. Rex[219] anxius de proditione & cæde _Caroli_ Comitis +_Flandriæ_ sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus Rex Franciæ +ejus Comitatum dederat _Guilielmo_ filio Roberti Ducis Normanniæ, nepoti +atque hosti Regis Henrici; Concilium _Londini_ ad Rogationes tenuit. +Cujus auspiciis Galliam sequenti anno ingrediens, _Ludovicum_ coegit +auxilium suum Comiti subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a +_Theodorico_ Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus +incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, effudit +animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim Roberto Duci jam +superstat soboles. + + [Note 219: _Hunting. Hoved. Mat. Par. ib._] + + [Marge: _Synodus Westm. + contra uxores clericorum._] + +Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii generalem +_Westmonasterii_ Synodum _Guilielmus_ Archiepisc. Cantuariæ Legatus +Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, maxime vero contra +Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia Regis atque Papæ confirmarentur +authoritate; en quid de successu hujus Synodi & aliarum præcedentium +perhibetur in historia Saxonica _Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere +Decreta_. _Omnes Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus._ + + [Marge: _Concil. Lond. in + quo omnes jurant Matildis + sucsessionem._] + +Anno eodem Rex in Mense _Septemb._ Angliam venit ducens secum e +Normannia _Matildem_ filiam suam Imperatricem, Comitis Andegaviæ uxorem: +Natalique primo magnum _Concilium Cleri atque Procerum_, Londini habuit. +In hoc Reginam Conjugem suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat +Comitatu. Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore anxius; +omnes totius Angliæ Optimates[220], Episcopos, Abbates, Comites & +Barones, & quotquot alicujus momenti essent, sacramento adegit & +constrinxit; ut si ipse sine hærede masculo discederet, _Matildem_ +filiam suam quondam Imperatricem, incunctanter, & sine ulla +retractatione DOMINAM reciperent[221]. Eidemque & susceptis vel +suscipiendis ex eis Nepotibus, regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ +conservaturos. + + [Note 220: _Mat. Par. anno 1127._] + + [Note 221: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130._] + +Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur esse +momenti. Primo _Guilielmus_ Cantuariæ Archiepiscopus; mox Episcopi +cæteri & Abbates, Laicorum primus, _David_ Rex Scotiæ Imperatricis +avunculus; tunc _Moritonii_ Comes & _Bononiæ_ Stephanus, nepos Regis e +sorore Adala: Dein _Robertus_ filius Regis quem ante regnum susceperat, +& postea Comitem _Glocestriæ_ fecerat: Duobus his novissimis æmula laude +contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate +splendidus, at impuri & nepotis ille, sed legitimi. + +Anno 1129. Regis 29.[222] Rex ad Calend. Aug. magnum Concilium _Londini_ +tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis praesentesque ambo Episcopi +cum Suffraganeis suis, justitiam de eorundem uxoribus (focarias vocat +_Parisiensis_) Regi concesserunt: Imprudentia, ut calumpniabant, +_Guilielmi_ Arcbiep. Cantuariæ, sed aliis omnibus Episcopis +consentientibus. Rex autem accepta a Sacerdotibus ingenti nummorum mole, +uxores eis permisit denuo, & illusa hoc commento Episcoporum +constitutione, ipsi in ludibrium transiere. + + [Note 222: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130._] + + [Marge: _Concil. + Northampton._] + +Anno 1131. Regis 31. habitum est _Northamptoniæ_[223] magnum Concilium +(_placitum_ vocat _Huntingtonius_, _Conventum Hovededenus_) omnium +_Magnatum_ Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; ubi de jurgiis agitur inter +_Matildem_ Imperatricem, & maritum suum _Comitem Andegaviæ_, cui ipsa +reddenda decernitur reposcenti; Missa igitur & recepta est fastu suæ +dignitati congruo. + +Renovarunt illic (_Matildi_) fidem[224] qui dederunt Proceres; & modo +dant qui prius non dedere. + + [Note 223: _Hunting. in ann._] + + [Note 224: _Malm. in eod. an._] + + [Marge: _Matildis liberi + Regni Angl. Hæredes._] + +Anno 1132.[225] cum _Matildis filium_ Andegavensi Comiti peperisset +(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus filiam suam & Hæredes +ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit successores. + + [Note 225: _Mat. Par. ib._] + + [Marge: _Conventus Lond. de + lite inter Episcopos._] + +Anno 1133. Regis 33.[226] ad initium quadragesimæ jejunii Conventus +_Londini_ habetur super litibus inter S. _Davidis_ & _Glamorgensem_ +Episcopos; nec non _Cantuariæ_ Archiepisc. & _Alexandrum_ Lincolniens. +Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; quæ _Wintoniæ_ postea ad +Rogationes ventilantur. Sed indefinita illa Archiepiscopi ad Regem in +Normannia sequenti Anno transportatur. + + [Note 226: _Hunting. 1133 & 1134._] + + [Marge: _Rex in Normanniam + abit._] + +Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti +Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque fuit & fatalis +illi iste transitus; in Normannia enim supra triennium detentus Calendis +Decemb. id est, mensis illius die primo in nocte obiit. + + [Marge: _Ultima Regis Henr. + voluntas._] + +In extremis languens de _Successore_ denuo interrogatus, filiæ omnem +terram suam citra & ultra mare legitima & perenni Successione +adjudicavit. Addendo insuper: + + + Solvantur (inquit) debita mea. + Reddantur Liberationes, & solidate quæ debeo. + Reliqua indigentibus distribuantur. + + + [Marge: _Thesaurarii Regis + Stephan. Regi thesaurum + tradunt._] + +Sed _Rogerus Saresberiensis_ Episcopus, & _Guil. de Ponte arcus_, +Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum in +denariis æstimabatur, præter vasa aurea & argentea, _Stephano_ Regi +omnia tradiderunt. + + J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu + intention d'abolir les Loix féodales dans ses Etats, & de + n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature, + étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 & + 1102 il fit successivement deux conventions avec Robert + Comte de Flandre, & lui donna _en fief_ 400 marcs d'argent; + au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers + lui, & entr'autres de lui donner 500 Cavaliers & 1000 + chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une + inféodation faite sans glebe. Voyez _Abregé historique des + Actes de Rimer_, tom. 10, pag. 2, 2e col. de l'Histoire + d'Angleterre de Rapin Thoyras. + + + + +------------------------------------------------------------------------ + +STEPHANUS. + +_Anno Domini 1135._ + + [Marge: _Stephanus Regnum + Angliæ invadit contra + juramentum._] + +_Stephanus_ nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi +Comitis Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis Blesensis, vir +strenuus & bellicosus; abdicato juramento quod de suscipienda in hæredem +regni Matilde juraverat; non humato adhuc avunculo Rege, solium invadit. +Electus tamen a Magnatibus pari alligatis scelere, & perjurio. + + [Marge: _Coronatur._] + + [Marge: _Rex vovit Deo, + Populo, Ecclesiæ._] + +Horum primus _Guilielmus_ Archiepiscopus Cantuariæ in die S. _Stephani_ +An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; foeminæque subdi +(velut turpe quiddam) renuentibus[227]. Linivit scelus Hugonis Bigoti +Senescalli Regis testimonium, qui solenni jurejurando coram +Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex ageret in extremis, +Imperatricem exhæredavit, & Stephanum igitur constituit Successorem. +Juravit autem Rex _Stephanus_ in Coronatione sua, tria ista, inter alia, +Deo, populo, & Ecclesiæ[228]. + + [Note 227: _Voyez_ ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de + Littleton, Ier vol. pag. 26.] + + [Note 228: _Hunting. lib. 8. pag. 387._] + +_Primo_, cum juramento vovit[229] quod defunctis Episcopis nunquam +retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni Canonicæ +consentiens, Episcopis[A] eas investiret. + + [Note 229: _Hoved. pag. 482. Mat. Par._] + + [Marge A: _Episcopiis._] + +_Secundo_ vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu sua +retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos +implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis, vel si +eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent. Quod +nefandi genus placiti (verba sunt _Huntingtoniensis_) adeo fuit +execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere pecuniam +æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum perhiberent, sive +esset, sive non, & eum immerito redimerent. + +_Tertio_ vovit quod _Danegeldum_, id est, duos Solidos ad hidam, quos +antecessores sui accipere solebant singulis annis, in æternum +condonaret. Hæc principaliter Deo vovit & alia: sed nihil horum tenuit. +Hæc _Huntingtonius_. + + [Marge: _Homagia accepit._] + +Accepit deinde Homagia[230] Magnatum qui _Matildi_ prius regnum +juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis _Oxonii_ +Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione voverat, +restipulatur denuo & confirmat. + + [Note 230: _Mat. Par. Hunting. Hoved._] + +Post festum Paschæ[231] Angliam venit _Robertus_ Comes _Glocestriæ +Matildis_ frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen actus, Regi facit +homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu ille dignitatem suam +custodiret, & sibi pacta servaret. Secundum illud antiquum proverbium +(inquit _Parisius_) _Quamdiu habebis me pro Senatore, & ego te pro +Imperatore_. Et sub hoc ut videtur tempore Chartam edidit de +libertatibus Angliæ confirmandis, quas Henricus I. sub initio regni sui +concedebat. + + [Note 231: _Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par._] + + [Marge: _Charta de + libertatibus._] + +_Charta Stephani Regis de Libertatibus._ + +_Stephanus_ Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, & +omnibus ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, Salutem. + +Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus +Baronibus & hominibus meis de Anglia omnes libertates & bonas Leges quas +Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit & concessit, & omnes bonas +Leges & bonas consuetudines eis concedo quas habuerunt tempore Regis +_Edwardi_. + +Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant omnes illas bonas +Leges & libertates de me & hæredibus meis, ipsi & hæredes sui libere, +quiete, & plenarie. Et prohibeo ne quis eis super hiis molestiam vel +impedimentum vel diminutionem faciat super forisfacturam meam. Teste +_Willielmo Martel._ apud London. + +_Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. R. Steph. +1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de Scirburne. Hov. An. +1142. pag. 488. l. 14._ + +_Henricus_ Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se apposuit +inter Deum & eum, viz. Regem _Stephanum_. + +Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas Leges +manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad Synodum Winton. An. +1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:) piget meminisse, pudet +narrare qualem se in regno exhibuerit, &c. acerbe. + + [Marge: _Jurament. + Episcoporum conditionale._] + +A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi jurant +Episcopi[232], conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu ille +libertatem Ecclesiæ, & vigorem disciplinæ conservaret. + + [Note 232: _Malmes. ib._] + + [Marge: _Juramentum Regis._] + +Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, hoc +tenore[233]. + + [Note 233: _Malm. ib._] + +Ego _Stephanus_ Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem Angliæ +electus, & a Domino _Willielmo_ Archiepiscopo Cantuariæ & sanctæ +Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio sanctæ sedis Romanæ +Pontifice postmodum confirmatus. + +Respectu & amore Dei, sanctam _Ecclesiam_ liberam esse concedo, & +debitam reverentiam illi confirmo. + +Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum vel +permissurum promitto. + +_Ecclesiasticarum_ personarum & omnium Clericorum,& rerum eorum +justitiam & potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum in +manu Episcoporum esse perhibeo, & confirmo. + +Dignitates _Ecclesiarum_ privilegiis earum confirmatas, & consuetudines +earum antiquo tempore habitas, inviolate manere concedo & statuo. + +Omnes _Ecclesiarum_ possessiones & tenuras, quas die illa habuerant qua +_Willielmus_ Rex avus meus fuit vivus & mortuus, sine omnium +calumniantium reclamatione, eis liberas & absolutas esse concedo. + +Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus modo +careat, _Ecclesia_ deinceps repetierit; indulgentiæ & dispensationi meæ, +vel discutiendum vel restituendum reservo. + +Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, largitione +Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet transmutatione +fidelium collata sunt; confirmo pacem, me & justitiam facturum, & pro +posse meo conservaturum promitto, forestas quas Willielmus Rex Avus +meus, & Willielmus II. avunculus meus instituerunt & tenuerunt, mihi +reservo. Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis & Regno, +quietas reddo & concedo. + +Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica persona ante +mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel distribuenda +statuerit, firmum manere concedo. + +Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, Ecclesiæ consilio +eadem fiat distributio. + +A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus vacuæ, & +ipsæ & omnes earum possessiones in manu & custodia Clericorum, vel +proborum hominum ejusdem Ecclesiæ committantur, donec pastor canonice +substituatur. + +Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites vel +per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo. + +Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, & placitis, & +aliis causis observabo, & observari præcipio. Apud _Oxenford_, Anno +Incarnationis Domini 1136. regni mei _primo_. + +Nomina testium (inquit _Malmesburiensis_) qui multi fuerunt, apponere +fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi ad hoc tantum +jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno toti ostenderet. + +Hoc deinceps Anno _Rex_ venatum proficiscitur Bramptoniam in viciniis +_Huntingtoniæ_[234], nuperisque elatus victoriis, proceres ibi in +placita forestæ vocat (id est de sylvis & venationibus) concessionis +suæ, voti, atque sacramenti immemor. + + [Note 234: _Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V. + supra sacramentum ejus._] + + [Marge: _Comes Glocestriæ + deficit a Stephano Rege._] + +In 1138. sub Pentecosten,[235] Comes _Glocestriæ_, conscripto ad +_Matildis_ opem in Normannia exercitu, homagium, quod Regi fecit, +abdicat, & more majorum, fidem atque amicitiam suam (quod diffidiare sub +hoc sæculo vocant) nunciis interdicit. Juste fieri hæc contendit; tum +quod Rex illicite ad regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam +& juratam violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed +intercessit Papæ indulgentia. + + [Note 235: _Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 & + 192._] + + [Marge: _Novi Comites._] + +Rex vero prævia perculsus fama[236], _multos novos instituit Comites_, +exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum pertinentibus ditat, +ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent. + + [Note 236: _Mat. Par. ib. supr._] + + [Marge: _Concil. + Northampton._] + +Anno 1138. in Octavis Paschæ[237] (quod erat 4. Idus Aprilis) Rex +Concilium _Northamptoniæ_ tenuit, cui præsidebant Eboracensis +Archiepiscopus _Thurstanus_, Episcopi, Abbates, Comites, _Barones_, +_Nobiles quique_ per Angliam. Hæc _Florentii_ continuator, qui præterea +Prælatorum aliquot institutiones illic memorat, sed, ut sæpius Monachi, +secularia prætermittit. Cogi autem videtur hoc Concilium ad +deliberandum de gravissimo bello, quod in Regem moliebatur _Robertus_ +Comes _Glocestriæ_ in transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe +fama ejus detexerat machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa +rerum jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius nec +haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium patefaciens +dignitatum, multos creavit _novos Comites_, prædiisque, ne _inanis +videretur dignitas_,[238] prout potuit honoravit. + + [Marge: _Albericus Ostiensis + synodum Westmon. vocat._] + + [Note 237: _Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib._ 34.] + + [Note 238: _Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526._] + +Hoc etiam anno Angliam venit[239] _Albericus Ostiensis_ Episcopus, +Legatus Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus literis +_Apostolicis_, primo non admittitur; at susceptus demum, synodum +convocat _Westmonasterii_ 13. die Decembris in Ecclesiæ status +reformationem. Aderant ei 18 _Episcopi_, 30 circiter _Abbates_, & +innumera Cleri & populi multitudo. Interfuit Rex ipse Stephanus cum +Romano alio Legato; & post multarum causarum discussionem, promulgata +sunt ibidem 17 Capitula. E quibus hæc _decerpsimus_, cum ad politiam +Ecclesiæ, tum & regni quodammodo pertinentia. + + [Note 239: Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à + des Fiefs étoient alors peu usitées.] + +5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque Ecclesiastica +beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis per Episcopum +acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, se nihil propter hoc +vel per se, vel per aliquam aliam personam dedisse alicui vel +promisisse. Si autem præsumptum fuerit, irrita hujusmodi donatio erit, & +tam dator quam acceptor ultioni canonicæ subjaceat. + +7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia +Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem sibi in +Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum fuerit, irritum +fore decernimus, cum Psalmista dicentes: _Deus meus pone illos ut rotam, +qui dicunt hæreditate possideamus sanctuarium Dei._ + +8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, Diaconos, +Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis officiis & +beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire præsumat, Apostolica +authoritate prohibemus. + +9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica secularium +negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico nihilominus +removendos esse censemus. + +10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, vel quamlibet +Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, vel nefarias ei manus +intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, anathemate feriatur. +Neque quisquam ei præter Romanum Pontificem, nisi mortis urgente +periculo modum poenitentiæ finalis injungat. Si autem impoenitens +mortuus fuerit, corpus ejus inhumatum remaneat. + +11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter usurpare +præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, eum +excommunicari præcipimus. + +12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia Episcopi +sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, &c. + + [Marge: _Concil. Oxon. + 1139._] + +_Concilium Oxenfordiæ._ + +Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex _Magnates_ Angliae _Oxonium_ +vocat ad _Concilium_: Animadvertit enim Robertum _Glocestrensem_ belli +fomitem, novum in dies conscribere militem, castra capere & munire, & +militarem undique comportare supellectilem; deficere ad eum populum +plurimum, potentissimosque aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes +Imperatricis transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella nova +exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos, inimicis +suis clam adhærere. Ex hoc esse genere _Rogerum_ Episcopum _Saresberiæ_, +qui castellum Saresberiæ egregie firmaverat, castella _Schiresburniæ_ & +_Divisæ_ mire ædificaverat & munierat; aliudque _Malmesberiæ_ +inchoaverat. Alexandrum etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri, +qui castella de _Newwerk_ & _Sleford_ condiderat, & primum illud in +tutamen dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum _Nigello_ Episcopo +Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri[240], maximo apparatu militum, +equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem suspicatus, +suos armat; contenditur inter milites de hospitiis. Famulus quidam Ducis +Britanniæ ab Episcopalibus occiditur, nepos etiam paulo minus. His autem +a Regio milite fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis & +Lincolniensis, Eliensi fuga elapso. + + [Note 240: _Contin. Flor. pag. 521._] + +Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus +violationem, tum quod castella non citra suspicionem in semet ipsum +munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei vadem, & renuentes +Episcopos tradit carceri, & nihilominus habito postmodum Concilio coram +Primoribus Angliæ, statutum est[241]. + + [Note 241: _Continuat. an. 1139. pag. 528._] + +Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, in quibus +secularia solent exerceri negotia, Regis & Baronum suorum juri cedant. + +Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, in salutem +& defensionem ovium suarum latrare non cessent, ne lupus invisibilis, +malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat, & dispergat, omnino +caveant. + +Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi aut minis +occupat. + + [Marge: _Synodus Winton. + 1139._] + +_Synodus Wintoniæ._ + +Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, _Henricus_ Wintoniensis +Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, synodum indicit. Aderat +_Theobaldus_ Archiepisc. _Cantuar._ cæterique omnes Episcopi, quos aut +morbus non detinuit aut periculum belli. Citatur & _Rex_ ipse, qui +Comites misit responsuros, at inprimis Procuratorem suum _Albericum de +Vere_, Causidicum argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ _Oxonii_ +gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem. + +Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, per semestre +nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se evocari necessitate, +tanto interpelli scelere. Episcopos nempe sacros atque unctos Domini +contra jus & fas, contra omnem vim canonum, pietatis & religionis, +nefandis manibus captivatos, & quod ne dictu est, in carcerem turpiter +detrusos a divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari +possessionibus, & sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis +incentoribus ad hoc seductum: Fratrem suum esse & charum utique; +facultatum vero & ipsius corporis subiturum potius se dispendia, quam +Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum pateretur. +Facturum igitur quicquid definiret Synodus. + +Pro Rege multa _Albericus_ in Episcopos injuriarum, versutiæ, tumultus, +seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis insimulans: +_Rogerum_ Saresberiensem captum non ut Episcopum, sed Ministrum Regis; +nec per violentiam erepta castella, sed tradentibus Episcopis, ut de +tumultu quem in Curia concitaverant, immunes essent. Pecuniam +_Saresberiensi_ licite ademptam, quod ex fisci hanc redditibus sub +Henrico Rege collegisset: ipsum Regi tamen e Castellis cessisse ut +commisso absolveretur, horumque non deesse testes. + +_Rogerus Saresberiensis_ asserit, se ministrum Regis Stephani nunquam +fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at in Episcoporum +synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur bonis. Contra spoliatos +ex jure gentium non litigandum, nisi præcedente restitutione. + +Denique si justitiam in hac _Synodo_ non consequatur, eam in majori +curia quæsiturum. + +Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: Concedo +(inquit) ut castella Episcopi haberent, si se jure habere debere per +Canones probare possent: Quod quia non possent, extremæ improbitatis +esse, contra Canones niti velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant: +Certe quia suspectum est tempus, secundum morem aliarum gentium, +Optimates omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis +contradere, qui pro omnium pace debet militare. + +Languescit protinus controversia[242]; sed prædictis addidit Causidicus +_Albericus_: Regi innotescere, agi inter Episcopos de Romano Pontifice +implorando; Regem id ne faciant prohibere, & missis reditum interdicere: +sed interea semet Romam appellare. Turbata his dissolvitur Synodus: +Legatus autem & Archiep. ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt. + + [Note 242: _Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved. + lib. 1._] + +_De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, Anno +Dom. 1139. Regis Steph. 4._ + + [Marge: _De Wrec quod + accidit tempore Regis + Stephani._] + +Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit[243] navem quandam +variis sumptibus refertam, de _Rumenel_ terra Archiepiscopi +Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in _Dengemareis_ membro de +_Wy_, confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est autem +hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum. + + [Note 243: _Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello._] + +Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum & +tempus eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa forent, absque +calumnia in dominum terra illius & in Wrec cederent. + + [Marge: _Lex Henrici I._] + +Sed supra memoratus Rex _Henricus_ hanc abhorrens consuetudinem, tempore +suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus: Si vel unus e +navi confracta vivus evasisset, hæc omnia obtineret. Verum quo novus Rex +cedit, & nova Lex. Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti +pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum +est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines, & +regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec vi obtinerent[244]. + + [Note 244: Spelman avoit rassemblé les témoignages des + différens Historiens pour composer son Traité chronologique des + Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des + Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.] + + [Marge: _Rex quotannis + coronatur._] + +Prisci moris fuit[245], ut Magnates Angliæ ad natale Dom. ad Curiam R. +convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum ad obsequium Regi +præstandum, & de negotiis regni deliberandum. + + [Note 245: _Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139. + pag. 533._] + +Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. eum ad +Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. Unde factum est, +ut Historiographi veteres annum a nativitate Domini ordiantur, & sedulo +notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam. + + [Marge: _Fastum omittit._] + +Anno autem Dom. 1140. R. _Stephani_ 5. deturpato jam bellis atque +cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti tantum sed omitti +cepit. Unde[246] _Huntingtonius_ in hoc anno ait: Ubi autem ad Natale +vel ad Pascha Rex fuerit, dicere non attinet. Jam quippe curiæ solennes +& ornatus regii stemmatis ab antiqua serie descendens prorsus +evanuerant. Coronatus etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut +_Florentii_ continuator refert, atque ita sine dubio in Paschate, +Magnatibus utique congregantibus. + + [Note 246: _Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139. + Hoved. an. 1140._] + + [Marge: _Nequitia + Monetariorum._] + +Anno 1140. cum e falsariorum nequitia[247] tanta esset monetæ +difficultas, ut omnia chara essent, & ex decem vel eo amplius solidis +vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi esset thesaurus totus; +ferebatur Rex denariorum pondus, quod fuerat tempore Regis _Henrici_, +alleviari jussisse. + + [Note 247: _Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185._] + + [Marge: _Rex obsidetur & + capitur._] + + [Marge: _Matilde eum + dimittere non vult._] + +An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. _Stephanus_ Rex in +obsidione _Lincolniæ_ capitur[248], & _Matildi_ Imperatrici cum urbe +_Wintoniæ_ & corona regni Angliæ traditur. Suscepta igitur a plerisque +homagia passim capit, _Londinum_ que magno fastu ingrediens, ANGLORUM +DOMINA salutatur. Assidet autem _Westmonasterii_, de arduis regni +dispositura: Ubi supplex ejus obtestatur gratiam Anglorum Regina pro +Domino & marito suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus +(dictu lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit. + + [Note 248: _Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140._] + + [Marge: _Intercessores pro + R. Stephano._] + +Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, cum obsidibus +plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non regno eum, sed +libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat, vel in transmarinis +peregre vivat. Sed nec hos exaudit. + +Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus foverat) +_Wintoniensis_ Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui fuerat Regis +_Stephani_, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio largiretur. Nec +hunc exaudit. + +Obtestantur eam demum cives _Londonienses_, qui benevole eam exceperant, +ut abrogatis patris sui Henrici Regis _duris atque asperis legibus, +optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret_[249]. Nec hos +exaudit.[250] + + [Note 249: Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit, + de faire exécuter les Loix du Conquérant.] + + [Note 250: Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer + une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri + Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve, + d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies + sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de + ce temps-la étoient des dignités glébées, & non pas de simples + titres.] + + [Marge: _Matildes fugit + Comes Glocestriæ capitur._] + Consurgente igitur in eam + civitate, fugam turpiter + arripit, in prædam derelicta + supellectile. Paulo autem + postea _Robertus_ Comes + _Glocestriæ_, Imperatricis + frater, & spes unica, sic + jam versa belli alea, captus + est, & sub æqua permutatione + Rex & Comes liberantur. + + [Marge: _Concil. Lond. A. + 1142._] + +Præsente _Rege_ post ejus liberationem, An. 1142. in media +quadragesima[251], Episcopus _Wintoniensis_, Romanus Legatus, _Concilium +Londini_ agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo propterea quod +nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, vel ejus ordinatis, +sed æque Clerici & Laici capiebantur, redimebantur, & in vinculis +detinebantur[252]: Sancitum est ibi & generaliter constitutum, Rege +consentiente. + + [Note 251: _Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8. + Hoved. an. 1143._] + + [Note 252: _Neubrig. lib. 1. cap. 10._] + +Ne aliquis[253] qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, vel in Clericum +aut virum religiosum manus injecerit violentas, ab alio quam ipso Romano +Pontifice non absolveretur. + + [Note 253: _Mat. Par. Neubrig._] + +Sancitum est[254] etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, talem +pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio si extitissent. + + [Note 254: _Mat. Par._] + +Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum venirent, candelis +accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum conquievit. Verba +Parisii. + +Refert autem _Gervasius_ Dorobernensis, hoc _Concilium_ edicto regio +convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & Laicos interpellasse, ut +ei militantes foeminea se eximerent dominatione: Episcopos vero & +Ecclesiasticos suppetias ferrent suis opibus. Quo impetrato, Regem +vicissim concessisse. + +Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque causa +sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, nec nisi a +Romano Pontifice absolvendus foret. + +Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant; +captivosque pretio exponebant redimendos. + + [Marge: _Synod. Winton. Rege + captivo existente._] + +Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis celebratur, +Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, Synodus Theobaldi +Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium Episcoporum Angliæ, multorumque +Abbatum; præsidente in eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti +apparatu exorditur. + +Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, mox Abbates, +dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum acta sunt, postridie palam sic +enuntiat. + +Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad _Matildem_ Imperatricem jure, +hæreditate, decreto & concessione patris sui _Henrici_ I. voto & +sacramento omnium utriusque ditionis Procerum attinere. Nectante ea +moras in Normannia, dum paci patriæ necessario consulendum fuit, +Stephanum in Regem suscipi; cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum +stipulantem. Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a _Concilio_ +nupero resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque +dari ludibrio & captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri +potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse +ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate, filiam dicti +Regis incomparabilis _Henrici_ I. in Angliæ (inquit) Normanniæque +dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum promittimus. + + [Marge: _Legatusdissolvit + Concilium._] + +Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti ut +assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis _Londoniensis_: At +hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) Cives, hoc Barones adjuncti +civibus obtestantur. Porrigitur in eundem tenorem libellus supplex a +_Regina_ missus. At _Legatus_ comiter præteriens desiderata, feria 5. +multis prius excommunicatis qui regiarum erant partium, _Concilium_ +solvit. + + [Marge: _Discordiæ in Anglia + sub Matilde._] + +Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, his +_Stephano_ Regi, illis _Imperatrici_ adhærentibus; neuter Principum aut +imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, exercere valuit. +Uterque autem blandiri suis, & ne deficerent, omni mulcere artificio +cogebantur. Evenit interea, prout scriptum est in sacra pagina: _In +diebus illis non erat Rex in Israel, sed unusquisque quod sibi certum +videbatur faciebat._ Silent Leges, & jus sceleri datum est. Digladiantur +inter se Proceres, & Provincialium motus inde effervescunt. Castella +quippe (inquit Neubrigensis) per singulas provincias studio partium +surrexerant, erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius +tyranni, quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii +numismatis, & _potestatem subditis, regio more, dicendi juris_[255]. +Plura hujusmodi. + + [Note 255: On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à + la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne + reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre + la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans les + affaires civiles la procédure établie par le droit civil & + canonique.] + + [Marge: _Henricus filius + Matildis fit Dux Norman._] + +Anno 1149. _Henricus_[256] filius _Gaufridi_ Comitis _Andegaviæ_ & +Matildis Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux Normanniæ factus +est, Ducatum ei cedente patre suo; quo & anno proximo moriente, _Comes_ +itemque _Andegaviæ_ salutatur. Nec multo post (An scil. 1151.) +_Alianorem_ hæredem _Pictaviæ_ (habito inter eam & Regem _Franciæ_, +consanguinitatis causa, divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic +ei titulus Dux Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ. + + [Note 256: _Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151._] + + [Marge: _Henr. Dux Norman. + Angliam invadit._] + +Eodem anno 1149. _Henricus_[257] Dux Normanniæ potentissimum inde +exercitum in _Angliam_ traducit, gestisque plurimis felicissime, fecit +monetam novam, quam vocabant Ducis; & non tantum ipse, sed omnes +potentes, tam Episcopi, tam Comites, quam Barones, suam faciebant +_monetam_: sed ex quo Dux ille venit, plurimorum monetam cassavit. + + [Note 257: _Hoved. ib. pag. 490._] + +Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem +_Eustachio_ filio Regis _Stephani_[258]. + + [Note 258: _Mat. Par. ib._] + + [Marge: _Concil. Lond._] + +_Concilium generale Londini._ + +Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) _Theobaldus_ Cantuariæ +Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium generale apud +Londoniam in media quadragesima, ubi Rex Stephanus & filius suus +Eustachius, & _Angliæ Proceres_ interfuerunt, totumque illud Concilium +novis appellationibus infrendunt. In Anglia namque appellationes in usu +non erant, donec eas _Henricus Wintoniensis_ (Episcopus) dum Legatus +esset, malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad Romani +Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc _Huntingtonius_ illius sæculi +Author. + +Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub _Stephano_ Rege +Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. Videntur quippe cum +appellationibus huc transmigrasse, quarum prima quod sciam mentio in +Concilio Wintoniensi Ann. 1139[259]. + + [Note 259: _Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45._] + + [Marge: _Rex Eustachium + filium coronari vult._] + +Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) _Stephanus_[260] +convocatis Episcopis, filium suum _Eustachium_ in Regem voluit coronari. +_Theobaldus_ autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique Episcopi, Papæ +literis ad _Theobaldum_ datis prohibiti (quod Stephanus contra +jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes igitur Rex & +filius, concludi jubent Episcopos in domo quadam donec peragerent +postulata. Sed cum nec hoc modo ad votum traherentur quamvis de +capitibus suis dubitantes; solutis ipsis possessiones suas Rex ad fiscum +rapit; & resipiscens brevi restituit eas. + + [Note 260: _Hunting. lib. 8. pag. 395._] + + [Marge: _Eustachius subito + moritur._] + +Sequenti autem anno dum _Eustiachius_ prædatum iret _S. Edmundi_ +Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut quidam aiunt) +præreptus est. Cumque nulla jam superesset _Stephano_ proles successura +mascula, de pace inter Principes felicius tractatum est, prout sequitur. + + [Marge: _Pacis Capitula + inter Stephan. R. & Henr. + Ducem Norm._] + +_Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum Ducem +Normanniæ Wallingfordiæ pacta._ + +Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente[261] & diligentia +Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum regni intercedente, +Rex Anglorum Stephanus, & Dux Normannorum Henricus, apud +_Wallingford_[262] in talem Concordiam convenerunt. + + [Note 261: _Mat. Par. ib. pag. 82._] + + [Note 262: _Al. Winton._] + +Rex Stephanus omni hærede viduatus[263] præter solummodo Ducem +_Henricum_, recognovit in Conventu Episcoporum, & aliorum regni +optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus in regnum Angliæ habebat. + + [Note 263: _Neubr. lib. 1. c. 30._] + +Et Dux benigne concessit, ut Rex _Stephanus_ tota vita sua, si vellet, +regnum pacifice possideret. + +Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc præsentes, +cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux post mortem Regis, si +illum superviveret, regnum sine contradictione aliqua obtineret[264]. + + [Note 264: _Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit._] + +In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur Regem. + +Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet. + +Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos possessores, +quorum fuerant Regis _Henrici_ tempore, revertentur. + +Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa sunt +diruentur: Horum numerus (ut refert _Parisius_) ad undecies cen. & +quindecim excrevit. + +Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; replebit +pascua armentis; decorabit ovibus Montana. + +Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus +indebitis non gravabitur. + +Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio +persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina +sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu poenarum +afficient nocentes; fures & prædones terrebuntur in furca & sententia +capitali. + +Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas in +ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria redibunt; +_clientes ab excubiis fatigati_,[265] in communi lætitia respirabunt. + + [Note 265: On rétablit le droit féodal, mais on en réprime + les abus.] + +Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta. + +Negotiatores Commercium ditabit celerius. + +Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento percussa. + +Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim annis jam +sævierat. + +Adoptavit etiam Ducem[266] Stephanus tam in filium quam in successorem +regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub ipso, omniaque regni +negotia per eum terminabantur, &c. + + [Note 266: _Hoved. an. 1153._] + + [Marge: _Stephanus alias + Conventiones facit._] + +Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter _Londinum_ Rex sub +natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, prout +sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac Concordia e MS. Cod. de +LL. Sax. Regum in Latina lingua; quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ +etiam hic habetur in paginis sequentibus. + + [Marge: _Concil. Westm' de + Stufis._] + +_Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses +vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162._ + +In hoc Concilio (quod _Stowus_[267] Parlamentum nuncupat) ordinatum est +(inquit) a _Communibus_, & confirmatum a Rege & Baronibus ut diversæ +consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis ad _Stufas_ in ripa +_Thamesis_ juxta _Southwark_ spectantes, exinde ut prius ab antiquo +custodirentur. Capitula aliquot earum in hunc modum ponit. + + [Note 267: _Survey London. pag. 407._] + +Ut Custos _Stufæ_, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad placitum +ire & redire libere quandocunque voluerit, non impediat. + +Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed ubi ipsa +voluerit, victum habeat. + +Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana non +accipiat. + +Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus. + +Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in domo: +Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio. + +Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, impediatur. + +Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode Stufæ +recipiatur. + +_Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum +cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem concubuerit[268]._ + + [Note 268: On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume + eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au + quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à + Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de + l'Archevêché de Rouen, fº. 46.] + +Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur. + +Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim +scrutentur singulas Stufas. + +Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet incendii +morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, pisces, ligna, carbones, +aut aliqua alia victualia. + +Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non existimo. +Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) officium non tunc +in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores cameras. Antiqua tamen sunt +& antique aucta aliis constitutionibus, quæ in singulari veteri MS. +penes me visuntur. + + [Marge: _Charta Regis de + Pacis convent. inter ipsum & + Henr. Duc. Norman._] + +_Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter ipsum & +Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. 18[269]._ + + [Note 269: _Rub. lib. Scac. fº. 104 prima._] + +_Stephanus_ Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, +Justic. Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis Angliæ salutem. + +Sciatis quod _Ego_ Rex Angliæ _Stephanus_ Henricum Ducem Normanniæ post +me successorem _Angliæ_ regni & hæredem meum jure hæreditario constitui, +& ei & hæredibus suis regnum Angliæ donavi & confirmavi. + +Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem sibi a me +factam, homagium mihi & sacramenti securitatem fecit, scil. quod fidelis +mihi erit, & vitam & honorem meum pro posse suo custodiet per +conventiones inter nos prolocutas quæ in hac charta continentur. Ego +etiam eandem securitatem Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus +pro posse meo custodiam, & sicut filium meum & hæredem in omnibus in +quibus potero manutenebo & custodiam contra omnes quos potero. +Willielmus autem filius meus ligium homagium & securitatem Duci Norm. +fecit & Dux concessit ei ad tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui +antequam regnum adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive +in aliis locis; & quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia, +sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de omnibus terris & +villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico suo nunc habet & +nominatim de illis quæ pertinent ad honorem Com. de Warenn. Willelmum +filium meum & homines illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti & +nominatim de Castello de _Bolencumber_ & _Mortui maris_: Ita scil. quod +Regnum de _Warenn._ castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet si +voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de ligeis +hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter per salvos obsides +& salvam custodiam. Alia vero Castra quæ pertinent ad Comitatum de +_Warenn. Moretoniæ_ Dux ei reddet ad voluntatem meam cum poterit per +salvam custodiam & per salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur +filio meo quieti quando Dux habebit Regnum Angliæ. + +Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse Dux ei +concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis terræ; ita +quod redditus de Norwico infra illas septingentas libratas computentur, +& totum Comitatum de Norwic. propter illas quæ pertinent ad Ecclesias & +Episcopos & Abbates & Comites, & propter tertium denarium nominatim unde +Hugo Bigotus Comes est: Salva & reservata in omnibus regali justitia. + +Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei Dux & concessit +quicquid Richardus de Aquila habebat de honore de _Peneneselli_ & præter +hæc castrum & villam _Peneneselli_ & servitium Faramosi propter villam & +castrum _Dover_, & quod ad Honorem _Dovere_ pertinet Ecclesiam de +_Feveresham_ cum pertinentiis Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a +me data vel reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit. + +Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt pro honore quem +Domino suo feci, homagium & Sacramentum mihi fecerunt, salvis +conventionibus inter me & Ducem factis. Cæteri vero qui antea mihi +homagium fecerant, fidelitatem mihi fecerunt sicut Domino. + +Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium homagium +Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu vixero & regnum tenuero +simili Lege, quod si a præmissis recederem omnino a servitio meo +cessarent quousque errata corrigerent. + +Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico meo habeo, ex +præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, salva fidelitate mea +quamdiu vixero & regnum tenuero. + +Illi autem qui castrum de _Wallingeford_ custodiunt, homagium mihi +fecerunt & dederunt mihi obsides de fidelitate servanda. + +Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem Duci de +consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente per hoc dampnum & +impedimentum regni incurrat. + +Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ +_Ricardo_ de _Lucieo_ ad custodiendum tradita sunt. _Ricardus_ autem de +_Lucy_ juravit & in manum Archiepiscopi & custodiam filium suum obsidem +dedit quod post meum Decessum prædicta castra Duci reddat. + +Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de _Busseio_ motam de +_Oxenford_ & _Jordanus_ de _Busseio_ firmitatem _Lincolniæ_ custodient & +ligei homines Duci sunt, & juraverunt & inde obsides dederunt in manum +Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci munitiones sine impedimento +redderent. + +Episcopus _Winton._ in manum Archiepiscopi Cantuar. coram ipsis +affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. & munitiones +_Hamtoniæ_, Duci redderet. + +Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa fuerit +moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio sanctæ +Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet. Si vero +aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt contumax vel rebellis +fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent: communi consilio Ego +& Dux nos inde continebimus donec ad voluntatem utriusque cogatur +satisfacere. + +Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto meo +fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui in regno Angliæ +deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient. + +Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, quod si +quis nostrum a prædictis conventionibus recederet; tam diu eum +Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata corrigat, & ad +prædictam pactionem pactione redeat. + +Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes quos applicare +poterit, hæc assecurabunt. + +In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem in toto regno +Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem justitiam exercebo. +Testibus hiis _Theobalao Cantuar_. Archiepiscopo, Henrico _Winton_, +Roberto _Exon_. Roberto _Bathon_. Jocelino _Sare_. Roberto _Lincoln_. +Flavio _Cicestrens_. Willelmo _Norwic_. Richardo _London_. Nigello +_Heliensi_, Gilberto _Hereford_. Walt. _Cestrensi_, Walt. _Roffensi_, +Galfrido _de S. Assaf_. Episcopis: Roberto Priore de _Beremundeseie_, +Otone milite templi, Willelmo Comite _Cicestrensi_, Roberto Com. +_Legecester_, Willelmo Com. _Gloucestr_. Regium Com. _Cornwall_, +Baldwino Com. _Devon_, Rogero Com. _Hereford_, Patricio Com. _Sare_, +Willelmo _de Albeni_, _Alberico_ Comite, _Rogero_ Comite _de Clara_, +Richardo Comite de _Pembroc_, Richardo de _Lucy_, Willelmo _Martel_, +Richardo de _Humez_, Reginaldo de _Warenn_. Mansero _Biset_, Johanne de +_Norwic_, Richardo de _Canvilla_, Henr. apud Westm. Anno ab +incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº. + +Sequitur longa _Conventio_[270] facta & scripta apud Dover 14. Cal. Apr. +inter Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem suum & _Theodoricum_ +Comitem _Flandriæ_ & Comitem Philippum filium & hæredem suum, de +auxiliis, &c. + + [Note 270: _Rub. Lib. fol. 164. b._] + +_Charta_ recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani facere +debent Henrico Regi Angl. + +_Charta_ Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum fecit cum +Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & de homagio suo facto +de ter. Scotiæ, & super multis aliis. + + [Marge: _Convent. Oxon. + 1154._] + +_Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19._ + +Ad Octavas sequentis Epiphaniæ[271], Oxonium conciliantur Magnates +Angliæ: jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem faciunt; salvis Regi +dum viveret fide & honore debitis. + + [Note 271: _Hunting. pag. 348._] + +Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. Queritur +illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, Rege concedente vel +connivente, prætermissa esse contra pactionem; sed remedium non adeptus +ægre tulit. Postea tamen Rex Stephanus obsedit multa & prostravit, +novissimeque omnium sub æstate castellum de Drake juxta Eboracum. + + [Marge: _Concil. Lond. + 1154._] + +_Concilium Londini._ + + [Marge: _Venen. perit._] + +Reversus inde circa[272] festum B. Archangeli Michaelis, cum Episcopis & +Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, tum pro regni negotiis, +tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ Eboracensis, cui hic +Archiepiscopus _Rogerius_ datur[273], qui non multo post a Monachis suis +injecto sacro calici veneno, dum reliquias ebibit, extinctus est. + + [Note 272: _Neubr. lib. 32._] + + [Note 273: _Hov. ib. pag. 490._] + +Rex Cantuariam hinc profectus _moritur_ 25. Octobris, An. 1154. regni +sui 19. + +Charta Regis Ricardi[274], per quam adquietavit Regi Scotiæ homagium +suum & castra expressa contra priores Conventiones. + + [Note 274: _Rub. Lib. fol. 166._] + +_Stephanus_ Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, edicto +prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater _Roger Bacon._ & Jo. de +_Salisbury_, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius in Not. ad Fortesc. p. +43, 44, 45. + + +------------------------------------------------------------------------- + +HENRICUS. II. + +_Anno Domini 1154._ + + [Marge: _Henricus II. regnum + iniit._] + +_Henricus_ filius _Matildis_ Imperatricis, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, +Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum iniit 25. die Octob. An. 1154. & +coronatus fuit Westmonasterii die Dominica 17. Decemb. sequenti. + + [Marge: _Ditionis ejus + limites._] + +Regnum Angliæ celebre fecit[275], adjectis Scotia, Hibernia, insulis +Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, & aliis in Francia +territoriis. + + [Note 275: _Stow._] + + [Marge: _Professio ejus in + coronatione._] + +Inter coronationis solennia[276], professionem de servanda Ecclesiæ Dei +libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte Principe jurari +solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius se astringeret, Deo +obtulit. + + [Note 276: _Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem. + Hov. pag. 497._] + +Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua omnia ab +Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit & confirmat. + + [Marge: _Charta Libertatum + Angliæ._] + +_Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II._ + +_Henricus_ Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes +Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis & Anglicis, salutem. + + [Marge: _Concedit omnes + consuetudines quas Henricus + I. concessit._] + +Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi emendatione +totius regni mei, concessisse & reddidisse, & præsenti Charta mea +confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, & omnibus Comitibus & Baronibus, & +omnibus hominibus meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus +eis dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, quas +ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, pro me & hæredibus +meis. + + [Marge: _Malas delet._] + + [Marge: _Præcipit ut + Ecclesia & omnes homines + sui, eas teneant quiete._] + +Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & omnes Comites & +Barones, & omnes mei homines, omnes illas consuetudines, & donationes, & +libertates, & liberas consuetudines, habeant & teneant libere & quiete, +bene & in pace & integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis, +adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus avus +meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. T. Richardo de +_Luci_. + + [Marge: _Charta Libertatum + Lond. concessarum._] + +_Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum._ + +_Henricus_, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus +suis, Francis & Anglis, salutem. + +Sciatis, me confirmasse civibus meis _London._ quod nullus eorum +placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter placita de +tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & Ministris meis. + +Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: & quod +nullus faciet bellum: & quod de placitis ad coronam se possunt +disrationare secundum antiquam consuetudinem civitatis: & quod infra +muros nemo capiat hospitium per vim, vel per liberationem Mareschalli. + +Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives _Londoniarum_ sint quieti de +thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum maris: & quod nullus +de materia pecuniæ judicetur, nisi secundum legem civitatis, quam +habuerunt tempore Henrici avi mei: & quod in civitate in nullo placito +sit Miskenninga: & quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: & +quod terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste habeant, +quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, quæ infra urbem sunt, +rectum eis teneatur secundum legem civitatis, & de omnibus debitis suis +quæ accommodata fuerint apud London. & de vadimoniis ibidem factis, +placita apud London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel +consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit, +Vicecomes London. namium inde apud London. capiat. + +Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque eas habuerunt +tempore Regis Henrici, avi mei. + +Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod sint quieti +de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & de Scotale; ita quod +Vicecomes meus London. vel aliquis alius Ballivus Scotale non faciat. + +Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates quas +habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei. + +Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum hæc prædicta +omnia hæreditarie habeant & teneant de me & hæredibus meis. Hiis +testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo London. + + [Marge: _Alienigenas + expellit._] + +Anno 1155. Rex sub Natali Domini[277], consultis Baronibus, edicto +cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes Flandrenses, & +alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, constituto eis fatali +die, ab Anglia discederent. + + [Note 277: _Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte, + &c._] + + [Marge: _Alienata per + Stephanum Regem resumit._] + +Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum patrimonium, +id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano Rege alienata erant, revocat +& resumit. + + [Marge: _Pseudo-Comites + deponit._] + +Comites a Rege Stephano creatos[278] sine comitatibus, quos authores +illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; prædiaque eis +a Stephano collata, ad dignitatum suarum supportationem, fisco refert. + + [Note 278: _Rob. de Monte. Mat. Par._] + + [Marge: _Castra illegitima + diruit._] + +Castella adulterina & illegitima[279], quæ tempore Regis Stephani +constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ non eversa, +tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni beneficium reservatis. + + [Note 279: _Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an. + 1156. Mat. Par._] + + [Marge: _W. Peverell ob + veneficium plectitur._] + +Guilielmum _Peverell_ castelli _Nottingham_ & maximarum possessionum +Baronem exhæredavit[280], causa veneficii Comiti Cestriæ atque aliis +propinati. + + [Note 280: _Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West._] + + [Marge: _Et Episcopus Wint. + pro transfretatione sine + licentia._] + +Tria castella Henrici _Wintoniensis_ Episcopi[281], quod sine licentia +sua mare transiit; ad terram complanavit. + +Per idem tempus Rex _Henricus_[282] solennes nuncios Romam mittens, +Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam insulam subjugare, +& ad fidem Christi revocare; cui Papa hoc concessit Privilegium. + + [Note 281: _Mat. Par._] + + [Note 282: _Mat. Par. Mat. West._] + + [Marge: _Bulla Adrian. Papæ + pro concessione Hiberniæ._] + +_Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi Angliæ +conceditur[283]._ + + [Note 283: _Mat. Par. pag. 91._] + +_Adrianus_ Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio +illustri Anglorum _Regi_, salutem & Apostolicam benedictionem. + +Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando in +terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, tua +Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, & ad +declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ fidei veritatem, & +vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, sicut Catholicus +Princeps intendis, & ad id convenientius exequendum, consilium Sedis +Apostolicæ exigis & favorem. In quo facto quanto altiori consilio & +majori discretione procedis, tanto in eo feliciorem progressum, te, +parante Domino, confidimus habiturum. + +Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ +insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & vitiorum inde +plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis domibus annuam unius +denarii B. Petro velle solvere pensionem; ita & jura Ecclesiarum illius +terræ illibata & integra conservare. + +Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo prosequentes, +& petitioni tuæ benignum impendentes assensum, gratum & acceptum +habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ terminis, vitiorum restringendo +discursu, pro corrigendis moribus & virtutibus inserendis, pro +Christianæ religionis augmento, insulam illam ingrediaris, & quæ ad +honorem Dei & illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius +terræ populus te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum +illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis domibus +annua unius denarii pensione. + +Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & quæ +documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri & +sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas recognoscit) non +est dubium pertinere. Si ergo quod animo concepisti effectu duxeris +prosequente complendum, stude gentem illam bonis moribus informare, & +agas tam per te quam per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos +esse perspexeris, ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei, +Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent animarum, +taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, mercedis cumulum consequi +merearis, & in terris gloriosum nomen valeas in seculis obtinere. + + [Marge: _Concil. Wallingf._] + +An. 1156. _Concilium_ habetur _Wallingfordiæ_, in quo, die Dominica post +octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni fidelitatem jurant, +primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo primogenito, ipsoque +discedente Henrico fratri suo, nondum 6. hebdomadarum infantulo. + + [Marge: _Nova moneta._] + +Novam facit monetam[284], quæ (abdicata jam Procerum illa) sola recepta +erat, & accepta in regno. + + [Marge: _Leges Hen. I. + excitat._] + +Stabilita in regno pace[285], publicæ disciplinæ in primis habuit +sollicitudinem. Leges _Henrici_ Regis avi sui, quæ sub Stephano passæ +sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum regnum +inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros. + + [Note 284: _Hoved._] + + [Note 285: _Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved._] + + [Marge: _Concil. Winton._] + +Ad festum S. Michaelis Archang. _Concilium Wintoniam_ vocat[286], in quo +agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando fratri Regis Guilielmo. +Sed quia matri ejus Imperatrici non placuit, intermissa est ad tempus +expeditio. + + [Note 286: _Rob. de Monte._] + + [Marge: _Resumit Carliol. + civitatem._] + +Eripit _Malcolmo_, Regi Scotorum[287], civitatem _Carliol._ quam +_Stephanus_ anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi dederat; novum +Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, & totum Comitatum _Laudonensem_ +adjacentem; omnia nempe quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra +Stephanum, Davidem etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur, +concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, Davidis +filio, Stephanus prius largitus erat. + + [Note 287: _Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap. + 4._] + + [Marge: _Resumit Pennenesel + & Norwic. civitatem._] + +Resumpsit, etiam[288] a Guilielmo, _Notho_ Regis Stephani, Comite +_Moretonii_ & _Warennæ_, castrum Pennenesel, castrum & civitatem +_Norwicum_, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones in Anglia & +Normannia, quas ex dono Regis Stephani possidebat. Libentius tamen ut +hæc redderet, dedit ei quicquid pater ejus Rex Stephanus habuit, die, +qua Rex Henricus mortuus fuit & vivus. + + [Note 288: _Mat. Par. Mat. West. N. Trivet._] + + [Marge: _H. Bigod castella + Regi resignat._] + +Eo tempore _Hugo Bigod_ castella sua Regi resignavit; quod & multi alii +qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt coacti. + + [Marge: _Malcolmus R. + hominium præstat Regi + Henr._] + +Eodem anno _Malcolmus_ Rex Scottorum[289] venit ad Regem apud _Cestre_, +& homo suus devenit, eo modo quo avus suus fuerat homo veteris Regis +_Henrici_, salvis omnibus dignitatibus suis. _Hoved._ + + [Note 289: _Hoved. ann. 1157._] + + [Marge: _Expeditio contra + Wallos._] + +Ad expeditionem contra _Wallos_[290] duo quique milites per totam +Angliam inveniunt tertium. + +Cum vero inter loca aspera & nemorosa[291], pars istius exercitus +anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem, +Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus cæteris, fugit una +_Henricus Essexiensis_ jure hæreditario Regis signifer; abjectoque +vexillo regio, occurrentibus pariter Regem extinctum prædicat. Rex autem +salvus fuit: At super hoc, _Henricus_ a _Roberto Montefort_ de +proditione appellatur, & judicio Regis ad duellum cogitur, in quo a +_Roberto_ victus est. Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in +monasterium _Radingæ_; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit. + + [Note 290: _Mat. Par._] + + [Note 291: _Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh._] + + [Marge: _Rex iterum + coronatus est Lincolniæ._] + +Rex _Lincolniæ_, juxta priscum morem[292], die Dominico natalis iterum +coronatus est Lincolniæ[293], non intra moenia propter vetustam +superstitionem, quam contempsit _Stephanus_; at in Wikeforde juxta, post +divinorum celebrationem, coronam super altare posuit, nec hanc postea +unquam induit; ut habet Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa +fastus regii ceremonia. Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram +conjugem suam in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse +coronari; oblatisque jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam +postea se coronandos. + + [Note 292: _Neubr. lib. 2. cap. 9._] + + [Note 293: _Mat. Par. ait Wigorniæ._] + + [Marge: _Nova moneta._] + +A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit Parisius;) at +forte eadem est de qua _Hovedenus_ supra in An. 1156. + + [Marge: _Scutagium._] + +A. D. 1159. Rex sub _Scutagii_ nomine ab Anglis dicitur[294] hoc anno +percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim pecuniæ ex aliis suis +ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui de jure hæreditario uxoris suæ +fuit, comparandum. Hoc igitur illud esse censeo, quod a quibusdam +appellatur _Scutagium Tholosanum_, licet mihi non videtur fuisse +Scutagium, sed Tallagii genus aliquod a subditis concessum. Scutagium +enim non præcedit bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum: +nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; & hoc +infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio Normannico, +Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum censeo non in Anglia +levatum, sed in Normannia & Aquitania: vel si in Anglia, de his tantum +qui terras eidem obnoxias, sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa +Anglia (nam in donatione sic conveniretur) tenuere. + + [Note 294: _Gervasius, Stow._] + + [Marge: _Nuptiæ Henr. + septennis cum Margareta + trienni._] + +A. D. 1160. 4. _Novembr._ _Nonis_ Burgi celebratum est matrimonium inter +_Henricum_ filium Regis Angliæ septennem, & _Margaretam_ filiam Regis +Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; sed eisdem paulo antea +desponsatis. + + [Marge: _Papa Alexander in + Anglia recipitur._] + +A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ (ut etiam +Franciæ) _Alexandrum_ recipit pro catholico[295]. + + [Note 295: _Hoved._] + +Hæretici quidam, in synodo _Oxoniensi_ dampnati[296], cauterio fronte +inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis aut hospitium +aut alimonium eis præbere. + + [Note 296: _Mat. Par. in hoc ann. pag. 36._] + + [Marge: _Concil. Clarendon. + de consuetud. regni._] + +_Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas avitas +vocabant) sunt recognitæ[297]._ + + [Note 297: _Neubr. lib. 2. c. 13._] + +A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud _Clarendoniam_, 8. Cal. +Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius Regis, præsentibus +etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Comitibus, +Baronibus & Proceribus regni; facta est recognitio, sive recordatio +cujusdam partis consuetudinum & libertatum antecessorum suorum, Regis +viz. Henrici avi sui, & aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab +omnibus teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter +Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum vero +consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis subsequentibus +continetur. + +1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia emerserit +inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in curia +Dom. Regis terminetur. + +2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum dari, absque +concessione ipsius. + +3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario Regis, veniant +in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiæ Regis, +quod ibi sit respondendum; ita quod Regis Justiciarius mittet in curiam +sanctæ Ecclesiæ, ad videndum quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus +convictus vel confessus fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri. + + [Marge: _Nemo regno exeat + sine licentia._] + +4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire regnum +absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi placuerit, securum +eum facient, quod nec in eundo, nec in redeundo, nec in moram faciendo, +perquirent malum sive damnum Domino Regi vel regno. + +5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, nec præstare +juramentum; sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ, ubi +absolvuntur. + +6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores & +testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus +suum, nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui +culpantur, quod non velit vel non audeat aliquis accusare, eos Vicecomes +requisitus ab Episcopo, faciat jurare duodecim legales de vicineto sive +de villa, coram Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam +manifestabunt. + +7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum terræ sub +interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in regno fuerit, +conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra regimen, ut rectum +de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat ad Regis curiam, ibi terminetur, +& de eo quod spectat ad curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut +ibidem terminetur. + +8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit procedi ad +Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si Archiepiscopus defuerit +in justitia exhibenda, ad Dominum Regem perveniendum est postremo, ut +præcepto ipsius in curia Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod +non debeat ultra procedi absque assensu Dom. Regis. + +9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e converso, de +ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam trahere, vel Laicus ad +laicum feudum; per recognitionem duodecim legalium hominum, juxta +capitalis Justitiarii Regis considerationem terminabitur, utrum +tenementum sit pertinens ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram +Justitiario Regis. Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, +placitum erit in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi +ambo tenementum de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de feudo illo +eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod +propter factam recognitionem saisinam non amittat, qui prius fuerit +saisitus de Civitate, vel Castello, vel Burgo, vel Dominico Manerio +Regis. + +10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus fuerit, +unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum noluerit satisfacere, +bene licet eis sub interdicto ponere eum, sed non licet excommunicare, +priusquam capitalis Minister Regis villæ illius conveniatur, ut +justitiet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde +defecerit, erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcop. ips. +accusatum Ecclesiastica justitia coercere. + +11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui de rege +tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & +inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, & sequantur & faciant +omnes consuetudines regias, & sicut cæteri Barones debent interesse +judiciis curiæ Regis, cum Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem +membrorum, vel ad mortem. + +12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel Abbatia, vel +Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu ipsius, & inde percipiet +omnes reditus & exitus sicut dominicos reditus suos. Et cum ventum +fuerit ad consulendum Ecclesiam, debet Dominus Rex mandare potiores +personas Ecclesiæ, & in capella ipsius Regis debet fieri electio, +assensu ipsius Regis, & consilio personarum regni quas ad hæc faciendum +advocaverit, & ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi, sicut +ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & de honore terreno, salvo +ordine suo, priusquam consecretur. + +13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, vel +Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam exhibere, Dominus Rex +debet eos justitiare. Et si forte aliquis disfortiet Domino Regi +rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi & Archidiaconi debent eum +justitiare, ut Regi satisfaciat. + +14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat Ecclesia, +vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius Regis sunt, sive +in Ecclesiis sive extra fuerint inventa. + +15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque +interpositione fidei, sint in justitia Regis. + +16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, de cujus +terra nati dignoscuntur[298]. + + [Note 298: On voit toujours les Coutumes féodales + subsister.] + +Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & libertatibus +(iniquis, inquit _Parisius_, & dignitatibus Deo detestabilibus) +Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, cum Comitibus, & +Baronibus, & Proceribus cunctis, juraverunt, & firmiter in verbo +veritatis promiserunt, viva voce tenendas & observandas Domino Regi, & +hæredibus suis, bona fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed +resiluit statim Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens +poenitentiam, & nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. Vide +ibid. Epist. Papæ. + + [Marge: _Clericos criminosos + degradandos ante punit._] + +Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio Episcopi +invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, & post +curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus in contrarium sentiebat, +ut quos exauctorarent Episcopi, a manu laicali postmodum non punirentur, +quia bis in idipsum punire viderentur. + + [Marge: _Casus Phil. de + Broc._] + +Huic controversiæ occasionem præstitit _Philippus de Broc_, Canonicus +Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, in Regis +Justitiarium verbum protulit contumeliosum: quod cum negare coram +Archiepiscopo non posset, Præbendæ suæ beneficio mulctatus est, & per +biennium a regno pullus[299]. + + [Note 299: _Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant + in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd. + pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand. + III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit + authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an. + 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo + confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam._] + + [Marge: _Aliud Exemplar + Concilii Clarendon._] + +_Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. Thomæ +Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, An. 1495. +desumptum._ + +Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam quando & +coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum[300]. + + [Note 300: _Quadrilog. lib. 5. in exordio._] + +Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto, +Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum Henrici +secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis facta recordatio & +recognitio cujusdam partis consuetudinum & libertatum, & dignitatum +antecessorum suorum videlicet Regis Henrici avi sui, & aliorum quæ +observari & teneri debent in regno. Et propter dissensiones & discordias +quæ emerserant inter Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de +consuetudinibus & dignitatibus. Facta est ista recognitio coram +Archiepiscopis & Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & Proceribus +regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos & +Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores & _Antiquiores_ regni, Thomas +Cantuariensis Archiepiscopus, & Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, & +Gilbertus Londoniensis Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus, +Nigellus Eliensis Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, & +Robertus Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus, +Jocelinus Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, & +Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis Episcopus, & +David Menevensis Episcopus, & Rogerus Wirgorniensis electus +concesserunt, & in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt +tenendas & observandas Domino Regi & Hæredibus suis, bona fide & absque +malo ingenio; præsentibus istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo +Comite Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo, +Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, Hugone Comite +Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, Comite Patricio, Willermo Comite +de Ferrariis, Richardo de Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio +Bigot, Reginaldo de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, +Richardo de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello Campo, +Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Maneter de +Biseht _Dapifero_, Willermo Maleth, Willermo de Curti, Roberto de +Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, Willermo Lanualis, Willermo de +Laisneto, Gauffrido de Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla, +Alano de Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario, +Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis aliis +Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. Consuetudinum +vero & dignitatum regni recognitarum, cujus quædam pars præsenti Scripto +continetur, cujus partis capitula hæc sunt. + +_Capitulum primum._ + +De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia emerserit +inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in Curia +Domini Regis tractetur & terminetur. + +Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum dari absque +assensu & concessione ipsius. + +Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti a justitia +Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de hoc unde videbitur +Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia Ecclesiastica unde videbitur +quid sit ibi respondendum. Ita quod justitia Regis mittet in Curiam +sanctæ Ecclesiæ, ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Et si +Clericus convictus vel confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia +tueri. + +Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire de +regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi placuerit, +assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo nec in redeundo +perquirent malum vel damnum Regi vel regno. + +Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens nec præstare +juramentum, sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ ut +absolvantur. + +Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales +accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non +perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales +fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec audeat aliquis eos accusare: +Vicecomes requisitus ab Episcopo faciet jurare duodecim legales homines +de vicineto seu de villa coram Episcopo quod inde veritatem secundum +conscientiam suam manifestabunt. + +Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus illorum sub +interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si in terra fuerit +conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit ut rectum est de +ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad Curiam regiam ibidem +terminetur, & de eo quod spectabit ad Ecclesiam ad eandem mittatur ut +ibidem tractetur. + +Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent +procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, & si +Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem est +perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia Archiepiscopi +controversia terminetur ita quod non debet ulterius procedere absque +assensu Regis. + +Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel inter Clericum +& Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad Eleemosynam velit attrahere, +Laicus vero ad Laicum feudum, recognitione duodecim hominum legalium per +capitalis Regis justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum +sit pertinens ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia +Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere placitum erit in +Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum (nisi ambo de eodem +Episcopo vel Barone advocaverint) erit placitum in Curia Regis; sed si +uterque advocaverit de feudo illo ante eundem Episcopum vel Baronem, +erit placitum in Curia ipsius ita quod propter factam recognitionem +saisinam non amittat qui prius saisitus fuerat. + +Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico manerio +Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de aliquo delicto citatus +fuerit unde debeat iis respondere, & ad citationem eorum noluit +satisfacere, bene licet eum sub interdicto ponere. Sed non debet +excommunicari priusquam capitalis minister villæ illius conveniatur, ut +justificet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde +defecerit, ipse erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcopus +ipsum accusatum justitia Ecclesiastica coercere. + +Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege tenent in +capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde +respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & facient omnes +rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba Barones cæteri debent +judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse usque dum perveniatur in +judicio ad diminutionem membrorum vel mortem. + +Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel Prioratus de +dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde percipiat omnes reditus & +exitus sicut dominicos, & cum venerit ad consulendam Ecclesiam debet +Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet +fieri electio assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc +faciendum vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem +Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & honore terreno, +salvo ordine suo priusquam sit consecratus. + +Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, vel +Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit Rex debet +justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi rectitudinem suam +Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum justificare ut Regi satisfaciat. + +Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat +Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in Ecclesiis, sive +extra fuerint inventa. + +Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel absque +interpositione fidei sint in justitia Regis. + +Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini de +cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur. + + [Marge: _Concil. Clarend. + 1164._] + +_Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id est, 11. +Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato ipsius Regis +præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma Cant. & Rogero +Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus Baronibus, &c.[301]_ + + [Note 301: _V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. & + Ger. Dor._] + +In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis, +ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. Sexdecim Capitulis. + +Hunc _Johannem_ de Oxonia excommunicavit postea _Thomas_ Archiepiscopus +_Cant._ (vulgo _Becket_) ut patet in Epistola ipsius ad suffraganeos +suos apud Hoved. pa. 99. + +Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in Ecclesiam +Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & lugubriter canunt +istius sæculi authores, sed expressius habeas ex Epistolis ipsorum +agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & ab Hovedeno magna ex partæ +concinnatæ; sine obsecro ut te illi relegam, ne ab instituto nostro plus +satis abripiar. + + [Marge: _Concil. + Northampton. A. D. 1164._] + +_Concilium Northamptoniæ[302]._ + + [Note 302: _Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165._] + +Anno 1164. 3 Id. Octobr. _Concilium_ habetur _Northamptoniæ_, ubi Thomas +Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. Inter alia Regi versus +eum conquestus est _Joh. Marescallus_ Regis, quod Archiepiscopus +manerium quoddam ei deforciabat, quod jure hæreditario idem _Johannes_ +de Archiepiscopo _teneret_. Et cum super hoc querelam suam in Curia +Archiepiscopi exhibuisset, multasque moras & vexationes passus, +justitiam non est assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum +_consuetudinem_ regni Sacramento suo _falsificaverat_. + +Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit _Johanni_ in Curia +mea[303]; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis motu) +attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super illum, quod ipse pro +defectu justitiæ, a Curia mea recessit: Et videbatur Justitiariis Curiæ +meæ, quod ipse injuriam mihi fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum +statutum sit in regno Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare +voluerit, oportet eum jurare super sacrosancta Evangelia. + + [Note 303: _Hoved. ib._] + +Exigente[304] super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis judicaverunt +eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus niteretur +judicium illud falsificare; tamen prece & Consilio Baronum posuit se in +misericordia Regis de 500 libr. & invenit inde fidejussores. + + [Note 304: _Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164._] + +Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, multifariam in +regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: Ab eoque sub hoc +nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra 500 alias quas Rex se mutuo, ille +dono concessisse affirmabat. His accumulantur multa gravia: Et licet +omnibus satis candide se respondisse arbitratus est Archiepiscopus, +Magnatum tamen sententiæ malefidus, Romam provocat. + +Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans huc +Legatos destinari (vel ut refert _Hovedenus_ Eboracensem Archiepiscopum +hac donari potestate) qui in omnibus inter ipsum & Thomam Cantuariensem, +remota appellatione, definirent. Veritus autem Papa Legatorum indolem, +neutrum annuit: Concessit autem[305]; ut Rex ipse legatus esset totius +Angliæ; ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi +Archiepiscopo. + + [Note 305: _Hoved. pag. 493._] + +Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus +ita præcipit. + + [Marge: _Constitutiones R. + Henr. II._] + +_Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de vita & +passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis impresso. A. D. +1495. & Quadrilogus nuncupato._ + +Hæ sunt Constitutiones[306] quas constituit Rex _Henricus_ in Normannia; +& mandavit justitiis suis _Richardo_ de _Luci_ & duobus Archidiaconis S. +& R. & omnibus Principibus & populis Angliæ jurandas, & servandas: +Latores earum fuerunt _Guimerus_ Presbyter & _Galterus de Grinesby_. + + [Note 306: _Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2._] + +Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod mandatum +Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum Christianitatis in +Angliam, capiatur, & de eo sine delatione justitia fiat sicut de +traditore Regis & Regni. + +Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, vel +alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire in Angliam +nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu suo literas +Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, capiatur & +incarceretur. + +3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum. + +4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, vel +aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, recipiatur. Si quis +inventus fuerit aliter agens capiatur & incarceretur. + +5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod +mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. Si talis +inventus fuerit, capiatur & incarceretur. + +6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam +interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur & tota +eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum ferant. + +7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, & omnes +Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque gradus, vel +sexus, vel conditionis, capiantur & dominica manu Domini Regis +confiscentur. + +8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti per +omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam ad redditus +suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non venerint ad terminum +statutum: Redditus in manu Regis capiantur. + +9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, sed +diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad ejus +præceptum. + +10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia Regis; & +summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint coram Justitiariis +Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis ejus de eo quod contra +Statuta de _Clarendon_ interdixerunt ex mandato Papæ terram Comitis +Hugonis, & excommunicationem quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas +Parochias divulgaverint sine licentia Justitiariorum Regis. + + [Marge: _Epistola R. Henrici + II. Capiendos appellantes + Romam._] + +A. D. 1164. _Henricus_ Dei gratia Rex, &c. _Vicecomiti_ N. Salutem. +Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva tua Romanam +Curiam appellaverit, eum capias & firmiter teneas, donec voluntatem meam +præcipiam. + + [Marge: _Et res Clericorum + Archiepiscopi._] + +Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones saisias in +manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo sunt. + + [Marge: _Et Cognatos ejus + cum Catallis suis._] + +Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos plegios & +catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, & hoc breve tecum +afferas cum summonitus fueris. + +_Gileberto_ quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba. + + [Marge: _Ne Clerici + adhærentes Archiepiscopo + reditibus gaudeant._] + +Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus est +adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; & ideo mando tibi +quod Clerici sui, qui detraxerunt honori meo & regni, qui circa ipsum +fuerunt post fugam suam, non percipiant aliquid de reditibus suis, quos +habuerunt in Episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium +vel Consilium a te. + +_Item Justitiariis suis sub hac forma._ + + [Marge: _Tabellarios + capiendos._] + +Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, aut +_Thomæ_ Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in Anglia, +capiatur & retineatur, donec inde voluntatem meam præcipiam. + + [Marge: _Ecclesiastici non + transeant mare._] + +Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, vel alicujus +Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas de reditu suo, +Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus fuerit, capiatur & +retineatur. + + [Marge: _Nullus appellet ad + Papam, &c._] + +Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod placitum +ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum eorum in Anglia +recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, vel tractaverit, capiatur +& retineatur. + + [Marge: _Interdictum + tenentes ejiciendos, cum + cognatione._] + +Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti[307] +tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum cognatio, ita +quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla eorum & +possessiones in manu nostra saisiantur. + + [Note 307: _Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo + adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum + referri debet._] + + [Marge: _Clericis in Angliam + redeundum._] + +Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti per omnes +Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus suos, sicut diligunt +eos & amant, in Angliam redeant. Et si terminum præfixum non venerint, +reditus eorum in manu nostra saisiantur. + + [Marge: _Summonendos qui + Comitem H. + excommunicarunt._] + +Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod sint coram +Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra statuta regni, +interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum sententiam anathematis +intulerunt. + + [Marge: _Denarii B. Petri + retinentur._] + +Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus Rex +voluntatem suam præceperit. + + [Marge: _Ecclesia Cant. + confiscatur._] + +Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona Archiepiscopi, Rex & +suorum confiscari præcepit. + + [Marge: _Tota Cognatio + Archiepiscopi exulat._] + +Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam ejus +cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, sexus, +aut ætatis. + + [Marge: _Non orandum pro T. + Archiep._] + +Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, & perfidis +Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum orationum +suffragiis adjuvaret. + + [Marge: _XII Magnates ad + Papam missi non + exaudiuntur._] + +Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit qui Senensem +civitatem venientes, ei omnia versus Thomam Archiepiscopum exponunt; +petentesque aut remedium exibendum aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad +cognoscendam controversiam, in neutro exauditi redeunt[308]. + + [Note 308: _Hoved. an. 1165. pag. 496._] + + [Marge: _Papa damnat statuta + Clarendoniæ & anathematizat + observantes._] + +Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus & ad +pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum supradictum, in quo +Leges Angliæ, quas Rex avitas vocabat, erant scriptæ[309]. Quas cum +Dominus Papa coram omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas +audiret, damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, qui eas +tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut Thomas omnes +adversarios excommunicet, excepto Rege. + + [Note 309: _Hoved. ib._] + + [Marge: _Edictum Regis + contra Alex. Papam & Thomam + Archiep._] + +_Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep._ + +Si quis inventus fuerit[310] ferens literas vel mandatum Domini Papæ, +vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis +in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore & regni, sine +dilatione justitia fiat. + + [Note 310: _Hoved. ib._] + +Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus Religionis, +permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi de transfretatione +habeat literas justitiarum, & de reditu, literas Regis. Et si aliquis +aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur. + +Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. Papæ, vel +Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur & retineatur. + +Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum Papam +vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de cætero aliquod eorum +mandatum in Anglia recipiatur; neque aliquod placitum ex mandato eorum +teneatur, & si quis contra hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur & +retineatur. + +Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi vel Clerici +vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine dilatione de terra +ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod nihil de Catallis suis secum +deferant; & Catalla & Possessiones eorum capiantur in manu Regis. + +Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti per +omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post summonitionem in +Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere ipsos redditus, & redire +in Angliam. Et si non venerint ad terminum prædictum, Catalla, & +possessiones eorum capiantur in manu Regis. + +Item _Londoniensis_ & _Norwicensis_ Episcopi summoneantur, ut sint coram +Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod contra statuta regni +interdixerunt terram Comitis Hugonis, & in ipsum sententiam tulerunt. + +Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur. + + [Marge: _Archiepiscop. + damnat Clarendon & + excommunicat observantes._] + + [Marge: _Absolvit qui + jurabant obedientiam eis._] + + [Marge: _Authores earum + qui._] + +Anno 1166[311], in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia +existente) _Thomas_ Archiepiscopus pulpitum ascendens _Niceliaci_, +prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, damnat & cassas +pronunciat; excommunicans accensis candelis earundem observatores, +exactores, consiliatores, adjutores & defensores. Scribit etiam +Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta referens & confirmans; ipsosque +absolvit a professione (hoc est, a sacramento) quam fecerant de +consuetudinibus istis observandis, quas in epistola recitat[312], & +excommunicatorum plurium nomina, & inter alia _Richardi Luci_ & +_Jocelini Bailol_, quos ait illarum consuetudinum authores fuisse & +fabricatores. Proceres autem[313] absentes & non vocati nec convecti, ut +dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & Ecclesiam +intraverunt. + + [Note 311: _Mat. Par. ib. Hoved._] + + [Note 312: _Epist. Hoved. pag. 498 & 515._] + + [Note 313: _Mat. Par._] + + [Marge: _Rex cognatos Thomæ + ejicit._] + +Rex[314] vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ +dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire potuit, de +cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros etiam in cunis vagientes, & +adhuc ad ubera matrum pendentes, misit in exilium, ut visis illis, +augmentaretur dolor Archiepiscopi. + + [Note 314: _Hoved. an. 1166. pag. 500._] + + [Marge: _Hidagium._] + +Hoc anno[315] ad subventionem terræ, de unaquaque carucata terræ totius +Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti. + + [Note 315: _Mat. Par._] + + [Marge: _Matildis obit._] + +Hoc anno obiit _Matildis_ Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta est +Rothomagi. + + [Marge: _Papa Legatos in + Galliam mittit._] + +An. 1169[316] _Alexander_ Papa ad petitionem Regis Legatos in Galliam +mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, & excommunicatos +absolverent, pacemque co hæc parum promoventes recesserunt. + + [Note 316: _Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516._] + + [Marge: _Rex Henr. II. omnes + Vice-comites deponit._] + +Rex post Pascham _Londinum_ veniens, deposuit fere omnes Vice-comites +Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum regni, de _prisis_ 1. +extortionibus eorum; adegitque omnes ad redemptiones. + + [Marge: _Concil. Westm._] + +_Magnum Concilium Westmonast.[317]_ + + [Note 317: _Hoved. pag. 518._] + + [Marge: _Coronat filium + Henricum, qui patris obit._] + +In festo S. _Barnabæ_ Apost. idem Rex (Henricus) magnum celebravit +Concilium Londoniis, cum _Principibus & Magnatibus_ terræ suæ, de +coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit 17. Kal. +Julii, Clero & populo consentientibus, fecit prædictum filium suum +coronari, &c. + +Anno eodem[318], in Idibus Julii, convocatis _Westmonasterii_ +Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in Regem fecit +coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus III. alias Rex +Henricus junior: sed in vita patris defunctus est. + + [Note 318: _Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518._] + + [Marge: _Rex Scotor. & + Proceres regni novo Regi + hominium praæstant._] + +In crastino coronationis illius[319], fecit Rex pater _Willielmum_ Regem +Scottorum, & _David_ fratrem suum, & Comites & Barones regni, devenire +homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem contra omnes homines, salva +fidelitate sua. + + [Note 319: _Hov. ib._] + + [Marge: _Ludov. R. Franciæ + invadit Angliam._] + +_Ludovicus_ Rex _Franciæ_[320] exercitum cogit in Regem Angliæ, quod +Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, cum marito non fecit +coronari. Propere autem occurrens ei Rex pater, pacem fecit: pollicendo +quod in proximis filius iterum, & una uxor ejus, coronarentur: & factum +est Wintoniæ 6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172[321]. + + [Note 320: _Hov. ibid._] + + [Note 321: _Hov. an. 1172. pag. 529._] + + [Marge: _Pax restituta in + Anglia._] + + [Marge: _Tho. Archiep. + trucidetur._] + +4. Idus Octob. cum Rex[322] & Magnates Franciæ a Papa impetrassent, ut, +remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati subjiceretur, & regnum +ejus interdicto, in Ecclesia redderet Archiepiscopum; pax eorundem +mediatione post difficultates aliquot est composita, & _Archiepiscopus_ +ad sua omnia restitutus. Angliam igitur regreditur post sexenne fere +exilium, & Calendis Decembris _Sandwicum_ applicans, litteras quibus +Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi obsequentiores +suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, jam ad ipsos (celatos +hactenus) propere mittit. Intellecto hoc, excanduit supra modum Rex: & +per nuntios Archiepiscopum rogat ut suspensos absolvat; sed respondet +ille, se non posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo +Rex in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent, +_Willielmus de Traci_, _Reginaldus_ filius _Ursi_, _Hugo de Marvilla_, & +_Richardus Brito_, de Normannia advolantes Canterburiam, 5. die +Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime & plusquam +barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt Archiepiscopum, incipiente +A. D. 1171. + + [Note 322: _Mat. Par. ib. pag. 117._] + + [Marge: _R. Henr. II. + excommunicationi vicinus._] + +Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni more annuatim +solet publice vel absolvere vel excommunicare) communi Cardinalium +consilio jam decreverat, Regem Angliæ atque Angliam ipsam sub interdicto +ponere. Interea Romam veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati, +qui solennius ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur, +Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum. + + [Marge: _Pax inter Regem & + Papam._] + +Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, & +post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, juravit mortem +_Thomæ_ martyris gloriosi, nec voluntate sua nec conscientia perpetratam +fuisse, nec ejus artificio perquisitam. Sed quoniam ex verbis, quæ +succensus iracundia incaute protulerat, nequissimi clientes occasionem +sumpserant Archiepiscopum perimendi; absolutionem supplex petiit & +impetravit. Promittens insuper ad mandatum Legatorum: + + [Marge: _Terræ sanctæ + subveniend._] + +Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem terræ +sanctæ possent sustentari per annum. + + [Marge: _Appellationes + permittend._] + +Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri. + + [Marge: _Novæ consuet. + revocandæ._] + +Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus contra +libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret. + + [Marge: _Possessiones + Cantuariæ restituendæ._] + +Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum +Archiepiscopi ablatæ integre redderentur. + + [Marge: _Exulantes + revocandi._] + +Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre de regno +exierant, cum pace sua recipere bona omnia, & libere redire licebit. + +Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex Henricus filius; +sigilloque regio confirmata Romam mittuntur[323]. + +Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico accipiens) +dedit[324]. + + [Note 323: _Char. absol._] + + [Note 324: _Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529. + Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum + ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par. + pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat. + Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83. + b. multo fusius e Gervas. Dorob._] + + [Marge: _De origine + Assisarum xii Juratorum._] + +_De origine Assisarum & recognitionum per XII Juratores[325]._ + + [Note 325: Henri II n'institua point la Jurée; elle + existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours + dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel.] + +_Assisas_ instituit Rex _Henricus_ II. ad duelli asperitatem (quam +_triall by batttel_ vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia +apud _Glanvillam_[326], quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem. +Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & R. de +una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia M. qui est +Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit recognitionem fieri. + + [Note 326: _Lib. 2. cap. 8 & 9._] + +Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem meam: +nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc seculo Assisæ appellantur; ut +hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ de Clarendon, & Assisa de +habendis armis. Hinc & de legibus ab eodem editis _Radulphus Niger_: +Singulis (inquit) annis novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De +Assisarum autem (quibus duellum tollitur) origine, sic _Glanvilla_[327]: +Est autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis de +consilio _Procerum_ populis indultum, quo vitæ hominum, & status +integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod quis in libero +solo tenemento possidet retinendo, duelli casum declinare possunt +homines ambiguum, &c. + + [Note 327: _Lib. 2. cap. 7._] + +Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi elucebit, +si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte posteriori, +inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author celebris +_Glanvilla_, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege Assisarum +tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam Regis _Johannis +Beverlacensi_ Ecclesiæ (ut in charta _Richardi_ II[328] per Inspeximus +extat) concesso, prout sequitur. + + [Note 328: _Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12._] + + [Marge: _Poena perjurantium + in magna Assisa._] + +Poena in hac _Assisa_ (id est, magna Assisa domini Regis) temere +jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter inserta. +Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime +convicti[329], vel in jure confessi; omnibus catallis & rebus mobilibus +spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; de clementia autem +Principis maxima, salvis eis tenementis solis liberis. Præterea in +carcerem detrudentur, & ibi per annum ad minus in prisona detinebantur: +insuper de cætero legem terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde +merito incurrent. + + [Note 329: _Glan. lib. 2. cap. 19._] + +Dominus _Ludovicus_ Duelli loco induxit _Preuves per Tesmoings & +Charters_. Choppin. pag. 577.[330] + + [Note 330: Choppin dit ceci, L. 3: _De domanio Franciæ_, + tit. 26, nº 18. + + Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que + Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce + que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par + toute l'Angleterre.] + + [Marge: _Charta Eccl. + Beverlacensi data._] + +_Rex_ omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam Dominus +_Johannes_, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit præfatæ Ecclesiæ +_Beverlac._ & _Simoni_ huic Præposito _Beverlacen._ ac Clericis Ecclesiæ +ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux +_Aquit._ Com. _Andag._ Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis +& fidelibus suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem & +defensionem nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum Beverlac. & +omnes homines, res & possessiones, jura & libertates illius Ecclesiæ & +Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam illam pertinentes. Præcipientes, +quod non faciatis, vel ab aliquo fieri permittatis eis inde injuriam, +vexationem, aut gravamen, vel aliquid quod sit in dampnum vel +dispendium, juris vel libertatum præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim & +firmiter præcipimus, quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon +Præpositus, & Successores sui, habeant & teneant, toto tempore nostro & +hæredum nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta +Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt & +tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum nostrorum. +Volumus etiam quod libertates & dignitates datæ ab antecessoribus +nostris, & ab aliis, Deo & beato Johanni de _Beverlaco_, & Præposito +illius Ecclesiæ, in nullo depereant, vel minuantur vel lædantur, per +_assisas_, vel recognitiones, vel constitutiones postea factas. Sed si +recognitiones vel assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re +aliqua, quæ pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in +dominicis quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi +placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. patris +nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, _antequam recognitiones +vel assisæ in regno nostro essent constitutæ_.[331] Volumus etiam, &c. +Testibus, &c. Datum per manum nostram apud _Vernohun_ 8. die Octob. anno +regni nostri quarto. + + [Note 331: Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les + grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit, + & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II, + par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée + pour les autres Brefs au temps de la Conquête. _Voyez_ Polid. + Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.] + + [Marge: _Concil. Lond. de + Henr. juniore._] + +_Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis habitum +in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id est, 11 Junii, sed, ut ait +Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, A. D. 1170. in quo Rex Henricus +pater Henricum filium suum primogenitum consortem sibi regni facit +coronatque[332]._ + + [Note 332: _Hoved. in Hen. II. pag. 518._] + +Deinde in festo S. _Barnabæ_ Apostoli idem Rex (Henricus pater) magnum +celebravit Concilium _Londoniis_, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ +de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit decimo +septimo Calendarum Julii, Clero & Populo consentientibus & +assentientibus, fecit ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in +Regem consecrari apud Westmonasterium a _Rogero_ Archiepiscopo +Eboracensi, ministrantibus ei in illo officio _Hugone Dunelmensi_ +Episcopo, & _Waltero Roffensi_ Episcopo, _Gilleberto Londinensi_ +Episcopo, & _Jocelino Salisbiriensi_ Episcopo: nulla mentione facta de +beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio illa & +consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in crastino coronationis +illius fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum, +& Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei +fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua. + + [Marge: _Dividit terras + inter filios._] + +_Rex ægrotans dividit terras suas inter filios[333]._ + + [Note 333: _Hoved. pag. 518._] + +Deinde a _Colloquio_ illo (scil. _Ludovici_ Regis) venit Rex +(_Henricus_) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit in gravem +ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc modum. + +Dedit itaque _Richardo_ filio suo Ducatum Aquitaniæ, & omnes terras quas +accepit cum matre illius Alienor Regina. + +Et _Gaudefrido_ filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, quas +ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum. + +Et _Henrico_ Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras quæ fuerunt +patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et fecit illos tres filios +suos devenire homines _Ludovici_ Regis Franciæ. + +Et _Johanni_ filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum _Moretanii_. +Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit[334]. + + [Note 334: _Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis & + concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175. + pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an. + 1175._] + + [Marge: _Institutis + Justitiariorum itinerantium + vulgo circuitus._] + +_Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, quæ +circuitus vocant._ + +_Concilium Notinghamiæ._ + + [Marge: _Concil. Notingham + de statutis regni._] + +Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo[335] Conversionis S. +_Pauli_, venit Dominus Rex pater usque Notingham, & ibi celebravit +_magnum concilium_, de statutis regni sui: & coram Rege filio suo, & +coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, & Baronibus regni sui (& per +concilium militum & hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi +omnium concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas +tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina. + + [Note 335: _Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in + an. 1176. MS._] + + { Norfolc. + { Suffolc. + { Cantebrigesire. + { _Hugo de Cressi_ { Huntedunesire. +1. { _Walterus_ fil. _Roberti_ { Bedefordesire. + { _Robertus Mantel_ { Bukinhamsire. + { Estsex. + { Hertefordesire. + + { Lincolnesire. + { Notingamsire. + { _Hugo de Gundevilla_ { Derebisire. +2. { _Willielmus_ fil. _Radulfi_ { Staffordesire. + { _Willielmus Basset_ { Warwickesire. + { Norhantesire. + { Leicestresire. + + { Kent. + { Surrie. + { _Robertus_ fil. _Bernardi_ { Suthantesire. +3. { _Ricardus Giffard_ { Suthsexa. + { _Rogerus_ fil. _Reinfrai_ { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { _Willielmus_ fil. _Stephani_ { Herefordesire. +4. { _Bertram de Verdun_ { Gloucestersire. + { _Turstan_ fil. _Simonis_ { Wirecestersire. + { Salopesire. + + { Wiltesire. + { _Radulphus_ fil. _Stephani_ { Dorsete. +5. { _Willielmus Ruffus_ { Somersete. + { _Gilebertus Pipard_ { Devonia. + { Cornubia. + + { Everwikesire. + { Richemundesire. + { _Robertus de Wals_ { Lancastre. +6. { _Radulphus de Glaovil_ { Coplande. + { _Robertus Pikenot_ { Westmerlande. + { Northumberlande. + { Cumberlande. + +Et postea fecit Dom. Rex[336] omnes prædictos Justitiarios jurare supra +sacrosancta Evangelia, _quod ipsi bona fide, & sine malo ingenio, has +subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter ab hominibus regni +facerent custodiri_[337]. + + [Note 336: _Hoved. pag. 548._] + + [Note 337: En France, sous les deux premieres Races, il y + avoit eu des Justiciers ambulans, _Missi-Dominici_. En + Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces + Justiciers. _Voyez_ Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il + est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par + Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement + augmenté par ce Prince.] + +De hoc Concilio sic Benedict. Abbas[338]: Circa festum S. Pauli venit +Dominus Rex usque ad _Northampton_, & magnum ibi celebravit Concilium de +Statutis regni sui coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus terræ suæ, & +per consilium militum & hominum suorum. + + [Note 338: _In vita Hen. II._] + + [Marge: _Assisæ._] + +_Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud +Northamtune._ + +Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, vel +latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum tale facientium, vel +de falsoneria, vel iniqua combustione, per sacramentum XII militum de +hundredo; & si _milites non adfuerint_, per sacramentum XII liberorum & +legalium hominum, & per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa +hundredi, eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. Et +apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod dextrum similiter +pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, & infra 40 dies a regno +exulet. + +2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat in regno, +nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi _felonia_ per commune +comitatus, & legalium militum patriæ: de quo, si prædicto modo retatus +fuerit, quamvis ad aquam mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a +regno exeat, & catalla sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, +& regnum abjuret in misericordia Domini Regis. + +3. Hæc autem _Assisa_ attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit apud +_Clendune_, continue usque ad hoc tempus, & a modo quamdiu Domino Regi +placuerit, in murdro, & proditione, & iniqua combustione, & in omnibus +prædictis, nisi in minutis furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ +guerræ; sicut de equis, & bobus, & minoribus rebus. + +4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem +extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere noluerit, +nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, quod hospes domus +monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram vicinis recedat, & per +diem. + +5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel roberia, +vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua alia felonia, quam +fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, vel coram legalibus +hominibus, id postea coram Justiciis negare non poterit. + +6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in tali +saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, de feodo +suo, & catalla sua habeant, unde faciant & divisum, & Dominum suum +postea requirant, & ei faciant de relevio, & aliis quæ eis facere debent +de feodo suo. + +7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat homagium +suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: alii Domini, si +plures fuerint, homagium ejus recipiant, & ipse faciat eis quod facere +debuerit. + +8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis ejus, quæ +eam contingit. + +Et si Dominus feodi negat[339] hæredibus defuncti saisinam ejusdem feodi +quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant inde fieri recognitionem +per XII legales homines, qualem saisinam defunctus inde habuit, die qua +fuit vivus & mortuus: & sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus +restituant. Et si quis contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit, +remaneat in misericordia Regis. + + [Note 339: Les Coutumes féodales avoient prévalu; il + n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de + Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve + sans replique.] + +10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de dissaisinis +factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit in Angliam proxime +post pacem factam inter ipsum & Regem filium suum. + +11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, & ad +ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, viz. Comitibus, Baronibus, +Militibus, & libere tenentibus, & etiam rusticis, qui in regno manere +voluerint: & qui facere noluerit fidelitatem, tanquam inimicus Domini +Regis capiatur. + +12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum fecerunt +homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad terminum quem eis nominabunt, +veniant & faciant Regi homagium & ligiantiam, sicut ligio Domino. + +13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad +Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, vel illorum qui +loco ejus erunt, de feodo dimidii militis & infra; nisi tam grandis sit +querela, quod non possit deduci sine Domino Rege, vel talis quam +justitiæ ei reponent pro dubitatione sua, vel ad illos qui in loco ejus +erunt. Intendant tamen pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum. + +14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus terræ, +quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum suorum per quos +ituri sunt comitatus. + +15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, & +diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint Dominus Rex judicium +Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut de contemptoribus præcepti sui. + +16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, de +foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis. + +17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de assiso +reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt in ballivis +suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum. + +18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & quantum, & ubi +eas debeant, & postea mandent Dom. Regi. + +19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: Et si +Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, & ipsum illum +custodiat donec illiberet Vicecomiti. + +20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos qui a regno +recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum nominatum, & stare +ad rectum in Curia Domini Regis, postea uthlagentur; & nomina +uthlagatorum afferantur ad Pascha, & ad festum S. Michaelis, ad +scaccarium, & exinde mittantur Domino Regi[340]. + + [Note 340: _Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio + R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron._] + + [Marge: _Legatus Romanus + Hugo Petro-Leonis. A. D. + 1176._] + + [Marge: _Clerici + implacitantur de forestis._] + +Hoc etiam Anno[341] Angliam venit Legatus Romanus _Hugo Petro-Leonis_ +alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse dicitur Concilio +_Northamptoniæ_. Synodum autem celebravit[342] suffragantibus Episcopis, +Angliæ & Scotiæ; concessitque in eadem, & dedit Domino Regi licentiam +implacitandi Clericos regni sui, de forestis suis, & de captione +venationis, coram Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege +constitutum fuit[343]. + + [Note 341: _Mat. Par. pag. 127._] + + [Note 342: _Hollins._] + + [Note 343: _Hoved. pag. 547._] + +Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ +observanda[344]. + + [Note 344: _Mat. Par. pag. 127._] + + [Marge: _Et de Laico feodo + non aliter._] + +Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem sæcularem +personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, nisi pro foresta, & +Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino sæculari, Laicum debetur +servitium. + + [Marge: _Rex non teneat + Ecclesiam ultra annum._] + +Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non teneantur in +manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, vel necessitate +urgente. + + [Marge: _Interfectores + Clericorum._] + +Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel confessi, +coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur. + + [Marge: _Clerici non facient + Duellum._] + +Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur. + + [Marge: _Supplicium + detegentis secreta Domini + sui._] + +Rex _Henricus_[345] filius _Pictaviæ_ existens, cepit Adam de +_Chirchdune_, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet _Gaufridi_ +Præpositi _Beverlaci_, Cancellarii Regis filii, & fecit eum fustibus +cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi patri suo; & +flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis _Pictavis_ +fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet dehonestari, qui +secreta Domini sui detegit. + + [Note 345: _Hoved. pag. 551._] + + [Marge: _Rex filiam Regi + Siciliæ in uxorem dat._] + +In Concilio _Londoniis_[346] Rex Henricus Pater consilio universorum +_Episcoporum_, Comitum & Baronum regni, concessit Regi Siciliæ filiam +suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis ejus apud Hoved. p. 551. + + [Note 346: _Hoved. ib._] + + [Marge: _Rex Vivianum + Cardinalem terrefacit._] + +An. 1177.[347] _Viviano_ Cardinale, Legato Pontificis Romani, Angliam +veniente, Rex misit ad eum Ric. _Wintoniensem_, & Gaufridum _Eliensem_ +Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate ausus erat intrare +regnum suum sine ipsius licentia. Quibus plurimum territus Cardinalis; +de satisfactione juravit Regi; quod ipse nihil ageret in legatione sua, +contra voluntatem ipsius. + + [Note 347: _Hoved. ib. pag. 553._] + + [Marge: _Rex filio Johanni + Hibernium dat._] + +Habito _Oxonii_ Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo +Hiberniam[348]. + + [Note 348: _Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra._] + + [Marge: _Rex & Ludov. Rex + Fr. de itinere + Hierosolymitano agunt._] + +_Ludovicus_[349] Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. Octob. pactum +ineunt de suscipiendo Crucem, & _Hierosolymas_ proficiscendo[350]. + + [Note 349: _Mat. Par._] + + [Note 350: _Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128._] + + [Marge: _Roberto Comiti + Leicestriæ terræ + redduntur._] + +Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato _Concilio +generali_ apud _Northamtun_.[351] Post festum S. Hilarii reddidit +Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra mare & ultra sicut eas +habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis Castellis de Muntford & de +Pasci: Similiter Hugoni Comiti Cestriæ, &c. + + [Note 351: _Hoved. ib. pag. 560._] + + [Marge: _Concil. Lond. de + lite inter Regem Castellæ & + Navarræ._] + +Eodem Anno[352] Rex Concilium generale _Londini_ celebrat in causa litis +inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem Navarræ, judicio ejus & +Baronum suorum ab utroque Rege compromissæ. + + [Note 352: _Hoved. ib. pag. 561._] + + [Marge: _Frater Comitis de + Ferrariis interficitur._] + +Tempore dicti Concilii[353], noctu interfectus est Londini, _frater +Comitis_ de _Ferrariis_ & in plateas clam projectus. Postulantur cædis +multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam _Johannes_. Qui cum +judicio aquæ (id est, _Ordalio_) deprehensus sit culpabilis; suspendio +traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem vitæ, obtulisset. +Intelligendum autem est, examen hoc factum fuisse aqua calida, non +frigida, quod Johannes nobilis esset; nam aqua frigida rustici +solummodo examinabantur[354]. + + [Note 353: _Hoved. pag. 566._] + + [Note 354: On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce + qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle + plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins, + dans son Glossaire, des Ordales, _Ordalium_, &c.] + + [Marge: _Johannes Rex + Hiberniæ constituitur._] + + [Marge: _Hibernia Proceribus + regni divisa._] + +Eodem anno[355] celebratum est _generale Consilium Oxonii_; in quo Rex +constituit Johannem filium suum _Regem in Hibernia_, Concessione & +Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque munificentius +terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, his Castella, urbes, +dominia; illis provincias & regna integra, indictis servitiis & juratis +ligantiis & fidelitatibus utrique Regi possidendum. + + [Note 355: _Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo._] + +_Hugoni de Lasci_ Midiam totam pro servitio 100 Militum. + +_Roberto_ fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc (excepta +Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum. + +_Hereberto_ fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis _Cornubiæ_, & +_Jollano de la Primerai_ nepoti eorum, totum regnum de Limeric pro +servitio--60 Militum & cæt.[356] + + [Note 356: _Hoved. pag. 566._] + +In hoc etiam Concilio[357] supplices veniunt Reguli & Nobiles plerique +_Walliæ_. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, pacem ei & +regno suo conservandum juravere. + + [Note 357: _Hoved. pag. 566._] + + [Marge: _R. Henr. & Ludov. + R. Fr. de itinere Hierosol. + agunt._] + +XI. Cal. Octobr.[358] Rex Angliæ (in Normanniam transvectus) +_colloquium_ tueri iniit cum _Ludovico_ Rege Franciæ: Pactumque inter +eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, Crucem susciperent, +& una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti Chartam breviter exhibet +_Mat. Parisius_ p. 128. integre, _Rogerus Hoveden._ p. 570. + + [Note 358: _Hoved. Mat. Par._] + + [Marge: _Statutum de militia + pro terra sancta._] + +Henricus autem Rex _Vernolium_ inde veniens; coram Episcopis, Comitibus, +& Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium militantium pro terra +sancta statuit. + +Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, nisi homo ejusdem +debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus quos homines reddere +debent Dominis suis, reddantur Creditori Dominorum suorum, & non +Dominis. + +Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas pro Dominorum +debitis liceat cuique _naintire_.[A] + + [Marge A: C'est _nantire_, + nantir.] + +Hoc _statutum_ sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes ditiones +suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas. + + [Marge: _Concil. + Lateranense: acta in eo._] + +_Concilium generale Lateranense[359]._ + + [Note 359: _Hoved. pag. 582._] + +Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ quæ 3. Nonas +Martii evenit, coepit XI _Generale_ Concilium in _Lateranensi_ Ecclesia +Romæ celebrari, Præsidente _Alexandro_ Papa 3. & suffragantibus 280. vel +300. Episcopis[360] præter cæteram Cleri multitudinem. Exierant quippe +præcedenti[361] anno per orbem Christianum Romæ subditum Legati +Pontificis ad hoc indicendum. Quo dum undique conflueretur, +Archiepiscopi & Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ[362]: per Angliam +transeuntes, pro licentia transeundi juraverunt: + +Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent. + + [Note 360: _Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26._] + + [Note 361: _Hoved. an. 1178. pag. 580._] + + [Note 362: _Hoved. an. 1179. pag. 582._] + +Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi profecti sunt +Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. Rob. Herefordensis, & +Reginaldus Bathoniensis: Abbates autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ +constanter asseruerunt: + +Quod ad generale _Concilium_ Domini Papæ quatuor Episcopi de Anglia +tantum Romam mittendi sunt[363]. + + [Note 363: _Adde Canones de præsentando infra 6 menses. + Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584 + & 588. & V. Concilia._] + + [Marge: _A. D. 1179. Regi + 25. Richard. de Luci fit + Canonicus._] + +Post Pascha _Richardus de Luci_ Justitiarius Angliæ, relicta Justitiaria +potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua de _Lewes_, quam +ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, & paulo post ibidem +obiit. + + [Marge: _Anglia divisa._] + +Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato _Concilio_ apud _Windeshores_ +communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, Comitum & Baronum, coram +Rege filio suo divisit Angliam in 4 partes; & unicuique partium præfecit +viros sapientes ad faciendam justitiam in terra, in hunc modum. + + { Suthantesire. + { Wiltesire. + { _Rich. Episcop. Wint._ { Gloucestresire. + { _Rich. Thesaur. Reg._ { Dorsete. +1. { _Nicholaus fil. Toroldi._ { Somersete. + { _Thomas Basset._ { Devonia. + { _Robert. de Witefeld._ { Cornubia. + { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { Cantebrigesire. + { Huntedunesire. + { _Gaufrid. Elien. Episc._ { Northamtesire. + { _Nichol. Capel. Regis._ { Leicestresire. +2. { _Gilebertus Pipardus._ { Warewichsire. + { _Reginald. de Wisebec._ { Wirecestresire. + _Cler. Reg._ { Herefordsire in + { _Gaufridus Hosee._ Wallia. + { Staffordesire. + { Salopesire. + + { Norfolchiæ. + { Suthfolchiæ. + { _Johan. Epis. Norwic._ { Essex. + { _Hugo Murdac. Cler._ { Hertefordsire. + _Regis._ { Midlesex. +3. { _Michal Belet._ { Kent. + { _Richardus del Pei._ { Surreia. + { _Johannes Brito._ { Sudsexe. + { Bukinghamsire. + { Bedefordsire. + + { Notinghamsire. + { Derebisire. + { _Godefridus de Luci._ { Euerwicsire. + { _Johannes Cumin._ { Northumberland. + { _Hugo de Caerst._ { Westmerland. +4. { _Ranulf de Glanvilla._ { Cumberland inter + { _Williel. de Bendings._ Rible & + { _Alanus de Furnellis._ Mecese. + { Lancastre. + +Isti sex (inquit _Hovedenus_) sunt justitiæ in Curia Regis constituti, +ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant subscriptæ +Provinciæ. + + [Marge: _Monetæ forma + corrupta est._] + +Ad festum S. _Martini_[364] (qui erat An. 27. Regis _Henrici_ II.) forma +monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono reipub. pauperum +vero & Colonorum damno. Monetarios Rex coegit ad se redimendos. + + [Note 364: _Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag. + 197. Mat. Par. 1181._] + + [Marge: _Ran. de Glanvilla + fit Justitiarius._] + +Eodem Anno 1180.[365] _Henricus_ Rex Angliæ Pater, constituit Ranulfum +de _Glanvilla_ summum justitiarium totius Angliæ; cujus sapientia +conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit _Hovedenus_) quas Anglicanas +vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus I. Anno 4. regni sui +concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus[366]. + + [Note 365: _Hoved. pag. 600._] + + [Note 366: Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait + voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires + pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les + Loix du Conquérant sur les Fiefs.] + + [Marge: _Lex de armis + exhibendis._] + +Rex _Cenomannæ_ existens[367] Legem tulit de armis exhibendis, per omnes +terras suas transmarinas observandam; quam cum Philippus Rex Franciæ & +Philippus Comes Flandriæ audivissent, præceperunt ut sui homines simili +modo armarentur: Modum breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum +Rege Scotiæ Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam +de armis statuit. + + [Note 367: _Hoved. ib. pag. 611._] + + [Marge: _Assisa Regis Hen. + de armis._] + +_Assisa Regis Henrici II. de habendis[368] armis in Anglia._ + + [Note 368: _Hoved. ib. pag. 614._] + +Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & cassidem, & +clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot loricas, & cassides & +clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda militaria in dominio suo. + +Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad valentiam +16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam: Quicunque +liber laicus habuerit in Catallo ad valentiam 10 marcarum habeat +hambergellum, & capelet ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota +communia liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; & +unusquisque _juret_ quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, & +Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis fidem portabit, & +hæc arma in suo servitio tenebit _secundum præceptum_ suum, & ad fidem +Domini Regis & regni sui. + +Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec præstet, +nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo modo ab +homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, nec per donum, nec +per vadium, nec aliquo alio modo. + +Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi suo; & si +hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, si quis fuerit, ille +eum qui habebit in custodia, habeat similiter custodiam armorum, & +inveniet hominem qui armis uti possit in servitio Domini Regis, si opus +fuerit donec hæres de tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc +ea habeat. + +Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum habere oportuerit +secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, vel sic a se alienet alicui +homini, qui ea in servitio Domini Regis in Anglia retineat. Et nullus +eorum plura arma retineat, quam eum secundum hanc assisam habere +oportuerit. + +Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, sed ea +vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; ita quod remaneant in +servitio Domini Regis Angliæ. + +Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum Domini Regis: +nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab Anglia, nec mercator +nec alius ea ab Anglia portet. + +Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios liberos +& legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, quod viderint +expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, secundum quod eum +habere oportuerit, loricam, & galeam, & lanceam, & clypeum, secundum +quod dictum est; sc. quod separatim nominabunt eos omnes de hundredis +suis, & visnetis, & burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel +in redditu: Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios, +faciant imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & qui +secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, & +postea coram eis in communi audientia illorum faciant legere hanc +assisam de armis habendis, & eos jurare, quod ea arma habebunt secundum +valentiam prædictam catallorum, vel reddituum, & ea tenebunt in servitio +Domini Regis secundum hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom. +Regis Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui. + +Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint hæc arma, +non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ in Comitatu illo +erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu coram eis. + +Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, & non +fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster ad Octavas S. +Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum sacramentum suum, sicut se & +omnia sua diligit; & ei præcipiatur, quod infra prædictum festum S. +Hilarii habeat arma secundum quod ad eum pertinet habendum. + +Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ sunt, quod +qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum est; Dominus Rex +capiet se ad eorum membra, & nullo modo capiet ab eis terram & catalla. + +Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non habeat +sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo. + +Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ sunt, quod +nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel vendat aliquam +navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis deferat, vel deferri faciat, +mairemam extra Angliam. + +Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum armorum, nisi +liber homo. + + [Marge: _Rogeri Arch. Ebor. + mortui bona sibi + appropriat._] + +_Rogerus_ Archiepiscopus _Eboracensis_ hoc in valetudine sua judicium +tulerat[369]. + + [Note 369: _Hoved. ib. pag. 615._] + +Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam (i. +testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet. + +Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; Rex +hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum ministris, ad fiscum +redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus præ se ferens. Mandat insuper +Justitiariis suis, quod diligentem inquisitionem facerent de pecuniis +Archiepiscopi, inventam sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab +_Hugone_ Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas +erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo totidem +recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, operibusque +charitatis distribuisse: & qui eas habere voluerit, colligat (inquit) +per me nunquam colligentur. Responsione Rex accensus, saisiari jubet +castellum ejus Dunelmense, affligique ipsum modis omnibus. + +_Neubrigensis_[370] ait, eum non pauca millia marcarum argenti in +thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa omnia +diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: dicentem, +thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, solius Principis in +bonis esse. + + [Note 370: _Neub. lib. 3. c. 5._] + +Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem Archiepiscopi, +viro pecunioso[371]. + + [Note 371: _Neub. ibid._] + + [Marge: _Henricus junior Rex + obit._] + +_Henricus_ Rex filius in festo S. _Barnabæ_ Torroinnæ obiit in Castello +Martel, _A._ 1183. + + [Marge: _Gilb. de Plumtum a + suspendio liberatur._] + +Anno 1184[372]. _Gilbertus_ de _Plumtun_, Miles nobilis, coram Rege & +_Ranulfo_ de _Glanvilla_ Justitiario Angliæ, convictus est de raptu, & +suspendio judicatus. Dum autem _Wigorniæ_ duceretur ad patibulum, +clamante populo eum justum esse & innocentem; accurrit, in articulo +_suspensionis_, Episcopus civitatis, ministrisque & carnifici prohibet +sub anathemate, ne die illa (erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ +Magdalenæ) eum morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex +interea vitam cedit, non ignarus a _Glanvilla_ prosecutum ex invidia, ut +suspensi uxorem, filiam Rogeri _Galewast_, cum hæreditate ejus, +_Reinero_ Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. A morte tamen +liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad Regis obitum. + + [Note 372: _Hoved. ib. pag. 622._] + + [Marge: _Thomas filius + Bernardi, Justitiarius + summus obit._] + +Eodem anno[373] obiit _Thomas_ filius Bernardi, qui, post decessum +_Alani_ de _Neovilla_, constitutus erat summus Justitiarius omnium +forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, divisit Dominus Rex +forestas suas Angliæ in diversas partes, & unicuique partium præfecit 4 +Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 Milites; & 2 servientes de domo & +familia ipsius, custodes venationis & viridis super omnes alios +forestarios, tam Regis quam Militum & Baronum: Et misit eos placitare +placita forestæ, secundum _suprascriptam Assisam forestæ_. Hæc +_Hovedenus_; sed _Assisa_ de qua loquitur in libro edito non +habetur[374]. + + [Note 373: _Hoved. ib. pag. 624._] + + [Note 374: At _Clarkenwell, an. 1184. H. 23._ touching the + King's going to _Jerusalem_ War. _pag. 108. col. 2_. At + _Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111_.] + + [Marge: _Concil. Lond. de + subsidio Terræ Sanctæ._] + +Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex _magnum Concilium Londini_ +tenuit[375]: Cui aderant ipse Rex & _Patriarcha_ Hierosolymorum; +Episcopi, Abbates, _Comites_, & _Barones_ regni Angliæ, & _Guilielmus_ +Rex Scotiæ, & David frater ejus, cum Comitibus & Baronibus terræ suæ. +Consulitur de subsidio ferendo _Terræ Sanctæ_, quod dictus Patriarcha, & +per Epistolam ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans, +vehementer flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, quod +Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum Regem Franciæ: & sic +soluto Concilio, Dominus Rex dedit universis hominibus suis, tam +Clericis quam Laicis, licentiam capiendi crucem. + + [Note 375: _Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137._] + +Unde factum est[376] quod _Baldewinus_ Cantuariensis Archiepiscopus, & +Ranulfus _Glanvilla_ Justitiarius Angliæ, & Walterus Rothomagensis +Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. & alii quamplures Episcopi +transmarini & cismarini, & fere omnes Comites & Barones & Milites +Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, &c. crucem ceperunt. + + [Note 376: _Hoved. ib. pag. 629._] + +Rex recusat coronam Jerus. _Mat. Par._ + + [Marge: _Johannes filius + Henr. Rex Hiberniæ + constituitur._] + +Deinde Rex[377] in die Dominica quæ vocatur _Lætare_ Jerusalem, quæ illo +anno pridie Cal. Aprilis evenit, _Windesoriæ_ fecit Johannem filium +suum, Militem, & statim misit eum in _Hiberniam_, & inde eum Regem +constituit. + + [Note 377: _Hoved. ib._] + + [Marge: _Urbanus Papa Joh. + coronandi potestatem + concedit._] + +Misit etiam hoc anno[378] Rex nuntios suos ad _Urbanum_ Papam, & ab +eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in _Regem_ coronaret +Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, & coronam misit de penna +pavonis auro contextam. + + [Note 378: _Hoved. ib. pag. 631._] + +A. D. 1186[379]. _Matildis_ Imperatrix moritur. + + [Note 379: _Mat. Par._] + +Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. 1187. +_Octavianum_ Cardinalem & _Hugonem de Nunant_ ad Regem misit[380], +commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum ibi _Johannem_ +filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit. + + [Note 380: _Hoved. ib. pag. 634._] + + [Marge: _Conventio inter R. + Angliæ & Franciæ de cruce + Hieros. suscipiend._] + +12. Cal. Febr. die S. Agnetis[381], Reges Franciæ & Angliæ ex pacto +conveniunt inter _Gisortium_ & _Trie_, cum Archiepiscopis, Episcopis, +_Comitibus_ & _Baronibus_ regnorum suorum. Conventui aderat _Guilielmus_ +Archiepiscopus _Tyri_, qui insigni sua prædicatione, hostiles Regum +animos commulsit invicem, eoque perduxit, ut amici facti, in illa die, +de manu sua crucem receperint. Ut autem ipsi gentes suæ seorsum +cognoscerentur, Rex _Franciæ_ & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex +_Angliæ_, cum gente sua, cruces albas; & _Philippus_ Comes _Flandriæ_, +cum gente sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum +sibi & itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam. + + [Note 381: _Hoved. ib. pag. 641._] + + [Marge: _Statutum de itinere + Terræ Sanctæ._] + +_Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum in +Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia[382]._ + + [Note 382: _Hoved. ut supra._] + +_Henricus_ Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur) +_Cenomannum_ venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout sequitur. + +Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in eleemosynam +dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc anno, exceptis armis, & +equis, & vestibus militum, & exceptis equis, & libris, & vestibus, & +vestimentis, & omnimoda capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam +Clericorum quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab +Archiepiscopis, Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis +Parochiis, super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non +dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse. + +Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente Presbytero +parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, & uno Hospitalario, & +serviente Domini Regis, & Clerico Regis, & serviente Baronis, & Clerico +ejus, & Clerico Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus +dederit quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui +jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, & tum +oportebit illum superaddere quod minus dedit. + +Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de decima illa +dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines eorum debuerint ad +opus illorum, colligetur per supradictos, & eis totum reddetur. + +Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum +suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, & S. Johannis, +ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem B. Virginis +Mariæ, penes se colligat, & sequenti die deinceps, illis Præsentibus qui +dicti sunt, ad locum quo vocatus fuerit, unusquisque legitime persolvat. + +Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus vel Laicus +crucem susceperit, ab omnibus peccatis de quibus poenituerit, & +confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli, +liberatus est, & absolutus. + +Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus +terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc iter non +accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus anni, & omnium +catallorum suorum, tam in auro quam in argento, & omnibus aliis, dabunt: +Exceptis vestibus, & libris, & vestimentis Clericorum, Capellanorum, & +lapidibus pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis & +armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus. + +Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, qui hoc +iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum suorum habebunt, & +nihil pro se dabunt. + +Burgenses vero & rustici, qui sine _licentia_ Dominorum suorum crucem +acceperint, nihilominus decimas dabunt. + +Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod nullus ludat +ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum Pascha utatur vario, +vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: & quod omnes contenti sint +duobus ferculis. Et quod nullus aliquam mulierem secum ducat in +peregrinatione, nisi forte aliquam lotricem peditem, de qua nulla +habeatur suspicio: & quod nullus habeat pannos decisos, vel laceratos. + +Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus redditus suos +ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus anni integre habeat; +& transito anno creditor redditus rehabeat, ita quod fructus quos inde +receperit, in solutione debiti computentur; & debitum post susceptionem +crucis quamdiu debitor erit in peregrinatione non usuret. + +Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione +proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, sive +Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter arripuerint, +usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid de creditoribus +contingat, fructus omnium reddituum quos in vadio habebunt, a prædicto +Pascha, usque ad tres annos integre percipiant. + +Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit, +pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit ad sustentationem +servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, & ad sustentationem +pauperum dividet, juxta consilium discretorum virorum, qui ad hoc +constituentur. + +Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico Rege Angliæ, in +præsentia: + +_Rich._ fil. Regis Com. Pictaviæ. +_Wil. Turon._ Archiep. +_Baldewini_ Cant. Archiep. +_Walteri Rothomag._ Archiep. +_Johannis_ Ebroicens. Episc. +_M._ Namnetens. Episc. +_Hugonis_ de Nunant. Cestrensis Electi. +_Lisardi_ Sagiensis Electi. +_Radulfi_ Andegavens. Epis. +_R._ Cenomanensis Episc. + +Et in præsentia Baronum _Andegaviæ_, _Cenomanniæ_ & _Turonorum_ apud +Cenomannum. + +Vide hæc non tam integre apud _Neubrig._ lib. 3. cap. 22. p. 289. + + [Marge: _Concil. + Gaintingtoniæ cruce + suscipienda._] + +_Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188[383]._ + + [Note 383: _Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh._] + +Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim postea magnum +celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum, & aliorum +multorum tam Clericorum quam Laicorum, apud Gaintington[384]. Ubi in +publica audientia recitari fecit omnia supradicta capitula quæ +constituerat (in Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, +Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis +Episcopus, ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege & +Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; ad quorum +prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem receperunt. + + [Note 384: _Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt._] + + [Marge: _Decimæ colligentur + pro itinere Hierosol._] + +Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos per singulos +Comitatus Angliæ ad _decimas colligendas_ secundum prædictam +præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. Sed de singulis +urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, viz. de Londonia 200, +& de Eboraco 100, & de aliis urbibus secundum quantitatem earum, & fecit +omnes sibi præsentari diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam +mobilium suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui noverant +redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset rebelles, statim +fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec ultimum quadrantem +persolverent. + +Similiter fecit de _Judæis_ terræ suæ, unde inæstimabilem sibi +acquisivit pecuniam. + +Deinde misit _Hugonem_ Dunelmensem Episcopum, & alios Clericos & Laicos +ad _Willielmum_ Regem Scottorum pro _decimis colligendis_[385] in terra +sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit eis inter _Wrec_ & _Brigeham_ in +_Loenas_, & non permittens eos terram suam pro decimis colligendis +intrare, obtulit se daturum Domino suo Regi Angliæ quinque millia +marcarum argenti, pro supradictis decimis, & pro castellis suis +rehabendis, sed Rex Angliæ facere noluit. + + [Note 385: _Hoved. pag. 642._] + + [Marge: _Gilbertus de + Ogerstan in latrocinio + deprehensus punitur._] + +Eodem anno[386] _Gilbertus_ de _Ogerstan_ frater _Templi_, a Domino Rege +Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam Laicis ad +decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, quem cum Dominus Rex +ratione judicii damnare posset: tamen tradidit eum Magistro Templi +Londoniarum, ut secundum ordinis sui statum tractaretur; quem Magister +Templi suscipiens, vinculis mancipavit, & diversis poenis afflixit. + + [Note 386: _Hoved. pag. 649._] + + [Marge: _Variorum furtorum + poena in Suffliete._] + +Curia de _Suffliete_ dicit & parata est probare, quod tempore Domini Gi. +Episcopi[387] venit quidam homo Parmentarius nomine, & furatus est +bladum nocte de granario Monachorum in _Suffliete_, cum quo blado captus +est & in eadem curia incarceratus, & habuit judicium suum in eadem curia +de _Suffliete_, scil. quod ivit ad aquam apud _Suttune_, & fuit mundus. +Et tunc fuit Coronarius Domini Regis _Osbernus_ Monachus, qui præsens +fuit ad illud judicium faciendum. + + [Note 387: _Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus + Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24. + Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud + Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II._] + +Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, _Jordanus_ nomine, +furatus est pannos _Walderi_ fabri, cum quibus pannis captus est & +ligatus in curia de _Suffliete_, sed quia negavit contra omnes, recessit +quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: Et ibi fuit idem +Osbernus Coronarius Domini Regis. + +Item duæ mulieres venerunt in villam de _Suffliete_, quæ furatæ fuerant +multos pannos in villa de _Croindone_, & secuti sunt eas homines ejusdem +villæ de _Croindone_, quorum pannos furtive apportaverant usque in +villam de _Suffliete_, & ibi captæ fuerant & incarceratæ, & habuerunt +judicium suum in curia de _Suffliete_, ad portandum calidum ferrum, +quarum una fuit salva & altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole. +Et hoc totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet +judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et _Paulus de Stanes_ fuit tunc +Cacherellus de hundredo de _Acstane_. Et per totum illud tempus Robertus +de _Hecham_ Monachus fuit Custos de Manerio de _Suffliete_, & ad +mulieres judicandas fuit Dominus Henricus de _Cobeham_, & alii plures +homines discreti de patria. _Ex vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ._ + +Cum prædones Danorum _Frekeham_ & _Iselham_, quod Rex _Alvredus_ dedit, +spoliando vendidissent, S. _Dunstanus_ illud eripuit, & Ecclesiæ +Roffensi restituit. Idem Sanctus _Ethelredum_ Regem, fratrem Sancti +_Edwardi_ Martyris, a vastatione Ecclesiæ Roffensis (nescio qua causa +furibundus Rex quam conceperat) C. lib. prohibuit[388]. + + [Note 388: _Ita MS. Spelmanni, sententia non completa._] + + [Marge: _Lex contra ormannos + lata._] + +Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum cohibendam +insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. _Petri de Dunstaple_[389]. +Henricus Rex II. dedit _Hugoni de Curnay_ manerium de Houcton cum +omnibus pertinentiis, tenendum in forma qua ipse illud tenuit & habebat. +Mox autem post hæc _Hugo de Curnay_, per legem contra Normannos in +Anglia editam, ab Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro +beneplacito suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem +_Hugonis de Cornaco_ proditoris, Rex Johannes dedit Johanni +Marescallo[390]. + + [Note 389: _Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1._] + + [Note 390: _A Britanno, pag. 347._] + + [Marge: _Vita Henrici a + Radulpho Nigro descripta._] + +Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. infra. Obiit +Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus Angliæ regnum +_Henricus_, servos, spurios, caligarios, cubiculi, mensæ, regno +præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, Tribunos, +Municipes, Forestarios, super provincias constituit. Illustres +ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, patrimoniis omnino +privavit, vel subdole portionibus detractis decrustando sensim +adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus Episcopos, Abbates, +factos authoritate propria, ad officium apparitorum revocavit: & quem +præsulem crearat ex præside, in præsidatum recreavit ex præsule. +Monasteriis vacantibus sollicite disposuit, non qualiter beatus +Gregorius subarando, sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando +coluit. Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones +Ecclesiarum confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens +revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed relicta Ecclesiæ +callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit. + +Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas +colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem +concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam dedit, +qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, cum decessores nulla +linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores ducere, filias nuptui +dare præter Regis conscientiam inhibuit, & transgressores tanquam reos +læsæ majestatis punivit. Hæredes omnium quos avus suus extulerat, & qui +ei in subigenda Anglia constanter assistebant, cognatos quoque suos, +tanquam aspides exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in +flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras +exercens, consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis se +sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius stupris +vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris inclusit. + +Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor +Sacramenti præstiti præsente patris corpore. + +Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis novas +leges quas _assisa_ vocant edidit[391]. _Danegeldum_ avitum innovavit. +Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens usuras capiendo +judaizabat. + + [Note 391: Il faut toujours se défier des portraits que les + anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé + au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes + Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée + qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en + rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la + Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à + consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix + Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois + n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à + un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister + parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le + joug. _Voyez_ ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist. + d'Anglet. 2e vol.] + +Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: Clericos ad +sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. Expulso beato +Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, ipso in Ecclesia +interfecto, persecutoribus ejus patrocinium præstitit. Laicos apostatare +compulit. Juratus se tria Monasteria constructurum duos ordines +transvertit, personas de loco ad locum transferens: Meretrices alias +aliis Cenomanicas Anglis substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu +in truncos convertit de XX solidis duos denarios extorquens, & in hoc +facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus Christianum +nomen profitentibus auctor mali & exemplar inauditi fuit flagitii. +Consanguineos in tertio gradu connubere mos illi celeberrimus. Corruptus +a _Ricardo_ Archiepiscopo monetam corrumpi permisit, corruptores tandem +suspendio decedere compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis +terræ carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. Causam +fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi constituit. +Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio nec unus ex +millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum manibus & pedibus +truncavit. Comites & Episcopos in servitutem fossandi; & cæterorum +operum servilium coegit. Tributarius exteris, in domesticos prædo, +Scutagiis, recognitionibus, & variis angarium alluvionibus, fere omnes +depressit. Omne jus populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica +omnium enervavit, libertatibus omnium insidians quasi e specula. + +Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis +corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes mechanicos +creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis fecit universos. +Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam semper in exitu præter duos +annos vitæ ultimos blandam expertus. + +Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum +præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, & crescentem +auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium ingressus picturæ aut susurrio +vacabat, horas regulares quasi aconitum fugiebat. Presbyteros noxios +compeditos habuit in vinculis, nullam distinctionem habens Clerici aut +rustici, Abbatis vel cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis +cavillacissimus, ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione +suspendit; ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici & +Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari vel +benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, nunquam +enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur inter eligentes serens +discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, ut factionem +propriam aliena malignitate obnubilaret & hæc ei causa excidii præcipua. + +_Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister Radulfus Niger, qui accusatus +apud prædictum Principem, & in exilium pulsus; ob expulsionis injuriam +atrociora quam decuit de tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo +conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis ubique habebatur +reticendo, atque prava ejus opera absque alicujus excusationis +palliatione replicando cum pleraque de his quæ commemoravit in pluribus +articulis aliquantulam admittant excusationem; si gestorum ejus intentio +justo libramine ponderetur; si regiæ potestatis lubrica libertas +pensetur, quæ cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum vitiis +facile favent inferiores, prompti ad adulandum, cum & impunitas præstet +audaciam, divitiæ vero acuant & accendant culpam._ + +_Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus Abbas Cisterciensium qui ad +Radulphi Nigri Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. annorum +appendices fecit. V. Baleus._ + + + + +------------------------------------------------------------------------ + +RICHARDUS. I. + + [Marge: _Rex jurat._] + +Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo ducunt in +Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis Evangeliis cum +plurimorum sanctorum reliquiis: _Rex_ coram Clero & populo juravit. + +Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus vitæ suæ portabit Deo +& sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit etiam; quod populo sibi +commisso rectam justitiam exercebit, & quod malas Leges & iniquas +consuetudines, si aliquæ fuerint in regno suo, delebit, et bonas +observabit. + +Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus +vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus est ex parte +Dei, & prohibitus. + + [Marge: _Coronatur._] + +Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta tenere, +quæ fecit: Respondens vero se per auxilium Dei, bona fide observaturum +omnia supradicta; coronatus est. + + [Marge: _Conc. Pipewel. A.D. + 1189. Reg. 1._] + +_Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.[392]_ + + [Note 392: _Hoved. pag. 658._] + +Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) venit +Rex ad Abbatiam de _Pipewel_, & congregatis ibi _Baldwino_ Cant. +Archiep. & _Waltero_ Rothomagensi Archiepiscopo; & _Johanne_ Dublinensi +Archiepiscopo, & _Formale_ Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque Angliæ +Episcopis, & _Albino_ Fernensi Episcopo, & _Concerde_ Hegibonensi +Episcopo, & Abbatibus & Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit +Episcopales & Ecclesiasticas dignitates. + + [Marge: _Ran. de Glanvilla + deponitur._] + + [Marge: _Omnia vendit._] + +Deposuit[393] a _Ballivis_ (id est officiis) suis, _Ranulphum de +Glanvilla_ Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, & +ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. Exposuit autem +omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri affluentius expediret) +Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, prædia, immunitates +privilegia; perceptisque ab _Hugone_ Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis +argenti[394], eum & Guilielmum Comitem Albemarliæ constituit summos +Angliæ Justitiarios, & associavit eis in regimine regni, Willielmum +Marescallum, & Gaufridum filium Petri, & Willielmum _Bruera_ & Robertum +de _Wihtefeld_, & Rogerum filium _Remfredi_. + + [Note 393: _Mat. Par. pag. 148._] + + [Note 394: _Hoved. pag 658._] + + [Marge: _Concil. London. + A.D. 1189._] + +_Generale Concilium Londoniis[395] sub Novembri in auxilium Terræ +sanctæ. An. Dom. 1189._ + + [Note 395: _Al. Westm._] + + [Marge: _Rex & Proceres + nunciant se diem & locum + convenitus jurasse._] + +Mense Octobris[396] _Rothrodus_ Comes de _Pertico_ & alii Nuntii +_Philippi_ Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad _Richardum_ Regem +Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio Parisiis +juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes regni sui +qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente immutabiliter erunt apud +_Vizeliacum_[397] ad Clausum Paschæ; inde Jerosolymam ituri; & in +testimonium illius sacramenti Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam +petens ab eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo +securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum[398]. + + [Note 396: _Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149._] + + [Note 397: _Al. Nize._] + + [Note 398: _Al. Nize._] + + [Marge: _Rex & Proceres + Angliæ obvios se daturos + jurant._] + +Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, & Barones sui qui +crucem susceperant in _generali Concilio_ constituti apud Londonias[399] +juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, quod per auxilium Dei +immutabiliter venirent Vizeliacum in Clausum Paschæ, parati inde iter +Jerosolymitanum arripere; & prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii +Regis Franciæ hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege +Angliæ in Concilio illo, & _Willielmus_ Marescallus, & quidam alii hoc +idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis Regis Franciæ in +eodem Concilio, & misit inde Chartam suam Regi Franciæ. + + [Note 399: _Al. Westm._] + + [Marge: _Legatus siscitur & + illusus remittitur._] + +Hoc Anno mense Nov.[400] _Johannes Anagninus_ Cardinalis Legatus a +latere Clementis Papæ III. ad litem componendam inter _Baldewinum_ +Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis _Cantuariæ_: _Doveriam_ +applicans, a Rege prohibetur injussus progredi. Rex interea Cantuariam +proficiscitur, & re composita, accersitus illuc Cardinalem fastu regio +excepit. Sed illusum atque ægre hæc ferentem relegavit. + + [Note 400: _Hoved. pag. 661._] + +_Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189._ + + [Marge: _Rex Scotiæ + excipitur._] + + [Marge: _Homagium facit pro + dignitatibus in Anglia._] + +Eodem anno Mense Novemb.[401] _Gaufridus_ Eboracensis electus una cum +Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, per mandatum Domini +Regis perrexit usque ad aquam de Twede, & ibi recepit _Willielmum_ Regem +Scottorum, & exhibuit ei honorem debitum, & securum conductum usque ad +Regem Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense Decembris ad +Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus suis habendis ia +Anglia, sicut Malcolmus frater suus habuit. Et Richardus Rex[402] Angliæ +reddidit ei Castellum de _Rokesburgh_ & Castellum de _Berwic_ libera, & +quieta; & eum, & omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab +ipso, & Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione de +regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, & pro quieta +clamantia fidelitatis, & ligantia de regno Scotiæ, & pro Charta Richardi +Regis Angliæ inde habenda, _Willielmus_ Rex Scottorum dedit Richardo +Regi Angliæ decem millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex +Angliæ fecit Chartam suam hac forma. + + [Note 401: _Hoved. pag. 662._] + + [Note 402: _Mat. Par. pag. 149._] + + [Marge: _Charta Rich. R. de + libertat. Wiliel. Regis + Scotor._] + +_Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum Regi +concessis._ + + [Marge: _Castella ei + redduntur._] + +_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ Comes +Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, & Baronibus; +Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus ministris suis totius Angliæ; +ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis Nos charissimo consanguineo +nostro _Willielmo_, eadem gratia Regi _Scottorum_ reddidisse Castella +sua _Rokesburk_ & _Berwic_ tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo +& hæredibus suis in perpetuum possidenda. + + [Marge: _Pacta fratris + relaxantur._] + +Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas bonæ memoriæ +bonus pater noster _Henricus_ Rex Angliæ per novas Chartas, & per +captionem suam extorsit; ita videlicet ut nobis faciet integre & +plenarie quicquid Rex Scottorum _Malcolmus_ frater ejus antecessoribus +nostris de jure fecit, & de jure facere debuit. + + [Marge: _Jus hospitalitatis + confirmatur._] + +Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo de +jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in conductu & de +veniendo in Curiam, & in morando in Curia, & redeundo a Curia, & in +procurationibus & in omnibus libertatibus & in dignitatibus & honoribus +eidem jure debitis, secundum quod recognoscetur a quatuor Proceribus +nostris ab ipso Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a +nobis electis. + + [Marge: _Marciæ usurpatæ + restituuntur._] + +Si autem _fines sive_ Marcias regni _Scotiæ_ aliquis nostrorum hominum +postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro captus fuerit, +usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, & ad eum statum +reducantur quo erant ante ejus captionem. + + [Marge: _Sua omniain Anglia + ex conceduntur._] + +Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, seu +feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis in ea +libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, qua +præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere debuit, nisi jam +prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid postea infeodaverint: +Ita tamen quod si aliqua postea infeodata sunt, ipsorum infeodorum +servitia, ad eum vel ejus hæredes pertineant. + +Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum donaverit, +ratum, & firmum habere volumus. + +Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit in eadem +libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes suos perpetuo jure +possidere volumus. + +Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater noster receperat +& omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit per captionem suam. + + [Marge: _Cum ligantiis + hominum suorum & Chartis._] + +Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas quas Dom. +Pater noster de eo habuit per captionem suam. Et si aliquæ aliæ forte +per oblivionem retentæ, aut inventæ fuerint, eas penitus carere viribus +præcipimus. + + [Marge: _Homagium fecit & + fidelitatem._] + +_Ipse autem_ ligius homo noster devenit de omnibus terris, de quibus, +antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines fuerunt, & nobis & +hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus his _Baldewino_ Cantuar. +Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi T. Dublin. Archiepisc. Hugone +_Dunelmensi_, & Johanne _Northwicensi_, & Henrico _Saresbiriensi_, & +Hugone _Lincolniensi_, & Godefrido _Wintoniensi_, & Gileberto +_Roffensi_, & Reginaldo _Bathoniensi_, & Hugone _Coventrensi_, & +Willielmo _Wigorniensi_ Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne +Comite _Moretonis_ fratre Regis & multis aliis. + +Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti Charta & sigillo +nostro id roboravimus: Testibus B. _Cantuar._ W. _Rothomag._ T. +_Dublin._ Archiepis. H. _Dunelm._ H. _Linc._ C. _Winton._ H. _Sar._ Reg. +_Bathon._ Episc. Domino J. fratre nostro. R. Com. _Leicestr._ H. Com. +_Warenn._ H. _Bard._ _Steph. de longo_ campo dapifero nostro & aliis +multis v. die Decembris. Datum per manum Willelmi Eliensis Clerici +Cancellarii nostri apud Cantuar. regni nostri anno primo. + +Rex[403] plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia concedit, +magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque Willielmo Eliensi Episcopo +Cancellario suo & uni Justitiariorum Angliæ, unum de sigillis suis per +quod fieri præcepit mandata sua in regno. + + [Note 403: _Hoved. pag. 663._] + +Compositis domi negotiis XI die Decemb. feria secunda, transfretavit a +Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam profecturus; magnum +suum sigillum, quod Malo Catulo Vicecancellario suo credidit secum +deferens. + +_Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas profecturos. An. +Dom. 1190. Reg. 1._ + + [Marge: _Reges + paciscuntur._] + +_Philippus_[404] Rex Franciæ & _Richardus_ Angliæ Hierosolymas una +profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium ineuntes, +pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, & sacramentis suis +confirmant; jurant pariter regni utriusque Proceres; sed Archiepiscopi, +& Episcopi in verbo solummodo veritatis, ejusdem pollicentur +observationem. + + [Note 404: _Hoved. pag. 664._] + + [Marge: _Fidem jurant & + mutuum auxilium._] + +Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & fidem ei +portabit de vita, & membris & terreno honore suo, & quod neuter eorum +alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex Franciæ juvabit Regem Angliæ, +ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis +defendere, & si esset obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem +Franciæ ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam +Rothomagi defendere, si obsessa esset. + +Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt: + + [Marge: _Proceres fidem & + pacem._] + +Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt ullam in +terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione sua. + +Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo veritatis; +juraverunt, inquit Parisius. + + [Marge: _Episcopi + excommunicabunt + transgressores._] + +Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam +anathematis dabunt. + +Præterea prædicti Reges statuerunt: + + [Marge: _Reges invicem + succedent._] + +Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana, +alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, ad servitium Dei +faciendum. + + [Marge: _Alia forma + sacramenti eorum._] + +Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert. + +Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum bonam fidem servabo, +ut fideli meo & amico, de vita, & membris, & honore terreno[405]. + + [Note 405: _Mat. Par. pag. 150._] + +Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum facere promitto de +vita & membris, ut Domino meo & amico. + + [Marge: _Equi capti ad + auxilium Regis._] + +Willielmus[406] Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius +cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, duos Palefridos, +& duos summarios (i. equos clitellarios) de auxilio; & de unaquaque +Abbatia Angliæ, unum palefridum & unum summarium; & de unoquoque manerio +Regis, unum Palefridum, & unum summarium. + + [Note 406: _Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151._] + + [Marge: _Justitiaria Angliæ + dividitur in 2._] + +Post Purificationem[407] accersitis plurimis Episcopis & Johanne Comite +Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex consilio eorum divisit +Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit nempe _Will._ Episcopum +_Eliensem_ Cancellarium suum summum Justitiarium Angliæ; & concessit +Hugoni Dunelmensi Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram +Regis Scotiæ. + + [Note 407: _Hoved. pag. 664._] + + [Marge: _Fratres Regis + abjurant Angliam._] + +Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem Moretonii +fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent infra tres annos proximo +sequentes, nisi per licentiam illius. Sed relaxavit Johanni hoc +sacramentum, novo præstito: Quod fideliter ei serviret. + + [Marge: _Breve Regis pro + Guil. Episc. Eliensi._] + +_Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario, +Cancellario, &c._ + +_Richardus_ Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam +constitutis salutem[408]. + + [Note 408: _Mat. Par. pag. 152._] + +Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum nostrum diligitis, & +vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis omnino intendentes dilecto & +fideli Cancellario nostro _Eliensi_ Episcopo, super omnibus quæ ad nos +spectant, & pro ipso faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in +regno, de omnibus quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud +_Baionam_. + + [Marge: _Bulla Papæ pro + Legat. Potestate data Episc. + Eliensi._] + +Adjungam si placeat Bullam _Clementis_ Papæ, qua Legationis donatus est +Potestate[409]. + + [Note 409: _Mat. Par. pag. 151._] + +_Clemens_ Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam +Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi in Domino filii +nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati tuæ legationis +officium in tota Anglia & Wallia tam per Cantuariensem quam per +Eboracensem Archiepiscopatum, & in illis Hiberniæ partibus in quibus +nobilis Vir Johannes Comes Moretonii, frater ipsius Regis potestatem +habet & dominium authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis +Julii, Pontificatus nostri anno tertio. + +Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. ubi _Hubertus_ +Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur. + + [Marge: _Justitiarii & + ductores navigii Regis._] + +[410]Rex ad _Chinonem_ in _Andegavia_ constituit Girardum _Anxienensem_ +Episcopum, & Bernardum Episcopum _Baioniæ_[411], & Robertum de +_Sabul_[412] & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.[413] de Ulerum, +ductores & constabularios (Justitiarios inquit Parisius) totius navigii +sui, quod in terram navigii Suliæ iturus erat; & tradidit eis Chartam +suam in hac forma. + + [Note 410: _Hoved. pag. 666._] + + [Note 411: _Al. de. Baruia._] + + [Note 412: _Al. Sabulis._] + + [Note 413: _Al. Foret._] + + [Marge: _Charta R. pro + itineratibus cum eo._] + +_Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare ituri +erant[414]._ + + [Note 414: _Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151._] + +_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & Aquitaniæ & Comes +Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam per mare ituris, salutem. +Sciatis nos, de communi proborum virorum consilio, fecisse has justitias +subscriptas. + +Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur in +mare. + +Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in terra +infodiatur. + + [Marge: _Ferrum stringens + vel sanguinem._] + +Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum ad +alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad sanguinem percusserit, +pugnum perdat. + + [Marge: _Palma feriens._] + +Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus vicibus +mergatur in mari. + + [Marge: _Convitiator._] + +Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei injecerit; +quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei det. + + [Marge: _Latro._] + +Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, & pix +bulliens super caput ejus effundatur, & pluma pulvinaris super caput +ejus excutiatur ad cognoscendum eum, & in prima terra qua naves +applicuerint, projiciatur. Teste me ipso apud _Chinonem_. + + [Marge: _Obedientia._] + +Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines sui, qui +per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis prædictorum +Justitiariorum navigii sui. + + [Marge: _Sacramentum._] + +Et refert _Parisius_ ipsum fecisse constitutiones istas sacramento +confirmari. + +_Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ Regum apud +Messinam in Sicilia facta[415]._ + + [Note 415: _Hoved. pag. 675._] + + [Marge: _Reges jurant mutuam + tutelam._] + +Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram Comitibus & +Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super reliquias Sanctorum. + +Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, in eundo, & +redeundo, bona fide custodiret. + + [Marge: _Idem Proceres._] + +Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse +servaturos. + +Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius exercitus +peregrinorum statuerunt: + +Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; de +omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus quibus usuri erant, +pro voluntate sua disponant, & de medietate possessionum suarum, quas +secum habent in via, similiter pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil +in patriam suam remittant. + + [Marge: _Relaxatio Wrecci._] + +_Relaxatio Wrecci Maris[416]._ + + [Note 416: _Hoved. pag. 678._] + +_Richardus_ Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro amore Dei, & +salute animæ suæ & parentum suorum, quietum clamavit in perpetuum _Wrec_ +per totam terram suam citra mare & ultra, statuens: + + [Marge: _Naufragorum bona + quis habere debeat._] + +Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes res suas +liberas & quietas habeat. + +Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores +ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt se esse +propinquiores illius hæredes. + +Hanc autem quietam clamantiam de _Wrec_ fecit _Richardus_ Rex Angliæ; & +Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense Octobris, apud Messinam, +coram Waltero _Rothomagensi_, & Gerardo _Anxiensi_ Archiepiscopis, & +Johanne _Ebroicense_, & Bernardo _Baoniensi_ Episcopis, & multis aliis +tam Clericis quam Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita +fuit per manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis. + + [Marge: _Graves + exactiones._] + +Will. _Eliensis_ Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. Regis +Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ sibi +commissam, gravibus exactionibus premebat[417]. + + [Note 417: _Hoved. pag. 680._] + +_Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium & +Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191._ + + [Marge: _Conventus + Procerum._] + +Tertia die[418] proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes Comes +_Moretonii_ frater Regis, & Walterus Archiepiscopus _Rothomagensis_, & +omnes _Episcopi_, & _Comites_ & _Barones_, & _Cives Londonienses_ cum +illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ S. Pauli. + + [Note 418: _Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens. + Episc. pag. 703._] + + [Marge: _Querela de + injuriis._] + +Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario +Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter alia. + +De injuriis quibus affecisset _Gaufridum_ Archiepiscopum _Eboracensem_ +fratrem Regis, & _Hugonem_ Episcopum _Dunelmensem_. + + [Marge: _De administrando + regno sine aliorum + consilio._] + +Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in regimine +regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria dispositione solus +fecisset. + + [Marge: _Literæ Regis de + cura regni._] + + [Marge: _Eliens. Episc. ab + administr. regni + deponitur._] + +Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo _Rothomagensi_ & Guilielmo +Marescallo Comite _Strogoil_, literæ Regis[419] _Messinæ_ datæ, quibus +præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus in regimine regni +Cancellario associarentur, & quod Cancellarius sine illorum consilio, & +aliorum pariter assignatorum, nihil de negotio Regis vel regni +tractaret: Aliter si in detrimentum regni quicquam faceret, deponeretur, +& loco ejus Rothomagensis Archiepiscopus institueretur. Totius igitur +Concilii judicio Cancellarius deponitur, & _Rothomagensis_ instituitur. + + [Note 419: _Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 & + seq._] + + [Marge: _Communa Londonarium + concessa. Et juramento + firmata._] + +Eodem die Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus _Rothomagensis_, & alii +Regis Justitiarii, concesserunt civibus _Londoniarum_ habere communam +suam[420]. Et eodem anno Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus +_Rothomagensis_, & fere omnes Episcopi & Comites, & Barones regni +juraverunt communam illam firmiter, & inconcusse se servaturos, quamdiu +Dom. Regi placuerit. + + [Note 420: _Hoved pag. 702._] + + [Marge: _Cives fidelitatem + Regi jurant, & Joh. + recepturos successorem._] + +Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi Richardo, & +hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent Comitem +Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem & Dominum. Et juraverunt ei +fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate Regis Richardi +fratris sui. Cancellarius depositus juravit reddere Castella Angliæ. + +Vide Epistolam _Hugonis_ Coventrensis Episcopi, de dejectione Willielmi +Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi causæ aliquot +magis specialiter referuntur. + +Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & Epistolam +Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. p. 706. & vide +nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad Lincolniens. Episcop. p. +707. + + [Marge: _Fidelitas + juratur._] + +In tempore Quadragesimæ Regina _Alienora_, mater Regis, & omnes Magnates +Angliæ in unum convenientes, juraverunt fidelitatem & fidele servitium +_Richardo_ Regi Angliæ, & hæredi suo, contra omnes homines[421]. + + [Note 421: _Hoved. pag. 718._] + + [Marge: _Rex perfide + capitur._] + +In mense _Novemb._ Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus clam per +Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam perfide captus est a +_Leopoldo_ Duce, & Imperatori postea venundatus[422]. + + [Note 422: _Hoved. pag. 717 & 720._] + + [Marge: _Legatus prohibetur + ingredi._] + +Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium +ejectum de Justitiaria potestate, & _Rothomagensem_ Archiepiscopum ejus +obeuntem munus, in Normannia progredi inhibentur[423]. + + [Note 423: _Hoved. pag. 720._] + + [Marge: _Rex Angliam + subjugat Imperatori, + recipitque; tenend. sub + tributo 5000 libr._] + + [Marge: _Rex relaxatur._] + +_Richardus_ Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici Romanorum +Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, consilio _Alienoræ_ +matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, & tradidit illud Imperatori, +sicut universorum Domino; & investivit eum inde per pileum suum[424]. +Sed Imperator, sicut prolocutum fuit, statim reddidit ei in conspectu +Magnatum Alemanniæ & Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de ipso +pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis de tributo +solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem crucem de auro. +Sed idem Imperator in morte sua de omnibus his, & aliis conventionibus, +quietum clamavit ipsum _Richardum_ Regem Angliæ & hæredes suos. + + [Note 424: _Hoved. ib. pag. 724._] + +_Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. Reg. 4. & +5._ + + [Marge: _Literæ Regis pro + colligenda pecunia + redemptionis._] + +Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, datas apud +_Hagenou_ in _Germania_ 3. Cal. Maii[425], petit colligi in redemptionis +suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique ad eum omni +expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice & magnifice ei +subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo alacre aliis exemplum +præbentes. Universum autem (inquit) aurum & argentum Ecclesiarum +diligenti observatione & scripti testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum +Prælatis accipiatis: eisque per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum +nostrorum, quos volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur. + + [Note 425: _Hoved. pag. 726._] + +Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones quæ fiunt per +sigillum matris suæ, ei significentur. Extant literæ integræ in +Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, &c. + +Authoritate igitur literarum istarum, _Mater_ Regis, & Justitiarii +Angliæ statuerunt: + + [Marge: _4 Pars reddituum._] + + [Marge: _Pars mobilium._] + + [Marge: _20. s. de Feod. M. + l._] + + [Marge: _Tota lana + Cistrensium, &c._] + + [Marge: _Totus thesaurus + Ecclesiarum._] + +Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem redditus sui de +hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: & tantum superadderent de +mobilibus suis, unde Rex deberet eis gratias scire. Et de unoquoque +Feodo Militis 20 s. Et de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus +ordinis de Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum aurum +& argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat. + +Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum argenti ad +pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum præterea, inter Imperatorem & Ducem +Austriæ dividendas, viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c. +_Vide formam Conventionis in Hovedeno_, p. 728. + + [Marge: _Colligitur taxatio, + sed non ubique; integre._] + +Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi quidam ceperunt +a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, quidam vero nisi +decimam. In omnibus terris Regis transmarinis similis est nummorum +coacervatio[426]. + + [Note 426: _Hoved. pag. 732._] + + [Marge: _Rex liberatur._] + +A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas _Februarii_, feria sexta, die +Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur[427]. + + [Note 427: _Hoved. pag. 734._] + + [Marge: _Summonet + Coventrensem Episcopum._] + +Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem _Coventrensem_ +Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret judicio Episcoporum, +in eo quod ipse Episcopum erat: & judicio Laicorum, in eo quod ipse de +eo tenuerat laicalem ballivam super his, quæ adversus eum +loqueretur[428]. + + [Note 428: _Ibid._] + + [Marge: _Concedit redditus + pro homagiis._] + +Deinde Rex[429] concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus, +Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus annuos pro homagiis & +fidelitatibus, & auxiliis eorum contra Regem Franciæ. Recepit itaque +homagium de Archiepiscopis Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis, +multisque Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot +eorum nomina apud Hoveden. Ibid. + + [Note 429: _Ibid._] + + [Marge: _Concilium adversus + Joh. fratrem Regis._] + +_Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem Regis[430]._ + + [Note 430: _Hoved. pag. 735._] + + [Marge: _Nuntius ejus + capitur._] + +Paulo ante adventum Regis, _Adam de S. Edmundo_ Clericus, a Johanne +Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur cum literis ad +castella ipsius Johannis contra Regem munienda. Jactans autem Johannis +Domini sui potentiam, & familiaritatem cum Rege Franciæ inimico Regis +Angliæ; a Majori Londoniensi captus est cum omnibus Brevibus in quibus +mandata. Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum eisdem +traditus. + + [Marge: _Proceres + convocantur._] + +Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus & Baronibus +regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque earundem tenore, +per _commune Consilium_ regni definitum est[431]: + + [Note 431: _Hoved. ibid._] + + [Marge: _Terræ ejus + saisantur._] + +Quod Comes _Johannes_ dissaisiretur de omnibus tenementis suis in +Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita. + +Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam subito olim +summonerentur. + + [Marge: _Excommunicatur, & + fautores ejus._] + +Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem Johannem & +omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem & regnum Regis Angliæ +turbaverunt vel turbarent. + + [Marge: _Rex rediti._] + +Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud Sandwicum +applicuit[432]. + + [Note 432: _Hoved. ibid._] + + [Marge: _Concil. + Nottingham._] + +_Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum A. D. 1194. +Reg. 5._ + +Tricesima die mensis _Martii_, feria 4. _Richardus_ Rex Angliæ +celebravit primum _Concilii_ sui diem apud _Nottingham_[433], cui +interfuerunt _Alienora Regina_, mater ejus, & _Hubertus Cantuariensis_ +Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio illo: & +_Gaufridus Eboracensis_ Archiepiscopus, qui a sinistris ejus sedebat: & +Hugo _Dunelmensis_, & Hugo _Lincolniensis_, & Willielmus _Eliensis_ +Regis Cancellarius, & Willielmus _Herefordensis_, & Henricus +_Wigorniensis_, & Henricus _Exoniensis_, & Johannes _Candidæ Casæ_, +Episcopi: & Comes _David_ frater Regis _Scotiæ_, & Hamelinus Comes de +_Warenna_, & Ranulphus Comes _Cestriæ_, & Willielmus Comes de +_Ferreres_, & Willielmus Comes de _Salisberia_, & Rogerus _Bigot_. + + [Note 433: _Hoved. pag. 736._] + + [Marge: _Fautores Comitis + Joh. dissaisantur._] + +1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo & +Vicecomitatu _Lincolniensi_, & _Hugonem Bardolf_ de Vicecomitatu +_Eboracensis_ sciræ, & de Castello _Eboraci_, & de _Scardeburc_, & de +custodia de _Westmerland_, quod ipsi Comiti Johanni adhæserant contra +Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, &c. + + [Marge: _Accusationes in eum + & Episcopum Cov._] + + [Marge: _Judicium._] + +2. Tricesima prima die mensis _Martii_, sc. pridie Calendarum Aprilis, +Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in quo ipse petit sibi +fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, qui contra fidelitatem quam +ei juraverat, castella sua occupaverat, & terras suas transmarinas & +cismarinas destruxerat, & foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum +inierat. Similiter de _Hugone Nunant_, Coventrensi Episcopo, sibi fieri +judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, & Regi +Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne malum in +perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, quod Comes _Johannes_, +& Episcopus _Coventrensis_ peremptorie citarentur; & si infra 40 dies +non venerint, nec juri steterint, judicaverunt Comitem _Johannem_ +demeruisse regnum, & Episcopum _Coventrensem_ subjacere judicio +Episcoporum in eo quod ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo +quod ipse Vicecomes Regis extiterit. + + [Marge: _Tallagium 2. + solidorum._] + +3. Calendis _Aprilis_ prima die ejusdem mensis, prædictus Rex Angliæ +celebravit tertium _colloquium_ suum, in quo constituit sibi dari de +unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, quod ab antiquis +nominatur, _Te Mantale_. + + [Marge: _Tertiae partis se + milit. ad Norman._] + +Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem servitii +militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum cum illo in +Normanniam. + + [Marge: _Lana Cistrensium, + quæ redimitur._] + +Deinde exigebat a Monachis Ordinis _Cistrensis_ totam lanam suam de hoc +anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, fecerunt cum eo +finem pecuniarum. + + [Marge: _Queritur de + Archiep. Ebor. qui non + respondet._] + +4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit _diem quartum & +ultimum_ Concilii sui[434], in quo omnes tam Clerici quam Laici, qui +volebant sibi conqueri de Archiepiscopo _Eboracensi_, fecerunt +querimonias multas de rapinis & injustis exactionibus: sed +Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis responsum. + + [Note 434: _Hoved. pag. 737._] + + [Marge: _Ger. de Canvilla + accusatur de receptione + prædonum._] + +Deinde per _consilium_ & machinationem Cancellarii (ut dicitur) Gerardus +de _Canvilla_ fuit _retatus_ de receptione prædonum, qui rapuerunt bona +mercatorum euntium ad nundinas de _Stanford_; & ab eo recesserunt ad +rapinam illam faciendam. + + [Marge: _De læsa majestate, + in non stando juri Regis._] + +Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in eo quod ipse +ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, nec juri stare de +prædicta receptatione raptorum, neque eos ad justitiam Regis producere, +sed respondit se esse _Hominem Comitis Johannis_, & velle in curia sua +juri stare. + + [Marge: _De adjuvando + inimicum Regis._] + + [Marge: _Negat omnia, & + duellum vadiat._] + +Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio cum Comite +Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis de _Nottingham_ & de +_Tikehil_ capienda. Gerardus vero de Canvilla negavit omnia quæ +objiciebantur ab illis, & illi dederunt vadium de prosequendo, & +Gerardus dedit vadium de defendendo se per unum de liberis hominibus +suis. + + [Marge: _Concessiones + Willel. Regi Scotiæ._] + +Rex Angliæ[435], in præsentia _Alienoræ_ matris suæ, & _Huberti +Cantuariensis_ Archiepiscopi, & _Hugonis Dunelmensis_ Episcopi, & +_Gocelini Glascovensis_ Episcopi, & aliorum multorum tam Clericorum quam +Laicorum utriusque regni: + + [Note 435: _Hoved. pag. 737 & 738._] + +Concessit & charta sua confirmavit _Willielmo_ Regi Scottorum & +hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per summonitionem +Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus _Dunelmensis_ & Vicecomes +_Northumbriæ_ recipient eum ad aquam de _Twede_, & in salvo conductu +ducent eos usque ad aquam de _Taise_, & ibi recipient eos Archiepiscopus +_Eboracensis_ & Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque +ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites +ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad curiam Regis +Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram Regis Angliæ, habebit +quotidie de bursa Regis Angliæ 100 solidos de liberatione. + +Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, quamdiu ipse in +curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie de liberatione +triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, & duodecim Simenellos +Dominicos, & quatuor sextertia de Dominico vino Regis, & octo sextertia +de vino expensabili, & 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2 +petras de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de Dominica +candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: Et cum ipse in +patriam suam redire voluerit, conducetur per Episcopos & Vice-comites de +comitatu in comitatum, donec pervenerit ad aquam de _Twede_: & habebit +similiter quotidie 100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem. + +Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ tradita +fuit _Willielmo_ Regi Scotiæ in villa de Northamptun, feria secunda in +hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Regis +Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini nostri Jhesu Christi 1194. anno +etiam regni Regis _Richardi_ V. 12. die mensis Aprilis, feria tertia in +hebdomada Paschæ. + + [Marge: _Winton. Episc. de + Castell. & Comit. Winton. + dissaisatur._] + +15. die mensis _Aprilis_ venit Rex Angliæ ad _Wintoniam_[436], & eodem +die dissaisivit Godefridum _Wintoniensem_ Episcopum de Castello & +Comitatu _Wintoniæ_, & de illis duobus Maneriis quæ Episcopus +Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, & de magna +parte patrimonii sui. + + [Note 436: _Hoved. pag. 738._] + +24. die mensis _Aprilis_[437] Dominus Rex fecit pacem & finalem +concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & Willielmum +Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus ad summonitionem +Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum centesima manu Sacerdotum, quod +ipse nec præcepit, nec voluit, ut idem Eboracensis Archiepiscopus +caperetur. + + [Note 437: _Hoved. pag. 739._] + + [Marge: _Charta de Libertat. + Lond._] + +_Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. 1194. Reg. +5._ + +_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes +Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, Comitibus, Justic. +Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus Francis & Angl. totius +Angliæ, salutem. + +Sciatis, nos concessisse civibus nostris _London_, quod nullus eorum +placitetur extra muros civitatis, &c. _Ut in charta quam Henricus Rex +Pater ejus fecit eisdem civibus[438]._ T. Huberto _Cantuariæ_ +Archiepiscopo, Richardo _London_, Hugone de _Dunelmo_, Gilberto +_Roffen_, Hugone _Lincolniensi_, Episcopis; Radulpho Comite _Cestriæ_, +Richardo Comite de _Clare_, Willielmo _Marescallo_, Rogero _Bigot_, +Galfrido filio Petri, Hugone _Bardolfe_, Willielmo _Brewere_, Willielmo +de _Warenne_. Dat. per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii +nostri apud Winton. 23. die Aprilis, anno regni nostri quinto[439]. + + [Note 438: _In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus + Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur._] + + [Note 439: _In alio MS. hic sequitur. Concessit & + confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de + Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam + est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas + videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum + Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem + personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad + Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut + vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum + tangentes. Vid. Hoved. 678, 152._] + +In mense _Septembris_ missi sunt[440] ex parte Regis per singulos +comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum formam +capitulorum processerunt in justitiis exequendis. + + [Note 440: _Hoved. pag. 743._] + + [Marge: _Forma procedendi in + Placitis Coronæ Regis._] + +_Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis[441]._ + + [Note 441: _Hoved. pag. 744._.] + +In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per sacramentum +suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo & +wapentaccio,[442] & illi duo eligant super sacramentum suum 10 Milites +de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si Milites defuerint, +legales & liberos homines: ita quod illi duodecim in singulis +respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo & wapentaccio. + + [Note 442: C'est un canton composé d'un certain nombre de + villages.] + + [Marge: _Capitula Placitorum + Coronæ Regis._] + +_Capitula Placitorum Coronæ Regis._ + +De _Placitis Coronæ_ novis & veteribus, & omnibus quæ nondum sunt finita +coram Justitiariis Dom. Regis. + +Item de omnibus _Recognitionibus_, & omnibus placitis quæ summonita sunt +coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis Justitiæ, vel a +capitali curia Regis coram eis missa. + +Item de _Eschaetis_ quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit iter +versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu Regis, & iterum sunt +modo in manu ejus vel non, & de omnibus _Eschaetis_ Domini Regis; si a +manu sua sunt remotæ, quomodo, & per quem, & in cujus manus devenerunt, +& qualiter, & quis exitus inde habuerit, & quos, & quid valuerint, & +quid modo valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem +pertineat, quæ in manu ejus non sit. + +Item de _Ecclesiis_ quæ sunt de donatione Domini Regis. + +Item de _Custodiis puerorum_, quæ ad Dominum Regem pertinent. + +Item de _Maritagiis_ puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum Regem +pertinent. + +Item de _Malefactoribus_ & eorum receptoribus, & eis consentientibus. + +Item de _Falsonariis_. + +Item de _Interfectoribus Judæorum_, qui sunt: & de vadiis Judæorum +interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & chartis, & quis ea +habuerit, & quis quantum eis debuerit, & quæ vadia habuerint, & quis ea +teneat, & quantum valeant, & quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia +vadia, & debita Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui +ad occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino Rege, +vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, nisi per Dom. +Regem vel Justitiarios suos. + +Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, quis +quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum a retro sit[443]. + + [Note 443: _Hoved. pag. 744._] + +Item de _Fautoribus_ Comitis Johannis, qui finem cum Dom. Rege fecerunt, +& qui non. + +Item de _Catallis_ Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad usum +Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites receperunt, & +Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas consuetudines regni dederit. + +Item de omnibus terris Comitis Johannis, de _Dominicis_, & _Wardis_, & +_Eschaetis_, & de donis suis, & qua de causa data sunt ei illa dona, & +omnia dona Comitis Johannis capiantur in manu Dom. Regis, præterquam +illa quæ per Regem confirmata sunt. + +Item de _debitis_ & _finibus_ quæ debentur Comiti Johanni, & qua de +causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis. + +Item de _foeneratoribus_, & eorum _Catallis_, qui mortui sunt. + +Item de vinis venditis contra _Assisam_, & de falsis mensuris tam vini +quam aliarum rerum. + +Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, & +quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta. + +Item de magnis _Assisis_, quæ sunt de centum solidatis terræ, & infra. + +Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres _Milites_ & unus +_Clericus_, custodes Placitorum coronæ. Et nullus _Vicecomes_ sit +Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit post +primam coronationem Dom. Regis. + +Præterea _tailleantur_ omnes Civitates & Burgi, & dominica Dom. Regis. + +_Justitiarii_ vero nominati una cum _Baillivis Willielmi_ de S. Mariæ +Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de _Chimelli_, & Willielmi +Bruere, & Hugonis _Bardulfi_ & Vicecomitis locorum, summoniri faciant +milites in Comitatu in rotulo nominatos; & ad diem & locum quem eis +scire facient, veniant, & coram eis jurare faciant illos, quod legale +posse suum ponent ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad +appretiandas ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore vel +gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super +sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, & legales +homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per diversas partes +singulorum Comitatuum in itinere prædictorum Justitiariorum, sicut +expedire viderint; qui similiter jurent, quod ad _Wardas_ & _Eschaetas_ +de partibus illis instaurandas, & appretiandas, & affirmandas, suum +legale posse & consilium & auxilium apponent ad commodum Regis ut +prædictum est; & prædicti jurati super sacramentum suum eligent de +liberioribus hominibus _Eschaetarum_ & _Wardarum_, quot & quales +noverint esse sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut +melius fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda. + +Et secundum est quod prædictæ _Wardæ_ & _Eschaetæ_ instaurabantur de +exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. Item de +exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, supplebitur deficiens de +_Telonio_ Dom. Regis ita quod illi qui tenebunt _Wardas_, & _Eschaetas_ +illas ad firmam respondebunt inde a festo S. Michaelis & deinceps +tanquam de stauratis. + +Dominus autem Rex illis qui _Wardas_ illas & _Eschaetas_ ad firmam +tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum warrantizabit; ita +quod licet Dominus Rex aliquam illarum alicui dedisset, firmarius firmam +suam tenebit, usque ad finem anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam +dederit, quam Dominus Rex inde perceperit. + +Justitia vero _Eschaetæ_, quam dederit, remaneat Dom. Regi, nisi Dominus +Rex illud nominatim dederit. + +_Firmarius_ vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum suum, & +omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum Regis, libere & +sine diminutione habebit, & inde habebunt literas Dom. Archiepiscopi +patentes, continentes tenorem Chartæ Dom. Regis super hoc factæ. + +Inquiratur item diligentissime quantus sit _assisii_ redditus per +singula manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis +maneriis _assisa_; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ valeant, non +æstimantes eas ad pretium XX solidorum tantum; sed secundum quod terra +fuerit vel bona vel mala, crescat vel decrescat pretium. + +Illi vero qui _firmas_ suscipient, _firmas_ suas instaurabunt ut +prædictum est, secundum pretium supradictum, de exitibus _Eschaetarum_ & +_Wardarum_. + +Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant +instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria possint +sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum redigantur. + + [Marge: _Pretium + animalium._] + +Erit autem pretium bovis IV solidi, & vaccæ similiter, & averi +similiter; & ovis crispæ X denarii & ovis lanæ grossioris VI denarii, & +suis XII denarii, & verris XII denarii. Et cum firmarii firmas suas +dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, vel de animalibus +pacabilibus in optione firmariorum; & cum omnia prædicta instaurata +fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur aperte & distincte & +deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur autem de hac assisa Episcopatus & +Abbatiæ, & terræ Baronum qui proximi sunt ætati. + +Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus _Wardis_ & +_Eschaetis_, quæ non sunt in manu Domini Regis; & capiantur in manu Dom. +Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis & Wardis. + + [Marge: _Capitula de + Judæis._] + +_Capitula de Judæis[444]._ + + [Note 444: _Hoved. pag. 745._] + +Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, redditus, & +possessiones. + +_Judæus_ vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura Domini +Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus possessionibus +suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam concelamentum Judæo recuperare +licebit. + +Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita sua; & +provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, & 2 legales +scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & +Willielmi de Chimilli fiant præstita, & Chartæ præstitorum fiant in +modum Chirographi, & altera pars remaneat _Judæo_, sigillato sigillo +illius cui pecunia traditur; & altera pars remaneat in arca communi, in +qua sunt 3 ferruræ; unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 _Judæi_ +unam, & Clerici Willielmi de _S. Mariæ_ Ecclesia, & magistri Willielmi +de _Chimilli_ habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui claves +habuerint sigilla apponent. + +Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant rotulum de +transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, mutetur & +rotulus. + +De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a _Judæo_, & medietas ab +eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant 2 denarios, & custos +rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet præstitum, nulla Judæis fiet +solutio, nulla fiet chartarum mutatio, nisi coram predictis vel majori +parte, si omnes interesse nequiverint. + +Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta Judæorum +solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, & Custos rotuli unum. + +Item quilibet _Judæus_ jurabit super rotulum suum quod omnia debita sua, +& vadia & redditus, & omnes res, & possessiones suas imbreviari faciet, +& quod nihil celabit ut prædictum est; & si scire poterit quod aliquis +aliquid celaverit, istud justitiis ad eos missis secreto revelabit; & +quod falsarios Chartarum, & retonsores denariorum, ubi eos scient, +detegent, & monstrabunt, & de falsis Chartis similiter. + +Præterea _Inquisitio_ quæ quærenda erat de prisis & censeriis omnium +Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum & +Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, post coronationem +Domini Regis Richardi primum, & quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per +quem, & de omnibus Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ +factæ de terris Comitis _Johannis_, & fautorum suorum; & quis ea +receperit, & quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti +Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii Regis. + + [Marge: _Rex aliud sigillum + regni fieri jubet._] + +Sub hoc tempore[445] Rex ex _Andegavia_ & _Cenomannia_ veniens in +Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de treugis factis inter +ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario suo hoc per eum fuisse +factum, abstulit ab eo sigillum suum, & fecit sibi novum sigillum fieri; +& mandavit per singulas terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat +per vetus sigillum suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde +minus discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum +erat quando _Rogerus Malus-Catulus_ Vicecancellarius suus submersus erat +in mari ante insulam de _Cypro_. + + [Note 445: _Hoved. pag. 746._] + +Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent ad novum +sigillum suum, ad Chartas suas renovandas. + + [Marge: _Torniamenta + statuit._] + +Praeterea statuit Rex[446] _Torniamenta_[A] fieri in Anglia, & Charta +sua confirmavit, ita quod quicunque _torniare_ vellet, daret ei pecuniam +secundum formam subscriptam. + + [Note 446: _Hoved. pag. 746._] + + [Marge A: Tournois.] + +Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi XX marcas argenti; & +Barones X marcas argenti; & miles terram habens, IV marcas argenti; & +miles non habens terram, II marcas argenti. Et præcepit Rex ne aliquis +accederet ad loca torniamentorum, nisi prius tradidisset ei memoratam +pecuniam. Chartam autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo +Comiti Salesburiensi custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved. +pag. 755. lin. 11. + + [Marge: _Hubertus Archiep. + juramentum mittit per totam + Angliam._] + +Eodem anno 1195. _Hubertus_ Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ Sedis +Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam Angliam hujusmodi +formam Juramenti, viz[447]. + + [Note 447: _Hoved. pag. 757._] + +Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro posse suo +servabunt. + +Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores erunt, nec in +aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi malefactores scirent, +illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus liberabunt, qui nullo +modo deliberentur nisi per Dom. Regem, vel capitalem justitiam suam: Et +si illos capere non poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque +fuerint, scire facient. + +Levato autem clamore insequendi _Utlagatos_, _Robatores_, _Latrones_, +aut eorum _Receptatores_, omnes sectam illam plene facient pro toto +posse suo; & si quem viderint, vel manifestum fuerit, sectam illam non +fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, eos tanquam malefactores +ipsos capient, & Vicecomiti liberabunt, non liberandos nisi per Regem, +aut ejus capitalem justitiam. + +Milites[448] vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva sua +coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient quod pacem Domini +Regis, ut supradictum est, servabunt; & quod nec utlagati, nec +robatores, nec latrones, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis +consentient, & quod sectam, ut prædictum est, plenam facient; & quod si +cum malefactione aliquem ceperint, militibus in balliva super se +positis, & ad hoc assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt +Vicecomiti custodiendum, ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per +præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ. + + [Note 448: _V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1._] + +Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus Angliæ, viri +electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum de visnetis, +multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. At multi inde +præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, relictis domibus & +possessionibus suis[449]. + + [Note 449: _W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas + ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186._] + + [Marge: _Assisa de mensuris + per Rich. R._] + +_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam +Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis & +Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8._ + +Hæc est _Assisa_[450] facta per Regem Richardum per petitionem Consilii +Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de mensuris per totum regnum +Angliæ in festo S. Edmundi apud Westm. Anno regni sui 8. + + [Note 450: _E vet. MS._] + +Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in bladis quam in +leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, sc. una +bona summa, &c. + +_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam +Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii in die S. +Edmundi Regis & Martyris apud Westm.[451]._ + + [Note 451: _Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184._] + +Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de bladis, quam de +leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, scilicet +una bona summa æqui, & hæc mensura sit rasa tam in Civitatibus & Burgis +quam extra. + +Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit ejusdem +quantitatis secundum diversitates liquorum. + +Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis in toto +regno secundum diversitates mercaturarum. + +Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur ferreis +clavis, ne per dolum possint falsari. + +Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, fiant de +eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & ejusdem bonitatis +in medio & in lateribus. Eademque sit mensura de ulnis in toto regno, & +ulna sit ferrea. + +Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne quis prætendat +seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, vel aliqua alia per quæ +visus emptorum sæpe decipiuntur ad bonum pannum eligendum. + +Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo nigra +fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus Burgis. + +Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, 4 & 6 +legales homines de eadem villa, secundum quantitatem villæ, simul cum +Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut Burgi, si in manu +Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc assisam custodiendam sub +hac forma; ut ipsi videant & certi sint quod omnia vendantur & emantur +per eandem mensuram, & omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum +diversitatem mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel +convictus fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram, +corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla sua in +manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi per Regem aut +capitales ejus justitias. + +De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam ita +negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes coram +justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, vel de +mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel latitudine pannorum, ipsi +Custodes de Catallis suis in misericordia Dom. Regis remaneant. + +Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, nullus in +aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam mensuram, quæ +ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ quadragesimæ, quæ erit +apud _Stanford_, vendat aliquem pannum minoris latitudinis quam duarum +ulnarum inter listas. + + [Marge: _Tallagium 5 + solidorum._] + +_Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi & +colligendi ejusdem. An. Dom. 1198[452]._ + + [Note 452: _Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188._] + + [Marge: _Commissionarii + jurati._] + + [Marge: _Inquisitores._] + +Eodem anno _Richardus_ Rex Angliæ accepit de unaquaque carucata terræ, +sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: Ad quos colligendos +misit idem Rex per singulos Comitatus Angliæ unum Clericum & etiam +militem; qui cum Vicecomite Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus +militibus ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur +negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum illius +Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum villæ & +Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, sive liberis, sive +rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo qui juraverunt. + + [Marge: _Inquisitorum + Sacramentum._] + +Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia fuerint +in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot in vilenagia, quot +in eleemosynis viris religiosis collatis; quas ipsi donatores, vel eorum +hæredes tenentur warrantizare, vel adquietare, vel unde viri religiosi +debent servitium facere. + + [Marge: _Taxatio._] + + [Marge: _Collectores._] + +Et super singula carucarum _Wannagia_ ponebant ex præcepto Regis primo +II solidos, postea III solidos, & hæc omnia in scriptum redigebantur, & +habebat inde Clericus rotulum unum, & miles rotulum alterum, Vicecomes +rotulum tertium; Senescallus Baronum rotulum quartum de terra Domini +sui. Hæc pecunia recipiebatur per manus duorum legalium militum de +singulis Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi inde +respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat Vicecomes +inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus & Baronibus ad hoc +assignatis. + + [Marge: _Poena celantium._] + +Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum suum celaverint +in hoc negotio, statutum erat. + +Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret Domino +meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet de pretio ad opus +Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum fuisset declaratum per suum perjurium +fuisse celatum: Si vero liber homo convictus fuisset, esset in +misericordia Regis, & insuper refunderet de proprio ad opus Domini +Regis, quantum fuerit per eum celatum, sicut & rusticus. + + [Marge: _Gravis distringendi + modus._] + + [Marge: _Excipiuntur feoda + Eccles. Eschaetæ._] + +_Statutum_ etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, faceret +districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum +districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico Baronum, quod +super homines suos restaret reddendum, & ipsi Barones ad homines suos +inde caperent; & libera _feoda Ecclesiarum parochialium_ de hoc tallagio +excipiebantur, & omnes _Eschaetæ_ Baronum quæ fuerunt in manu Dom. +Regis, communicaverunt. + + [Marge: _Serganteriæ._] + +_Serganteriæ_ vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum, +excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus carucatarum terræ, & +valentiæ terrarum, & nomina servientium; & servientes illi summonebantur +esse apud Londonias in Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi +præceptum Dom. Regis. + +Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium Regis +faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, ad +uniuscujusque carucæ _Wannagium_ centum acras terræ. + + [Marge: _Extensio terræ + Rich. I._] + +_Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno in Ric. +I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus mare._ + +Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in Hispaniam secus +mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, est Domini Regis Angliæ; +& protenditur usque ad portum qui dicitur _Huarz_[453], qui dividit +terram Comitis de Baonia a terra Regis _Navarræ_. Et terra Regis +_Navarræ_ incipit a portu de _Huviarz_, & protenditur usque ad aquam quæ +dicitur _Castre_, &c. + + [Note 453: _Al. Huviarz._] + +Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) _Hugo Bardulfi_, & magister +Rogerus _Arundel_ & Gaufridus _Hachet_, quibus commissæ fuerant +_Lincolnsire_, _Notinghamsire_, _Derebisire_, _Euerwicsire_, +_Northumberland_, _Westmerland_, _Cumberland_, _Lancaster_, itinerantes +placitaverunt placita coronæ Regis[454]. + + [Note 454: _Hoved. ib. pag. 783._] + + [Marge: _Capitula Placitorum + Coronæ Regis._] + +_Capitula Placitorum Coronæ Regis._ + +De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita coram justitiis +Domini Regis. De morte antecessorum. De nova dissaisiva. De magnis +Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. Et de advocationibus +Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones magnæ _Assisæ_ per +mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis justitiæ. + +De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de donatione +Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat & per quem, & +quantum valent. + +De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas habeat, & per +quem. + +De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse debent in +donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum & si quis eorum +vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, per quem, & a quo tempore. + +Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, & finis +capiatur ad opus Dom. Regis. + +De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, & quantum +valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini Regis, & qui +fecerunt, & finis capiatur. + +De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui. + +De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati. + +De præpresturis Domini Regis. + +De viis Dom. Regis _Estreciatis_. + +De Thesauris inventis. + +De malefactoribus & eorum receptoribus. + +De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam. + +De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & si 4 homines qui +sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque villa fecerint quod inde +statutum est; & si attachiaverunt transgressores illius Assisæ, & si non +attachiaverunt prout debent, puniantur sicut ipsi transgressores. + +Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad opus Domini +Regis, & præterea Dominus vini & venditores sint in misericordia Regis. + +Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; & si +Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; & si de +omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt. + +De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; & +si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; & si quis aliquid ceperit +qui non fuit ad hoc attornatus. + +Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter +nominatus fuerit. + +His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia a +mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum finitis supervenit +aliud genus tormenti ad confusionem hominum regni per Justitiarios +forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla summum Justitiarium omnium +forestarum Regis in Anglia, qui cognominatus est Enuellu; & per Hugonem +War, & per Ernistum de Neville. + +Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum est ex +parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri essent, +convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. Episc. Comites & +Barones, & omnes libere tenentes, & de unaquaque villa Præpositus, & 4 +homines ad audienda præcepta Regis. + + [Marge: _Assisa Regis Rich. + I. de Forestis._] + +_Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis in +Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. Abbatum, +Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui[455]._ + + [Note 455: _Hoved. pag. 784._] + +Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat de venatione +sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult quod confidant in hoc, +quod habuit misericordiam de illis per eorum catalla hucusque qui ei +forisfecerint de venatione sua, & de Forestis suis. Nam si qui amodo ei +forisfecerint inde, & inde convicti fuerint, plenariam vult de illis +Justitiam fieri, qualis facta fuit tempore Henrici avi patris Domini +Regis, viz. ut amittant oculos & testiculos. + +Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel sagittas, neque +canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi habeat ipsum Regem ad +warrantum suum, vel aliquem alium qui eum possit inde _warantizare_. + +Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad destructionem +bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; sed concedit bene +quod capiant de boscis suis, quod necesse iis fuerit sine wasta, & hoc +per visum Forestarii sui, & Viridariorum suorum. + +Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas Forestæ +Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis suis: de quibus +Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: vel tales inveniant +plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii in aliquo +forisfecerint quod Dom. Regi pertineat. + +Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios Militum & +aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini Regis, quod bosci +non destruantur. Nam si super hoc bosci eorum destructi fuerint, sciant +bene illi quorum bosci fuerint, quod de ipsismet vel eorum terris +capietur emendatio, & non de alio. + +Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum omne posse +suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit de Forestis suis, & quod +non vexabunt milites neque probos homines de hoc, quod Dominus Rex iis +concessit de boscis eorum. + +Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem habet, +ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, & viride in +Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos boscos suos, & +ad recipiendum panagium suum, & custodiendum & defendendum. + +Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas Forestæ suæ, +antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum quod incipit +adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum S. _Michaelis_, & durat 15 +diebus post festum S. _Michaelis_. + +Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia sua +Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & non possit, +nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, nihil aliud +capiatur de Forestario illo, nisi proprium corpus suum. + +Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione sua, +neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, quod si +invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus imponere, ad +eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde warantizabit. + +Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet tertio anno, +tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes perpræsturæ similiter, & +omnia wasta boscorum, & quod quodlibet illorum per se imbrevietur. + +Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, & +Milites, & libere tenentes, & omnes homines de terra sua, veniant ad +summonitionem _Magistri Forestarii_ sui, & ad placitanda placita de +Forestis suis. + +Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta exeat +Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta Regis tempore de +Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. _Johannis Baptistæ_, & 15 +diebus post idem festum. + +Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis de venatione +sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis ad oculos & +testiculos perdendos. + +Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per +_culpaturam_, sive per _esbrancaturam_, sive per _foditionem turvarum_, +sive per _escoriationem moræ_, sive per _culpationem_ de subnemore, sive +per _essartum_, sive per novam _prepræsturam_, per _sepem_ vel +_fossatum_, vel per _remotionem molendini_, vel _cursus aquæ_, vel +_beccariæ_, vel aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes, +vel extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet +Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum. + +Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit sine +copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia +Regis. + +Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus Forestæ; in +reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. Et videnda sunt in +reguardo nova essarta & vetera imbladata post ultimum reguardum, & quo +blado vel legumine imbladata sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: +si vetera sarta imbladata sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra +dabit Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de +avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque +acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura. + +Et sciendum est, quod tempore _Henrici Regis_ filii _Matildis_ +Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco +sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque +forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de se ipso salvi +plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter capiantur de ipso +salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, pro tertio forisfacto +nulli plegii capiantur, sed proprium corpus forisfactoris. + +Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de wannagio +carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant. + +Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset Clerico, +aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: sed si Clericus +aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, statim +compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, quod viri +religiosi ad redemptionem coacti sunt. + +Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam Laici, qui +chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, deferrent +eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi fecerint, nihil quod actum +fuit per sigillum suum vetus, ratum haberetur. Hov. p. 785[456]. + + [Note 456: _Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786._] + + [Marge: _Truncatio membrorum + provenatione adimitur._] + +Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur oculi, +abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, pius Rex & +miscericors sustulit[457] _Richardus_ I inhumanum ducens, ut homines ad +imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta legem naturalem generaliter +omnibus sunt concessæ, de vita vel membris periclitarentur, & id +faciendo feris & bestiis deterior videretur. Hoc enim solummodo +sufficiebat ei, ut quilibet in tali culpa deprehensi, vel Angliam +abjurarent, vel poenam carceralem subirent, vel poena punirentur +pecuniali, salvis omnibus vita & membris. Hæc _Parisius_, qui casum +refert nova hac lege judicatum. + + [Note 457: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 360._] + + [Marge: _Vicesimæ ad terræ + sanctæ subventionem datur._] + +Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni coram Rege +congregati fuissent[458], ut partem vicesimam mobilium suorum ad +subventionem Terræ Sanctæ concederent, & seorsum sederent super præfato +negotio colloquentes; Rex ait Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre, +qui apud pedes ejus sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui +ibi sedent. Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent +quomodo eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem illos, +ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum vetus. + + [Note 458: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 361._] + + [Marge: _Moribundus Joh. + ratri regnum dividit._] + +A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex _Richardus_[459], +divisit _Johanni_ fratri suo regnum Angliæ, & omnes alias terras suas, & +fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis qui aderant, & +præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres partes thesauri sui: & +omnia baubella sua divisit Othoni nepoti suo Regi Alemannorum, & quartam +partem thesauri sui præcepit servientibus suis & pauperibus distribui. + + [Note 459: _Hoved. pag. 791._] + + [Marge: _Moritur._] + +Decessit 8. Idus _Aprilis_ feria 3. ante Dominicam Palmarum, 12.[460] +die postquam percussus fuerat. + + [Note 460: _Al. 9._] + + + + +------------------------------------------------------------------------- + +JOHANNES. + +_Anno Domini 1199._ + + [Marge: _Quo jure Regnum + obtinuit Johannes._] + + [Marge: _Arthuro Rex + promisit Regnum._] + +Recte quæritur quonam titulo _Johannes_ cum tertius esset filius +_Henrici_ II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus Dux Britanniæ +filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, secundi filii +ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis jam defuncti, dictorumque +_Gaufridi_ & Johannis. Declaraverat etiam _Richardus_ Rex cum _Messinæ_ +esset _Arthurum_ sibi successurum, ut _Parisius_ refert. Sed id inprimis +intelligendum est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus +qui partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro more +illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in successionem +quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, seniorem familiæ, velut +magis strenuum ad gubernandum (quod Hibernici Tanistriam vocant) +cooptavit. + + [Marge: _Londin. Johannem + suscipiunt in Regem._] + +_Londonienses_ profecto Regi _Richardo_ Hierosolymis juramento se +obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine prole +decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum jurabant. + +Mortuo _Richardo_[461], ejus servi, milites & stipendiarii _Johannem_ +suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens Hubertum +Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum in Angliam +protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri Justitiario Regni +Magnates Northamptoniæ convocatos ad fidelitatem Johanni jurandum prout +plebeios antea perducunt. + + [Note 461: _Mat. Par. pag. 188. l. 50._] + + [Marge: _Principes cæteri + adherent Arthuro._] + +_Arthuro_ adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ dicentes +judicium esse & consuetudinem illarum regionum, ut _Arthurus_ filius +fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, avunculo +succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem _Arthuri_ esset habiturus si +Regi Richardo defuncto supervixisset. Sed Johannes in octavis Paschæ ab +Archiepiscopo Rothomagi accinctus est gladio ducatus Normanniæ[462]. + + [Note 462: _Mat. Par. pag. 189. l. 25._] + + [Marge: _Modus eligendi R. + Johannem._] + +_Hubertus_ Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & inter +columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente scil. in +Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis Londoniis magnatibus +regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem ejus; idem Archiepiscopus +sic effatur. Nullum prævia ratione in Regnum successurum nisi ab +universitate Regni unanimiter invocata Spiritus gratia electum & +secundum morum suorum eminentiam præelectum, ad exemplum _Sauli_ primi +Regis inuncti quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de +regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc quia +strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & humilem, ut sic +qui in regno supereminet strenuitate, omnibus possit & potestate & +regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis præpolleret, pronius & +promptius ad electionem ejus est consentiendum. Et cum Ducem Johannem +istiusmodi esse perhibuisset eum ratione tam meritorum quam regii +sanguinis, unanimiter (inquit) eligimus universi. + +Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; nec +inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni maxime interfuit, & +perspicuis verbis recordatus est _Rogerus Hoveden_[463]. Richardum scil. +de vita desperantem, Johanni fratri suo divisisse regnum Angliæ omnes +alias terras suas, fecisseque fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, +& præcepisse ei tradi Castella sua & tres partes thesauri sui. + + [Note 463: _Hov. pag. 791._] + +Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum tuebatur +opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti juniorem +potius quam nepotem ejus e seniori jam antea defuncto, ut inferius +videris in argumentatione Romæ habita inter _Innocentium_ Papam III. & +Legatos _Ludovici_ Franci. + + [Marge: _R. Joh. coronatur. + An. 1199._] + +_Johannes_ coronatus est _Westmonasterii_ ab Archiep. Cantuar. die +dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento +sponsionis[464]. + + [Note 464: _Mat. Par. pag. 190._] + + [Marge: _Sacramentum ejus._] + +Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam ab incursione +malignantium indemnem conservaret. + +Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret. + +Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret. + +Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei & districte +prohibitus. + +Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, opere, quod +juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; se per auxilium +Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. Die crastino Homagia & +fidelitates accepit. + + [Marge: _Carucagium + conceditur._] + + [Marge: _Archiep. Ebor. id + prohibens spoliatur._] + +Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam Carucagium (i. +e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod cum Gaufridus +Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem in sua Diocesi +colligere, sed & ipsum excommunicasset, & totam Eboracensem Provinciam +interdicto Ecclesiastico supposuisset; mandato regio spoliatus est bonis +omnibus sui Archiepiscopatus. + + [Marge: _A. D. 1201. Edictum + ad servitium militare._] + +Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale proposuit +Edictum. Anno Domini 1201. + +Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei debebant parati +essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad transfretandum cum eo ad +partes transmarinas in die Pentecostes jam instante[465]. + + [Note 465: _Mat. Par. pag. 198._] + + [Marge: _Scutagium 2 + marcarum._] + +Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, dantes +Regi de quolibet scuto duas marcas argenti. + + [Marge: _Constitutio R. Joh. + de feodis magni Sigilli._] + +_Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. Reg. +1[466]._ + + [Note 466: _Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart. + Reg. Joh. 1._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, Præpositis & omnibus +Ballivis & fidelibus suis salutem. + +2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit hæreditario +divina misericordia vocaverit, & mediante tam Cleri quam Populi unanimi +consensu & favore satis misericorditer nos in Regem sublimaverit; summo +desideramus desiderio, sicut & debemus, libertati & indempnitati tam +Cleri quam Populi propensius provideri, & pravas & iniquas +consuetudines, quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio, +vel alio motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ +Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus extirpare. + +3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris +quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum ut de +quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam præter cursum +solitum ab antiquis temporibus statuta, potius voluntate quam ratione +mediante in præjudicium regiæ dignitatis & libertatis Regni +recipiebantur, viz. + +4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur decem & octo +solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur dari nisi duo solidi. + +5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est insertum, +pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, pro quibus non +debebantur dari nisi decem & octo solidi & quatuor denarii. + +6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici quondam Regis +Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi fratris nostri, & +omnium antecessorum & successorum nostrorum, volumus, concedimus, & ad +instantiam venerabilis Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi +Cancellarii nostri. + +7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus +successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis +temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; & quod de +Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris nostri quondam Regis Angliæ +recipiebatur, pro quibuscunque negotiis recipiatur, scil. + +8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, vel +libertatum, capiatur una marca auri, vel decem marcæ argenti, ad opus +Cancellarii, & una marca argenti ad opus Vicecancellarii, & una marca +argenti, ad opus Prothonotarii; quinque solidi pro cera. + +9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, detur una +marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad opus +Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, & duodecim +denarii pro cera. + +10. De simplici protectione dentur duo solidi. + +11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire +præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram omnemque qua +quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere potest, maledictionem +incurrat. + +12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius noster, +una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione nostra manus +imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem venire +præsumpserint, sententiam excommunicationis generaliter de assensu +nostro promulgavit. + +13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus ipsum +Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, in testimonium & +perpetuam firmitatem. + +14. T. J. _Dublinens._ Archiep. W. _London._ _Rofen._ C. _Winton._ H. +_Lincol._ E. _Eliens._ H. _Sarum._ S. _Bathon._ C. _Coventer._ H. +_Landaven._ R. _Bangor._ Phil. _Dunelm._ S. _Meden._ Episcopis. Willelmo +Com. de _Arundell._ Hamelino Com. de _Waren._ R. Com. de _Clare._ W. +_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ C. fil. Petri Com. _Essex._ Rog. _le +Bigot_ Com. _Nortfolchiæ._ W. Com. _Sarum._ R. Com. _Cestr._ Walter. +Com. _Warwic._ W. Com. _de Ferrariis_, Will. de _Brahos_, Rob. fil. +_Walteri_, Walt. de _Lasc._ W. de _Waren._ Rob. fil Rogeri, Will. +_Briwer_, Hug. _Bardolf._ + +15. Dat. per manum H. _Cant._ Archiepisc. Canc. nostri apud +_Northampton_, septimo die Junii, anno regni nostri primo. + +(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.) + +Quod testamentum _Huberti_ Archiep. _Cant._ ratum fit. + + [Marge: _De Testamento + Huberti. Arch. Cant._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquit. & +Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis suis Angliæ, salutem[467]. + + [Note 467: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6._] + +Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum quod +venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. Archiepiscopus secundum +Deum condidit, firmum sit & stabile, & quod firmiter & inviolabiliter +teneatur & observetur. Et ideo vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne +aliquis vestrum aliquo modo contra testamentum suum veniat, vel illud +aliquo modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi +sustineat. T. Com. Will. _Marescallo_, Will. de _Breos_, apud _Rothom._ +XXX. die Augusti. + +_Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus cuneis in +Civitate Cantuaria[468]._ + + [Note 468: _Ibidem, n. 7._] + + [Marge: _Archiep. Cant. tres + Monetarios habeat in Civ. + Cant._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, & omnibus Ministris & +fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem. + +Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo & +Ecclesiæ Christi _Cant._ & venerabili patri nostro _Huberto_ Cant. +Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice substituend. +tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam fabricandam in civitate +Cantuariæ perpetuo habendos, quos Dominus Rex Ric. frater noster +reddidit bonæ memoriæ Baldwino Cant. Archiepiscopo, & successoribus +suis, & Carta sua confirmavit. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus H. & +successores sui, habeant prædictos Monetarios cum prædictis cuneis, ita +libere, honorifice & quiete, sicut aliquis prædecessorum suorum liberius +& quietius Monetarios suos cum cuneis suis habuit. + +Hiis testibus: _Roffensi_ Episc. S. Andr. Com. _David_, Will. Com. de +_Arundel_ Will. de _Humet_ Const. _Norm._ Hug. de _Gernaco_, Will. de +_Rupibus_. Datum per manus Simonis Archid. _Wellen._ & Johannis de +_Gray._ apud _Cenom._ xxix. die _Septemb._ anno primo regni nostri. + +Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. _Hoved._ +p. 815. + +_Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua in +Gavel-kind ad feoda militaria._ + + [Marge: _Terræ Arch. + conversæ ad feoda + militaria._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, +Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem[469]. + + [Note 469: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14._] + +Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse venerabili +patri nostro in Christo _Huberto_ Cant. Archiepiscopo, & successoribus +suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, quas homines de feodo +Ecclesiæ _Cant._ tenent in _Gavelkende_, convertere in feoda militaria; +& quod idem Archiepiscopus & successores sui eandem in omnibus +potestatem & libertatem habeant in perpetuum, in homines illos qui +terras easdem ita in feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes +eorum, quam ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum +habebunt, in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum. +Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem habeant in +perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ _Cantuar._ & hæredes +eorum habent. Ita tamen quod nihilominus consuetus redditus denariorum +reddatur integre de terris suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia +opera, quæ fiebant de terris eisdem, convertatur in _redditum +denariorum_ æquivalentem, & redditus ille reddatur, sicut alius redditus +denariorum. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus +Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, in feoda +militum secundum præscriptam formam convertendis, fecerint, ratum in +perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, ne quis contra factum +ipsius Archiepiscopi, vel Successorum suorum, in hac parte venire +præsumat. + +T. E. _Eliens._ & S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex._ +Will _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Garmo fil. +_Geraldi_, Petro de _Stolx_, Ric. de _Riveriis_, Roberto de _Tateshall_. +Datum per manum Simonis _Archidiaconi Wellen._ apud _Rupem Aurivall._ +iv. die Maii, anno regni nostri tertio. Hæc est duplicata. + + [Marge: _Arch. Cant. + Assisæ._] + +_Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris prædictis, A. +D. 1201. Reg. 3._ + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Norm. Aquit. Com. +Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, +Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, & omnibus Ballivis & fidelibus +suis, salutem[470]. + + [Note 470: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15._] + +Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili patri +nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus suis in +perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas Assisas de terris, quæ +tenentur in _Gavelkend_, de feodo Ecclesiæ Cant. in Canc. Ita scilicet, +quod idem Archiepiscopus rogabit nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, +& nos vel ille mittemus aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius +Archiepiscopi, in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et +quicunque de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in +misericordiam per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt +Archiepiscopi Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas +illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ erunt. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, & +successores sui, habeant & teneant Assisas illas in Curia sua, libere & +quiete, & sine omni impedimento & contradictione, sicut prædictum est, +cum misericordiis hominum de feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore +nostro, & tempore hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis +contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat. + +T. E. _Elien._ S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex_ Will. +_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Gar. fil. +_Geraldi_, Petro de _Stlox._ Ric. de _Riveriis_, Rob. de _Tateshall_. +Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud _Rupem Aurivall._ iv die +Maii, anno regni nostri tertio. + + [Marge: _Capitula super + quibus facta se magna Charta + R. Joh._] + +_Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis._ + +Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex concedit, _signata +sigillo Johannis Regis_[471]. + + [Note 471: _Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30._] + +Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt hæreditatem +suam per antiquum relevium exprimendum in Charta. + +Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum ad ætatem +pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio & fine. + +Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines & +servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum suarum. Et si +Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat custodiam. Et +custos sustentabit domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera +ad terram illam pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes +ita maritentur ne disparagentur, & per consilium propinquorum de +consanguinitate sua. + +Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum mariti +sui, sed maneat in domo sua per XL dies post mortem ipsius, & infra +terminum illum assignetur ei dos, & maritagium statim habeat, & +hæreditatem suam. + +Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla +debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum capitalis +debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor defecerit in +solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, donec debitum +illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor monstrare poterit, se +esse inde quietum erga plegios. + +Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de liberis +hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum +primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel +maritandam; & hoc faciet per rationabile auxilium. + +Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde debetur. + +Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed assignentur +in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in eisdem +comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per quatuor vices +in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus electis per +Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, morte antecessoris, & +ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc sit summonitus, nisi Juratores +& duæ partes. + +Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum delicti, & pro +magno delicto secundum magnitudinem delicti; salvo contenemento suo. +Villanus etiam amercietur, salvo vainagio suo. Et Mercator eodem modo, +salva mercandisa per sacramentum proborum hominum de visneto. + +Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum aliorum +prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum. + +Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum aliarum, +emendetur, & ita de ponderibus. + +Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, nisi ubi +de jure antiquitus esse solebat. + +Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, & +similiter de aliis Assisis. + +Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam pertinentibus, +sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda sint ad antiquas firmas, +absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis Regis. + +Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel alii Ballivo +Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum legalium hominum: +Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec plenius sciatur, si debet +aliquod liquidum debitum Domino Regi: & tunc debitum Domini Regis +persolvatur; residuum vero relinquetur executoribus, ad faciendum +testamentum defuncti. Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent +defuncto. + +Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum +proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum Ecclesiæ, +distribuantur. + +Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine marito +vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non maritabunt se sine +assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum suorum de quibus +tenent. + +Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia catalla, +nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere possit de +voluntate venditoris. + +Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum denarios +pro custodia castri, si voluerit facere custodiam illam in propria +persona, vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit per +rationabilem causam. Et si Rex eum duxerit in exercitum, sit quietus de +custodia secundum quantitatem temporis. + +Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat equos vel +carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi ex +voluntate ipsius. + +Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel ad alia +agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit. + +Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, nisi per +unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino feodi. + +Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia & Medeweye, & +per totam Angliam. + +Ne breve, quod vocatur _Præcipe_, de cætero fiat alicui de aliquo +tenemento, unde liber homo amittat curiam suam. + +Si quis fuerit _dissaisitus_ vel prolongatus per Regem sine judicio de +terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si contentio +super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium XXV Baronum, & +ut illi, qui fuerint _dissaisiti_ per patrem vel fratrem Regis, rectum +habeant sine dilatione per judicia parium suorum in curia Regis. Et si +Rex debeat habere terminum aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus & +Episcopi faciant inde judicium ad certam diem, appellatione remota. + +Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, sed libere +concedatur sine pretio, & non negetur. + +Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per _soccagium_, vel +_burgagium_, & de alio per servitium militis, Dominus Rex non habebit +custodiam militum de feodo alterius, occasione _burgagii_ vel +_soccagii_; nec debet habere custodiam _burgagii_, _soccagii_, vel feodæ +firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam suam occasione parvarum +_sergantisarum_, sicuti de illis qui tenent aliquod tenementum, reddendo +inde cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi. + +Ne aliquis _Ballivus_ possit ponere aliquem ad legem simplici loquela +sua, sine testibus fidelibus. + +Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur, +nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, nec Rex eat vel +mittat super eum vi, nisi per judicium parium suorum, vel per legem +terræ. + +Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit. + +Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum vel vendendum, +sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas consuetudines. + +Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune consilium +regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & primogenitum filium suum +militem faciendum, & filiam suam primogenitam semel maritandam, & ad hoc +fiat rationabile auxilium. Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de +civitate London, & de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut +civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per aquas quam per terras. + +Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini Regis, +nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, propter communem +utilitatem regni. + +Si quis mutuo aliquid acceperit a _Judæis_ plus vel minus, & moriatur +antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit quamdiu hæres +fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et si debitum illud inciderit +in manum Regis, Rex non capiet, nisi catallum quod continetur in charta. + +Si quis moriatur, & debitum debeat _Judæis_, uxor ejus habeat dotem +suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria secundum +tenementum, & de residuo solvatur debitum, salvo servitio dominorum. +Simili modo fiat de aliis debitis, & ut custos terræ reddat hæredi, cum +ad plenam ætatem pervenerit, terram suam instauratam secundum quod +rationabiliter poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis +vel wainagiis. + +Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore _Wallingford_, +_Nottingham_, _Banen_[472] & _Lancastr._ & de aliis eschaetis, quæ sunt +in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, hæres ejus non dabit aliud +relevium, vel faciet Regi aliud servitium quam faceret Baroni, & ut Rex +eodem modo eam teneat, quo Baro eam tenuit. + + [Note 472: _Al._ Bononiæ.] + +Ut fines qui facti sunt pro dotibus, _maritagiis_, hæreditatibus, & +_amerciamentis_, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, vel +fiat inde per judicium XXV Baronum, vel per judicium majoris partis +eorundem, una cum Archiepiscopo, & aliis quos secum vocare voluerit; ita +quod si aliquis vel aliqui de XXV fuerint in simili querela, amoveantur, +& alii loco illorum per residuos de XXV substituantur. + +Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi in +securitatem. + +Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. de +foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii +fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, & +warennis, & vic. & rivariis, emendentur per _XV_[473] Milites de +quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos homines ejusdem +Comitatus. + + [Note 473: _Al. xii._] + +Ut Rex amoveat penitus de _Wallia_ parentes & totam sequelam Gerardi de +_Atyes_, quod de cætero balliam non habeant, scil. Engelardum _Andr._ +Petrum & Cyonem de _Cancell._ Cyonem de _Cygon_; Matheum de _Martino_, & +fratres ejus, & Galfrid nepotem ejus, & Philippum de _Marbo_. + +Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, & +ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & armis ad nocumentum +regni. + +Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus qui sciant +legem terræ, & eam bene velint observare. + +Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas Regum, vel +antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum vacaverint. + +Si Rex _Wallenses_ dissaisierit vel elongaverit de terris vel +libertatibus, vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim +sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de +tenementis suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio parium +suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo modo, quo exhibet +Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. secundum legem Angl. & de +tenementis Wall. secundum legem Wall. & de tenementis Marchiæ secundum +legem Marchiæ. Idem facient Wallenses Regi & suis. + +Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides de Wallia, & +chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem pacis. + +Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus suis, +& jure suo, secundum formam quam facit Baronibus Angl. nisi aliter esse +debeat per chartas quas Rex habet, per judicium Archiepiscopi & aliorum +quos secum vocare voluerit. + +Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore suo, +desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem sunt in +defenso. + +Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit regno +tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes de regno, tam Clerici +quam Laici observabunt, quantum ad se pertinent, erga suos. + +Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates inter Regem & +regnum. Barones eligentur, XXV Barones de regno quos voluerint, qui +debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari +pacem & libertates, quas Dominus Rex eis concessit, & charta sua +confirmavit. Ita videlicet quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, +vel aliquis de ministris suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel +aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressus fuerit, & +delictum ostensum fuerit IV Baronibus de prædictis XXV Baronibus, illi +quatuor Barones accedent ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex +fuerit extra regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum +illum sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud +non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile tempus +determinandum in charta prædicta, IV referent causam illam ad residuos +de illis XXV Baronibus; & illi XXV, cum communa totius terræ, +distringent & gravabunt Regem modis omnibus quibus poterint, donec +fuerit emendatum secundum arbitrium eorum; salva persona Domini Regis & +Reginæ & liberorum suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi +sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta +exequenda, pariturum mandatis prædictorum XXV Baronum, & gravaturum +Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & libere dabit licentiam +jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebit. +Omnes autem illos de terra, qui sponte sua & per se jurare noluerint XXV +Baronibus de distringendo & gravando Regem cunctis, Rex faciet +jurare[474] ejusdem de mandata suo, sicut prædictum est. + + [Note 474: _Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29._] + +Item si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit vel a terra +recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus ista +prædicta possit exequi: qui residui fuerint de XXV eligent alium loco +ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In +omnibus autem quæ istis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte +ipsi XXV præsentes fuerint & inter se super re aliqua discordaverint, +vel aliqui ex eis vocati nolint vel nequeant interesse, ratum habebitur +& firmum quod major pars ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes +XXV in hoc concessissent, & prædicti XXV jurabunt quod omnia antedicta +fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea +Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum & +magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per quod aliqua +istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et si aliquid tale +impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam eo utatur. Sine dato. + + [Marge: _Leges Forestæ._] + +_Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. A. D. 1201 Reg. +3._ + +Rex Hugoni de _Neville_ Sal.[475] Mandamus vobis quod non omittatis +propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin Forestas nostras +Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint in Forestis nostris +tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis terris quas +disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas nostras parcos +concessimus. + + [Note 475: _Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29._] + + [Marge: _Assisa panis + secundum divers. pretium + frumenti._] + +_Assisa panis secundum diversum pretium frumenti[476]._ + + [Note 476: _Mat. Par. pag. 200._] + +Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis +inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata fuit +per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem R. de +_Turnam_; ita quod pistores poterint sic vendere, & in quolibet +quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis. + + Brennio & 2 panibus ad Furnarium. + Et 4 servientibus--4 obolos. + Duobus Garcionibus--1 quadrant. + Et in sale----obol. + Et in gesta----obol. + Et in candela----quadrant. + Et in busca----3 denar. + Et in buletello----obol. + +Quando frumentum (intellige _quarterium_) venditur pro 6 solidis, tunc +ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, 16 solidos de +viginti lova; & panis de toto blado, debet esse bonus & bene coctus, ita +quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 solid. + +Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis ponderabit +20 solid. & de toto blado--28 solid. + +Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit 24 sol. & +panis de toto blado--32 solid. + +Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 32. +solid. de toto blado--42 solid. + +Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit 36 solid. de +toto blado--46 solid. + +Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 42 +sol. de toto blado--54 sol. + +Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit 48 sol. de +toto blado--64 sol. + +Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 54 +sol. de toto blado--72 sol. + +Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit 60 sol. de +toto blado--4 libr. + +Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit 77 sol. de +toto blado 4 libr. & 8 solid. + +Et hoc per totum Regnum est proclamatum. + + [Marge: _Rex capit a + Baronibus 7ma partem bonorum + quod cum deseruere in + Normannia._] + +Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum inter hostes +reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) unde Castella & +terras suas pro eorum defectu amiserat; cepit ab eis septimam partem +omnium mobilium suorum[477]; nec ab Ecclesiis conventualibus, nec +parochialibus manus coercuit: Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos +habuit executorem _Hubertum_ Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, +_Gaufridum_ filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes. + + [Note 477: _Mat. Par. pag. 201._] + + [Marge: _2 Marcæ & dimid. de + auxilio._] + +In Crastino Circumcisionis convenerunt ad _colloquium_ apud _Oxoniam_ +Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia militaria, de +quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. Nec etiam Episcopi & Abbates +sive Ecclesiasticæ personæ, sine promissione recesserunt[478]. + + [Note 478: _Mat. Par. pag. 201._] + + [Marge: _Proclamatio de + Moneta._] + +Proclamatio fiat[479] quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum +omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus inveniatur post +diem prædictam in manu Burgensis, denarium illud capiatur & perforetur, +& quodam forulo ponatur, & ad opus Regis salvo custodiatur. Et qui +illud habeat ponatur per salvos plegios, & omnia ejus Catalla +attachientur. + + [Note 479: _Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16._] + +Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & corpus & +omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c. + +Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, capiatur & +reddatur ei a quo captus fuit. + + [Marge: _Patentes Regis de + moneta._] + +_Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de moneta._ + +Rex Willelmo de _Wrotham_, &c. & Reginaldo de _Cornhill_, &c. Sciatis +quod per commune consilium regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam +de moneta custodiend. & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ +destruendis. Et ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ +custodiend. vos superiores custodes loco nostro constituimus vobis +præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & +custodiri faciatis nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro +deferentes. Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis +mittimus in Warant. + + [Marge: _Penny peice._] + +Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet libra sit +lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ plus lactavit & denarii +qui plus lactaverint perforentur & reddantur sicut alias provisum fuit. +Judæi vero Aurifabri, & mercatores forinseci emant moneta ista victum & +vestitum suum tantum sed non debent præstitum vel _merchandisas_ facere +nisi de grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii +_Sterlingæ_. Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat a +monetaria nostra unum _penipeis_ & liberetur cui illud voluerit habere, +habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri septimo de lacco octavæ +partis denarii. Item denarios qui de cætero fiet scilicet post natale +anno Regni nostri sexto inventa rentoss. in alicujus manu perforetur & +ille cujus manu captus fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS. + +Rex, &c. W. de _Wrotham_, &c. & Reginald de _Cornhill_, &c.[480] Sciatis +quod per commune consilium Regni nostri fecimus hanc Assisam +subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus & falsonariis monetæ +nostræ destruendis & ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ +custodiendos, vos superiores custodes loco nostro constituimus, vobis +præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & +custodiri faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure +nostro deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus +vobis mittimus in Warant. &c. + + [Note 480: _Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso._] + +Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad Cambium +nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam cambiens quam recipiens +cum eo, quod cambiaverit, capiantur; & _assisum_ est quod nullus capiat +ad Cambium pro libra de _fine_ & puro argento plus vel minus quam sex +denarios de Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel +Domini Cant. nisi sit legalis de _Vintenlor_. + +Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus Burgis & +Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit & qui inventus +fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur omnia catalla sua & +corpus suum mittatur in prisonam nostram, & sit in voluntate nostra de +justitia facienda. + +Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere inventi +fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci vel servientium +eorum pro merchandisa vel præstito faciendo assisum est quod illi in +quorum manu fuerint inventi, nisi tamen ad victum & vestitum suum +emendum, ut prædictum est, capiatur. Teste meipso apud _Winton._ +vicesimo sexto die Januar. + +Exam. per me _Geo. Robson_ +24 die Dec. 1619. + +_In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in ultimo +rotulo in Dorso[481]._ + + [Note 481: _Rub. Lib. scacc. fol. 149. b._] + +Consideratum est per Justic. quod precium _osturci_ fori sit XX s. +precium _Osturci_ mutati sit XL. s. Et si Austarcus fori non reddatur +primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus. + +A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis[482] quod pro amore Dei & salute animæ +matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones incarceratos pro +quacunque causa detenti fuerint; sive pro murdro, sive pro felonia, sive +latrocinio. + + [Note 482: _Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1._] + +Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. Ita +quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de Regno adjurando. + +Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ +destruendis[483]. + + [Note 483: _Dors. ibid. in 3._] + + [Marge: _Assisa de moneta + contra retonsores ejus._] + +Rex Vicecomiti _Roteland_ salutem[484]. Sciatis quod provisum est +communi assensu Archiepiscoporum................... quod novem milites +per totam Angliam invenient decimum militem bene paratum equis & armis +ad defensionem Regni nostri, & 2 solidos per diem ad liberationem suam. +Ideo tibi præcipimus sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites +de Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & armis cum +liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire in servitium quo +præceperimus pro defensione Regni nostri. Provisum quod si alienigenæ in +terram nostram venerint, omnes unanimiter eis occurrant cum forcia & +armis sine dilatione auditis rumoribus de eorum adventu. + + [Note 484: _In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n._] + +Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, ipse & +hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum remanebit Domino +fundi ad faciendum inde voluntatem suam: Et qui non habent terras, servi +fient in perpetuum, reddendo annuatim 4 denar. + +Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. D. 1205. Reg. +7. + + [Marge: _Mulctantur qui Reg. + non secuti sunt ad bellum + transmarinum._] + +Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam apud Portesmuthe +conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus _Julii_ naves ascendit velut +trajecturus, sed mutato consilio, tertia die Juxta _Warrham_ applicuit. +Reversus autem cepit de Comitibus, Baronibus, & militibus[485], & viris +religiosis, pecuniam infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt +ipsum sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret. + + [Note 485: _Mat. Par. pag. 204._] + + [Marge: _A.D. 1206. Reg. 8. + Appellatus de morte Hom. non + plegiandus._] + +Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de morte hominis +replegietur vel in Custodia trahatur, vel _escagietur_, nisi per +speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter teneatur, donec coram +Justitiariis judicium suum habuerit T. Dom. Joh. Norwic. &c[486]. + + [Note 486: _Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27._] + + [Marge: _13 Pars mobilium + exigitur._] + + [Marge: _Archiep. Ebor. + contradicit._] + +Rex in Purificatione B. Mariæ[487] cepit per totam Angliam tertiam +decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam de Laicis quam de +viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, sed contradicere +non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. Ebor. contradicens, clanculo +recessit ab Anglia, sed rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu +invasores, anathematis sententia innodavit. + + [Note 487: _Mat. Par. pag. 212._] + + [Marge: _Captura avium + prohibita._] + +Anno Domini 1209. Rex Anglorum _Johannes_ ad natale Domini fuit apud +Bristollum, & ibi capturam avium per totam Angliam interdixit[488]. + + [Note 488: _Mat. Par. ibid. pag. 218._] + + [Marge: _Innocentius Pap. + Angliam interdicit._] + +Cum Stephanum _Langtonum_ Cardinalem S. _Chrysogoni_ quem Innocentius +Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, nec blanditiis +suscipere duceretur Rex _Johannes_, nec comminationibus, Papa ad +gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub generali interdicto totam +Angliam inclusit, quod a _Londoniensi_, _Eliensi_, & _Wigornensi_ +Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, die Lunæ in Passione Domini (quæ +tunc contigit decimo Cal. Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque +in Anglia omnia Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum +in ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum de +civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis & fossatis +sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur. + + [Marge: _Rex frendens + invadit Ecclesiam._] + +Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus ubique præcipit +ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, Abbatias, Prioratus, +Laicorum deputat custodiis. Bona & redditus Ecclesiasticorum fisco +rapit, parce eis victum ministrans & vestitum. Presbyterorum & +Clericorum focariæ (sic uxores vocant) passim captæ, ad gravem +compelluntur redemptionem; affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit +sublevamen. Consanguinei insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam +interdixere, ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem +detruduntur. + +Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam +excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. Magnates +igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in hoc securus, obsides +etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas redemptiones. + + [Marge: _Papa Regem + excommunicat._] + + [Marge: _Regnum Angliæ Phil. + Regi Fr. dat._] + + [Marge: _Phil. Rex Fr. + Angliam invadit._] + +Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam _Alexander +Cementarius_: Sed brevi hoc contrito, Papa non solum Regem excommunicat, +sed ex consilio Cardinalium sententialiter pronuntiat deponendum. Regnum +Angliæ _Philippo_ Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe +capescere, nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub +_Culvertagii_ stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ ad ingens +adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, coepti diem statuens in +Octavis Paschæ. + +_Johannes_ contra summam rerum jam in alea positam videns; nihil quod ad +defensionem pertinet non exequitur. Primo naves in universis portubus +lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi juxta Brevis formulam +quod subsequitur singulorum portuum Ballivis directi. + +_Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. A. D. +1213. Reg. 15._ + + [Marge: _Breve Regis Joh. + pro navibus congregand._] + +Johannes Rex Angliæ, &c.[489] Præcipimus tibi quatenus statim visis +literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis portuum ad +singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter imbreviare omnes +naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos vel plures: Et præcipias +ex parte nostra magistris omnium navium illarum, & illis quorum naves +sunt; quod sicut se & naves suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad +Portesmuthe in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis +_Marinellis_, & bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad +liberationes nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte +imbreviatum quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum ipsæ +sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis scire, +quot & quæ naves in portubus suis _die dominica_ proxime post Cineres, +sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. Teste me ipso apud _Nov. +Templum_ 3 die Martis. + + [Note 489: _Mat. Par. pag. 224._] + + [Marge: _Literæ Regis pro + armis capiendis contra R. + Philip._] + +Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub hac forma. + +_Johannes_ Rex Angliæ, &c.[490] Summone per bonos summonitores, Comites, +Barones, milites, & omnes _liberos_ homines & _servientes_, vel +quicunque sint, & de quocunque teneant, qui arma habere debent, vel +habere possint, & qui homagium nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut +nos & seipsos & omnia sua diligunt, sint apud _Doveram_ ad instans +clausum Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, ad +defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. Et quod nullus +remaneat qui arma portare possit, sub nomine _Culvertagii_ & perpetuæ +servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum suum. Et qui terram non +habent, & arma habere possint, illuc veniant ad capiendum _solidatas_ +nostras. Et tu omnem attractum victualium & omnia mercata Baillivarum +tuarum venire facias, ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum +mercatum de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum +prædictis summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint +de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas quod tu ita +effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita exequaris, ne inde ad +corpus tuum nos capere debeamus. Et tu inde habeas rotulum tuum, ad nos +certificandum qui remanserint. + + [Note 490: _Mat. Par. pag. 224._] + + [Marge: _Legatus Papæ de + reconciliatione tractat._] + + [Marge: _Rex Joh. + conditiones pacis accipit._] + +Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea Roma missus +_Pandulfus_ Subdiaconus[491] familiaris & Legatus Innocentii Papæ, de +reconciliatione tractaturus: Regis in adverso littore, licentiam opperit +ingrediendi. Hac concessa, Francorum veniens formidabilem nuntiat +apparatum. Anglorum metuendam defectionem, periculum imminens esse, +certum, & inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni +studere, resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem pene +sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, & illud una +quod a _Petro_ Heremita quodam vaticinatum esset, eum regno fore exutum +ante festum instantis ascensionis; Legato acquievit, se & regnum suum in +Papæ deferens Patrocinium. Jurat insuper coram Legato, tactis sacris +Evangeliis, se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus +Magnatibus, cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse suo ad +satisfactionem compellerent. + + [Note 491: _Mat. Par._] + + [Marge: _Rex Joh. Articulos + Pacis stipulatur._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas inspecturis, +salutem[492]. Per has Patentes literas Sigillo nostro munitas, volumus +esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor Barones nostri, +Willielmus sc. Comes _Saresberiæ_, frater noster, & Reginaldus Comes +_Bononiæ_, Willielmus Comes _Warennæ_ & Willielmus Comes de _Ferrariis_, +juraverunt in animam nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide +per omnia curabimus observare. + + [Note 492: _Mat. Par. pag. 225._] + +Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis Domini +Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus pro quibus +excommunicati sumus ab ipso. + +Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus viris +_Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo _Londoniensi_, Eliæ +_Eliensi_, C. _Herefordensi_, J. _Batoniensi_, & _Huberto Lincolniensi_ +Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, & _Roberto_ filio +Walteri, & _Eustachio_ de _Vesci_, nec non & cæteris Clericis & Laicis +ad hoc negotium contingentibus; præastando simul coram eodem Legato vel +Delegato publice juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi +faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus +omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem recipiemus & tenebimus +bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum & Episcopos non impediemus, +nec faciemus, nec permittemus aliquatenus impediri, quominus ipsi libere +suum exequantur officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout +debent, utantur. + +Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis +Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab Episcopis, & +Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati Archiepiscopus & +Episcopi postulant juramenta & eorum patentes literas exhiberi, quod +ipsi bona fide studebunt, ut hæc pax & securitas firmiter observetur. + +Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra +venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis, +mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium Ecclesiarum +custodias amittamus. + +Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti eos +inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios contra venerimus, +ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & securitatis, mandatis +Apostolicis inhærebunt. + +Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per nostras patentes +literas obligavimus omne jus Patronatus quod habemus in Ecclesiis +Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt pro securitate prædictorum +sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo & Episcopis ante suum ingressum +in Angliam transmittemus. + +Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, salvo +honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & literatoriam quod ipsi nec +per se nec per alium contra personam nostram, vel Coronam nostram +aliquid attentabunt, nobis prædictam pacem & securitatem servantibus +illibatam. + +De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem +sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis quam Laicis ad hoc +negotium pertingentibus, non solum rerum sed omnium libertatum & +restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo quidem & Episcopo +Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, aliis autem a tempore +discordiæ inchoatæ. Nec obstabit aliqua pactio, vel promissio, vel +concessio, quominus & damna recompensentur, & restituantur ablata tam +vivorum, quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii +quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio +recompensatio tribuetur. + +Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos dimitti, ac +restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione negotii +detinentur. + +In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere, +faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum Legalium +Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis expensis nunciis +prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & Monachorum Cantuariensium +assignari sine impedimento quolibet per potestatem nostram ad eos libere +deferendorum, ut expediti veniant in Angliam honorifice revocati: viz. +Stephano Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi +750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H. +Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus 1000 libras. + +Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, assignari +faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis & Ecclesiis +universis in manibus nuntiorum & procuratorum ipsorum, mobilia omnia cum +administratione libera eorundem & in pace dimitti. + +Interdictum vero _Utlagatio_ vulgariter nuncupatum, quod proponi fecimus +contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, protestando per +nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, id ad nos nullatenus +pertinere, quodque istud de cætero contra Ecclesiasticas personas, +nullatenus faciemus proponi: Revocantes præterea utlagationem laicorum +ad hoc negotium pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum +recepimus ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem & +Ecclesiæ libertatem. + +Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione +quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum Domini Papæ, +receptis probationibus terminetur. + +Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti. + +Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes subortæ, de +quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel Delegatum Domini +Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; ad ipsius referantur +arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, Teste me ipso apud +_Doveram_, 13 die _Maii_ Anno Regni nostri 14. + + [Marge: _Rex Papæ resignat + coronam Angliæ._] + +His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates Angliæ ad +domum militum Templi juxta _Doveram_ 15 die Maii in Vigilia Ascensionis; +ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum est, resignavit coronam suam, +cum Regnis Angliæ &c. Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc +gerebat Pandulphus memoratus, factaque resignatione eadem Papæ & +successoribus suis per Chartam dedit & confirmavit. + + [Marge: _Charta Regis Joh. + resignationis Regni._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus hanc +chartam inspecturis, salutem in Domino. + +Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, volumus +esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam Ecclesiam +offenderimus in multis, & proinde divina misericordia plurimum +indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro satisfactione Deo & +Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos humiliemus & regna nostra; +volentes nos ipsos humiliare pro illo qui se pro nobis humiliavit usque +ad mortem, gratia Sancti Spiritus inspirante, non vi interdicti nec +timore coacti, sed nostra bona spontaneaque voluntate, ac communi +consilio Baronum nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis +Apostolis ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, ac +Domino Papæ _Innocentio_, ejusque catholicis successoribus, totum regnum +Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum omni jure & pertinentiis suis, pro +remissione omnium peccatorum nostrorum, & totius generis nostri, tam pro +vivis quam pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam +secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis viri Domini +Papæ Subdiaconi & familiaris. + +Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis +successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam fecimus & +juravimus homagium ligeum in præsentia _Pandulphi_: Si coram Domino Papa +esse poterimus, eidem faciemus; successores nostros & hæredes de uxore +nostra in perpetuum obligantes, ut simili modo summo Pontifici qui pro +tempore fuerit, & Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant +fidelitatem præstare, & homagium recognoscere. + +Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis +volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus nostris +prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, quæ pro ipsis +facere debemus, salvis per omnia denariis beati Petri, Ecclesia Romana +mille marcas Esterlingorum percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis +500 marcas, & in Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300 +pro regno Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis, +libertatibus, & regalibus nostris. + +Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque firma, +obligamus nos & successores nostros contra non venire: & si nos vel +aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare præsumpserit, +quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, cadat a jure +regni: Et hæc charta obligationis & concessionis nostræ semper firma +permaneat. + +Teste meipso apud _Domum Militum Templi_ juxta _Doveram_ coram H. +_Dublinensi_ Archiepiscopo, Joh. _Norwicensi_ Episcopo, Galfrido fil. +_Petri_, W. Comite _Saresberiæ_, W. Comite _Penbroc_, R. Comite +_Bononiæ_, W. Comite _Warennæ_, S. Comite _Winton_, W. Comite _Arundel_, +W. Comite de _Ferrariis_, W. _Briwere_, Petro fil. _Hereberti_, Warino +fil. _Geraldi_, 15 die Maii, anno regni nostri 14. + +Chartam Rex _Pandulpho_ tradidit _Innocentio_ deferendam[493]. + + [Note 493: _Mat. Par. pag. 227._] + + [Marge: _Regis Johan. Charta + obedientiam promittens + Papæ._] + +Ego _Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, ab hac hora & in +antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ Romanæ, & Domino meo Papæ +Domino _Innocentio_ ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero +in facto, in dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, +vel mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, & +remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero intimabo, +vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo dicturam. Concilium +quod mihi crediderint per se, vel per nuntios suos, seu literas suas, +secretum tenebo, & ad eorum damnum nulli pandam me sciente. Patrimonium +beati Petri, & specialiter regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero +ad tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. Sic me +adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen. + +Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, quam +Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo conculcavit. + + [Marge: _Phil. Rex contra + Flandriam movet exercitum._] + + [Marge: _Rex Joh. revocat + exulantes._] + + [Marge: _Jurat._] + +His compositis, _Pandulphus_ Galliam repetit, ut _Philippum_ Regem ab +incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum se in apparatu +asserit expendisse; nec jam remorandus erat; nisi Comes _Flandriæ_, qui +signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. In _Flandriam_ igitur +furorem vertit: cui Johannes opem ferens, 300 Galliæ naves abduxit +captas, & 100 vel eo amplius in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum +ulterius adversus Gallum exercitum promoveret in _Pictaviam_, ad amissa +recuperanda; Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab +excommunicationis sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur & +Episcopos exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis +securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit _Wintoniæ_, +provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. Mirantur Regis +humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum ad Ecclesiam ducunt, & +absolvunt protinus. In absolutione autem jurat Rex ad sacra Evangelia: + +Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, & in +manu teneret, contra omnes adversarios suos pro posse suo. + +Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges Edwardi Regis, +renovaret, & iniquas destrueret. + +Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret: +quodque singulis redderet jura sua. + +Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum Pascha +plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin autem, in pristinam +excommunicationis sententiam revocaretur. + +Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus, +fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur. + + [Marge: _Concil. apud S. + Albanum._] + +_Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti[494]._ + + [Note 494: _Mat. Par. pag. 229._] + + [Marge: _Inquiritur de + damnis Episcop._] + +In crastino S. _Margaretæ_ misit Rex brevia ad omnes Vice-comites regni, +præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, IV legales homines +cum Præposito, apud S. Albanum pridie nonas Augusti facerent convenire: +ut per illos & alios ministros suos de damnis singulorum Episcoporum, & +ablatis, certitudinem inquireret, & quid singulis deberetur. + + [Marge: _Qui aderant huic + Concilio._] + +Conveniunt ad indictum diem & locum _Gaufridus_ fil. Petri Justitiarius +Angliæ, & Episcopus _Wintoniensis_ (quos paulo ante Rex statuerat +_Custodes regni_) _Archiep. Cantuariæ_, cæterique Episcopi & Magnates +Angliæ. + + [Marge: _Pax Regis & Leges + Hen. I. conceduntur._] + +Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter præceptum +est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus in regno +custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus enervarentur. + + [Marge: _Extorsiones + prohibentur._] + + [Marge: _Et Scotalla._] + +Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis Ministris +Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam aliquid violenter +extorqueant, vel alicui injuriam irrogare præsumant, aut scotalla +alicubi in regno faciant, sicut facere consueverunt. + + [Marge: _Leges Hen. I. + confirmantur._] + +8. Calendas Septembris[495] convenerunt ad S. _Paulum_ Londoniarum, +_Stephanus_ Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, Abbates, Priores, +Decani, & Barones regni: statutoque in re Ecclesiæ paxilli quidpiam, +Proceres aliquot (ut fama refert) seorsum evocat in colloquium. Audistis +(inquit) quomodo ipse apud _Winton_ Regem absolvi, & ipsum jurare +compulerim, quod leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges +Regis Edwardi Confessoris renovaret, & in regno faceret observari. +Inventa est quoque nunc charta quædam _Henrici_ I Regis Angliæ, per quam +si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum pristinum +revocare. Et proferens chartam, in medium recitari fecit ad tenorem quem +posuimus in anno 2. Henrici I. + + [Note 495: _Ibid. pag. 230._] + +Perlecta _charta_, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce +libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque pollicetur +Archiepiscopus fidelissimum[496]. + + [Note 496: _Ibid. pag. 231._] + + [Marge: _Dissensiones inter + Regnum & Sacerdotium + reformantur._] + +Circa festum S. _Michaelis_[497] Angliam venit _Nicolaus Tusculanensis_ +Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones inter regnum & +sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. Indicta die, Londini +comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus Cantuar. cum Episcopis & +Magnatibus regni. Tractatum est triduo, de damnis Episcoporum, de +ablatis restituendis, de interdicti relaxatione. Rex in plenariam +satisfactionem, ultra omne quod anterius persolutum esset, centum millia +librarum argenti continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem +investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius +abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria +cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante Pascham sequentem +soluturum. Legato placuit, non Episcopis, qui inquisitionem prius +expetunt faciendam. + + [Note 497: _Ibid. pag. 236._] + + [Marge: _Inderdictum + relaxatur._] + +Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. _Pauli_ cathedrali: +ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus altare, coram Clero +& populo, exacta est a Rege & innovata famosa illa subjectio, qua +diadema suum cum dominiis Angliæ & Hiberniæ Papæ subjugaverat. +Subjectionis etiam charta, quæ prius cera obsignata erat, & Pandulpho +tradita, ut supra constat, auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ +& Romanæ Ecclesiæ resignata. + +Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas accepit +dilationes, cum ad tempora tum ad loca. + +Die Apostolorum Petri & Pauli[498] Legatus in cathedrali Ecclesia +solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat annis 6, +mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile damnum Ecclesiæ. + + [Note 498: _Ibid. 240._] + + [Marge: _Archiep. Patronatum + obtinet Episcopatus Roff._] + +_Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus Roffens.[499] +A. D. 1214. Reg. 16._ + + [Note 499: _Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis Roffens. & Militibus ac +libere tenentibus de Episcopatu Roffens. salutem. + +Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino _Stephano_, Cant. +Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus pertinentiis +suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, quod ei tanquam Domino & +Patrono ejusdem Episcopatus sitis intendentes in omnibus. In hujus autem +rei testimonium has literas nostras patentes vobis mittimus. Teste +meipso apud Novum Templum _London._ XXII. die _Novembr._ anno regni +nostri XVI. + +_Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium folium, +&c. in schedula, viz.[500]._ + + [Note 500: _Ibid. post tertium folium._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. Sciatis nos pro +salute animæ nostræ & antecessorum & successorum nostrorum Regum Angl. & +communi consilio Episcoporum, Comitum, Baronum & aliorum fidelium +nostrorum reddidisse & concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & +venerabili patri nostro S. Cant. _Archiepiscopo_, totius Angliæ Primati, +& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. +_Roffens._ cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & +liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali, +custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus & +successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, ut patroni. +Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo & Episcopi +electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, Regis inquiretur +assensus; sed totum ad Archiepiscopum, quicunque fuerit, pertinebit. +Episcopus autem, vel Electus, loci illius, temporalia, quæ prius +vocabantur Regalia, de manu prædicti Archiepiscopi & successorum suorum +plenarie recipiet, & fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad +Ecclesiam illam Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus. +Servitia autem, quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus +qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo & +successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et ipse +Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus suas nobis & +successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus Roffensis nobis & +hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, sed non propter feodum. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus & +successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus Roffens. cum custodia +& ordinatione ejusdem, cum vacaverit, habeant & teneant, libere, quiete, +pacifice, integre & plenarie, cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, +libertatibus, & liberis consuetudinibus suis in perpetuum, sicut +prædictum est. Prohibemus autem ex parte Dei Patris omnipotentis, & +beatæ Mariæ, & omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam & +liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. Quod si +quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ & omnium sanctorum, ac +nostram incurrat. + +Testibus Dominis W. _London._ P. _Winton._ R. _Elien._ E. _Hereforden._ +P. _Bathon._ & _Glaston._ H. _Linc._ Episcopis R. Com. _Cestr._ W. +_Marescallo_ Com. _Penbroc._ W. Com. _Arundel._ W. Com. _Waren._ W. Com. +de _Ferrar._ S. Com. _Winton._ W. _Briwer._ Rob. fil. _Walteri_, +Galfrido de _Mandevill_, Ric. de _Monfichet_, Thoma de _Erdinten_. Datum +per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii nostri, apud Novum +Templum London. XXII. die Novemb. anno regni nostri XVI. _Hæc non +habetur sigillata, sed transcripta est de registro veteri inter Chartas +Johannis Regis. Istud originale remanet penes Episcopum Roffensem._ + + [Marge: _Clerici incarcerati + traduntur Arch. Cant._] + +_Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant._ + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, Constabulariis, & +omnibus Ministris & Ballivis suis, salutem[501]. + + [Note 501: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29._] + +Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. _Cantuariæ_ +Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, pro quocunque +forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis firmiter præcipimus, +quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes Clericos, quos in custodia +vestra habetis, si quos in custodia habetis, vel quos vos pro aliquo +forisfacto, quodcunque sit, contigerit habere. Et prohibemus, ne quis +aliquem Clericum pro quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam +præfatus Archiepiscopus ipsum requisivit. + +Teste Will. _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ apud Argenton. VII. die +Junii. + + [Marge: _Charta pro Clero de + liberis Electionibus._] + +_Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus +faciendis[502]._ + + [Note 502: _Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ & +Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, +Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus has litteras visuris, salutem. + +Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem +(Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ Ecclesiæ Romanæ Cardinalem, +Willielmum Londoniensem, E. Eliensem, E. Herefordensem, Johannem +Bathoniensem & Glastonensem, & Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super +damnis & ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de mera & +libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus non solum eis +quantum secundum Deum possumus satisfacere, verum etiam toti Ecclesiæ +Anglicanæ salubriter & utiliter in perpetuum providere. + +Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris & +prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia _Anglicana_ fuerit +observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: de cætero in +universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus & +conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in perpetuum electiones +quorumcunque Prælatorum, majorum & minorum: salva nobis & hæredibus +nostris custodia Ecclesiarum & Monasteriorum vacantium, quæ ad nos +pertinent. + +Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus per +nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis Monasteriis & +Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, quemcunque voluerint, libere +sibi præficient electores Pastorem, petita tamen a nobis & hæredibus +nostris licentia eligendi, quam non denegabimus nec differemus. Et si +forte accidat, quod denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant +electores ad electionem canonicam faciendam. + +Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, quem +non denegabimus, nisi adversus eandem rationale proposuerimus, & +legitime probaverimus, propter quod non debemus consentire. + +Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis vel +Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut constitutionem, in +aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis vero contra hoc aliquo +tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis & nostram incurrat. His +testibus, P. _Wintoniensi_ Episcopo, W. _Mareschallo_ Comite _Penbrock_, +Willielmo Comite _Warenniæ_, R. Comite _Cestriæ_, S. Comite +_Wintoniensi_, G. de _Mandevilla_ Comite _Glouverniæ_ & _Essexiæ_, W. +Comite de _Ferrariis_, G. _Briewere_, W. fil. _Geraldi_, W. de +_Cantelupo_, G. de _Novilla_, Rob. de Ver. W. de _Guntingefeld_. Datum +per manum magistri _Roberti de Marisco_ Cancellarii nostri XV. die +Januarii apud _Novum Templum Londini_, anno regni nostri XVI. + +Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) confirmavit +_Innocentius_ Papa verbis plurimis _Laterani_ datis III. Calend. +Aprilis, Pontificatus sui XVIII. _Vide Bullam apud Mat. Par. in A. D. +1215. p. 253._ + + [Marge: _Quomodo R. Johann. + adducitur ad concedend. + Magnam Chartam._] + +_Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum +Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus._ + +Circa 14. Cal. _Novembris_, A. D. 1213.[503] Comites & Barones Angliæ +apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, de restaurandis +tractant libertatibus, quæ in Charta Regis Henrici I. ab Archiepiscopo +(ut prædiximus) prolata, continebantur. Continebat autem Charta (inquit +Parisius) quasdam libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ +Anglicanæ pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam +libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, a +majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod si Rex +has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos, +bellumque illaturos donec faceret. + + [Note 503: _Mat. Par. pag. 243._] + +Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus Natalitiis +sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & Legum petunt confirmationem, +asseruntque eum juramento has spospondisse, cum Wintoniæ absolutus +esset. Rex eorum metuens potentiam, rem causatur arduam esse & +difficilem, utque igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet, +inducias postulat in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores +præstat, juste omnia peracturum. + +Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad fidelitatem +iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, non devotionis, in +festo Purificationis, crucem Domini in se suscepit. + +Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum Regis +_Oxonii_ petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, prorupit in +furorem, juratque nunquam se has concessurum. Magnates protinus Robertum +filium Walteri, principem statuunt militiæ suæ, appellantes eum +Mareschallum exercitus Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma +omnes, castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem, +sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus +adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro regni libertate & +avitis starent legibus, suorum omnium minantur alias direptionem. + +Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: resipiscens +igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque diem pangit +atque locum. Convenitur inter _Stanes_ & _Windleshores_, prato appellato +_Runingemad_; deletisque utrinque arbitris, Rex pro eorum sententia has +concessit libertates. + + [Marge: _Magna Charta Regis + Joh. de libertat. Angl._] + +_Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D. +1215. Reg. 17._ + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c.[504] Sciatis nos intuitu Dei, & +pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum meorum, & ad +honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, & emendationem regni nostri, +per consilium venerabilium patrum nostrorum, Stephani Cantuariensis +Archiepiscopi, totius Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, +Henrici _Dubliniensis_ Archiepiscopi, Willielmi _Londinensis_ Episcopi, +Petri _Wintoniensis_, Jocelini _Bathoniensis_ & _Glaston._ Hugonis +_Lincolnens._ Walteri _Wigornens._ Willielmi _Coventrens._ Benedicti +_Roffens._ Episcoporum; & Magistri _Pandulphi_ Domini Papæ Subdiaconi, & +familiaris fratris _Emerin._ Magistri Militiæ Templi in Anglia, & +nobilium virorum Willielmi _Marescalli_ Comitis _Penbroc_, Willielmi +Comitis _Sarisberien._ Willielmi Comitis _Warrenniæ_, Willielmi Comitis +_Arundel_, Alani de _Leveia_[505] Constabular. Scotiæ, Warini filii +_Garaldi_, Petri filii _Hereberti de Burgo_, Senescalli _Pictaviæ_, Hugo +de _Nevilla_, Math. fil. _Hereberti_, Thomæ _Basset_, Alani _Basset_, +Philippi de _Albaniace_, Roberti de _Roppeleia_, Johannis _Marescalli_, +& Johannis filii _Hugonis_, & aliorum fidelium nostrorum. + + [Note 504: _Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag. + 246._] + + [Note 505: _Al. Calweia._] + +In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, pro +nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod Anglicana Ecclesia libera +sit, & habeat jura sua integra, & libertates suas illæsas, & ita volumus +observari: quod apparet ex eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima & +magis necessaria reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea +voluntate, ante discordiam inter nos & Barones nostros _manifeste_ +motam, concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam obtinuimus a +Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam & nos observabimus, & ab +hæredibus nostris in perpetuum bona fide volumus observari. + +Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni _Angliæ_, pro nobis +& hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates subscriptas, +habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris. + +Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium de nobis in +capite per servitium militare, mortuus fuerit: & cum decesserit, hæres +suus plenæ ætatis fuerit, & relevium debeat, habeat hæreditatem suam per +antiquum relevium, sc. hæres vel hæredes Comitis de Baronia Comitis +integra, centum marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis +integro, per centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det, +secundum antiquam consuetudinem feudorum. + +Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit in +custodia, _& Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ suæ +antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres fuerit in +custodia_, & cum ad ætatem pervenerit, sc. _viginti & unius anni_, +habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: _ita tamen quod si +ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, nihilominus terra remaneat in +custodia Dominorurn suorum usque ad terminum prædictum_. + +Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non capiat de +terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles consuetudines, & +rationabilia servitia, & hæc sine destructione & vasto, hominum vel +rerum. Et si nos commiserimus custodiam alicui talis terræ, Vicecomiti +vel alicui alii, qui de exitibus _terræ_ illius nobis respondere debent, +& ille destructionem de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo +capiemus emendam, vel terra committatur duobus legalibus & discretis +hominibus de feudo illo, qui de exitibus _similiter_ nobis respondeant, +sicut prædictum est. + +Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet domos, parcos, +vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa terra pertinentia, de +exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, cum ad plenam ætatem +pervenerit, terram suam totam instauratam de carucis, _& omnibus aliis +rebus, ad minus secundum quod illa recepit_. _Hæc omnia observentur de +custodiis Archiepiscopatuum, Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, & +Dignitatum vacantium, quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ +hujusmodi vendi non debent._ + +Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod antequam +contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de consanguinitate ipsius +hæredis. + +Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate _aliqua_ +habeat maritagium _suum_ & hæreditatem suam; nec aliquid det pro dote +sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate sua, quam hæreditatem maritus +suus & ipsa tenuerunt, die obitus ipsius mariti: & maneat in _capitali +messuagio_ mariti sui per 40 dies post mortem ipsius _mariti_, infra +quos assignetur ei dos sua, _nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus +illa fuerit castrum: & si de castro recesserit, statim provideatur ei +domus competens in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua +assignetur secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium +interim de communi_. _Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars +totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata +fuit ad ostium Ecclesiæ._ Nulla vidua distringatur ad se maritandum, dum +voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem faciet, quod se +non maritabit sine assensu nostro, si de nobis tenuerit, vel sine +assensu Domini sui de quo tenuerit, si de alio tenuerit. + +Nos vero & Ballivi nostri non _seisiemus_ terram aliquam nec redditum +pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris _præsentia_ sufficiunt ad +debitum reddendum, _& ipse debitor paratus sit inde satisfacere_. Nec +plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu ipse capitalis debitor +sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis debitor defecerit in +solutione debiti, non habens unde _reddat, aut reddere nolit cum +possit_, plegii respondeant debito; & si voluerint, habeant terras & +redditus debitoris, quousque sit eis satisfactum de debito, quod ante +pro eo solvitur, nisi capitalis debitor monstraverit se esse quietum +inde versus eosdem plegios. + +Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & moriatur +antequam debitum illud persolverit, debitum illud non usuret quamdiu +hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: & si debitum illud +inciderit in manus nostras, nos non capiemus nisi catallum contentum in +Charta. Et si quis moriatur, & debitum debet Judæis, uxor ejus habeat +dotem suam & nil reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti, +qui fuerunt infra ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria +secundum tenementum quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum, +salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ +debentur aliis quam Judæis. + +Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi per commune +consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, & ad +primogenitum filium nostrum Militem faciendum, & ad filiam nostram +primogenitam semel maritandam; & ad hoc non fiet nisi rationabile +auxilium. + +Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas +Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per terras quam per aquas. + +Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, & burgi, & +villæ, _& Barones de quinque portubus_, & omnes portus habeant omnes +libertates, & omnes liberas consuetudines suas, & ad habendum _commune +consilium regni_ de auxiliis assidendis (aliter quam in tribus casibus +prædictis.) Et de scutagiis assidendis summoneri facimus Archiepiscopos, +Episcopos, Abbates, Comites, & _majores Barones regni_ sigillatim, per +literas nostras. Et præterea faciemus summoneri in generali, per +Vice-comites & Ballivos nostros, omnes illos qui in capite de nobis +tenent, ad certum diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum +locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam +summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium ad +diem assignatum procedat, secundum consilium eorum qui præsentes +fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint. + +Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium de liberis +hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum +primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel +maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile auxilium. + +Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, nec +de alio libero tenemento quam quod inde debetur. + +Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur in aliquo +loco certo. + +Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, & de ultima +præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, & hoc modo: Nos, +vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis Justiciarius noster, mittet +duos Justiciarios nostros per unumquemque Comitatum semel in anno, _qui +cum militibus Comitatuum capiant in Comitatibus assisas prædictas, & ea +quæ in illo adventu suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad +prædictas assisas capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem +terminentur alibi in itinere suo_. _Et ea quæ per eosdem propter +difficultatem articulorum aliquorum terminari non possunt, referantur ad +Justiciarios de Banco._ + +_Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram +Justiciariis de Banco, & ibi terminentur._ + +Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum modum ipsius +delicti: & pro magno delicto amercietur secundum magnitudinem delicti, +salvo contenemento suo: Et mercator eodem modo, salva merchandiza sua: +Et villanus alterius quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio +suo, si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum +misericordiarum ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium +hominum de vicineto Comitatus. + +Comites & Barones non _amercientur_, nisi per pares suos, & non nisi +secundum modum delicti. + +_Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii +sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum quantitatem +delicti._ + + [Marge: _A. D. 1215._] + +Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, nisi qui ab +antiquo & de jure facere debent. + +_Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso +tempore Henrici Regis avi nostri._ + +Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii Ballivi nostri, +teneant placita Coronæ nostræ. + +Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, sint ad antiquas +firmas absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis nostris. + +Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes vel +Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione, +nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat Vicecomiti vel +Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla defuncti inventa in laico +feodo, ad valentiam illius debiti, per visum legalium hominum: ita tamen +quod nihil inde amoveatur, donec persolvatur nobis debitum, quod clarum +fuerit, & residuum relinquatur executoribus ad faciendum testamentum +defuncti. Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant +defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus +suis. + +Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus +propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum Ecclesiæ +distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei debebat. + +Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia catalla +alicujus _qui non_ de villa ubi castrum situm sit, nisi statim inde +reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate venditoris; _Si +autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium reddat_. + +Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum denarios pro +custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria persona sua, +vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit propter +rationabilem causam. Et si nos duxerimus eum vel miserimus in exercitum, +erit quietus de custodia, secundum quantitatem temporis, quo per nos +fuerit in exercitu, _de feudo pro quo fecit servitium in exercitu_. + +Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat equos, +vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi de +voluntate ipsius liberi hominis _reddat liberationem antiquitus +statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per diem; & pro +careta ad 3 equos, 14 denarios per diem_. _Nulla Careta dominica +alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus Dominæ capiatur +per Ballivos prædictos._ + +Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum ad castra +vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus boscus ille +fuerit. + +Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint de felonia, +nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur terræ Dominis +feodorum. + +Omnes _Kidelli_ de cætero deponantur penitus per Thamisiam, & per +Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam maris. + +Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo +tenemento, unde liber homo perdat causam suam. + +Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; & una mensura +bladi, sc. quarterium Londonense. + +Et una latitudo pannorum tinctorum & _russeccorum_, & _haubergetorum_, +sc. duæ ulnæ infra listas. + +_De ponderibus vero sit ut de mensuris._ + +Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab eo qui +inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis concedatur, & +non negetur. + +Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, vel per +burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; nos non +habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, quæ est de feodo alterius +occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii; nec habebimus +custodiam illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi +firma debeat servitium militare. + +Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam tenet de +alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ Serganteriæ, quam +tenet de nobis per servitium reddendi nobis cultellos, vel sagittas, vel +hujusmodi. + +Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad juramentum +simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc inductis. + +Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, aut +utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo libero +tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus suis, nec +super eum ibimus, nec super eum in carcerem mittemus, nisi per legale +judicium parium suorum, vel per Legem terræ. Nulli vendemus, nulli +negabimus, aut differemus rectum aut justitiam. + +Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum & +securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & morari, & ire per +Angliam, tam per terram, quam per aquam, ad emendum vel vendendum sine +omnibus malis toltis per antiquas & rectas consuetudines, præterquam in +tempore guerræ, & si sint de terra contra nos guerrina; & si tales +inveniantur in terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno +temporum vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro +capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc +invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint ibi, +alii salvi sint in terra nostra. + +Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire salvo & +secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi tempore guerræ +per aliquod breve tempus propter communem utilitatem regni, exceptis +imprisonatis & utlagatis, secundum Legem regni, & gente contra nos +guerrina, & mercatoribus, de quibus fiat sicut supradictum est. + +Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore _Walingefordiæ_, +_Nothinham Boloniæ_, _Lancastriæ_ vel de aliis Eschaetis quæ sunt in +manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus non det aliud +relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam faceret Baroni, si +Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem modo eam tenebimus, quo +Baro eam tenuit; _nec nos occasione talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus +aliquam Eschaetam vel custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi +tenuerit de nobis in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam_. + +Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero coram +Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in +placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati sunt propter +forestam. + +Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem +nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri. + +Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat de terra sua, +quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter fieri Dom. feudi +servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum illud. + +Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ de advocatione, +vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, habeant earum +custodiam cum vacuerint, sicut habere debent, & sicut supra declaratum +est. + +Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, de morte +alterius quam viri sui. + +Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; & ubi +major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes aliquis, vel +Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum nisi bis in anno & non +nisi in loco debito & consueto, _viz._ semel post Pascha, & iterum post +festum S. Michaelis. Et visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad +illum terminum S. Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat +suas libertates, quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis +avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco +plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit sicut +esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus +sit de eo quod Vicecomes habere consuevit de visu suo faciendo tempore +Henrici Regis avi nostri. + +Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, ita quod +illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat alicui domui Religionis +terram sic accipere, quod tradat eam illi a quo illam recepit tenendam. +Si quis autem de cætero terram suam sic dederit domui religiosæ, & super +hoc convincatur, donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo +illius feudi incurratur. + +_Scutagium_ de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici avi +nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod +contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit. + +Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus in +regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, erga omnes homines +nostros de regno nostro tam Clerici quam Laici nostri observent quantum +ad se pertinet erga homines suos; salvis Archiepiscopis, Episcopis, +Abbatibus, Prioribus, Templariis, Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, +Militibus, & omnibus aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus, +libertatibus & liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His +Testibus, &c. + + [Marge: _Leges Forestæ._] + +Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum libertatibus +præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri nequiverant in +hac alia charta subscripta complectebatur. + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu Dei, & pro +salute animæ nostræ, & animarum antecessorum & successorum ad +exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem regni nostri Angliæ in +perpetuum, spontanei & bona voluntate nostra dedimus, concessimus pro +nobis & hæredibus nostris has libertates subscriptas, habendas & +tenendas in regno nostro Angliæ in perpetuum. + +Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit, +videantur per probos & legales homines, & si boscum aliquem alium quam +suum dominicum afforestaverit ad damnum illius cujus boscus fuerit, +statim deafforestetur. Et si boscum suum proprium afforestaverit, +remaneat Foresta, salva communia de herbagio, & rebus aliis in eadem +Foresta, illis qui eam prius habere consueverunt. + +Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero coram +Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in +placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati sunt propter +Forestam. + +Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem +nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri. + +Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, Milites & +libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, habeant boscos suos sicut +eos habuerunt tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi +nostri; ita quod quieti sint in perpetuum de omnibus Purpresturis, +vastis & assartis factis in illis boscis post illud tempus usque ad +Principium secundi anni Coronationis nostræ. Et qui de cætero vastum, +purpresturam, vel assartum facient sine licentia nostra in illis boscis +de vastis, purpresturis & assartis respondeant. + +_Regardatores_ nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, sicut +fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi +nostri, & non aliter. + +_Inquisitio_ vel visus de expeditatione canum existentium in Foresta, +de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio anno in +tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium legalium hominum, & +non aliter. Et ille cujus canis inventus fuerit tunc non expeditatus, +pro misericordia det 3 solidos; & de cætero nullus bos capiatur pro +expeditatione. + +Talis autem _expeditatio_ sit per assisam communiter, quod tres ortelli +abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur canes de +cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore primæ Coronationis +prædicti Henrici Regis avi nostri. + +Nullus _Forestarius_ vel _Budellus_ faciat de cætero scotallum, vel +colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel porcellos; +nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum 12. +Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii ponantur ad +Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas rationabiliter +viderint sufficere. + +Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi ter in anno +viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, quando Agistatores +veniunt ad agistandum dominicos boscos; & circa festum S. Martini, +quando Agistatores nostri debent accipere panagium suum. Et ad ista duo +Suanimota convenient Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus +alius per districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum +ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, & +ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, & non alii per +districtionem. Et præterea singulis 40 diebus per totum annum convenient +Viridarii, & Forestarii ad videndum attachiamenta de Foresta, tam de +viridi quam de venatione, per præsentationem ipsorum Forestariorum, & +coram ipsis attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi +in Comitatibus in quibus teneri consueverunt. + +Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro voluntate sua, +& habeat panagium suum. Concedimus etiam quod unusquisque liber homo +possit ducere porcos suos per dominicum boscum nostrum, libere & sine +impedimento, & ad agistandum eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi +voluerit. Et si porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint +in foresta nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo +perdat. + +Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione nostra; sed si +aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis graviter +redimatur, si habeat unde redimi possit; & si non unde redimi possit, +jaceat in prisona nostra per annum unum, & unum diem; & si post annum +unum & diem unum plegios invenire possit, exeat e prisona; sin autem, +abjuret regnum nostrum Angliæ. + +Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens ad nos per +mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, licet illi capere +unam vel duas bestias per visum Forestarii si præsens fuerit: Sin autem, +si facit coronari, ne videatur hoc furtive facere. Item licet in +redeundo idem eis facere sicut prædictum est. + +Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco suo, +vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, Stagnum, +Marleram, fossatum vel terram arabilem extra coopertum in terra arabili, +ita quod non sit ad nocumentum alicujus vicini. + +Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum, +Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & habeat similiter mel +quod inventum fuit in boscis suis. + +Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, reddens +firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. pro careta per +dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium annum duos denarios, & +pro equo qui portat summagium per dimidium annum unum obolum, & non nisi +de illis qui extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per +licentiam suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel +carbonem emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. Et de +nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium & capiatur. Non +capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus capi solebat & +debuit. Illi autem qui portant super dorsum suum buscam, corticem, vel +carbonem ad vendendum, quamvis inde vivant, nullum de cætero dent +cheminagium. De boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis +nostris, præterquam de dominicis boscis nostris. + +Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi nostri, usque ad +primam Coronationem nostram, veniant ad pacem sine impedimento; & salvos +plegios inveniant, quod de cætero non forisfacient nobis de foresta +nostra. + +Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive de viridi, +sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo attachiet placita +de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & ea præsentet viridariis +provinciarum; & cum rotulata fuerint, & sub Sigillis viridariorum +inclusa præesententur capitali Forestario cum in partes illas venerit, +ad terminandum placita forestæ, & coram eo terminentur. + +Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos concessimus +in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga nostros; omnes de regno +nostro tam Laici, quam Clerici observent, quantum ad se pertinent, erga +suos. + +Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & ad melius sopiendam +discordiam inter nos & Barones nostros, hæc omnia concessimus, volentes +ea integra & firma stabilitate gaudere, facimus & concedimus eis +securitatem subscriptam, viz. + +Quod Barones eligant XXV Barones de regno nostro quos voluerint, qui +debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari +pacem & libertates quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra +confirmavimus, ita sc. quod si per nos vel Justitiarium nostrum erga +aliquem in aliquo deliquiverimus, vel aliquem articulorum pacis vel +securitatis transgressi, fuerimus, & delictum ostensum fuerit IV +Baronibus de XXV Baronibus, illi IV Barones accedent ad nos & ad +Justitiarium nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis +excessum, petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum +non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus extra regnum) +inter tempus 40 dierum, computando a tempore quo monstratum fuerit +nobis: prædicti _IV_ Barones referent causam illam ad residuos de illis +XXV Baronibus; & illi Barones cum commune totius terræ, distringent & +gravabunt in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum, +terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec fuerit +emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona nostra, & reginæ +nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum intendent nobis +sicut prius fecerunt. + +Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia exequenda +parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse +cum ipsis. Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui +jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebimus. + +Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua voluerint +jurare XXV Baronibus de distringendo nos, & gravando nos cum eis, +faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. + +In omnibus autem istis quæ XXV Baronibus committuntur exequenda, si +forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui ex eis submoniti, +voluerint vel nequiverint interresse, ratum habeatur & firmum quod major +pars eorum providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc +concessissent. + +Et XXV Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro +toto posse suo, facient observari. + +Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod aliquid +istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. Et si aliquid +tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos +vel per alium. + +Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores ortos inter nos & +homines nostros Clericos & Laicos a tempore discordiæ, plene omnibus +remisimus, & condonavimus. + +Et ad melius distringendum nos IV Castellani de _Northanton_ sc. de +_Kenillewwiche_, de _Nothingham_, & de _Scardeburck_, erunt jurati XXV +Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, vel +mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper Castellani ponantur +in illis castris, qui fideles sint, & nolunt transgredi juramentum suum. + +Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes Girardi de +_Athies_, Engelardum scil. Andream, Petrum Gyonem de _Chanceles_, Gyonem +de _Cigony_, uxorem prædicti, Girardi cum omnibus liberis suis, +Gaufridum de Martenni, & fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus, +& G. nepotem ejus, _Falconem_, & _Flandrenses_ omnes, & ruptarios, qui +sunt ad nocumentum regni. + +Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a +Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque ad hanc pacem +reformatam; plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos +pertinet, plene condonavimus. Et insuper faciemus illis fieri literas +testimoniales & patentes Domini Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, +Domini Henrici Dublinensis Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi & +Dom. Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate ista, & +concessionibus præfatis. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia libera sit, +& quod omnes homines de regno nostro habeant & teneant omnes libertates +præfatas, jura, & consuetudines bene & in pace, libere & quiete, plene & +integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus +rebus & locis in perpetuum ut prædictum est. + +_Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis._ + + [Marge: _Steph. Arch. Cant. + confirmat magnam Chartam R. + Joh._] + +Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit +_Stephanus_ Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius Angliæ primas +& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, _Henricus_ eadem gratia. +_Dublinensis_ Archiepiscopus, Willielmus _London._ Petrus _Winton._ +Joscelinus _Bathon._ & _Glascon._ Hugo _Linc._ Walterus _Wigorn._ +Wilielmus _Coventr._ & Benedictus _Roffen._ divina miseratione Episcopi +& Magister _Pandulphus_ Dom. Papæ Subdiaconus & familiaris, salutem in +Domino. + +Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster _Johannes_ illustris +Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus suis Angliæ de +libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus & liberis consuetudinibus suis +eisdem ab eo concessis sub hac forma. + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ & +Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, Vicecomitibus, +Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem. +Sciatis vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus +licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit +vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus & +discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis respondeant sicut +prædictum est. + +Custos autem quam carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii +exigit, & exitus terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum +quatuor militibus cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in +Comitatu & in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die +Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere +tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die illo per quos +possint judicia sufficienter fieri secundum quod negotium fuerit majus +vel minus. Liber homo non amercietur. + +Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum modum +aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii sui +Ecclesiastici. Nec villa nec. + +Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites vel Ballivos +nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene velint observare. + +Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas Regum Angliæ +vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam cum vacaverint, sicut +habere debent. + +Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim +deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore nostro +positæ sunt in defenso. + +Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de Forestariis & +Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, Ripariis & eorum Custodibus +statim inquirantur in quolibet Comitatu per XII Milites juratos de eodem +Comitatu qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra +40 dies post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur, +deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel Justitiarius +noster si in Anglia non fuerimus. + +Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt nobis ab +Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii. + +Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de _Atyes_ quod de +cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum de _Cygony_, Andream +Petrum & Gyonem de _Cairtell_, Gyonem de _Cygony_, Galfridum de +_Martenni_ & fratres ejus, Philippum _Martenni_ & fratres ejus & +Galfridum nepotem ejus, & totam sequelam eorundem; & statim post pacis +reformationem amovebimus de regno omnes alienigenas, Milites, +Balistarios, servientes, stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad +nocumentum regni. + +Si quis fuerit _dissaisitus_ vel elongatus per nos sine legali judicio +parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, statim ei +restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia inde fiat +per judicium viginti quinque Baronum de quibus fit mentio inferius in +securitate pacis. + +De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel +elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem +nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, quæ in manu nostra +habemus, vel quæ alii tenent quæ nos oporteat warantizare, respectum +habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, exceptis illis de +quibus placitum motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum +ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione +nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra statim inde +plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum habebimus, & eodem +modo de justitia exhibenda, de forestis de afforestandis, vel remansuris +forestis quas Henricus pater noster vel Richardus frater noster +afforestaverunt, & de custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo, +cujusmodi custodias hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de +nobis tenuerit per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint +in feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se jus +habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione nostra +super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim exhibebimus. + +Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de morte +alterius quam viri sui. + +Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, & +omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ omnino +condonentur, vel fiat inde per judicium XXV Baronum, de quibus fit +mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium majoris partis +eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. Archiepiscopo, si interesse +poterit, & aliis quos secum ad hoc vocare voluerit, & si interesse non +poterit, nihilominus procedat negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel +aliqui de prædictis XXV Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur +quantum ad hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem XXV +tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant. + +Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel +libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum in +Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio super hoc +orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium parium suorum, de +tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, de tenementis Walliæ secundum +legem Walliæ, de tenementis marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant +Wallenses nobis & nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis +Wallensium dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium +suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum Regem fratrem +nostrum, quæ nos in manu nostra habemus, vel alii tenent, quæ nos +oportet warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum +cruce signatorum, illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel +inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ. +Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione nostra +statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum leges Wallensium & +partes prædictas. + +Nos reddemus filium _Lewelim_ statim, & omnes obsides de Wall. & chartæ +quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis. + +Nos faciemus _Alexandro_ Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus +reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam in qua faciemus +aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas +habemus de Willielmo patre ipsius, quondam Rege Scott. & hoc erit per +judicium parium suorum in Curia nostra. + +Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas nos +concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet erga +nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam Laici observent, quantum +ad se pertinent erga suos. + +Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad melius sopiendum +discordiam inter nos & Barones nostros ortam, hæc omnia prædicta +concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate in perpetuum +gaudere; facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz. quod +Barones eligant viginti quinque Barones de regno, quos voluerint, qui +debeant pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari +pacem & libertatem, quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra +confirmavimus: Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel +Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem +deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressi +fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus de prædictis XXV +Baronibus, illi quatuor Barones accedant ad nos, vel ad Justiciarium +nostrum, si fuerimus extra regnum, proponentes nobis excessum, petent ut +excessum illum sine dilatione faciamus emendari: Et si excessum non +emendaverimus, vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non +emendaverit infra tempus XL. dierum, computand. a tempore quo monstratum +fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; prædicti +quatuor Barones referant causam illam ad residuos de illis XXV +Baronibus, & illi XXV Barones, cum communia totius terræ, distringent & +gravabunt nos modis omnibus quibus poterint, scil. per captionem +terrarum, possessionum, & aliis modis quibus poterunt, donec fuerit +emendatum secundum arbitrium eorum, salva persona nostra, & Reginæ +nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis +sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod ad +prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & +quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos publice & libere damus +licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli nunquam jurare +prohibebimus. Omnes autem illos de terra, qui per se & sponte sua +voluerint jurare XXV Baronibus de distringendo & gravando nos cum eis, +faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si +aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, +vel aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint +exequi, qui residui fuerint de illis XXV Baronibus, eligant alium loco +ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In +omnibus autem quæ ipsis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte +ipsi XXV præsentes fuerint, & inter se super re aliqua discordaverint, +vel aliqui ex eis summoniti nolint vel nequeant interesse, ratum +habeatur & firmum quod major pars eorum, qui præsentes fuerint, +providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc consensissent. Et +prædicti XXV jurent, quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro +toto posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo per +nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum vel libertatum +revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum fuerit, irritum +sit & inane, & nunquam eo utemur per nos nec per alium. Et omnes malas +voluntates, indignationes & rancores ortos inter nos & homines nostros, +Clericos & Laicos, a tempore discordiæ, plene omnibus remisimus & +condonavimus. Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus +discordiæ, a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem +refirmatam, plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos +pertinet plene condonavimus. + +Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini +Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. Archiepiscopi, & +Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super securitate ista, & +concessionibus præfatis. Quare volumus & firmiter præcipimus, quod +Anglicana Ecclesia libera sit, & quod homines in regno nostro habeant & +teneant omnes præfatas libertates, jura, & concessiones, bene & in pace, +libere & quiete, plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & +hæredibus nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut +prædictum est. + +Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, quod hæc +omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabuntur. Testibus +supradictis & multis aliis. Dat. per manum nostram in prato quod +vocatur _Runigmed_ inter _Windleshores_ & _Stanes_, quinto decimo die +_Junii_, anno regni nostri septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ +aliquid possit addi, vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui, +huic scripto sigilla nostra apposuimus. + +Charta Regis _Henrici_ I quod cives _London._ non placitent extra muros +civitatis, fol. 131. b. _Rubri_ (ut opinor) _Libri Scaccar._ + +Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid. + +Charta Regis _Henrici_ I quod Barones & qui cum eis affident, ex mandato +Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, &c. S. D. ibid. fol. +131. b. + +Mag. Char. _Hen._ III fol. 138. + +Charta W. _Conq._ de quibusdam statutis, fol. 161. b. + +Charta de Monet. _H._ I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR. + +Summa _XV._ Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. XX/IV. VI Mil. +DCCLVIII Mr. IId. fol. CIV/XX. + +Summa XL anno Regis ejusdem 17. XXIV Mil. DCCXII Mr. VIIs. Vd. ib. + +Summa Carucagii III Mil. Mr. ib. + +Summa XXX Assisæ, an. Regis ejusdem 21. XX/IV Mil. DCCC-XX/IV XI Mr. +IIs. Id. ib. + +A. D. 1259. 43º. Hen. fil. Regis Joh. convenientibus apud Westmonast. in +quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus suis, de communi consilio +& assensu dictorum Reg. & Magnatum factæ sunt provisiones subscriptæ, & +per ipsos Reg. & Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad +curias magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181. + +Charta Regis _Henr._ fil. _Joh._ pro die in anno bissext. computand. cum +procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b. + + [Marge: _Auxilia concessa + Regi Joh._] + +Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. Joh. anno regni +sui 19. ad maritandam _Isabellam_ sororem suam _Frederico_ Romanorum +Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. sicut continetur in longis +rotulis. + +Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. maritandam +An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto 20 s. sicut continetur +in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl. + +Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. Militem +faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso ad 40 s. sicut +continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl. + +Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. 18. concess. +fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. maritandam, viz. de +quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. Term. S. Trin. an. 18. +fol. 217. b. + +Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, quod hæc +omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabimus. Testibus +supradictis & multis aliis. Data per manum nostram in prato quod vocatur +_Riningemade_, inter _Stanes_ & _Windleshores_, 15. die _Junii_, anno +regni nostri 17. + + [Marge: _Rex Joh. queritur + de injuriis._] + + [Marge: _Barones regni + Nuncio Papæ articulos Chartæ + R. Joh. porrigunt._] + +Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit. +Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, & ludibrio +exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus suasionibus, pacta & +jurata detestatur. Castra præcipit munienda: Oratores ad vicinos mittit +Principes: Queritur de injuriis, de audaciis, de insaniis Procerum; opem +implorat atque militem, sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam +expedit; ejus se profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso +inconsulto, potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea +insignitum, & ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. Nota +hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil deesset impietati, +appellationem ejus super istis ad Romanam sedem una pariter rejecerunt. +His expositis, articulos chartæ, quos exosos magis noverant, Papæ Nuncii +porrigunt. Ille omnia contemplatur; rugarisque supercillis indignationem +præferens: Nunquid (ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub +protectione sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur +expellere, & dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per S. Petrum +hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. Habito igitur cum +Cardinalibus consilio, prædictam libertatum chartam definitiva sententiâ +in perpetuum damnavit & cassavit. + + [Marge: _Bulla Innoc. Papæ + contra Chartas Regis Joh._] + +_Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de libertatibus +Angliæ irritas decernit[506]._ + + [Note 506: _Mat. Par. pag. 256._] + +_Innocentius_ Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi +fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem. + +Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum +illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde nos eum vinculo +excommunicationis innodavimus, & regnum ejus Ecclesiastico subjecimus +interdicto: ipse tamen (illo misericorditer inspirante) qui non vult +mortem peccatoris, sed ut convertatur & vivat, tandem conversus est ad +cor, Deo & Ecclesiæ humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum +recompensationem pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum +etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo utraque +sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ quam Hiberniæ, beato Petro & +Ecclesiæ Romanæ concessit, recipiens illud a nobis in feudum cum annuo +censu mille marcarum, fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut +per privilegium ejus apparet aurea bulla munitum. + +Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum vivificæ +crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium Terræ Sanctæ, ad +quod se magnifice præparabat. Sed humani generis inimicus, qui semper +consuevit bonis actibus invidere, suis callide artibus, adversus eum +Barones Angliæ concitavit, ita ut ordine perverso in illum insurgerent, +postquam conversus Ecclesiæ satisfecit, qui assistebant eidem quando +Ecclesiam offendebat. + +Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies statuti +fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes nuncii ad +nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito diligenti +tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per eosdem Stephano +Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, præcipiendo +mandantes, ut ad reformandam inter utrosque veram & plenam concordiam +diligens impenderent studium & operam efficacem. Omnes Conjurationes & +Conspirationes, si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ +discordiæ inter Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes +authoritate, cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, ne +talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles Angliæ monendo +prudenter & efficaciter injungendo, ut per manifesta devotionis & +humilitatis indicia, ipsum regem sibi placere studerent: ac deinde si +quid ab eo ducerent postulandum, non insolenter, sed humiliter +implorarent, regalem conservantes ei honorem, & exhibentes servitia +consueta, quæ ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis +impenderunt: cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, ut +sic quod intenderent, possent facilius obtinere. + +Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & monuimus, & per +præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari & moneri mandavimus, in +remissionem sibi peccaminum injungentes, quatenus prædictos Magnates & +Nobiles benigne tractaret, & justas eorum petitiones clementer +admitteret, ut & ipsi congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum +divina gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi & +hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena eis in +veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita quod si forte +nequiret inter eos concordia provenire, in Curia sua per partes eorum +secundum leges & consuetudines regni suborta dissensio sopiretur. + +Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato rediissent, illi +juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi Rex eos injuste +gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere contra eum, ut in causa +sua iidem judices & executores existerent; vassalli contra dominum, & +Milites contra Regem publice conjurantes, non solum cum aliis, sed cum +ejus manifestissimis inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes & +devastantes terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, quæ +sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt. + +Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis secundum +formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, quam ipsi omnino +spernentes coeperunt manus extendere ad pejora. Unde Rex ipse ad +audientiam nostram appellans, obtulit eis exhibere justitiam coram +nobis, ad quem hujus causæ judicium ratione dominii pertinebat, quod +ipsi sunt penitus aspernati. Deinde obtulit illis, ut tam ab ipso quam +ab illis quatuor viri eligerentur prudentes, qui una nobiscum subortam +inter eos discordiam terminarent, promittens quod ante omnia revocaret +universos abusus, quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti. + +Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad Romanam Ecclesiam +pertineret, ipse non poterat nec debebat absque nostro speciali mandato, +quicquam de illo in nostrum præjudicium immutare. Unde rursus ad nostram +audientiam appellavit, seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo, +Apostolicæ protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret, +postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur +mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur eundem secundum +formam privilegii cruce-signatis indulti. + +Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni auxilio & +consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non est ausus ipse +negare. Unde compulsus est per vim & metum, qui cadere poterat in virum +etiam constantissimum, compositionem inire cum ipsis non solum vilem & +turpem, verum etiam & iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui +juris pariter & honoris. + +Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: _Constitui te super +gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes_; itemque per +alium Prophetam, _Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos +deprimentes_: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in +Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis +opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique +immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto +Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex +parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate +quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum +nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus & +damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam +observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant +observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro +ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo +unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas +Septembris, Pontificatus nostri XVIII. + +Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum +igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum +induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita & +iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos, +qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter +providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta +fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis +compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis +de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis & +humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de +jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus. +Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse +de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones +iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum & +stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur +vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris +salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis +articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non +possitis. Datæ ut superiores. + + [Note 507: _Mat. Par. pag. 257._] + +His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde +specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam +eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium +Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a +direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos & +Papam, sic de causa agitur. + + [Marge: _Causa Reg. Johannis + Romæ acta inter Nuncios R. + Fr. Ludov. & Innocent. + Papam._] + +_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci, +& Papam Innocentium._ + +_Nuncii._ Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis +Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem +interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo +facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per +judicium Parium suorum. + +_Papa._ Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit +Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non +potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet +minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem +absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam. + +_Nuncii._ Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam +jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo +Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen +tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed +si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari +ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius +Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno +perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex +Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune +posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut +interfecerat Arthurum. + +Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes +juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed +violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum +Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum +Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei +quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re +pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et +respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in +pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si +parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii +Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum +juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante +judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per +adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam +vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex, +quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc +vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui +respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod +Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: & +si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus +Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter +respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant, +nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis +Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima +morte Arthuri objiceretur, juxta illud _Horatii_, + + _----quia me vestigia terrent, + Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._ + +Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite +non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si +posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos, +non rite abjudicabatur. + +_Papa._ Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos +in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum +legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut +innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium +& ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam +turpissima sine judicio condemnari. + +_Nuncii._ Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit, +nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit. + +_Papa._ Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec +misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec +debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed +saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui. + +_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur +coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, & +ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro +convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad +mortem, ac si præsens esset. + +_Papa._ Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel +antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem +Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit, +nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit +contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit +occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: +Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos, +pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris. + +_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est +damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis +succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed +tamen super hoc nuncii litigare noluerunt. + +_Objectiones Papæ versus Lodovicum._ + +_Papa._ interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam +filii de carne sua geniti, non ideo _Blanca_[508] deberet ei succedere, +sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita +soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si +ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus, +non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si +nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam +primogenita. + + [Note 508: _Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis._] + +_Nuncii._ Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ +sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet +succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris. +Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non +successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat +quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles +successit & succedere debuit. + +_Papa._ Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina +Legionum tanquam primogenita. + +_Nuncii._ Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille +qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet, +hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure +alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ +ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus +Ludovicus faciet inde quod debet. + +_Papa._ Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini, +ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam +ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo +delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum +spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet +terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram. + +_Nuncii._ Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam +regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de +longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna +multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo +Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum. + +_Papa._ Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse +tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori +sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus. + +_Nuncii._ Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet +guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei +movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et +si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram, +ipse Dominus dicitur facere guerram. + +_Papa._ In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes +debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ, +& ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere. + +_Nuncii._ In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace +vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam +Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere. + +_Papa._ Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis +Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ. + +_Nuncii._ Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino +Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites +suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra +Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc +etiam sæpe requisitus. + +_Papa_ dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii +excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus +Lodovicus sententiam incurrisse videtur. + +_Nuncii._ Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus +suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod +Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare. +Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus +haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom. +Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre. + +_Papa._ Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a +Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, & +pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas +statuerunt. + +_Nuncii._ Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro +Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas +depositus & quilibet alius dici solet. + +_Papa._ Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam +veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem +Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem. + +Rex _Johannes_ in castro _Neuwerc_ asperrimo contritus morbo, _Henricum_ +filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo +suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent +intendentes; nocteque 19 _Octobris_ vitam post tot discrimina exhalavit. + + + + +------------------------------------------------------------------------- + +_HENRICUS III._ + + [Marge: _Initium Regis + Ætas._] + + [Marge: _Juratur._] + +_Henricus_ III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis, +natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis & +Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur +processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero +& Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum +reliquiis, dictante juramentum _Jocelino_ Bathoniensi Episcopo. + + [Note 509: _Mat. Par. pag. 278._] + + [Marge: _Ecclesiæ._] + +Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, & +ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ. + + [Marge: _Justit._] + +Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit. + + [Marge: _Bonis Legibus._] + +Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno, +delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari. + + [Marge: _Homag. Papæ + facit._] + +Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno +Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea. + + [Marge: _Censum jurat._] + +Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter +persolveret, quamdiu prædicta regna teneret. + + [Marge: _Coronatur._] + +His peractis a Petro _Wintoniensi_ & _Johanne Bathoniensi_ Episcopis +(suspenso & exulante _Cantuariensi_ Archiepiscopo) in Regem, de more, +unctus & coronatus est. + + [Marge: _Homag. & fid. + capit._] + +Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium +cepit. + + [Marge: _Comes Penbroc._] + +Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes +_Penbroc_, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus +Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint +intendentes[510]. + + [Note 510: _Mat. Par. ib._] + +Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex +Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18. + + [Marge: _Pacis articuli + inter R. Henr. & Ludov. R. + Fr._] + +A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus +_Lodovicus_ Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique +in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum +se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in +partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ & +Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ & +aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus +libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo. +Regem Anglorum & Barones. + + [Note 511: _Mat. Par. pag. 288._] + + [Marge: _Winton. Episc. fit + custos Regis & regni._] + +A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos +Regis & regni moritur; & Petrus _Wintoniensis_ Episcopus ad hoc munus +eligitur. + + [Note 512: _Mat. Par. pag. 292._] + + [Marge: _Secunda Coronatio + Regis Hen._] + +A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. _Junii_ die sancta Pentecostes Rex apud +Westmonasterium a _Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero & +Populo totius regni (verba sunt _Parisii_)[513] coronatus. Sed hoc de +more annuo. + + [Note 513: _Mat. Par. pag. 398._] + + [Marge: _Membrorum truncatio + adhuc in usu._] + +A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a +_Londoniensibus_[514]. Constantinus author vir magnus in civitate & +nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur, +alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur. + + [Note 514: _Mat. Par. pag. 304._] + +_Patent. an. 3. H. III. memb. 5._ + + [Marge: _Literæ Regis pro + Justitiariis de modo + puniendi maleficos._] + +Rex dilectis & fidelibus suis _Philippo_ de _Ulecot_ & sociis suis +Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. & +Lancaster. _Salutem._ + +Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri +quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro, +incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam +Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in +hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod +illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis +habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de +quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod +postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur, +ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ +nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus +competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus +si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio, +regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint +criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios +inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in +terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium +nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem +prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum, +formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis, +hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi +procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P. +_Wintoniensi_ apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri +tertio. + +_Per eundem & P. de Burgo Justiciarium._ + +Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis +Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis +itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu +Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. & +Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus +in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis +Justiciariis itinerantibus. + +Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3. +H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. _Segrane_ in Bedf. Buck. Vid. +_Hoved._ p. 549 & 743. + + [Marge: _Magnates petunt + libertates Angl. juxta + sacramentum Regis._] + + [Marge: _Rex annuit._] + +A. D. 1223. Regis 8. in Octavis _Epiphaniæ_[515] Archiepiscopus +Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates +Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes, +quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, & +tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, & +omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio +Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur +observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si +Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes +(ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod +juravimus observemus. + + [Note 515: _Mat. Par. pag. 305._] + + [Marge: _Rex inquirendas + præcipit libertates + Angliæ._] + +Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites +regni, præcipiens: + +Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per +sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore +Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad _Londonias_ mitterent +ad Regem in 15 diebus post Pascha. + + [Marge: _Normannia detenta, + quod libertates Angliæ non + conceduntur._] + +A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], _Philippo_ +Rege Francorum, succedit _Ludovicus_, quem _Henricus_ Rex per solennes +Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis, +sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum +Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit _Ludovicus_, +asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii +sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum +autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat, +(&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum +est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ, +sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter +constitutæ. + + [Note 516: _Ibid. pag. 306._] + + [Marge: _Concil. + Northampton._] + +A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium _Northamptoniæ_ celebrat[517], +præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis +multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis. + + [Note 517: _Ibid. pag. 308._] + + [Marge: _Falcasius + latrocinii, accusatus Regis + Justiciarios in carcerem + detrudit._] + +Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, _Mar. de +Pateshull_, _Thode Multona_, _Hen. de Braibroc_, & alii, placita +tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur _Falcasius_ quidam +(vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat) +multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis +dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de _Bedford_ +assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur +misericordiam. Iratus _Falcasius_, comprehendi jubet istos Justitiarios, +vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui +jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen _H. Braibroc_, & +carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans +nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem. +Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo +castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent +Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe +_Neustrii_) ideoque non tradituros castrum, _Falcasio_ (qui absens erat) +non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero +anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem +mittit _Falcasium_ quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc +machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra. + + [Marge: _Falcasius in + exilium relegatur._] + +Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet. +Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo +sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis +eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis, +undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti +fratres _Falcasii_ & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt. +_Falcasio_ ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob +insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis +omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur. + +In hoc autem _Concilio_[518], Regi, pro maximis laboribus suis & +impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam +Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti. + + [Note 518: _Mat. Par. pag. 310._] + +Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas +Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt. + + [Marge: _Rex 15am, petit ad + recuperanda amissa in + Francia._] + +_Concilium Westmonasterii. A. D. 1225._ + +Rex _Henricus_[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium, +præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur +ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex +parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis, +Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi +illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed & +Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in +causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus +consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas +ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi +sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius +regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur. + + [Note 519: _Mat. Par. verb. pag. 311._] + + [Marge: _Barones libertatum + concessiones petunt a + Rege._] + +His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum, +Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere +responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis +diu petitas libertates concedere voluisset. + + [Marge: _Renovantur chartæ, + ut a Joh. concessæ._] + +Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque +protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ +Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in +forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de +libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ. + +Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia +agitur de _Johanne_: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo +inveniuntur dissimiles. + + [Marge: _Visio forestarum._] + + [Marge: _Chartæ singulæ in + singulos Comitatus._] + +Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis +Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui, +addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ +quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi +istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ +sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, +literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur. +_Richardo_ fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam +forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne +decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita +redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ. + + [Marge: _Forestæ + deambulantur._] + + [Marge: _Omnia ad totam + possidentur._] + +Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege _Hugo de +Nevilla_ (capitalis Justitiarius Forestarum) & _Brienus de Insula_, cum +aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum +provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum +metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut +fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in +brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione +plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis +propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de +nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum +homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has +libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates, +Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis +Charta contentum, extitit prætermissum. + + [Note 520: _Ibid. pag. 311._] + +Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium +mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus _Regis_; concessis +induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis. + + [Marge: _Bulla Papæ qua + Henr. majorennem declarat._] + +_Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis +permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes +ejus supplent ætatem.[521]_ + + [Note 521: _Rub. lib. Scac. fol. 171._] + +_Gregorius_ Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus +viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii +nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem & +Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos +legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum +tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores +rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum +cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat +retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non +permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus +suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem +vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent +ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii +nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis, +compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque +profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest +in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo +prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter. +Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus +quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus +viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut +amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem +Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam +& honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra +ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas +vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito +astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos +excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum +Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo. + +_Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D. +1227, Reg. 11._ + + [Marge: _Libertatum irritus + denuntiat._] + +Rex in mense Februario apud _Oxoniam_ Concilio congregato, denuntiavit +coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia, +regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione +Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio _Huberti de Burgo_ +Justitiarii Angliæ.[522] + + [Note 522: _Mat. Par. pag. 324._] + +Jam in hoc ipso _concilio_ cancellari fecit & cassari omnes Chartas in +Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam +per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens, +quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum +ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit +potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum. + +Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes +Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem. + +Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant +libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo: +scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro +quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est, +sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti. + +Sub Idibus _Julii_ Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas +quas nuper _Oxonii_ cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque +dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed +hoc infecto[523]. + + [Note 523: _Ibid. pag. 225._] + +Rex, celebratis _Domini Natalitiis_ Eboraci, Londinum regreditur, & in +itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam +confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora, +panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena +gravi pecuniaria mulctari præcepit. + + [Note 524: _Mat. Par. pag. 332._] + +_Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de +Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta +sua) & Rectores etiam Ecclesiarum._ + + [Marge: _Concilium datur + Papæ Nuncio._] + +Cum magister _Stephanus_ Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum +negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex +convenire apud Westmonasterium, _Dominica_ qua cantatur misericordia +Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios, +Hospitalarios, Comites, Barones, _Ecclesiarum Rectores_, & qui de se +_tenebant in capite_, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia +memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem. + + [Note 525: _Ibid. pag. 349._] + + [Marge: _Decimas petit ad + bellum contra Imperatorem._] + +Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis, +Magister _Stephanus_ coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in +quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia, +& Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam, +quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in +literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro +universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus & +rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde +divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum, +necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, +per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam, +perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa +in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii +naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter +subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite +succumbere videantur. + + [Marge: _Rex tacet._] + +Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per +procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo +contradicere: tacendo visus est Assensum præbere. + + [Marge: _Laici negant._] + +Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias +suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare. + + [Marge: _Clerus invitus + concedit._] + +Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum +murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici, +consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem +transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii +Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad +Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit. + + [Marge: _Taxandi modus + pavis._] + +Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus +fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in +Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed +secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia +bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus, +proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis +animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel +aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis +vel expensis aliqua occasione deductis. + + [Marge: _Contradicentes + excommunicantur._] + +Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores +excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus +suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa +decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per +alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam +duxerint faciendam. + + [Marge: _Præstatur ante + collectionem._] + +Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis +poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo, +pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ +incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite +taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus +debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio +murmurantibus cunctis, recessum est. + + [Marge: _Decimantur ipsæ + segeces._] + +His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi +Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium. + + [Marge: _Ad celerem + Solutionem res Ecclesiæ + venduntur._] + +Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis +pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram +supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit +ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam +sub interdicto omnia periclitabantur. + + [Marge: _A. D. 1229. Solus + Comitatus Cestriæ liber ab + his decimis._] + +Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit _Ranulphus_ +Comes _Cestrensis_, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non +permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas +conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper +regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur. + + [Note 526: _Mat. Par. pag. 350._] + + [Marge: _A. D. 1230. Gravis + exactio a Clero Londinens. & + Judæis._] + +Sub mense _Aprili_, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt +non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in +partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad +redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem +suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt. + + [Marge: _A. D. 1231. Reg. + 16. Hen. III. Scutagium 3. + marcarum._] + + [Marge: _Archiep. negat a + Laicis censeri._] + + [Marge: _Defertur ad 15. + Paschæ._] + +Rex ab expeditione _Britanniæ_, _Andegaviæ_, _Pictaviæ_, & _Gasconiæ_, +sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. _Februarii_, +A. D. 1231, colloquium init _Westmonasterii_ cum Prælatis & aliis regni +Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de +omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui +_Richardus Cantuariensis_ Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo, +audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici +judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium +in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde +disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat, +usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam +Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati. + + [Note 527: _Ibid. pag. 354._] + + [Marge: _A. D. 1232. Rex + petit auxilium ob Sumptus in + bello._] + +Convenerant Nonas _Martii_ ad colloquium apud _Westmonasterium_ ad +vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex +proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ +expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde +necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit. + + [Note 528: _Ibid. 359._] + + [Marge: _Laici ajunt se una + militasse, & sic + discedunt._] + +Quo audito Comes _Cestriæ Ranulphus_ pro Magnatibus regni loquens, +respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in +Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita +inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de +jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes +recesserunt. + + [Marge: _Clerus petit + inducias._] + +Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates +qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias +quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est +itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret +quod erat de jure faciendum. + + [Marge: _Capitalis + Justitiarius deponitur._] + +_Hubertus_ de _Burgo_ Comes _Cantii_ & Capitalis Angliæ Justitiarius +deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui +habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad +Regem justitiam illico recepturi. + + [Marge: _A. D. 1232. Reg. + 16. 40ma pars bonorum Regi + data._] + +Convenerunt, A. D. 1232, apud _Lambejam_ ad _colloquium_ in exaltatione +S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum +Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti +Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab +Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt +frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI. + + [Note 529: _Mat. Par. pag. 364._] + + [Marge: _Hub. de Burgo + declinat Concilium._] + +_Hubertus_ de _Burgo_ cui datus fuerat a Rege iste terminus ad +respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis +nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem +Ecclesiæ confugiens, _Meritoniæ_ inter Canonicos delituit, mortem (ut +rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud _Parisium_, pag. +363, & in _Archæologo_ nostro. + +Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit +literas in singulos Comitatus. + + [Marge: _Modus colligendi + subsidium._] + +_Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod +hodie subsidium dicimus._ + + [Marge: _Collectores & + Assessores._] + +_Henricus_ Dei gratia Rex Anglorum, Petro de _Thaneo_, Willielmo de +_Culewurthe_, & Adæ filio _Willielmi_, Collectoribus Quadragesimæ, +salutem[530]. + + [Note 530: _Ibid. pag. 367._] + + [Marge: _Concessio 40mæ + partis._] + +Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras +habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites, +Liberi homines, & _Villani_ de regno nostro, concesserunt nobis in +auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea +habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de _Bladis_, +carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, & +deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti +Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis +Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad +præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus. + + [Marge: _Taxanda per 4 de + villa & præpositum + juratos._] + + [Marge: _Ipsi per alios._] + + [Marge: _Villæ imbreviandæ + in rotulo._] + +Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta +40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa +integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum +Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium +mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia +militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum +duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma +omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte +imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa +fuerit in parte, vel in toto. + + [Marge: _Rotulus tradendus + Senescallo Baronis, ut Baro + colligat, &c._] + + [Marge: _Pecunia Militib. + Assessoribus._] + + [Marge: _Summa irrotulanda + inter Senescal. & + Assessor._] + +Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus +omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus, +liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius +Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc. +quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam +colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non +possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde +recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus +liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de +qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus +Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores. + + [Marge: _Pecunia servanda in + majori villa sub sigillo & + clavib. Assess. & Vicecom._] + +Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus +villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas +super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras +& claves suas. + + [Marge: _Assessores mittent + rotulos taxationis & receptæ + ad Scaccarium._] + + [Marge: _Pecunia at novum + Templum._] + +Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant +rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo +prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad +Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi +deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum +Templum Londinense. + + [Marge: _Non taxandus qui + non habet 40 den._] + +Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de +hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus. + +Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu _Hertfordiæ_, +assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de _Hertfordia_, quod +singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire +faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat. +Valete. + + [Marge: _A. D. 1233. + Magnates recusant venire ad + Parlamentum._] + +Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites & +Barones ad _Colloquium_, ut venirent apud _Oxoniam_ ad festum S. +_Johannis_[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter +insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant +adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum. + + [Note 531: _Mat. Par. pag. 372. Verb._] + + [Marge: _Nunc veniunt + stipari, sed nihil actum._] + +Edicit Rex aliud _Colloquium Westmonasterii_ ad Calendas Augusti, cui +magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam +absentiam, præsertim Comitis _Cestriæ_, qui de insidiis monitus, ocius +refugerat, nihil actum est. + + +_OBSERVATION._ + + Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre + Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce + Monarque avoient tenté de les priver des droits que la + grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient + sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des + Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, + possession dont Henri III vouloit se rendre le maître + absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III, + les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en + Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque + nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les + Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent + maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit + les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours + de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été + introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien + ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont + les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu + de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant + d'Edouard que de ses Prédécesseurs. + + [Marge A: Dans les Remarques + sur le premier Volume des + Actes de Rymer.] + +_FIN._ + + + +========================================================================= + +_DICTIONNAIRE_ +DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES +_DU TEXTE DE LITTLETON_. + + +Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot _Couvrefeu_, dit que dans +l'_Ouvrage_ de Littleton _il y a plus de paroles Normandes que +d'Angloises_. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il +falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce +Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce +préjugé. + +L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît +Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en +usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec +les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions +du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se +rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps +où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il +seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été +spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera +jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre +Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant. + +Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu +pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus +aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont +puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui +leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils +n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode. + +Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible +pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas +cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que +ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits +à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles +désignent. + +Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a +été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce +Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement +usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du +vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à +l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai +d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi +borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte. +Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront +(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur +l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second +Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens +Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel +du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai +précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette +idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le +plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne +confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les +Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur +lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations. + + +A + +_A_ de + +_Abarrer_, empêcher l'effet. + +_Abbatement_, destruction. + +_Abbatre_, anéantir, rejetter. + +_s'Abbatre en une terre_, s'en emparer. + +_Abeiance_, + droit en _abeiance_, droit qui est suspendu. + +_Able_, habile, propre, convenable. + +_Abridger_, abréger. + +_Accomplish_, accompli. + +_Accompt_, comptés. + +_Accordant_, qui a rapport, qui est conforme. + +_Achate_, achat. + +_Acquitance_, droit de se faire décharger par un autre + d'une demande + +_Adwouson_, Patronage. + +_Afferance_, rapport, produit. + +_Affiance_, Fiançailles, promesse réciproque faite + entre deux parties de s'épouser. + +_Affiert_, appartient, écheoit. + +_Agard_, observé; _il fut agard_, il fut observé. + +_Age_ de discrétion, 14 ans. + +_Age plein_, Voyez _Pleinage_. + +_Aiel_ ou _Ail_, Ayeul. + +_Ale_, aller. + +_Ale_, séparé, détaché, effacé. + +_Alien_, étranger. + +_Alien_, aliéner, vendre, donner, transporter. + +_Alienee_, Aquereur. + +_Alleger_, alléguer. + +_Allotment_, l'action de faire des Lots. + +_Almes_, ames. + +_Alotte_, tombé dans un Lot. + +_Allow_, approuvé. + +_Allowable_, digne d'approbation. + +_Allowance_, du Verbe allouer, accorder une chose + à quelqu'un. + +_Alterate_, altéré, préjudicié, endommagé. + +_Ambideux_, toutes les deux. + +_Amnuity_, rente, revenu. + +_Amount_, monte. + +_Ancestors_, Ancêtres. + +_Ancestrel_, d'Ancêtres. + +_Anienter_, anéantir. + +_Apiert_, il est prouvé, il paroît. + +_Appearence_, comparence. + +_Appel_, appellé, nommé. + +_Apportion_, à proportion. + +_Apprender_, s'instruire, apprendre. + +_Aquitement_, décharge qu'un Garant doit au Garanti. + +_Arer_, labourer. + +_Arere_ ou _Adere_, arréragé. + +_Arraigner_, impétrer, solliciter un Jugement, + assigner. + +_Array_, préparé. + +_As_, aux. + +_Ascention_, droit de succéder à un Ascendant. + +_Ascun_, aucun. + +_Assent_, consentement. + +_Assese_, réglé ou réglée. + +_Assesser_, fixer, déterminer, établir. + +_Assets_, assez. + +_Assouth_, exempt, absous. + +_Attainder_, Jugement de condamnation. + +_Attaint_, actionné, poursuivi en Jugement. + +_Attainte_, action pour se plaindre d'un Jugement ou + d'un Procès-verbal faux. + +_Attornement_, transport. + +_Attorner_, transporter à un autre un droit que l'on + +_Attorney_, Porteur de Procuration. + +_Available_, valable. + +_Averment_, Aveu d'une tenure. + +_Averrer_, prouver. + +_Avers_, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la + Campagne. + +_Aunt_, Tante. + +_Avowerie_, reconnoissance faite au Seigneur par le + Vassal, de ce qu'il a des terres + relevantes de son Fief. + +_Avoyde_, nul, compté pour rien. + +_Autels_, autant. + +_Auter_, autre. + +_Aweroust_, doute. + +_Auterment_, autrement. + +_Auxy_ ou _Axy_, aussi. + +B + +_Barbits_, brebis. + +_Baron_, Epoux. + +_Barre_, exception. + +_Barrer_, empêcher, priver. + +_Barretors_, Chicaneurs. + +_Baylement_, location. + +_Bayler_, donner, louer une maison. + +_Beale_, belle. + +_Blees_, bleds. + +_Bond_, borne. + +_Bondage_, tenure villaine. + +_Bont_, droit. + +_Boefes_, boeufs. + +_Bouch_, bouche. + +_Breve_, bref. + +_Burgesses_, Bourgeois. + +_Burgessours_, Incendiaires. + +_Burgh_, Bourg. + +_Bushels_, Boisseaux. + +C + +_Cancell_, cancelé, scellé. + +_Capons_, chapons. + +_Carier_, charrier. + +_Carue_, charue, autant de terre qu'il en faut + pour occuper une Charue. + +_Case_, cas. + +_Castle_, Château. + +_Ceo_, ce + +_Cest_, ce + +_Ceulx_, ces + +_Challenge_, moyens par lesquels on rejette le + témoignage des Jureurs. + +_Chapter_, Chapitre. + +_Chateux_ ou _Chatels_, effets mobiliers. + +_Chaunter_, parler, décider, prononcer. + +_Chescun_, chaque. + +_Claime_, clameur. + +_Claimer_, reconnoître, avouer, & aussi reclamer. + +_Clove_, clou. + +_Coadjutors_, concurrens. + +_Coheirs_, Cohéritiers. + +_Cohert_, forcer, obliger, contraindre. + +_Colour_, apparence, droit apparent. + +_Commeitter_, confier. + +_Common_, commun. + +_Compel_, forcé, obligé, contraint. + +_Compeller_, forcer, obliger, contraindre. + +_Compester_, disposer les terres à recevoir les + différentes semences avec succès. + +_Complaine_, plainte. + +_Comprehender_, comprendre. + +_Conclude_, non-recevable. + +_Congeable_, qui peut être expulsé. + +_Continual_, continué. + +_Contristiant_, Voyez _Nient_. + +_Conveyer_, conserver à un autre un droit qu'on a. + +_Conusans_, connoissance. + +_Conusier_ ou _Conuster_, reconnoître, avouer. + +_Conusor_, Prédécesseur, Auteur, celui au droit + duquel on jouit d'un fonds. + +_Cornage_, publication ou convocation faite avec + une corne percée. + +_Corrupt_, corrompu. + +_Consen_ ou _Cosin_, Parent & Parente. + +_Costage_, ou _Cost_, coût, débours. + +_Covenants_, conventions. + +_Covert_, couvert. + +_Coverture_ ou _Couverture_, Mariage subsistant. + +_Covin_, convention secrete, concert. + +_Counsailer_, Conseiller. + +_Counter_, conter, raconter. + +_Countie_, Comté. + +_Cresser_, accroissement. + +_Culpable_, coupable. + +_Cure_, soin. + +_Curge_ ou _Courge_, court, _currit_. + +_Curtesie_, droit de viduité dû au Mari qui a eu un + enfant vivant. + +_Cy_, oui. + +D + +_Dagger_, dague, poignard. + +_Damajouse_, dommageable. + +_Darrain_, dernier. + +_Deane_, Doyen. + +_Deanry_, Chapitre, Doyenné. + +_Decease_, décès. + +_Declaration_, Contrat. + +_Defeasible_, qui peut être anéanti. + +_Defeat_, déchu, anéanti. + +_Deforcer_, retenir injustement. + +_Deins_, dans. + +_Dementiers_, jours intermédiaires. + +_Demesne_, propre. + +_Demesnes_, propriétés, fonds. + +_Detinue_, retenue, détention. + +_Devates_, débat. + +_Deviat_, mourut. + +_Devider_, diviser, partager. + +_Devier_, mourir, _il devy_, il meurt. + +_Devise_, clause d'un Testament, Testament. + +_Devisor_, Testateur. + +_Disabilitie_, incapacité. + +_Disable_, inhabile, incapable. + +_Disabler_, prétendre que quelqu'un est inhabile, + incapable. + +_Disagreer_, refuser, + +_Discent_, Succession. + +_Discinet_, Homme qui n'a point de ceinture. + +_Disclaimer_, renoncer, méconnoître. + +_Discontinuance_, interruption du droit qu'on a sur un + fonds par la vente qu'un autre, chargé + de conserver ce droit, en a faite. + +_Discover_, découvrir. + +_Disease_, figure, aspect. + +_Disinheritance_, action par laquelle on deshérite + quelqu'un, on le dépouille d'un droit. + +_Disparagement_, faire épouser à un Mineur ou à une + Mineure une personne de condition + inférieure ou qui est difforme, &c. + +_Disseisissour_, celui qui dépossede. + +_Distrainer_, saisir, enlever d'un fonds quelque + meuble. + +_Distres_, _détresse_, saisie. + +_Distresse_, faculté de dépouiller quelqu'un de sa + possession. + +_Distributer_, distribuer. + +_Divester_, dénaturer. + +_Done_, _Donor_ ou _Donour_, Donateur. + +_Donées_, Donataires. + +_Dowment_, Dot. + +_Droiturel_, légitime, conforme au droite. + +_Duties_, redevances. + +E + +_Effectual_, exécuté, effectué. + +_Egaltie_, égalité. + +_Egresse_, sortie. + +_Eigne_, aîné _ou_ aînée. + +_Eigné_, aîné. + +_Eeins_, dans, dedans. + +_Eire_, Tribunal ambulant. + +_Election_, choix. + +_El ust ewe_, il _ou_ elle eût eu, _qu'il soit ewe_, + qu'il ait eu. + +_Embear_, embarrasser, charger, occuper une chose + par une autre. + +_Empleder_, appeller en Jugement. + +_Enclosure_, empêchement, obstacle, opposition. + +_Encounter_, envers, contre. + +_Endent_, autentique. + +_Endenture_, Acte autentique, double, & dont les deux + parties étant dentelées _s'endentent_ + l'une avec l'autre. + +_Endict_, convaincu, jugé, condamné. + +_Endorce_, employé sur, endossé. + +être _Endow_, avoir douaire. + +_Endurer_, durer. + +_Enheritance_ ou _enheritage_, succession. + +_Enheritrix_, Héritiere. + +_Enlarger_, étendre, augmenter. + +_Ent_, cependant. + +_Entaile_, qui a la faculté de succéder à un + _Fief à tail_ ou conditionnel. + +_Entent_, point, a _cel entent_, en ce point. + +_Enter_, entrer; il signifie aussi enregistrer. + +_Entiertie_, totalité. + +_Entire_, entier & entiere. + +_Entrer_, se mettre en possession. + +_Entry_, entrée. + +_Equitie_, raison. + +_Escheate_, échéance. + +_Escrouet_, rouleau. + +_Eslier_, choisir, opter. + +_Especial_, spécial. + +_Esperver_, épervier. + +_Estate_, état. + +_Ester_, être. + +_Estope_, sans droit, non recevable, exclus. + +_Estoyer_, subsister. + +_Estoyera_, restera. + +_Evidence_, preuve. + +_Ewe_, eau. + +_Excommengement_, excommunication. + +_Executors_, Exécuteurs testamentaires. + +_Expences_, dépenses. + +_Expresser_, exprimer. + +_Expulsement_, expulsion. + +_Extinguishment_, amortissement, extinction. + +_Extortionners_, Concussionnaires. + +F + +_Face_, fait. + +_Failir_, faillir, manquer. + +_Fait_, Acte. + +_Fait polle_, Acte olographe, qui n'est point + autentique. + +_Fauxer_, faire déclarer faux un Acte. + +_Fealty_ ou _Fealtie_, fidélité. + +_Feasance_, réduction. + +_Feast_, Fête. + +_Fee simple_, Fief héreditaire. + +_Feigner_, feindre. + +_Feoffee_, Fieffataire, feudataire. + +_Feofment_, inféodation. + +_Ferromus_, nous ferons. + +_Fieffor_, celui qui donne un fonds en fief. + +_File_, fille. + +_Fime_, fumier. + +_Finali_, final. + +_Fine_, somme, amende, taxe, & aussi + transaction. + +_Fits_, fils. + +_Follie_, tort, faute. + +_Forbarre_, privé, dépouillé. + +_Forbarré_, empêché, non recevable. + +_Forcprise_ ou _Fortspris_, excepté. + +_Forsque_, sinon. + +_Forstaller_, frauder un droit. + +_Fort_, capable. + +_Foundu_, fondé. + +_Foundu_, copié, dressé sur un modele. + +_Foyal_, fidele. + +_Franckalmoigne_, franche-aumône. + +_Franc tenement_, usufruit, possession des fruits, bien + dont on n'a que la jouissance. + +_Friers_, freres. + +_Fuit_, fut. + +G + +_Gallines_, poules. + +_Gaunts_, gants. + +_Genuler_, fléchir le genouil, s'agenoullier. + +_Gilofer_, géroffle. + +_Gisant_, en _gisant_, en jettant. + +_Gisir_, consister en quelque chose, résider en + quelqu'un ou en quelque chose. + +_Grants_, dons, cessions de biens. + +_Grantor_, Donateur. + +_Greinder_ ou _griender_, grand, élevé, plus considérable. + +_Griever_, faire préjudice. + +H + +_Hanap_, coupe. + +_Happer_, arriver, il _happa_, il arriva que, &c. + il veut dire aussi se _procurer_, + obtenir. + +_Heires_, hoirs, successeurs, héritiers. + +_Hont_, honte. + +_Host_, armée. + +_Hotchpot_, rapport entre cohéritiers. + +I + +_Iammes_, jamais. + +_Impeachment_, empêchement. + +_In_, dans. + +_Incumbent_, pourvu d'un Bénéfice; celui qui + l'occupe. + +_Indenture_, voyez _Endenture_. + +_Indictment_, assignation. + +_Inheritable_, qui a droit de succéder. + +_Interrupt_, interrompt & interrompre. + +_Joine_, déposé en la main de Justice. + +_Mise joine_, gages que le demandeur & le défendeur + donnoient respectivement avant de + plaider. + +_Jointment_, conjointement. + +_Jointure_, tenure que l'on possede conjointement + avec quelqu'un. + +_Issint_, ainsi. + +_Issuant_, sorti. + +_Issue_, enfant. + +_Jurie_, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le + rapport des Jureurs. + +_Justices_, Juges. + +_Juventute_, jeunesse. + +L + +_Laches_, négligence. + +_Large_, _prender a large_, prendre une chose dans sa Généralité. + +_Lease_, _leas_, cession, abandon. + +_Lessee_, cessionnaire. + +_Lessor_, celui qui cede. + +_Letter_, Acte, Ecrit, Lettre. + +_Levie_, approuvé, _sine levie_, transaction + ratifiée par les Juges. + +_Ley_, Loi; ce mot se prend aussi pour + bataille,_Ley gager_, c'est gager la + bataille. + +_Liable_, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter + quelque convention. + +_Limit_, spécifié, désigné. + +_Lirroit_, il seroit permis. + +_Liver_, livre de poids. + +_Liverie de saisin_, investiture. + +_Lou_, quand. + +_Lour_, leur. + +M + +_Maihemer_, disloquer, estropier. + +_Maines_, mains. + +_Maintenance_, manutention, conservation. + +_Maner_, maniere. + +_Manor_, Manoir, Seigneurie. + +_Manumission_, affranchissement. + +_Marches_, frontiere. + +_Marry_, marié. + +_Master_, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur. + +_Matter_, matiere. + +_Meane_, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot + est quelquefois substantif, quelquefois + adjectif. + +_Mease_, masure; il veut dire aussi moyen. + +_Meason_, maison. + +_Meinder_, moindre. + +_Meins_, moins. + +_Melieux_, meilleur. + +_Mercie_, merci, _estre en le mercie_, être à la + merci. + +_Mere_, vrai, certain, _plus mere_, plus certain. + +_Mese_, métairie. + +_Mesmes_, moi-même. + +_Mesnaltie_, état du Seigneur moyen, intermédiaire. + +_Mesne_, moyen, qui tient le milieu. + +_Metes_, mesures. + +_Mi_, pas _ou_ point. + +_Mischief_, malheur. + +_Mise_, gages. + +_Mitter_, mettre, employer. + +_Moity_, moitié. + +_Money_, monnoie. + +_Monstrans_, exhibition. + +_Morant_, mort. + +_Morier_, finir, s'éteindre. + +_Mulier_, enfant né avant le mariage. + +_Mulnes_, moindre, plus petit, plus jeune. + +_Mults_, plusieurs. + +_Muster_, _montre_, revue de troupes. + +N + +_Nemy_, non pas. + +_Nief_, femme née en villenage. + +_Nient_, n'est pas _ou_ rien; il signifie + quelquefois _sans_ comme dans ce mot + _nient constritant_, sans faire injustice, + malgré, indépendamment. + +_Nonage_, minorité. + +_Nosme_, nom. + +_Noyer_, nuire. + +_Nulluy_, aucun. + +_Number_, nombre. + +O + +_Ordaine_, ordonné. + +_Order_, ordre. + +_Ordinance_, Réglement. + +_Ordinari_, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire. + +_Ores_, en ce cas. + +_Original_, Bref originaire, en vertu duquel on + intente Action. + +_Oter_, enlever, expulser, chasser. + +_Ove_, avec. + +_Ouster_, outre, au-delà, & encore. + +_Owelti_, égalité. + +P + +_Panel_, partie, un certain nombre. + +_Paramont_ ou _Paramount_, suzerain. + +_Parcener_, copartageant. + +_Parker_, garde-parc. + +_Parlance_, façon de parler. + +_Parol_, mot, expression. + +_Parson_, Curé. + +_Partition_, partage. + +_Passe_, pas _ou_ pas assez. + +_Pavor_, peur, crainte. + +_Pays_, campagne. + +_Pee_, pied. + +_Pepper_, poivre. + +_Perceiver_, percevoir. + +_Per enter_, entre. + +_Performer_, accomplir, exécuter. + +_Personaltie_, être _en + personaltie_, être personnelle. + +_Pier_, pere. + +_Pile_, boule. + +_Piller_, pilier. + +_Pischer_, pêcher. + +_Pleast_, il plaira. + +_Pleader_, faire valoir des raisons en Jugement, + plaider. + +_Plee_, Plaidoyer. + +_Pleinage_, majorité de 21 ans. + +_Plesors_, plusieurs. + +_Plist_ ou _Plyte_, état, droit, puissance. + +_Pluis_, plus. + +_Poigne_, poing. + +_Poit_, _Poyt_ ou _Poet_, peut. + +_Il port_, il intente, il présente. + +_Possesse_, possesseur. + +_Post_, pouvoir, droit sur un fonds. + +_Pours_, pauvres. + +_Power_, pouvoir. + +_Praiers_, prieres. + +_Prescriber_, se servir de prescription. + +_Presentement_, présentation. + +_Preyer_, prier. + +_Primer_, premier. + +_Prisel_, _prise_, acceptation, condition. + +_Prist_, prêt, _paratus_. + +_Privitie_, correspondance qu'il y a entre deux + personnes. + +_Privy_, qui est seul saisi. + +_Prompter_, promesse, engagement. + +_Proof_, preuve. + +_Protect_, protégé. + +_Puissoit_, pouvoit. + +_Pur_, pour. + +_Pur_, par. + +_Purchase_, acquisition. + +_Purparty_, lot, part. + +_Purport_, suppose _ou_ supplée. + +Q + +_Quart_, quatrieme. + +_Quarter_, quart, quartier. + +_Querer_, chercher. + +_Queulx_, quels. + +_Quiet_, paix. + +_Quietment_, sans trouble, paisiblement. + +R + +_Rate_, raison. + +_Realtie_, être en _realtie_, avoir rapport, être attaché à un fonds de + terre ou à tout autre immeuble. + +_Reantry_, reprise de possession. + +_Reason_, raison. + +_Reattachement_, nouvelle assignation. + +_Receiver_, recevoir. + +_Recognitors_, ceux qui étoient chargés par l'Assise + d'examiner un fait, & d'en faire le + rapport. + +_Recommons_, nouveau Bref. + +_Recoverer_, recouvrer. + +_Recoverie_, recouvrement. + +_Recousse_, reclamation. + +_Redisseisin_, deuxieme dépossession. + +_Reel_, qui provient d'un fonds. + +_Reeve_, Prevôt d'une Seigneurie. + +_Refusal_, refus. + +_Regardant_, dépendant. + +_Regresse_, sortie récidivée, réitérée. + +_Rehearsal_, dispositif, préambule. + +_Rehercer_, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on + a exprimé en un autre. + +_Releases_, abandon, délaissemens. + +_Relinquiser_, abandonner, laisser. + +_Remainder_, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont + réservés après la vente ou après le don. + +_Remembrance_, souvenir. + +_Remitter_, remettre, renvoyer ou restituer; il veut + dire aussi restitution. + +_Remnant_ ou _Remanant_, restant, le surplus. + +_Replegiare_, révendication. + +_Replevin_, main-levée. + +_Reprise_, reprise, révendication. + +_Requirer_, exiger, requerir. + +_Resceit_, recette. + +_Respect_, rapport, relation. + +_Respondu_, être _respondu_, être représenté en Jugement par un + Procureur. + +_Rette_, réputé, présumé. + +_Returner_, récuser, rejetter, exclure. + +_Reverser_, renverser, anéantir, détruire, effacer. + +_Ristrainer_, excepter. + +_Roberi_, vol. + +_Rol_, Rôle, Registre, Papier terrier. + +_Rule_, Rôle. + +S + +_Sa_, se prend aussi pour son. + +_Salvation_, conservation. + +_Sane_, sain & santé. + +_Satiffie_, content, satisfait. + +_Savant_, se réservant. + +_Sauns_, sans. + +_Scotes_, Ecossois. + +_Seale_, Sceau. + +_Secular_ ou _Seculer_, Séculier. + +_Seisin_, possession. + +_Semble_, semblable. + +_Serement_, serment. + +_Servant_, domestique. + +_Serue_, fonction. + +_Sete_, fleche. + +_Sever_, séparer, distinguer, diviser, & aussi + séparé, distinct, différent. + +_Several_, différent, divers. + +_Severaltie_ part en + _Severaltie_, à part, en particulier, séparément. + +_Sewer_, Ecuyer d'armes. + +_Soens_, siens. + +_Soër_, Soeur. + +_Soke_, charue. + +_Soint_, soient. + +_Sole_, seul. + +il _Soloit_, il étoit ordinaire, on avoit coutume de, + &c. + +_South_, sous. + +_Souveraingtie_, supériorité. + +_Space_, espace. + +_Spours_, éperons. + +_Staple_, Foire. + +_State_, état. + +_Statude_, Statut. + +_Subdver_, soumettre. + +_Substance_, moyen, soutien, appui d'une cause. + +_Suer_, suivre, poursuivre. + +_Suffer_, souffrir. + +_Sufficientment_, suffisamment. + +_Suit_, poursuite, procédure. + +_Suit_, suivi. + +_Summ_, somme. + +_Summoner_, avertir, sommer. + +_Surdant_, qui naît, qui part, qui sort d'une chose. + +_Surrender_, remettre. + +_Surrender_, délivrer, retrocéder, délivré ou + retrocédé. + +_Surviver_, survivant. + +_Sustemer_, entretenir, conserver. + +T + +_Tail_, restraint, modifié. + +_Teignir_, penser, opiner. + +_Teignomus_, nous tenons tel fonds de tel Seigneur. + +_Tenancie_, tenure. + +_Tender_, offrir, offre. + +_Termor_, celui qui tient à terme. + +_Test_, tête. + +_Tiel_, tel. + +_Tierce_, troisieme. + +_Title_, titre. + +_Traire_, attirer après soi. + +_Trenchast_, fut affectée, fut hypotéquée. + +_Trespasse_, excès. + +_Trie_, attesté. + +_Trier_, plaider. + +_Tollir_, priver. + +_Torcenouse_, violence. + +_Torcious_, violent. + +_Torciousement_, par force. + +V + +_Vacation_, vacance d'un Bénéfice. + +_Value_, prix, valeur. + +_Veier_, voir. + +_Veignir_, _venir_, parvenir, succéder. + +_Vendredie_, Vendredi. + +_Venter_, ventre. + +_Verdict_, procès-verbal, rapport des Jurés. + +_Verie_, vraie. + +_Veritie_, vérité. + +_Vetue_, chose vêtue, attachée, réunie à une autre. + +_View_, vu. + +_Vintisme_, vingtieme. + +_Uncore_, encore. + +_Voide_, nul. + +_Volunt_, volonté. + +_Vouchee_, appellé en jugement ou en garantie. + +_Voucher_, appeller. + +_Voy_, voie. + +_Vre_, voir, vue. + +_Urera_, servira, sera utile. + +_Use_, usage. + +_Ust_, eut. + +_Utlagarie_, contumace, bannissement. + +_Utlage_, contumacé, banni. + +W + +_Waive_, vagabond. + +_Wast_, dégradation d'héritages. + + +[Illustration] + + + + +====================================================================== + +_ECLAIRCISSEMENS_ + +ET CORRECTIONS. + +_PREMIER VOLUME._ + +Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence par ces mots, _Un +franc-tenement_, &c. doit être retranché. + +Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent du 9e aux +10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres 30 & 33 du Livre 4 +de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer les chap. 29. & 33. En effet, +1º. cet Auteur, dans le premier de ces Chapitres, s'exprime ainsi: + +_J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race la Couronne +se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains égards +héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en proche, & +qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre Loi politique, on +suivit pour la succession des Fiefs le même esprit qu'on avoit suivi +pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs passerent aux enfans & +par droit de succession & par droit d'élection, &c._ + +Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre Magistrat renvoie +par le passage que je viens de transcrire, il n'est question que +d'exemples de prétendues[532] _élections_ à la Couronne, tirés du 9e +siecle; & cependant M. de Montesquieu veut que ces exemples ayent influé +sur un usage qui n'a constamment commencé, suivant l'unique autorité +qu'il fait valoir, qu'avec le regne de l'_Empereur Conrad_, IIe du nom, +c'est-à-dire, plus de cent soixante ans après. _Sic progressum est ut ad +filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare._ + + [Note 532: Voyez sur l'équivoque de ce terme _élection_, + Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15; + & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient _qu'il ne se + trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans + máles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus + pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été_, dit-il, _pendant la + pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit + plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes + Rois_.] + +Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par la +_progression_ des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit de +choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. Ce +droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere institution de +l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la _Loi politique_ de cette +hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec la _Loi politique_ par +laquelle la succession au Trône s'étoit réglée au temps où les Fiefs +étoient devenus héréditaires. Il ne faut d'ailleurs qu'un peu +d'attention pour appercevoir l'illusion des relations que M. de +Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la maniere de succéder aux +Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est imaginé avoir été suivie +dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. Car en supposant avec lui +que l'élection à la Couronne eût servi de regle pour la succession aux +Fiefs, cette regle auroit dû consister à donner aux vassaux le droit de +choisir dans la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel +ils auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs le +choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en effet, +dépendu de leurs Souverains. + +2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que _quand +les Fiefs furent héréditaires_ (il faut remarquer qu'ils furent +héréditaires en 877) _le droit d'aînesse s'établit dans la succession +des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne qui étoit le +grand Fief_. Il ajoûte..... _qu'on établit alors un droit de +primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de la Loi +politique & civile_. + +Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé que sous la +seconde Race la _Couronne avoit été élective & héréditaire_, dans le 33e +il assure que la _Couronne, qui étoit le grand Fief_, étoit dévolue, +durant la même Race, à l'aîné. + +Dans le Chapitre 29 la _Loi politique_, qui avoit réglé dans le 9e +siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. de +Montesquieu, la _Loi politique_ qui autorisa dans la suite l'élection +des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est la _Loi féodale_ +qui a fait plier sous elle la _Loi politique & civile_. Ces +contradictions ne partent évidemment que de la confusion des époques, & +elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se laisser emporter trop +loin par la rapidité du style & la nouveauté ou l'éclat des pensées dans +les Ouvrages qui ont principalement pour objet la discussion des faits. + +Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, _les suites qu'auroit eu leur +infidélité_, lisez _qu'auroit eues, &c._ + +_Idem_, lig. 22, _pessédoient_, lisez _possédoient_. + +Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en _présens_, en +_honneurs ou biens fiscaux_, en _Bénéfices des particuliers ou des +Eglises & en Aleux_. Les _présens_ étoient héréditaires, & devenoient +aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. Tels étoient les +biens désignés par le nom _de munificentiæ_ dans le _Traité d'Andely, +entre Gontran & Sigebert_, dont je parle page 7. Ces présens étoient +tirés des confiscations qui échéoient au Roi régnant, & qui, n'ayant pas +été possédés par ses prédécesseurs, n'étoient point réputés incorporés +au domaine ni inaliénables. + +Les _honneurs_ ou _biens fiscaux_ provenoient des confiscations; mais +les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, étoient +réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne pour n'en +être jamais séparés. + +La _Jurisdiction_ que j'attribue en cet endroit à ces _honneurs_, doit +s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez la Remarque sur +la Charte de Guillaume le Conquérant, qui suit les Loix d'Edouard le +Confesseur dans le 2e Volume, page 161. + +Page 6, ligne 24, au lieu de _distric_, il faut lire _district_. + +Page 8, après la Note 33, _absque ullius introitu judicum, Form. 17, L. +1, Marculph._ on doit ajouter cette observation, _ces portions du fisc +devenoient soumises directement au Roi_. Voyez _Capitul. de Villis 1, +vol. Balus._ + +Page 10, Note 43, au lieu de _défend de restituer_, lisez _défendent de +restituer_. + +Page 13, 3e Note, on lit _Chap. de utili, &c._ lisez _Chopin, de utili, +&c._ + +Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, _départ. d'hérit._ ce qui +ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire _Terrien, chap. 6, de +parties d'héritage_. + +Page 15, j'ai dit que l'_ancien Coutumier rappella les Seigneurs & les +vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que Saint Louis +avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son aïeul avoient +démembrés du Fisc_. + +Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles que +suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre _ce Roi, les Clercs & les +Barons_, lequel se trouve page 41 du premier Volume des Ordonnances de +la troisieme Race. En effet, suivant cet article, ce n'étoit qu'en +_Bourgage_ & en _Villenage_ que la terre donnée par les peres à leurs +enfans échéoit, du temps de Philippe Auguste, à leurs plus proches +parens, _ad proximiores parentes_; les peres succédoient donc alors à +leurs enfans, quant aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces +derniers, pourvu qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, +sous Saint Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car +Beaumanoir ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le premier +qui l'ait proposée comme digne d'être généralement adoptée. + +Page 17, à la 2e ligne, effacez _hoirs_, & mettez _heires_. + +Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 _contient le droit +de représentation_, qu'elle prouve aussi qu'au temps de Littleton les +_biens étoient faits propres en la personne de celui qui le premier les +possédoit à droit successif_. + +Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient _les Avoués_ +des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie domestique des fonds +des maisons Religieuses: observation que le Lecteur est prié de se +rappeller toutes les fois qu'il trouvera que j'attribue une Jurisdiction +sous les deux premieres Races aux simples Seigneurs de Fief. + +Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; au +lieu de ces mots, _on ne peut l'aliéner, &c._ il faut ceux-ci, _on peut +l'aliéner, &c._ + +Page 42, Note (a), au lieu de _Seigneur au degré plus élevé_, il faut +mettre _par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de +feudataire; supérieur quant à la nature du fief_. + +Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette phrase, +_mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la fille qu'il +auroit, &c._ & substituez-y celle-ci, _mais après la mort de cet aîné le +cadet exclueroit sa niece_. + +Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme ligne, +_possibilité d'issue étiente_, lisez _éteinte_. + +Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 & 18, au lieu de +_le pere ou la mere qui leur survit_, substituez _le pere ou la mere qui +survit à cet enfant_. + +Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez _lorsque_ +en la place de _quand_; & dixieme ligne, _jouit_ au lieu de _jouira_. + +Page 52, 3e ligne, _& se l'ennie_, lisez _& se l'en nie_. + +Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur la Remarque +de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une erreur commise par M. +de Lauriere, page 38 de son Recueil des Ordonnances de la troisieme +Race; cet Auteur y dit que l'_Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de +Juillet 1219, est pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont +tellement maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des +conquêts faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article +331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la femme +est prédécédée_. + +Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée de +Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en Bourgage; tous ceux +faits hors Bourgage appartiennent propriétairement au mari, & la femme +n'en a que moitié en usufruit durant sa viduité. + +Page 68, 3e ligne, après ces mots, _le douaire n'étoit point dû_, +ajoutez ceux-ci, _sur ce fief_. + +Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, effacez +_si_; troisieme ligne, au lieu de _s'il arrive_, lisez _il arrive_; & +sixieme ligne, après le mot _intenter_, ajoutez ceux-ci, _en ce cas_. + +Page 77, 28 ligne, après ces mots, _ayent établi des Fiefs_ lisez +_viagers_. + +Page 86, quand je dis dans la Remarque (_b_) que certains Brefs +_s'accordoient par les Juges des Seigneurs_, je parle du temps où les +Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, ce qui dut +arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de Charles le Simple, nos +Rois ne pouvant, à cause des troubles, suivre les anciennes regles pour +l'administration de la Justice, les Commissions dont ils chargeoient +leurs envoyés n'étant plus respectées, sur-tout par les possesseurs des +Fiefs de dignité; ces Fiefs exercerent tous les droits de la +souveraineté sur leurs Sous-feudataires, & la plupart de ceux-ci se +trouverent nécessités par l'impossibilité de recourir au Roi, & par les +absences fréquentes de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction +purement provisoire & économique, à laquelle ils avoient jusques-là été +restrains à l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs +causes[A]. Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les +propriétaires de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la +subordination la plus complette, comme je l'observe ailleurs. + +Page 95, après la Note 1, où _je cite Sect. 78 & 79_, il faut citer _la +Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la Charte ajoutée +par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où il est traité des Justices +Seigneuriales_. + +Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve _revendiqué_, c'est +_révendique_. + +Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés au Clergé, +_n'avoient de Jurisdiction que par privilége_, on doit restraindre cette +_Jurisdiction_ à ce qui concernoit la Police domestique des Métairies +Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même page, j'ajoute que le _privilége +d'exemption de Jurisdiction s'accordoit à quelques Eglises_. Pour bien +entendre ceci, il est essentiel d'observer que les Causes civiles des +Colons, des biens du Domaine Royal donnés aux Eglises, ressortissoient +nuement de la Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la +compétence que sur les hommes domiciliés dans un _territoire_ donné aux +Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes +étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville, + [Marge A: C'est delà que + dans le ch. 24 du liv. + premier des Etablissemens de + S. Louis, _li Roy ne peut + mettre ban en la terre au + baron, ne libers ne peut + mettre ban en la terre au + vavassor_.] +dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, ou +pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les Avoués ou les +Vidames, pouvoient en porter directement les causes en la Cour du Roi. + +Page 123, ligne 19, au lieu de _ce qu'en aliénant_, lisez _qu'en +aliénant_. + +Page 121, ligne 22, effacez le mot _celui_. + +Page 124, ligne 13, après ces mots _aveu de la Jurisdiction_, ajoutez, +_ou police domestique_. + +Page 136, Note 6, lisez _Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid._ premier Vol. +col. 1052, & col. 409, ann. 803. + +Page 165, ligne 14, au lieu du mot _fruis_, lisez _fruits_. + +Même page, dernière ligne, _ou que sa naissance fût utile_, mettez _si +sa naissance étoit utile_. + +Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au lieu de +_étant_, mettez _est_. + +Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de _Bénéfice_, lisez +_Bénéficiers_. + +Page 188, 10e ligne, au lieu de _ce mineur pourra agir_, mettez _ce +mineur ne pourra agir_. + +Page 192, je dis _la conversion de ces fonds en aleux les rendoit +indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient avoient +Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue_. Ceci est +juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction des Comtes, parce +qu'en effet les biens fiscaux convertis en propriétés par le Roi, ne +reconnoissoient que la justice de sa Cour; il faut encore entendre la +Jurisdiction que les Propriétaires de biens fiscaux convertis en aleux +exerçoient sur leurs Tenans d'une Jurisdiction de police & économique +par les raisons ci-devant déduites, & que je ne répéterai plus. + +Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci. +_Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell._ + +Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée sous +plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, étoit relative +aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne tenu en 1080, & +ces épreuves n'étoient point admises par les Loix Normandes. Voyez mes +Remarques sur les Sections 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient +surpris la religion des Princes pour accréditer cette Procédure dans la +Normandie. + +Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez _gagée_ au lieu de _gagnée_. + +Page 240, 12e ligne de la Remarque. _Les principaux Officiers de Justice +des Seigneurs_, dont il est parlé en cet endroit, étoient ceux qui +veilloient à l'administration économique des Seigneuries, tels que les +Avoués, les Prevôts, les Vidames, les Senéchaux; leurs fonctions sont +spécifiées dans l'extrait que j'ai donné de Flete dans mon second +Volume. Ce sont ces Officiers que je nomme page 241 _bas Justiciers_. + +Page 242, 8e ligne, au lieu de _Loix aussi opposées qu'étoient celles +d'Edouard_, &c. lisez _Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles +celles d'Edouard_, &c. + +Page 247, 5e ligne, après ces mots _des travaux de sa femme_, lisez, _& +en même-temps des travaux de ses enfans_. + +Page 257, 17e ligne, avant ces mots, _ne se réserver_, il faut mettre +_&_. + +Page 283, lisez, _Gavel-kind_, au lieu de _Gravel-kind_ dans l'annonce +de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, lisez _une sorte +de rente_, au lieu de _sorte de rente_. + +Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, _ce terme est ici +pris_, il faut substituer à ces mots ceux-ci, _ce terme se prend +ordinairement_. + +Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque 244, +au lieu de _en ce cas_, on doit lire _alors_. + +Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, que les +Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres Races qu'une +Justice de correction provisoire sur les Colons qui étoient soumis à un +Fief. + +Page 325, après ces mots, _Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux_, il +faut ajouter, _& de Juges purement économiques, ils devinrent Juges des +causes civiles_. + +Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, _que nos Rois de +la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner leur Domaine_, +on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable d'avec celui qui ne +l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé à cet égard dans la +Remarque de la page 5 du premier Volume de Littleton. + +Page 380, derniere ligne, au lieu de _rapport_, lisez _transport_. + +Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, lisez +_concernantes_, au lieu de _concernant_. + +Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de _Rente_, lisez _Vente_. + +Même page, 9e ligne, au lieu de _rachetable_, lisez _irracquitable_. + +Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au lieu de ces +mots, _& que le Fieffeur_, lisez, _& si le Fieffeur_. + +Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez _rentrer_ au lieu de +_rentre_. + +Page 467, 15e ligne, lisez _materno latere_, & non _maternâ latere_. + +Page 469, 16e ligne, _il lavera_, lisez, _il l'avera_. + +Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu _de deux ages_, lisez _de +deins age_. + +Page 507, 20e ligne, au lieu de _ces fonds_, lisez _ses fonds_. + +Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le mot +_desseisines_, mettez _Britton, Chap. de_, &c. + +Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit _sous le titre de Droit en +Fitzherbert_, il faut lire, _le titre de Droit dans le Livre de +Fitzherbert_. + + +_DEUXIEME VOLUME._ + + +Page 6, 4e ligne, avant _manum_, mettez _per_. + +Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre _observons +encore_, &c. en caracteres qui auroient détaché cette Observation du +texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser cette négligence. + +Page 74, derniere ligne, _n'ont suivi_, lisez _l'ont suivi_. + +Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de _corfait_, +lisez _forfait_. + +Page 118, ligne 20, _ton lieux tol_, sont trois mots, ils ne doivent en +former que deux; _tonlieux, tol_. + +Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, _& qui par cette_ _raison étoit +obligé_, lisez _cet homme casé étoit donc par cette raison_, &c. + +Même page, ligne 24, au lieu de _Chef de la centaine_, lisez _Chef de la +famille_. + +Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, _si l'on en excepte +cependant celles de Henry I_, &c. & y substituer ce qui suit: _Henry I, +pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard le +Confesseur; mais cette feinte dura peu_, &c. + +Page 183, 13e ligne, au lieu de _ransiisset_, lisez _transiisset_. + +Page 201, 12e ligne, _Barocensem_, lisez _Barocensem_. + +Page 216, 25e ligne, au lieu de _nuntiis_, lisez _nuntii_. + +Page 235, première ligne, _unt_, doit être précédé d'une _s_. + +Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de _Hobert_, lisez +_Robert_. + +Page 241, 10e ligne, _eas investiret_, lisez _eos_. + +Page 264, ces quatre mots _brud toll_, _ehil wyte_, _yares gyves_, +_Scotales_, auroient dû être expliqués. + +Le premier designe les Droits de _Tonlieu_, dont j'ai déjà donné une +idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second indique les +_Amendes_; le troisieme un impôt sur les mesures, & particulierement sur +l'_Aunage_; & le quatrieme les Capitations. + +Page 296, Note 7, on lit, _voici ce que dit Wilkins_, il falloit mettre, +_voyez ce que dit_, &c. + +Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après +Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus important, +qu'il contient des cérémonies différentes de celles dont Pithou & Baluse +nous ont donné le détail. + +_Ordalium Saxonice Ordæl: dictio ab OR & DAEL composita. OR, privativum +est, quemadmodum apud Græcos A, apud Latinos IN, ut in dictione Græcâ +[Greek: ablabês], Latinâ INNOXIUS, viderelicet: DÆL partem sonat atque +hoc modo ORDÆL (ut verbum verbo reddam) expers est, id est, Criminis +expers. Erat etenim ORDÆL criminis purgandi modus, cujus duo fuerant +genera, alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum illud +solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus incedens, +ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens pede, super ignitos +quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud_ _unius erat interdum Libræ, +quod illi SIMPLEX ORDALIUM, pondo interdum tria, atque hoc illi TRIPLEX +ORDALIUM appellabant. Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat) +pronunciabant; sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis. +AQUARII itidem duo fuerunt ORDALII genera: aquæ nimirum frigidæ, & +ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus est totus, atque +tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) criminis purus in fundo +residebat, sceleris vero conscium aqua protinus à se rejiciebat: aut in +aquam deniq; ebullientem manum cubito tenus immergebant, atque de reo & +innocenti (quemadmodum à nobis superius dictum est) decernebant. Viris +tantummodo nobilibus atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta +est sese purgandi potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt +Ordalium. Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum barbaram & +plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) aliquam ejus +rei formulam, quam vel ad tempora Joannis Regis Angliæ stetisse +deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam scribere._ + +_Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro candenti. +Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis & oratione +consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam indutus, ferrum ante +altare positum forcipe accipiat, & Hymnum trium puerorum, videlicet +Benedicite opera omnia, decantans, ad ignem deferat, & dicat hanc +orationem super locum ubi fiet ignis ad faciendum judicium: Benedic, +Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo sanitas, sanctitas, +castitas, virtus, & victoria, & sanctimonia, humilitas, bonitas, +lenitas, & plenitudo legis, & obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui +Sancto, hæc Benedictio sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes +in eo._ + +Benedictio super ignem. + +_Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi nos, quia tu +es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen quod ante +sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo +lumine accendamur igne claritatis tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem, +ita nunc illumina corda_ _nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam +mereamur pervenire, per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster, +&c. Salvum fac servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum, +&c. Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c._ + +Oratio. + +_Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem +Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque per donum +Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum hoc genus +metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum --- falsitate procul +remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta --- fiat, per +eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem --- mittatur, & aspergatur +aqua Benedicta, & dum calescit Missam celebret. Cum vero Sacerdos +Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum sicut infra scriptum est, +adjuret atque communicare faciat._ + +Officium Missæ. + +_Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c._ + +Oratio. + +_Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum suorum +nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur. +Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, ad veritatis +censuram pervenire mereatur, per Christum Dominum, &c. In illo tempore, +cum egressus esset Jesus, in via præcurrens quidam genu flexo ante eum, +rogabat eum dicens, Magister, boni quid faciam, ut vitam æternam +percipiam? Jesus autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c._ + +Deinde, Secreta, &c. + +_Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione +sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum Sanctum, & per veram +Christianitatem quam suscepisti, & per Sanctas reliquias quæ in ista +Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo te Sacerdos regeneravit; ut non +præsumas ullo modo communicare, neque accedere ad altare, si hoc fecisti +aut consensisti, &c. Hic communicet Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc, +& Sanguis Domini nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. +Oratio. Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus supplices +deprecamur, ut hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus +expediat, & in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie +eleison, & Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem signa +magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, quibusdam +pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere ante conspectum Moysis, & +minime comburi permisisti; Deus qui incendio fornacis, Chaldaicis +plerisque succensis, tres pueros tuos illæsos eduxisti; Deus qui +incendio ignis populum Sodomæ involvens, Loth famulum tuum cum suis +salute donasti; Deus qui in adventu Sancti Spiritus tui illustratione +ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc +pravitatis nostræ examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis +hujus fervorem discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus +inquisitio agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur, +innocens vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla +unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & præsta +ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel +absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos super +ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio Dei Patris & Filii, +& Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, ad discernendum rectum +judicium Dei. Et mox accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat. +Hujus denique manus sub sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens +in vestigio ferri reperiatur, culpabilis ducatur; sin autem mundus +extiterit, laus Deo referatur._ + +_Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo +traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor._ + +Page 323, ligne 16, _Richarhus_, lisez _Richardus_. + +Page 354, derniere ligne, _Rex non concedit aliqui Baroni, &c._ + +Le nom de _Baron_ désigne en cet endroit un simple Seigneur de fief. En +Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs n'exerçoient +originairement sur leurs hommes qu'une Justice de simple police, +c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement la paix +entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit pas encore beaucoup +au-delà en Normandie dans le quatorzieme siecle, comme on peut s'en +convaincre par le Rôle suivant, où sont détaillées les Causes dont les +Barons étoient compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger. + +_Justice aux Barons de Normandie._ + +»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par Baronie & par +membre de Hautbert, & qui n'ont le plet de l'espée ne Hautte-Justice, +peuvent prendre tout homme saisi de larcin par eulx, par leur Sergent +dedens leurs Baronies ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire +juger se ils l'ont prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour +qu'ils le prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le +puissent rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le +puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en saulve prison +à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur doit rendre tout +jugie, se ils le requierent en lieu & en temps qu'ils le doivent +requerir pour faire justice; & se ils le retiennent plus que ils ne +doivent par la Coustume, ils le doivent amender au Roy. + +»_Item_, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & Monniers, & leur +faire rendre compte, & leur compte enteriner, & les mettre en leurs +prisons. + +»_Item_, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient Haro, & sur +qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, & leurs +Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung jour sans les replevir, & +aprés ils le doivent rendre à la Justice; & se ils ne le rendent, ils le +doivent amender. + +»_Item_, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes congnues +devant eulx pour faire payer & enteriner, sans ce qu'ils en puissent +congnoistre par enqueste. + +»_Item_, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols ung +denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à Justice, ils le +doivent amender au Roy. + +»_Item_, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & en pevent +lever du recreant quarante souls ung denier; & se paix en est faite des +parties, ils pevent lever de chacun des parties quarante souls ung +denier. + +»_Item_, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs fiefs; & +se les hommes demandent amendement des divises, ils le doivent avoir par +la Justice du Roy, & nulle autre Justice ils n'ont plus en Normandie, +sicome dient les Clercs de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, +jasoit ce que ils dient que ils en ont plus.» + +_Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes entre +simples personnes._ + +Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers. +D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls. +D'ung coup de paulme, cinq souls. +De prendre à la gorge d'une main, cinq souls. +De prendre à deux, dix souls. +De heurter du poing clos, cinq souls. +De heurter des deux, dix souls. +D'ung _barbouquet_[533], cinq souls. +De crachier au visage, cinq souls. +De esracher le chaperon, cinq souls. +De tirer le nez sans sang, cinq souls. +Et se il y a sang, dix souls. +D'ung coup de pié, dix souls. +De fouller aux genouls, dix souls. +D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls. +Et se il y a sang meurdry, dix souls. +D'ung _cable_[534], dix-huit souls. +De _train_[535], dix-huit souls. +De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls. +Et de playe au-dessus, soixante-douze souls. +Et se le _test_[536] est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls. +De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls. +De dents de derrières rompues, pour chacune + dent, sept livres quatre souls. +Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing. +Et de chacune d'icelles semblablement. + + [Note 533: Insulte faite en tirant la barbe.] + + [Note 534: _Cable_ pour _accabler_, terrasser.] + + [Note 535: Traîner.] + + [Note 536: _Test_, tête.] + + + + +====================================================================== +_CATALOGUE_ +DES AUTEURS ET DES OUVRAGES +_CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES_. + +On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont +distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu +plusieurs éditions. + +---------------------------------------------------------------------- + + +A + +Agathias, _Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594_, in-fol. + +Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, 1703. +Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, avoit +voulu faire allusion, en le prenant, aux _côtes_ ou _falaises_ entre +lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé. + +_Annal. Incerti Autoris. Paris._ 1588, in-8º. + +_Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris._ 1721, in-fol. + +Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12. + +_Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X_, Basil. 1535, in-fol. + +B + +Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, 1709, in-fol. + +M. de Bure, dans sa _Bibliographie_, a omis l'édition de 1701. Et à +l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres, +ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il +auroit dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est +excellente. + +Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol. + +Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol. + +_Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne._ + +Bossuet, _Defensio Declarationis Cleri Gallicani_, &c. Luxembourg, 1730. + +Bracton, _de Legibus Angl._ Londres, 1640, in-4º. + +Britton, Londres, 1640, in-4º. + +Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs. + +Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs. + +_Bibliotheca Patrum._ + +C + +_Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot._ Elzevirs, 1627 & 1641. + +_Cangii Glossarium_, Francfort, 1710. + +_Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris._ 1677. + +Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743. + +_Chopin. Opera. Paris._ 1600, in-fol. + +_Coenalis Histor. Gallic. Paris._ 1581, in-fol. + +Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656. + +_Commentar. Cæsar. Lugdun._ 1616, in-16. + +_Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag._ 1717, in-fol. + +_Concilia general. Collect. Binio._ L'exemplaire que j'ai de cette +Collection est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat +y a fait beaucoup d'Apostilles au crayon. + +Coquille ([OE]uvres de) 1703, in-fol. + +Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt pour les +enfans des condamnés est à la fin. + +Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën, +1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il +n'est point Auteur de la Glose Françoise. + +D + +Dachery, _Spicileg. Paris._ 1659, in-4º. + +Daniel, Hist. de Fran. in-12. + +Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º. + +De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º. + +Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620. + +Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol. + +_Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. Histor. +Normann._ + +Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º. + +Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie. + +Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast. + +Dutillet, 1592, in-4º. + +E + +Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances +de la troisieme Race. + +_Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide +Superius Anselmi Opera._ + +F + +Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º. + +Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol. + +_Fleta, Londin._ 1685, in-4º. + +_Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris._ 1611, in-8º. + +_Frodoard. Chronic. Paris._ 1588, in-8º. + +_Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus._ Ce Traité est à la fin de +Glanville. + +G + +_Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. Withe +Churche_, in-16, sans date. + +_Gregorii Turonens. Histor. Paris._ 1610, in-12. + +Idem, _De Miracul._ 1640, in-12. + +Guyot, Institut. Féodales. + +Guénois, Conférences des Ordonnances. + +_Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann._ + +H + +Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France. + +_Hincmari Opera_, 1645, in-fol. + +I + +Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol. + +L + +Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º. + +Loyseau ([OE]uvres de) Paris, 1620, in-fol. + +Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12. + +Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650. + +M + +_Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict._ + +_Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris._ 1663, in-fol. + +_Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats_, 1644, in-fol. + +Mezeray, Abregé de l'Hist. de France. + +_Molinæi Opera_, Paris, 1612, in-fol. + +Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12. + +Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º. + +N + +_Nithardi, Histor._ Paris, 1588, in-8º. + +O + +_Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn._ + +P + +Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie. + +Pasquier (Recherches de) Paris, 1643. + +Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes de M. +Roupnel de Chenilly. + +_Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil._ 1534, in-fol. + +Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen. + +Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol. + +_Procopii Historia, edit. Basil._ 1594, in-fol. + +R + +Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º. + +Rimer (Actes de) 1745, in-fol. + +Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, 1539, +in-fol. + +Roupnel (M.) _Voyez_ ci-devant Pesnelle. + +S + +_Selden. Notæ in Eadmer. Histor._ Voyez Eadmer & Anselme. + +_Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam._ Voyez _Fleta_; c'est à la fin +de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden. + +Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º. + +Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613. +La premiere fut faite à Edimbourg en 1609. + +Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai +citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je +donne ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées. + +_1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi._ + +_2. Regiam Majestatem, Libri 4._ + +_3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum._ + +_4. Leges Burgorum._ + +_5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick & +Roxburg._ + +_6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa +corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c._ + +_7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de +ponderibus & mensuris._ + +_8. Iter Camerarii Scotiæ._ + +_9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii._ + +_10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud Perth._ + +_11. Leges Forestarum._ + +_12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis._ + +_13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi._ + +_Statuta secunda ejusdem Regis._ + +_14. Assisæ & Statuta Davidis secundi._ + +_15. Acta Parliamenti Roberti tertii._ + +_16. Index Verborum Barbarorum._ + +_Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641._ + +_Spelman. Glossar. Londin._ 1664, in-fol. + +Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé. + +T + +_Taciti Annal. Antverp._ 1607. + +Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, Paris, +1574, in-fol. + +Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690, +in-fol. + +_Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris._ 1588, in-8º. + +_Tiraquelli Opera, Lugdun_, 1616, in-fol. + +V + +Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12. + +Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire. + +Voltaire (M. de) Hist. Univers. + +Z + +_Zazius de Feudis, Lugdun._ 1556, in-12. + +W + +_Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris._ + +_Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini_ 1574, in-folio. + +_Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin._ 1721, in-fol. + +Fin du second Volume. + + + + +====================================================================== + +TABLE +DES MATIERES +DES PREMIER ET SECOND VOLUME. + +---------------------------------------------------------------------- + + +A + +ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a + l'égard des fonds, 1 volume, 539 + Exemple d'un _Abbatement_, _ibid._ + +ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en _Abeyance_, 1 vol. 676 + +ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu + par défaut contre lui? 1 vol. 506 + +ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. 273 + +ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle + transférée, 1 vol. 484 + +ACQUETS. _Voyez_ SUCCESSION AUX ACQUÊTS. + +ACQUITTEMENT, combien de sortes d'_acquittemens_, 1 vol. 217 + _Voyez_ SEIGNEUR. + +ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, + 1 vol. 395 + Fraudes commises dans ces _Actes_, _ib._ + +ACTION de dette, 1 vol. 90 + _Action_ de trépasse, 1 vol. 97 & 105 + Fausse _Action_, 1 vol. 710 + +ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit + pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. 469 + +AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. 283 + Diverses manieres d'_affranchir_, 283, 284 + +AGE, a quel _âge_ nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. 161 & 162 + _Age_ parfait & _âge_ de discrétion pour les mâles & les + femelles, 1 vol. 163 + +_Plein-âge. Voyez_ MAJORITÉ. + +AGRICULTURE. _Voyez_ LABOURAGE. + +AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. 18 + _Aîné_ (le fils) succede seul à Clotaire II, 20 + _Aînée_, ses priviléges & ses charges, 1 vol. 317 + Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. 321 + +AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. 18 + Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue + ordinairement, _ib._ + Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du + droit d'_Ainesse_, 1 vol. 18 + Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la + premiere Race, 1 vol. 19 + Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, + 1 vol. 20 + Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire, + 1 vol. 21 + Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, _ib._ + +ALEU, _Franc-aleu Normand_, comment s'est conservé, 1 vol. + 192 _& suivantes_. + Définition du _Franc-Aleu_, _ibid_, 235 + +ALEUX, leur définition, 1 vol. 6 + _Possesseurs d'Aleux_, formoient une classe considérable dans le + neuvieme siecle, 1 vol. 194 + Expulsent les Normands à leurs frais, _ib._ + Ne devoient que le service Militaire, _ib._ + Pourquoi moins d'_Aleux_ en une Province, & plus d'_Aleux_ + en d'autres, 1 vol. 196 + Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, + réfutées, 1 vol. 197 + & 2 vol. 140 + Le Domesday reconnoît le _Franc-Aleu_, _ib._ 198 + On pouvoit donner les _Aleux_ aux Eglises, 1 vol. 205 + +ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. 24 + +AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, + 1 vol. 215 + Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, _ib._ + Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, _ib._ 708 + +AN _&_ JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé + en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, 489 + +ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la + part de son Evêque, 1 vol. 10 + +ANATHEMES. _Voyez_ IMPRÉCATIONS. + +ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. 10 + +ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des + Evêchés, 2 vol. 218 & 223 + +ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. 192 + +APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. 467 + +APPEL. _Voyez_ COMBAT. + Définition de l'_Appel_, sa forme, son effet, 1 vol. 565. + _Voyez_ COMBAT. + _Appel_ de Jugemens. _Voyez_ JUGEMENS. + +APPENDANCE. _Voyez_ DEPENDANCE. + +ARBITRE. _Voyez_ FEMME. + +ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. 194 + +ARQUES, continence du boisseau d'_Arques_, 2 vol. 22 & 23 + +ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que _Glanville s'est + servi des termes, du témoignage, & de l'autorité de + Justinien_, 2 vol. 4 + +ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession + de leurs enfans, 1 vol. 14 + +ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages + à ces _Assemblées_, 1 vol. 111 + _Voyez_ PARLEMENT. + +ASSENTIR _ou_ CONSENTIR, différence de ces deux expressions, + 1 vol. 683 + +ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. 237 + Grande _Assise_, maniere dont on la tenoit, 1 vol. _ib._ 305 + Sens différens de ce mot, _ib._ 306 + Livres d'_Assises_, son autorité en Angleterre, _ib._ 386 + N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, _ib._ + _Assise_ de nouvelle dessaisine, 1 vol. 433 + _Assise_ de _juris utrum_, _ib._ 676 + Petite _Assise_, d'où lui vient ce nom, _ib._ 553 + On ne tenoit point l'_Assise_ durant certain temps de l'année, 554 + Où se tenoient les _Assises_ & leur compétence, _ib._ + _Assise_ de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. 558 + _Assise_ pour Réglemens de Police, 2 vol. 361 + +ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. 585 + +ATTOURNEMENT. _Voyez_ TRANSPORT. + +ATTOURNÉS, 1 vol. 85 + Combien de sortes d'_Attournés_, _ib._ + D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, 614 + Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient + encore qu'_Attournés_ dans le quatorzieme siecle, 1 vol. 274 + +AVERS, ce que c'est, 1 vol. 520 + Formalités pour saisir les _Avers_ ou _Avoirs_, _ib._ + +AUMOSNE, _Franche-Aumône_, obligations de ceux qui + jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. 206 + Cette tenure est exempte de Féauté, _ib._ 211 + +AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui, + 1 vol. 215 + Ses dimensions, 1 vol. 236 + +AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. 274 + Pouvoit-il être désavoué par son Client, _ib._ + Prérogatives des Avocats, 1 vol. 601 + Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez + les Anglo-Normands, 1 vol. 602 _& suiv._ + +AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. 30 + Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. 310 + _Voyez_ PATRONNAGE. + +AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. 4 & 5 + +B + +BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il + jouissoit, 1 volume, 68 + +BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. 41 + +BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de + ces pouvoirs, 1 vol. 324 + +BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, + 2 vol. aux Notes, 12 + +BAN & arriere-Ban, 1 vol. 132 + Qui étoit sujet au _Ban_, _ib._ + +BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la + Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. 4 + Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs + conditionnels, 1 vol. 34 + N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot + _Fée tail_, 1 volume, 5e Note, 34 + N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité + des Lettres de Dénization, 1 vol. 276 + +BANNI, BANNISSEMENT, contre qui la peine du _Bannissement_ + avoit-elle lieu, 1 vol. 500 + Moyens que le _Banni_ avoit pour se soustraire à la peine + prononcée contre lui, _ib._ + +BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. 129 + Quand les Comtes prirent ce Titre, _ibid_, 130 + Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, _ibid_, 170 + _Voyez_ COMTES. + +BARRES. _Voyez_ EXCEPTIONS. + +BATAILLE. _Voyez_ COMBAT. + +BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. 19 + aux Notes, & pag. 467 + On distingue deux sortes de _Bâtards_ chez les Anglois, 1 vol. 465 + _Bâtard_, ne peut être villain, 1 vol. 263 + +BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, + 1 vol. 265 + De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions. + _Voyez_ INVESTITURE _&_ COMBAT. + +BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. 450 + +BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. 4 + Premier des Bénéfices donné à Aurélien, _ibid_. 4 & 5 + _Bénéfices_ amovibles, _ibid_. 5 + Acquis à prix d'argent, _ib._ + Distingués des Fiefs, 1 vol. _ib._ 35 + _Bénéfices_ de dignité, _ib._ + _Bénéfices_ des Eglises, _ibid_, 6 + Quand le nom de _Bénéfice_ commença-t-il à être opposé + au nom de propriété, 1 vol. 9 + Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, + _ibid_, 11 + En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder + aux _Bénéfices_, 1 vol. 26 + _Bénéfices_, tous amovibles, tous viagers, ou tous + héréditaires dans le même-temps, 1 vol. 35 + +BÉNÉFICIERS (grands) _Voyez_ COMTES. + +BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. 204 + _Biens Ecclésiastiques_, leur destination, droits du + Roi sur ces _Biens_. + _Voyez_ EGLISE, DOMAINE, RÉGALE, _&_ GARDE-NOBLE. + _Biens fiscaux_, en quoi ils consistoient, 1 vol. 5 + +BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité + du droit d'Amortissement, 1 vol. 215 + +BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, + 2 vol. 47 _& suiv._ + +BOISSEAU. _Voyez_ MESURES. + +BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit + pas d'habitation, 2 vol. 120 + +BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, + 2 vol. 120 + +BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, + 1 vol. 280 + +BOURGAGE, sa définition, 1 vol. 235 + Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. 244 + Antiquité du _Bourgage_ de Kent, _ib._ + En _Bourgage_, le Douaire étoit quelquefois de la + totalité du Bien, 1 vol. 245 + Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, _ib._ + _Bourgage_ de la Province de Kent, 1 vol. 288 + _Bourgage_ Anglois, en quoi différoit du _Bourgage_ Normand, _ib._ + _Bourgage_, Fonds en _Bourgage_ disponibles comme les + meubles, 1 vol. 57 + +BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage + dans les Assemblées générales du Royaume, 1 vol. 243 + Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs + enfans & à leurs héritiers, 1 vol. 256 + +BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. 235 _& suiv._ + Quand ont-elles commencé, _ibid_, 236 + Prérogatives des _Bourgeoisies_ Royales, _ib._ + Comment s'élisoient les Magistrats de ces + _Bourgeoisies_, _ibid_, 237 + De quels Biens pouvoit-on disposer dans les + _Bourgeoisies_, _ibid_, 238 + Comment les _Bourgeoisies_ Seigneuriales s'établirent, _ibid_, 238 + _Bourgeoisie de Ville_ en Normandie, imprime aux Héritages + qui y sont enclavés les caracteres du _Franc-Aleu_ & du + _Bourgage_, 1 vol. 239 + Forme des ventes dans les _Bourgeoisies_ Royales, _ibid_, 245 + Le Retrait est une Loi de ces _Bourgeoisies_, 1 vol. 256 + Y disposoit-on des Biens par Testament, _ib._ 360 + Leur influence sur le Commerce, _ib._ 426 + +BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. 73 + Ses principes sont-ils exacts, _ib._ + +BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. 28 + _Bref_ de Douaire, _ibid_, 66 + _Bref_ de Wast, _ibid_, 5 + Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux + _Brefs_ de Chancellerie, 1 vol. 96 + _Bref_ de faux Jugement, ses effets, _ib._ + _Bref_ de Confirmation, _ibid_, 133 + _Bref de Mesne_ ou _de Medio_, son usage, 1 vol. 216 + _Bref Præcipe quod reddat_, 1 vol. 220 + Ce _Bref_ répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, + 2 vol. 5 + Forme des _Brefs_, 1 vol. + Procédure sur les _Brefs_, _ib._ 221, 250 & 290 + _Bref_ nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement + sa propre cause sous les les deux premieres Races, 1 vol. 273 + _Bref Præmunire facias_, pourquoi établi, _ib._ + _Bref_ de _Rapt_ & de séduction contre le Supérieur d'un + Monastere qui y reçoit un Mineur, 1 vol. 283 & 284 + _Bref_ d'_Annuité_, 1 vol. 295 + _Bref_ de mort d'Ancêtres, _ibid_, 308 + Quand avoit-il lieu, _ibid_, 540 + _Bref_ de _Daraine_ presentement, _ibid_, 309 + _Bref_ de _Participatione facienda_, _ib._ 316 + _Bref_ de _Formedon_, _ib._ 336 & _ib._ 645 + _Bref_ d'_Admittatur_, _ib._ 374 + _Bref_ de _Fiefferme_, _ib._ 388 + _Bref_ d'Entrée sur dessaisine, 435 & 456 + _Bref_ de _Forcible entrée_, _ib._ 494 + _Bref_ de Dette, _ib._ 501 + _Bref Dum fuit infra ætatem_, _ib._ 542 + _Bref_ de _Droit_, quand étoit-il accordé, _ib._ 544 + Quand s'appelloit-il _Bref_ de cosinage, _ib._ + Forme de procéder sur un _Bref_ de Droit, _ib._ 578 + Tout est de rigueur dans la forme des _Brefs_, 1 vol. 459 + _Bref_ d'Entrée _in casu proviso_, _ib._ + _Bref_ de Trépas, _ibid_, 550 + _Bref Quare impedit_, _ib._ 558 + _Bref_ de _Détenue_, _ibid_, 561 + _Bref_ d'_Erreur_, son origine, ses effets & forme des + poursuites sur ce _Bref_, 1 vol. 569 + _Bref Copias ad satisfaciendum_, _ib._ 572 + _Bref Per elegit_, 1 vol. 573 + _Bref_ de _Recousse_, _ib._ 621 + _Bref Cui in vita_, _ib._ 643 + On n'avoit pas besoin de _Brefs_ quand l'objet ne valoit + pas 40 sols, 1 vol. 649 + _Bref_ d'_Entrée en le poost_, _ib._ 711 + _Bref Non ponatis in defaltam_, 2 vol. 5 + Conformité de ce _Bref_ avec nos Lettres d'Etat, _ib._ + _Bref Capias_, sa forme & son usage, _ib._ + _Bref Quæras_, pourquoi établi, 2 vol. 6 + _Bref Quare non habuerit Warantum_, _ib._ 6 & 7 + _Bref Seisias_, _ib._ + _Bref de Languore_, _ib._ 7 + _Bref_, d'où se tiroit le nom des _Brefs_, _ib._ 8 + _Bref ad Videndum_, _ib._ 8 + _Bref Prohibere ne teneat_, _ib._ + Procédures sur les _Brefs_ Anglois, conformes à celles + prescrites par les Capitulaires, 2 vol. 9 + Antiquité & origine des _Brefs_, _ib._ 14 + _Bref Quod posuit_, _ibid_, 15 + +BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, 440 + _Britton_, temps où il a écrit, rapports entre son Livre + & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. 703 + Idée de son Livre, 2 vol. 16 & 31 + Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, + 2 vol. 23 + +BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du + Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8 + _Brussel_, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles + sur la succession aux Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 _&_ 25 + Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond + les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. 77 + Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, _ibid_, 88 + Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. 93 + Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. 119 + A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. 262 + Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la + meilleure source, _ibid_, 265 + +C + +CANGE. _Voyez_ DUCANGE. + +CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des + dons que l'on peut faire aux Eglises, 1 volume, 203 + Différent sur ce point de la Loi des Allemands, + _ibid_, aux Notes. + Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. 256 + Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y + être autorisés, _ibid_, 551 + +CASTLE GARDE, Garde des Châteaux, _Etage_, 1 vol. 183 + +CAUSEUR, ses fonctions, _ibid_, 273 + _Voyez_ PLAIDEUR. + +CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives + de Normandie que les Usages des autres parties de cette + Province, 1 vol. 741 + +CÉDANT _&_ CESSIONNAIRE, définition de ces mots, 1 vol. 75 + +CENS, différence du _Cens_ d'avec les Tributs, 1 vol. 115 + +CENTAINES. Voyez HARO _ou_ HUNDRED. + +CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. 235 + +CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition + au serment des Jureurs, 1 vol. 585 + On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, _ib._ + +CHAMP, appareil du _champ_ ou les combats judiciaires se + donnoient, 1 vol. 153 + +CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. 109 + +CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. 598 + +CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, + 1 vol. 9 + Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers + la fin du huitieme siecle, 1 vol. 34 + Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. 136 + Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs + freres, _ibid_, 159 + C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les + Pairs du Royaume ont été réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, 323 + Cet Empereur favorise le Commerce, _ib._ 425 + Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office + Divin, _ib._ 598 + +CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, + 1 vol. 34 + Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites + Seigneuries, 1 vol. 35 + Exerce le Droit de Régale. _Voyez_ RÉGALE. + +CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de + Paris sous ce Roi, 1 vol. 143 + En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, _ib._ 156 + Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, _ib._ 466 + +CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités + Ecclésiastiques, 1 vol. 135 + +CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. 361 + Combien de sortes de _Chartes_, _ib._ 440 + Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de + Sceau? _ib._ 441 + Comment peut-on juger de la validité des _Chartes_, _ib._ + En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, + 1 vol. 514 + _Grande Charte_, 1 vol. 382 + +CHARUE _de terre_, continence de cette mesure, 1 vol. 599 + +CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la _Chasse_ en France + & en Angleterre, 1 vol. 447 + A qui appartenoit le Droit de _Chasse_ sous nos + premiers Rois, 1 vol. 447 + Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, _ib._ + Loix des Ducs Normands à l'égard de la _Chasse_, _ib._ + +CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. 529 + Personnels & réels, 1 vol. 353 + +CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. 128 + Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au + commencement de notre Monarchie, _ib._ 129 + Réception du _Chevalier_, comment elle se faisoit, _ib._ + Il n'y avoit point de _Chevaliers_ sans une portion de + Fief avant le regne de Louis le Begue, _ib._ 130 + _Chevaliers Normands_, leur Service plus +proportionné à la dignité de leurs Fiefs que ceux des autres + Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. 130 + Différentes époques où la _Chevalerie_ d'armes & la + _Chevalerie_ glébée ont été successivement reçues en + France, _ibid_, 131 & 134 + Il n'y a point eu de _Chevaliers_ en Normandie sous les + premiers Ducs de cette Province sans des portions de + Fief, _ibid_, 131 + Différence entre le Fief de _Chevalier_ & le Fief d'Ecuyer, _ib._ + +CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, + 1 vol. _ib._ + Dégradations des _Chevaliers_ sous la premiere Race, + aux Notes, _ibid_, 134 + _Chevaliers d'Armes_, faisoient le service de simples Ecuyers, + 1 vol. 135 + _Chevalier d'Arme_, n'avoit aucun rang militaire déterminé, _ib._ + _Chevaliers_ créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. 137 + _Chevalier_, tenure par service de _Chevalier_, ne doit + point l'Escuage, 1 vol. 169 + Leur record ne pouvoit être reproché, _ib._ 223 + _Chevaliers_, leur Office dans les combats judiciaires, _ib._ 265 + Leur présence & leurs fonctions dans les assises, _ibid_, 585 + _Voyez_ COMBAT. + +CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. 480 + +CLERGÉ. _Voyez_ ECCLÉSIASTIQUES. + Le _Clergé_ ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant + le huitieme siecle, 1 vol. 112 + Le _Clergé_ a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, + 1 vol. 201 + Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le + sixieme siecle, _ibid_, 210 + Refuse de faire voeu de chasteté, _ibid._ 223 + +CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile + de Paris, attentatoires à son autorité, par l'Edit + confirmatif de ce Concile, 1 vol. 152 + +CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices + amovibles, 1 vol. 5 + Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets + pacifiques, _ibid_, 150 + Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux + Eglises, _ib._ + A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les + conditions auxquelles il avoit donné aux Eglises, _ib._ + +COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. 221 + Quels crimes donnoient lieu au Combat, _ib._ 264 & 502 + Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, _ib._ + Excuses admises pour s'exempter du _Combat_, _ib._ + Formalités qui s'observoient dans les _Combats_, _ibid_, 265 + Par qui la Loi du _Combat_ fut faite, ib._ aux Notes. + Evénemens qui interrompoient & empêchoient le _Combat_, + 1 vol. 266 + Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, + _ibid_, 503 + _Voyez_ PROCÉDURES _&_ DUELS. + Comment gageoit-on le _Combat_, 1 vol. 586 + Loix du _Combat_ suivant Britton, le vieux Coutumier + Normand, & les Ordonnances de la troisieme Race de nos + Rois, 2 vol. 141 + Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste + de l'ordre observé pour les _Combats_ judiciaires lors + de leur établissement, 2 vol. 147 + +COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. 152 + Forme de leurs sermens, _ibid_, 154 + +COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle + peine étoit-il sujet, 1 vol. 139 + +COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands + le faisoient anciennement en Angleterre, 1 vol. 427 + Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers + Ducs de Normandie, _ib._ + Fraudes commises dans le _Commerce_, espece de leur + punition, _ibid_, 426 + +COMMISSAIRES, _Missi Regii_, pourquoi & quand nos Rois + ont-ils cessé de les envoyer dans les Cours des Seigneurs, + 1 vol. 25 + Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois + & chez les anciens Normands, _ib._ 582 + Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, + 1 vol. 237, & 241 + Régloient les affaires provisoires, _ib._ + Clerc des _Commissaires_, leurs fonctions, _ib._ + _Voyez_ SENÉCHAL. + +COMMUNAUTÉS des Marchands. _Voyez_ MARCHANDS. + _Communautés_ Religieuses, comment devenoient-elles + capables de posséder des biens, 1 vol. 205 + _Communauté de Pâturages_, comment s'acquéroit + & s'exerçoit ce droit, 1 vol. 545 + +COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques + à remplir leurs devoirs, quand ces devoirs sont déterminés, + 1 vol. 205 + +COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. 193 + Quand se sont-elles payées en argent, _ib._ 272 + Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, _ib._ + +COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme + siecle, 1 vol. 170 + Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere + Race, _ibid_, 192 + Défenses aux _Comtes_ de vexer les hommes libres, _ibid_, 194 + Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses + significations, 2 vol. 121 + Fonctions des _Comtes_, 1 vol. 6 + Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. 8 + Leurs vexations sur les hommes libres, _ib._ 10 + Distribuoient les emplois militaires sous la premiere + Race, _ibid_, 134 + Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des + Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. 139 + Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers + militaires, 1 vol. 129 + Quel étoit le taux de leur relief, _ibid_, 170 + +CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du + Droit de Régale, 1 vol. 151 + Tous les anciens _Conciles_ font mention de la Régale, + _ibid_, 154 + D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les _Conciles_ + sans y voir la reconnoissance de ce droit, _ibid_, 155 + +CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises + par les Laïcs, 1 vol. 202 + Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits + aux Eglises sans écrit, _ib._ + +CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les + facultés du Condamné, 1 vol. 385 + +CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. 587 + Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. 588 + Différence entre les délaissemens & les _confirmations_, + 1 vol. 589 + On répétoit dans les Actes de _confirmation_ les clauses + des Actes qui y étoient ratifiés, _ibid_, 595 + +CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de + deshérence, 1 vol. 416 + +CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes + réformées de Normandie, 1 vol. 695 + +CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. 143 + Ce nom désigne aussi un Châtelain, 1 vol. 449 + +CONQUETS, motifs du Droit de _conquêts_ accordé à la femme + sur les Biens Normands, tant en Bourgage que hors Bourgage, + 1 vol. 57 + +CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. 683 + +CONTEUR, 1 vol. 85 + _Voyez_ ATTOURNÉ. + +COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, + 1 vol. 22 & suiv. + _Cour du Roi._ _Voyez_ ROI. + _Cours Seigneuriales_, 1 vol. 95 + +COURONNE. _Voyez_ MAJORITÉ, ELECTION, _&c._ + +COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit, + 1 vol. 52 + +COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. 275 + +COUTUME _générale_, n'avoit aucune influence sur les + _Coutumes_ locales, 1 vol. 759 + _Coutume réformée_ de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, + le Bourgage & le Franc-Aleu, 1 vol. 239 + Raports entre les _Coutumes_ Angloises & Normandes & + les anciennes Loix Françoises sur l'admission des Serfs + aux Ordres, 1 vol. 282 + Mêmes rapports sur le Douaire, _ibid_, 703 + _Coutumes bizarres_ au sujet des mariages des filles des + hommes de fief, _ibid_, 159 + Causes de la diversité des _Coutumes_ à l'égard de la + majorité, _ibid_, 163 + Motifs des articles 411 & 429 de la _Coutume réformée_ de + Normandie, 1 vol. 246 + D'où étoit venue la _coutume_ qu'une femme, en épousant + son Ravisseur, lui sauvoit la vie, 2 vol. aux Notes, 158 + +COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte & + corrigée par Rouillé, 1 vol. 12 + + Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous + Innocent III, fait durer le Parage jusqu'au septieme + degré, 1 vol. pag. 212 + Comment il faut entendre ce qui est dit du _Mort-gage_ + en ce Recueil, 1 vol. 401 + +CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. 270 + +CURÉS. _Voyez_ PARSON. + Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. 675 + +D + +DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine + à _Regnatrude_, 1 vol. 466 + +DÉFAUTS, combien falloit-il de _Défauts_ de la part d'un + Défendeur pour qu'un Demandeur gagnât sa cause, 1 vol. 373 + _Défaut en Jugement_, le _Défaut_ emportoit la perte du + Droit en litige, 1 vol. 505 + +DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. 440 + +DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, + Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. 236 + _Voyez_ AVOCATS. + +DÉFORCEMENT. _Voyez_ ENTRÉE. + +DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. 654 + +DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, + 1 vol. 41 + +DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. 578 + +DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. 513 + Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés + actuellement par celui qui le fait, 1 vol. 514 + Pour faire valablement un délaissement, il faut être + Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. 515 + Exception à la regle précédente, _ibid_, 516 + En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, + 1 vol. 588 & suiv. + Effet du délaissement, _ibid_, 559, 563 & 647 + +DÉNIER. _Voyez_ DESSAISINE. + +DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand + a-t-il lieu, 1 volume, 165 & suiv. + +DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente + signification de ces deux expressions, 1 vol. 261 + +DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. 501 + +DÉSAVEU, suites du _désaveu_ du Vassal, 2 vol. 26 + +DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. 415 + Différence entre ce droit & celui de confiscation, _ibid_, 416 + +DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. 243 + +DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. 35 + Trois sortes de _Dessaisines_ à l'égard des rentes, _ibid_, 312 + Combien d'especes de _Dessaisines_ à l'égard des + immeubles, _ibid_, 377 & 535 + Moyens pour remédier à la Dessaisine, _ib._ 378 + +DÉTINUE. _Voyez_ BREF DE DÉTENUE. + +DETTES, poursuite des _Dettes_ en Justice, comment se + faisoit, 1 vol. 290 & 295 + Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle + admise, _ibid_, 354 + Quelles exceptions étoient admises contre l'action + intentée pour _dette_, _ib._ + Comment dessaisissoit-on pour _dettes_, _ib._ 377 + Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, + _ibid_, 501 + En combien de manieres contractoit-on une _dette_, _ib._ + +DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. 532 + _Voyez_ SEIGNEUR. + +DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. 455 + +DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. 642 + +DIVORCE, Coutumes Angloises sur le _Divorce_, 1 vol. 451 + Après le _Divorce_ restoit-il des Droits au Mari sur les + biens de sa Femme, 1 vol. 594 + +DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. 360 + Quel inaliénable, 1 vol. 668, & aux Notes, _ibid_, 708 + Précautions prises pour la conservation du _Domaine_ par + les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. 27 + Il y avoit des portions du _Domaine_ qui étoient + inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, _ibid_, 29 + Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à + Montpellier entre les Souverains, pour déclarer leur + _Domaine_ inaliénable, 2 vol. 30 + +DOMMAGES, triples _dommages_; quand les obtenoit-on, 1 vol. 494 + +DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. 200 + Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. 198 + Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, 198 + En quel sens le mot de _Gavel_ y est-il employé, _ibid_, 288 + +DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, + & pourquoi, 1 vol. 524 + Qu'est-ce qu'un _Donateur_ & un Donataire, 1 vol. 75 + +DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. 202 + +DOUAIRE. _Voyez_ BRITTON _&_ COUTUMES de Normandie. + En quoi consiste, 1 vol. 54 + Différentes dénominations de ce droit, _ib._ 55 + Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, _ib._ + Quel étoit le motif de son établissement, _ib._ + Etoit-il le prix de la Virginité, _ib._ + Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, _ib._ + Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du + _Douaire_, 1 vol. 56 + Le Conquêt Normand est le _Douaire_ du Bourgage Anglois, + _ibid_, 57 + _Douaire_ selon la commune Loi. _ib._ + _Douaire ad ostium Ecclesiæ_, & Douaire _ex assensu + Patris_. Leur définition, 1 vol. 58 + Quel _Douaire_ un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. 61 + De quel temps est dû le _Douaire_, _ibid_, 62 + Quel _Douaire_ avoit la Femme d'un _Jointenant_ ou d'un + Tenant en commun, 1 vol. 64 + Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, _ib._ + _Douaire_ de la plus Belle, 1 vol. 65 + Combien de sortes de Douaires, _ibid_, 70 + Les _Douaires_, quand ont cessé d'être sujets au droit + de viduité, 1 vol. 71 + Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. 73 + +DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. 675 + +DROIT, _mere-droit_, ce que l'on entendoit par ces mots, + 1 vol. 544 + +DROITS du _Souverain_, de leur exécution dépend la sûreté + des propriétés particulieres, 1 vol. 188 + +DUC. _Voyez_ COMTE. + +DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot _Factum_, 1 vol. 428 + Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume + qui donne l'_an & jour_ pour termes de certaines prescriptions + où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. 489 + Auroit dû indiquer sur le mot _Déforce_ les anciennes Coutumes + Françoises, _ib._ 654 + On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu + à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix, + 2 vol. 16 + +DUEL; qui pouvoit appeller en _Duel_, 1 vol. 566 + Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le _Duel_, _ib._ + Rapports entre les formalités du _Duel_ prescrites par les + Loix Anglo-Normandes, & celles indiquées par les Capitulaires, _ib._ + Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. 2 + _Voyez_ COMBAT. + +DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. 577 + +E + +ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, + 1 vol. 116 & 135 + Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, _ibid_, 116 + Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, _ibid_, 135 + Il leur est fait défense de porter les armes, _ibid_, 136 + Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, _ib._ + Leurs Gens de guerre conduits par les _Fideles_ du Roi, _ib._ + Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire + personnel des _Ecclesiastiques_, 1 vol. 136 + Priviléges des _Ecclésiastiques_, en quoi ils consistoient + relativement au Service militaire sous Guillaume le + Conquérant, _ib._ 136 + Exemples d'_Ecclésiastiques_ qui ont servi dans les Armées, _ib._ + _Ecclésiastiques_ créent des Chevaliers, 1 vol. 137 + Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, + 1 vol. 395 + Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, _ibid_, 424 + Impartialité avec laquelle il faut juger de + leurs priviléges & de leurs obligations, 1 vol. 201 + Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, _ibid_, 203 + Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en + deux cas, _ib._ + Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices + auxquels ils s'étoient obligés, y étoient contraints; & + comment, 1 vol. 207 + Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser + qu'ils sont sujets à la Jurisdiction Séculiere en certaines + circonstances, 1 vol. 210 + Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône + à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent point en pure aumône, + 1 vol. 212 & 213 + Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, _ib._ 308 + Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, _ib._ 394 + Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction + du Vicomte, _ib._ 572 + +ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. 81 + Quand doit-on dresser des Actes d'un _Echange_, _ibid_, 82 + Pourquoi les _Echanges_ n'étoient-ils pas sujets au droit + de réversion en faveur des Seigneurs, 1 vol. 82 + De quelle nature doivent être les fonds échangés, + _ibid_, 82 & 83 + Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'_échange_ + que les fonds échangés soient égaux en valeur numéraire, _ib._ + L'égalité de l'_échange_ se regle sur la dignité des deux + fonds, _ibid_, 84 + +ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. 235 + +ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous + Guillaume le Conquérant, 1 vol. 137 + On y faisoit les Loix, _ib._ + _Voyez_ PARLEMENT. + +ECOLES. _Voyez_ LOIX. + +ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, + 1 vol. 36 + C'est dans les Loix d'_Ecosse_ qu'on découvre l'origine du + Retrait lignager, _ibid_, 256 + +ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. 529 + +ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, + 1 vol. 130 + Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'_Ecuyer_ + & celles du Chevalier, _ib._ 131 + +EDOUARD (le Confesseur.) + Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec + le Relief, 1 vol. 160 + Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par + Guillaume le Conquérant, 2 vol. 76 + +EGLISE. + Biens des _Eglises_ inaliénables, 1 vol. 115 + Considérés comme faisant partie du Domaine, _ibid_, 512 + Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des _Eglises_, _ib._ + Hommes attachés aux _Eglises_, avoient-ils quelques + priviléges, _ib._ + Les _Eglises_ payoient les impôts, aux Notes, _ib._ + Exemple, d'une _Eglise_ exempte de toute Domination + temporelle, 1 vol. 117 + L'_Eglise_ est dans l'Etat, _ibid_, 150 + L'_Eglise_ n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, + 1 vol. 282 + Les _Eglises_ n'entrent point dans le commerce, 1 vol. 596 + Elles avoient des défenseurs. _V._ AVOUÉS. + +EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. 581 + +ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. 161 + +EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. 334 + +ENCLOSURE. _Voyez_ DESSAISINE. + +ENDENTURES (Formules des) 1 vol. 437 & 438 + Combien d'especes d'_Endentures_, _ib._ 439 + _Voyez_ FAIT. + +ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant + le mariage n'étoient pas réputés légitimes, 1 vol. 468 + Les _Enfans_ mineurs ne peuvent ester en Jugement, _ib._ 472 + _Enfans_ des Evêques leur succédoient, 1 vol. 368 + +ENTRÉE, combien de cas où le droit d'_Entrée_ peut être + exercé, 1 vol. 455 & 539 + Procédure relative à chacun de ces cas, _ib._ 456 + Combien de sortes de Brefs d'_Entrée_, _ib._ 457 + Quand avoit-on titre légitime d'_entrée_, _ib._ 537 + +ÉPAVES. _Voyez_ VARECK. + +ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi +les Normands avant Guillaume le Conquérant, 1 vol. 267 + _Voyez_ ORDALIE. + +ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, + 1 vol. aux Notes, 410 + +ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c. + _Voyez_ le nom de ces Auteurs. + +ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. 415 + +ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. 6 + +ESCUAGE; quand l'_Escuage_ étoit-il dû, quel étoit le taux + auquel on le payoit, 1 vol. 133 & 138 + Caracteres distinctifs de l'_Escuage_ & du _Socage_, + 1 vol. 181 + +ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, 9 + +ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas + adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. 35 + +ÉTAGE. _Voyez_ CASTLE GARDE. + +ÉTATS _sous condition_; qu'entend-on par ces expressions, + 1 vol. 393 + En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, _ib._ 394 + +ETIMOLOGIES DES MOTS CI-DESSOUS. + _Abeiance_, 1 vol. 676 + _Adwouson_, _ib._ 30 + _Ale_, _ib._ aux Notes, 297 + _Antrustion_, _ib._ aux Notes, 109 + _Bedeau_, _ib._ 450 + _Ber_, _ib._ 129 + _Demesne_, _ib._ 403 + _Desrene_, _ib._ 306 + _Disparagement_, _ib._ 165 + _Endent_ (fait) _ib._ 78 + _Enitia pars_, _ib._ 321 + _Escheat_, _ib._ 17 + _Estope_, _ib._ 692 + _Estray_, 2 vol. 17 + _Exfusticare_, _ib._ 101 + _Felonie_, _ib._ 73 + _Feodum talliatum_, _ib._ 33 & 40 + _Forfaire_, _ib._ 93 + _Formedon_, _ib._ 366 + _Forstaller_, _ib._ 314 + _Gage Plege_, _ib._ 528 + _Garciones_, _ib._ 395 + _Graunts_, 2 vol. 432 + _Grievous-fine_, 1 vol. 271 + _Hotchpot_, _ib._ 341 + _Leude_, _ib._ aux Notes, 109 + _Lige_, _ib._ 119 + _Loyal-tendre_, _ib._ 403 + _Mainpast_, _ib._ 566 + _Marshall_, _ib._ 143 + _Meignie_, _ib._ aux Notes, 193 + _Mise en vre_, _ib._ 166 + _Mortuum vadium_, _ib._ 399 + _Muster_, 1 vol. aux Notes, 13 + _Nief_, _ib._ 263 + _Oes_, 2 vol. 17 + _Ordinarie_, _ib._ 596 + _Ost_, 1. vol. aux Notes, 13 + _Paramount_, _ib._ 42 + _Parson_, _ib._ 674 + _Pecia_, 2 vol. 34 + _Rate_, 1 vol. 298 + _Reeve_, _ib._ 102 + _Remainder_, _ib._ 683 + _Replevin_, _ib._ 521 + _Rette_, _ib._ aux Notes, 184 + _Scutagium_, 1 vol. 127 + _Serjeantie_, _ib._ 227 + _Socagium_, _ib._ 179 + _Trespasse_, _ib._ 90 + _Verdict_, _ib._ 435 + _Voide_, _ib._ 429 + _Voucher_, _ib._ 73 + _Utlage_, _ib._ 274 + _Waif_, _ib._ 263 + _Wast_, 1 vol. 50 & 86 + _Wefs_, 2 vol. 17 + _Wrekes_, 2 vol. 17 + +ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. 275 + +EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, + 1 vol. 368 + Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture + du temporel de leur Eglise, 1 vol. 109 + Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, _ib._ 111 + En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux + Commissaires du Roi, _ib._ + Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, + 1 vol. 123 + Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs + Eglises comme indépendans du Souverain, _ib._ 151 + A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, + 1 vol. 151 + Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur + autorité sur les fideles ni sur les biens de leurs + Eglises, _ib._ 153 + Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant + les Capitulaires & les Canons, 1 vol. 209 + A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions + extérieures & corporelles, _ib._ + _Evêques_ préposoient les Curés aux Paroisses; mais + les Patrons les présentoient, _ib._ 310 + Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions + des Intestats, _ib._ 362 + Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit + leurs acquisitions, _ib._ 368 + _Evêque_ qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, + parce que ce Prêtre refuse de lui livrer les titres de ses + biens, 2 vol. 10 + Les _Evêques_ n'ont jamais eu droit de Justice proprement + dite sur leurs vassaux sous les deux premieres Races, + 2 vol. 170, 171 & suiv. + Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur + étoient dûs, _ib._ 173 + _Evêques_ vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent + des Cures, les donnent en dot à leurs soeurs, 1 vol. 155 + +EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. 354 & 501 + Doivent être proposées avant toute instruction, _ib._ 437 + Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, + 2 vol. 70 & 72 + +EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du + droit de se défendre en Jugement, 1 vol. 278 + Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, _ib._ + Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre + intérêt, pour causes légeres, _ib._ 280 + +EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. 498 + Maniere de les proposer, _ib._ + Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, _ib._ + Ceux qui proposoient les _Excuses_, comment appellés, 2 vol. 5 + +EXOINES. _Voyez_ EXCUSES. + +F + +FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. 428 + Combien distinguoit-on de _Faits_, _ib._ + Observation sur le sens que Ducange a donné à cette + expression, _ib._ + _Fait_ (endent) comment étoit dressé, 1 vol. 394 & 395 + _Voyez_ NOTAIRES _&_ ENDENTURE. + +FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que + par _Féauté_, 1 vol. 191 + Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, _ib._ 225 + Comment rendoit-on ce devoir, _ib._ 123 + A qui se prêtoit le serment de _Féauté_ avant l'hérédité + des Bénéfices, _ib._ + Etoit-elle de l'essence du Fief, _ib._ 124 + Caracteres spécifiques de la _Féauté_ & de l'hommage, _ib._ 125 + Usufruitier doit la _Féauté_, _ib._ + +FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, + 1 vol. 565 + Combien de sortes de _Félonies_, _ib._ 565 & 766 + +FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par + abus, 1 vol. 26 + Les _Femmes_ des premiers Bretons avoient le commandement + des Troupes, _ib._ + Bravoure & prudence de celles des Germains, _ib._ + Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. 37 + Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni + après l'an 877, quoiqu'elles ayent succédé aux Bénéfices, + après cette époque, à défaut de mâles, _ib._ + Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. 67 + Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables + de félonie, 1 vol. 73 + Forme de leur hommage, _ib._ 118 + Fiefs créés spécialement pour les _Femmes_, _ib._ 119 + Punition des _Femmes_ qui _méhaignent_ un homme, _ib._ 568 + Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, _ib._ 703 + Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne + se réconcilient point avec eux avant leur décès, _ib._ 704 + Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, + 1 vol. 331 + _Femme_ qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de + son mari, _ib._ 333 + Le _Climat_ a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui + permettoit au mari de châtier sa _Femme_, _ib._ 333 + Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées + constant le mariage, _ib._ 501 + Leur état dépendoit-il de leurs époux, _ib._ 695 + Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les + épousant, 2 vol. 158 + Quand elles étoient nées en villenage comment les + appelloit-on, 1 vol. 263 + Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand + elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. 267 + Pouvoient-elles être arbitres, _ib._ 321 + Elles juroient en Jugement pour les _femmes_, 1 vol. 308 + Moeurs douces des _Femmes_ Françoises, _ib._ 333 + Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs + maris, quelles précautions prenoit-on pour constater + la paternité du défunt, _ib._ 468 + +FERME. _Voyez_ BREF _&_ FIEF. + +FIEF. Définition du _Fief simple_, 1 vol. 1 + Forme du Contrat par lequel on acquéroit un _Fief_ simple + ou héréditaire, _ib._ 2 + A quel temps se rapportent les différences que Littleton + met entre les _Fiefs_, _ib._ + Formalités pour les aliéner, _ib._ + Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les _Fiefs_, 3 + César & Tacite ont-ils parlé de _Fiefs_ & de Bénéfices, _ib._ + Peut-on assimiler les _Fiefs_ aux _armes_, aux _chevaux_, + aux _repas_ dont les chefs Germains récompensoient la + jeunesse qui s'attachoit à eux, _ib._ 4 + Quand le nom de _Fief_ a-t-il commencé d'être en usage, _ib._ 11 + Distinction entre les _Fiefs_ simples & les _Fiefs_ + conditionnels ou abregés, _ib._ 26 & 47 + Pourquoi la perpétuité des _Fiefs_ s'est-elle plutôt + établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. 27 + Prérogatives du _Fief_ simple, _ib._ 31 + Définition du _Fief_ tail, conditionnel ou abregé, _ib._ 32 + Origine de cette espece de _Fiefs_, _ib._ + La nature de ces _Fiefs_ n'a pas été bien connue de Basnage, + 1 vol. 34 + Les _Fiefs_ ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers + & amovibles, _ib._ 35 + _Fiefs en tail général_, leur définition, _ib._ 36 + _Fiefs en tail spécial_, ce que c'étoit, _ib._ 37 + D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les _Fiefs_, + 1 vol. 47 + _Fiefs en tail_ après tout espoir perdu d'avoir lignée, + 1 vol. 48 + De quelle portion des _Fiefs_ formés d'un aleu le vassal + pouvoit-il disposer sans permission du Seigneur, 1 vol. 76 + Quand a-t-on commencé de donner en _Fief_ des Rentes, des + Pensions, _ib._ 77 + _Fiefs de reprise_, raison de leur établissement, 1 vol. 93 + Ceux dont l'investiture se faisoit par la _verge_ ou _bâton_ + n'étoient point des _Fiefs_ proprement dits, 1 vol. 106 + _Fiefs de pur honneur_ inconnus en Angleterre avant la + grande Charte, 1 vol. 131 + Il n'y avoit point de _Fiefs_ en Angleterre avant Guillaume + le Conquérant, _ib._ 160 + Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour + posséder les _Fiefs_, _ib._ 162 + Les _Fiefs_ se distinguent entr'eux par leurs redevances, + _ib._ 177 + Ce qui regarde le _Fief_ n'en dépend pas toujours, _ib._ 262 + Le mot de _Fief_ isolé s'entend toujours d'un _Fief_ simple + ou héréditaire, _ib._ 366 + En quoi le _Fief à tail_ différe-t-il de l'état sous + condition, _ib._ 394 + _Fief à tail_ ne pouvoit être confisqué, _ib._ 430 + +FIEFFE; la distinction entre les Contrats de _Fieffe_ + où il y a soulte de deniers, & ceux qui sont chargés de + rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. 413 + +FIEFFERME, sa définition, 1 vol. 389 & 390 + +FIEFFEUR _&_ FIEFFATAIRE, 1 vol. 75 + +FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de + leurs autres freres, 1 vol. 23 + Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands + Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 + Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder + aux Bénéfices, _ib._ 25 + Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. 56 + La _Fille_ mineure qui se prostituoit perdoit-elle son + Fief, _ib._ 416 + Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere + lui a fait en la mariant, 1 vol. 342 + + FINE. _Voyez_ TRANSACTION. + +FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. 31 & suiv. + +FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. 426 + +FORÊTS, antiquité des _Forêts_ royales, 1 vol. 447 + Les particuliers avoient-ils des _Forêts_ sous la premiere Race, + _ib._ + Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, _ib._ + Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti + de sa terre dans les _Forêts_ du Roi, 1 vol. 49 + +FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. 560 + +FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. 644 + +FORMULE de Délaissemens, 1 vol. 513 + _Formule_ des Endentures, _ib._ 437 & 438 + +FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. 587 + +FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. 314 + +FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race, + 1 vol. 26 + +FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette + tenure envers le Suzerain, 1 vol. 606 + _Voyez_ AUMOSNE _&_ TENURE. + +FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils + tenus envers le Donateur & les Successeurs jusqu'au quatrieme + degré, 1 vol. 211 + Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, _ib._ + Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. 212 + Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. 38 + Origine de ce droit, _ib._ + Ses prérogatives, _ib._ + Quand finissoit le franc-mariage, _ib._ + +FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, + premier Duc de Normandie, 1 vol. 117 + +FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, + 1 vol. 352 + Exemple de _francs_-tenemens, _ibid_, 515 + +FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. 318 + Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de + leurs Freres. + _Voyez_ FILLES. + +FUMIER. _Voyez_ LABOURAGE. + +G + +GAGE, _mort-gage_ & _vif-gage_, leur définition, 1 vol. 400 + _Voyez_ COMBAT _&_ LOI. + +GAIVES, _choses gaives_. _Voyez_ VARECK. + +GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. 340 + +GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. 718 + Quelle étoit admise par les Capitulaires, _ib._ 720 + Différence entre la _garantie_ directe & la collatérale, + _ibid_, 731 + +GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. 68 + Combien de sortes de _Gardes_, 67 + En quoi la _Garde_ Noble & la Baillie de nos Rois mineurs + différent-elles, _ibid_, 69 + Quand la _Garde_ avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui + possédoient des Fiefs, _ib._ 69 + Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs + possesseurs d'Aleux, _ib._ + Quand la _Garde_ des Fiefs a-t-elle commencé, _ib._ + Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. 132 + Effets de la _Garde_ Noble, _ibid_, 145 + A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour + les mâles ou pour les femelles, _ibid_, 146 + Quel a été le modele de la _Garde_-Noble, _ib._ 149 + La _Garde_ des Eglises a précédé la _Garde_ Noble, _ib._ + Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la _Garde_ + des Eglises, 1 vol. 151 + Comparaison entre la _Garde_ des Fiefs & celle des + Eglises, _ibid_, 158 + Les Filles tomboient en _Garde_ au temps de Charlemagne, + _ibid_, 159 + Raisons de cet usage, _ib._ + La _Garde_ Noble privoit-elle un Pere de la _Garde_ de + la personne de son fils mineur, héritier de son ayeul, + _ibid_, 171 + On distinguoit la _Garde_ en _Garde en droit_, & _Garde + en fait_, _ibid_, 173 + Quelle différence y avoit-il entre la _Garde_ Noble & la + _Garde Roturiere_, 1 vol. 188 + La _Garde_ Noble étoit incessible, _ibid_, 387 + _Voyez_ TUTELE. + +GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. 466 + Comment procédoit-il contre les Délinquants, _ibid_, 449 + _Voyez_ CHASSE. + +GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient + aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. 108 + Effets divers de ce serment, _ib._ aux Notes, _ib._ + +GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, + 1 vol. aux Notes, 570 + Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. 1 & 2 + Peut être comparé au style de Gauret, _ib._ 3 + A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de + Glanville, en Angleterre, _ibid_, 4 + A fait rassembler les formules des procédures usitées + depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. 4 + Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du _témoignage_, + ni de l'_autorité_ de Justinien, _ib._ + Usage qu'on peut faire de sa Compilation, _ib._ + Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, _ib._ + +GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. 596 + +GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. 704 + +GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans + ses plaisirs, 1 vol. 447 + Il se repent de cette rigueur, _ib._ + Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes, _ibid_, 361 + Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un + monument précieux sur la distinction des deux Puissances, + 1 vol. 210 + +GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa + belle-mere, 1 vol. 467 + +GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, + 1 vol. 192 + +GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. 432 + +GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, + 1 vol. 195 + Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal + exercée sous ses Prédécesseurs, _ibid_, 209 + Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses + Pairs, _ibid_, 236 + Son Gouvernement fut-il despotique, _ib._ 242 + Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une + capacité reconnue, _ib._ 243 + Force de sa Marine, 1 vol. 425 + On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: + ce qu'il en faut croire, _ib._ 448 + Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou + le latin, 1 vol. aux Notes, 514 + Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro + sans lui donner ce nom, 2 vol. 126 + Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. 158 + Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce + Conquérant, 2 vol. 176 + Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. 117 + Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, + 2 vol. 185 + Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. 144 + Il institue en Angleterre la féodalité, _ib._ 160 & 2 vol. 191 + Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, _ib._ + Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au + commencement de son regne, 2 vol. 76 + Il donne les Comtés à titre héréditaire, _ib._ 186 + Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, _ibid_, 187 + Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, _ibid_, 190 + Loix écrites en Normand par son ordre, _ib._ + Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France + pour conférer la Chevalerie, 2 vol. 191 + Forme des Chartes sous son regne, _ibid_, 193 + Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, _ib._ + Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, + 2 vol. 194 + Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms & + des armoiries, 2 vol. 194 + En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands + de ses Etats à l'abri des excommunications, _ibid_, 195 + Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? _ib._ + +H + +HARO, son origine, 2 vol. 124 + L'établissement du _Haro_ valut à Raoul, qui n'étoit pas + l'Inventeur de cette formalité, le titre de Législateur, + 2 vol. 126 + D'où Raoul prit-il l'idée du _Haro_, 2 vol. 119 + Le _Hue_ & _Cri_ des Anglois est le _Haro_ Normand, 2 vol. 127 + Comparaison de ces deux usages, _ibid_, 128 + +HAUTES-JUSTICES. _Voyez_ EVÊQUES, SEIGNEURS _&_ JUSTICE. + +HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, + 1 vol. 161 + Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, + 1 vol. 243 + +HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de + la Régale, 1 vol. 157 + +HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires, + 2 vol. 151 & 156 + +HERGEATE, _Heriet_, _Heriot_, ce que c'est, 1 vol. 160 + Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, + 2 vol. 120 & 121 + +HÉRITAGE, _Enhéritance_, usage de ces termes dans les Actes + de vente, 1 vol. 28 + Pourquoi la preuve par témoins des _Héritages_ n'est-elle + pas admise, 1 vol. 716 + +HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement + de la Chevalerie d'Armes sous la seconde Race, + 1 vol. aux Notes, 130 + Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de + l'Office de Maréchal, _ib._ 143 + A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, + _ibid_, aux Notes, 157 + +HIDE, mesure de terre, 2 vol. 5 + +HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. 156 + A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, _ib._ + +HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit + aucun rang distingué dans les armées dans le onzieme siecle, + 1 vol. 144 + +HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. 101 + Sa définition, _ibid_, 107 + Forme de l'_Hommage_, _ibid_, 108 + Distinction de l'_Hommage_ d'avec la Féaulté & l'Investiture, + _ibid_, 108 + Antiquité de l'_Hommage_ & son effet, _ib._ 109 + _Hommages_ des Ecclésiastiques, étoient rares sous la + premiere Race, pourquoi, _ib._ 112 + Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, _ibid_, 114 + Quel _Hommage_ doivent les Abbés, _ibid_, 114 & 115 + Motifs de la différence que Littleton met entre la + formule d'_Hommage_ des Laïcs & la formule de celui des + Ecclésiastiques, _ibid_, 1 vol. 117 + _Hommage_ des Femmes, en quelle forme, _ib._ 118 + _Hommage-lige_, antérieur au douzieme siecle, _ibid_, + aux Notes, 119 + _Hommage_ du Mari & de la Femme, _ib._ 120 + Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, _ib._ + L'_Hommage_ n'est dû que pour les tenures héréditaires, + 1 vol. 122 _&_ 125 + Caracteres distinctifs de l'_Hommage_ & de la Féaulté, _ibid_, 125 + L'_Hommage_ constitue le Fief sans en déterminer l'espece, + _ibid_, 177 + Force du lien que l'_Hommage_ forme entre le Seigneur + & le Vassal, _ibid_, 519 + _Voyez_ DÉSAVEU. + L'_Hommage_ n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. 224 + _Hommage_ d'_Ancêtres_. _Voyez_ TENURE. + Quels Fiefs peut-on tenir par cet _Hommage_, 1 vol. 226 + +HOMMES _libres_, leurs droits, 1 vol. 6 + Soumis à la Jurisdiction des Comtes, _ib._ 10 + Peine de l'_Homme_ libre qui ne se présente pas au Ban, _ib._ + On accordoit le titre de Bénéficiers aux _Hommes_ libres + qui jouissoient d'un nombre de terres suffisantes pour + composer un Fief de Chevalier, _ibid_, 176 + Priviléges de l'_Homme_ libre en Angleterre, avant la + Conquête, 1 vol. 118 + L'_Homme_ libre s'appelloit _Barbare_, n'étoit pas noble, + mais étoit capable de le devenir, 1 vol. 193 + _Hommes loyaux_, ou _légaux_. _Voyez_ JUREURS. + +HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. 5 + Quand il y en a eu d'héréditaires, _ib._ 2 +HOTCHPOT. _Voyez_ ETIMOLOGIE. + +HUE & _Cri_. _Voyez_ HARO. + +HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. 143 + Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, + _ibid_, 144 + +HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. 119 + _Seigneurages_, ou Chefs des _Hundreds_, quel pouvoir + avoient-ils sur ceux qui faisoient partie de leur Famille, + 2 vol. 122 & 123 + L'_Hundred_ étoit exempt de toute imposition + au moyen de certaines Redevances qu'ils payoient après + le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. 122 & 123 + On ne pouvoit passer d'un _Hundred_ en un autre sans + Certificat de bonnes moeurs, _ibid_, 123 + +I + +JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. 47 + +JAUGE. _Voyez_ MESURES. + +IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. 354 + +IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. 425 + N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme + libre, _ib._ + +IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins + anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. 361 + +INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. 385 + +INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. 215 + Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a + jusqu'ici pensé, 2 vol. 26 + +INDENTURE. _Voyez_ ENDENTURE _&_ FAIT. + +INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. 195 + +INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. 499 + +INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. 193 + +INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. 493 + +INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles + des intestats, étoit né d'une Loi très-équitable, 1 vol. 762 + +INTRUSION. _Voyez_ ENTRÉE. + +INVESTITURE, 1 vol. 108, 109 & 110 + +INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. 326 + +JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. 329 & 351 + Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. 63 + +JUGE, qualités & devoirs d'un bon _Juge_, 2 vol. 61 + Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi, _ibid_, 62 + Serment qu'ils prêtoient, _ib._ + +JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere + spirituelle, 1 vol. 209 + +JUGEMENT, différence entre l'_erreur_, le _faux Jugement_, + & la _défaute de droit_, 1 vol. 570 + Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour + réformer les _Jugemens_, _ib._ 571 + +JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. 425 + +JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. 435 & suiv. + Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter + serment en Justice, _ib._ 529 + _Jureurs_, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel + qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. 308 + Forme de leur serment, _ib._ + Comment s'opposoit-on à leur serment, 585 + Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, + _ibid_, & 2 vol. 71 + Devoirs des _Jureurs_, 2 vol. 65, 66 & suiv. + _Voyez_ RECORD. + +JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. _Voyez_ + EVÊQUES _&_ SEIGNEURS, JUSTICE, ECHIQUIER, COUR, _&c._ + +JUSSIONS. _Voyez_ PRÉCEPTIONS. + +JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit + pour objet que les difficultés qui s'élevoient au sujet des + services qui leur étoient dûs, 1 vol. 104 + _Justice_ des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, + 2 vol. 460 + _Justice_ (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du + Duc durant le regne de Raoul & de ses successeurs, 1 vol. 228 + Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, + 2 vol. 163 + Ce mot _Justice_ signifie quelquefois redevance, condamnation, + amende, 2 vol. 172 + Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une _Justice_ + économique sur leurs hommes sous les deux premieres Races, + _ib. & suiv._ + +K + +KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. 340 + +L + +LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. 47 + Précautions pour la conservation des bestiaux propres au + _Labourage_, _ib._ 48 + Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes + destinées au labour des terres, 2 vol. 50 + Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. 55 + Moyens pour mettre à profit les pailles, _ib._ 56 + Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, _ib._ + _Voyez_ BOEUFS, MOUTONS, FUMIER, _&c._ + +LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. 180 & suiv. + +LANGUEUR, ou _maladie_, étoit une excuse valable pour ne + pas se présenter en Jugement, 1 vol. 135 + _Voyez_ INFIRMITÉ. + Deux sortes de _Langueurs_ ou maladies peuvent valoir + d'_exoine_, 2 vol. 7 + +LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur + tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. 21 + +LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle + formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. 89 + +LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur + étoit exempt de la garde, 1 vol. aux Notes, 132 + +LESSEUR. _Voyez_ CÉDANT. + +LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. 276 + _Lettres_ de Clameur de Loi apparente; leur conformité + avec le Bref _Præcipe quod reddat_, 2 vol. 5 + _Lettre_ d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le + modele. _Voyez_ BREF. + +LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir + de l'emploi dans les troupes, 1 vol. aux Notes, 134 + Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, _ib._ 135 + Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, _ib._ 162 + +LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la + recouvroit, 1 vol. 271 & 283 + _Liberté_; Procédure requise pour constater sa _Liberté_, + 2 vol. 9 + +LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. 276 + +LIGNE; les biens de la _Ligne_ paternelle ne passent point + à la _Ligne_ maternelle, _& vice versa_, 1 vol. 16 + Au défaut de parens de l'une de ces _Lignes_, le Seigneur + succede au Fief, _ib._ + La préférence de la _Ligne_ paternelle sur la maternelle, + quant aux acquêts, d'où tire-t-elle son origine? 1 vol. 17 + Quand à commencé la distinction des _Lignes_ à l'égard des + successions, _ib._ + +LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le + droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. 243 + Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. 256 + En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous + le nom de Glanville, 2 vol. 4 + Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut + les bâtards des successions, _ib._ 467 & 468 + +LIVERIE DE SEISIN. _Voyez_ PRISE DE POSSESSION. + +LIVRE, différence entre la _Livre_ Normande & Angloise au + temps des Croisades, 2 vol. 22 + +LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que + cent _Livrées_ de terre, 1 vol. 236 + +LOTS. _Voyez_ FRERES, SOEURS, PARTAGE, _&c._ + _Lots_ faits par le sort, 1 vol. 322 + Faits verbalement, _ib._ 326 + +LOI _Salique_, en quoi elle differe de la _Loi_ Ripuaire, + en fait de successions, 1 vol. 17 + Contient l'origine de la prescription d'an & jour, _ib._ 489 + Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. 192 + Comment gageoit-on la _Loi_, & quel étoit l'effet de + cette Procédure, _ib._ 586 + Ecoles pour l'étude des _Loix_ sous les deux premieres + Races, _ib._ 601 + _Loix Angloises_, difficulté de les rassembler du temps + de Glanville, 2 vol. 3 + _Loi apparente._ _Voyez_ LETTRES. + +M + +MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de + Charlemagne, où il n'y a point d'imprécations, 1 vol. 361 + +MAIN _de Justice_, quel est le premier de nos Rois qui + l'ait portée, 1 vol. aux Notes, 110 + De quoi est-elle le symbole, _ib._ + +MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois + acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161 + _Majorité_ pour la Couronne, & celle requise pour les + Fiefs ont eu des motifs & des regles differentes, _ib._ 162 + +MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. 334 + +MAIRE _du Palais_; ses fonctions, 1 vol. 68 + +MALADIE. _Voyez_ EXOINE _&_ LANGUEUR. + +MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. 252 + On y faisoit les principales sommations au vassal, _ib._ 317 + Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, _ib._ 318 + +MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans + après la Conquête, _ib._ 586 + +MARCHAND, _Statut Marchand_; ce que c'est, 1 vol. 364 + _Marchand_, quand les associations entre _Marchands_ se + sont introduites en Normandie & en Angleterre, _ib._ 423 + Combien ces associations ont contribué aux progrès du + Commerce, _ib._ 424 + Réglemens pour les _Marchands_, _ib._ + +MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les + deux premieres Races, 1 vol. 424 + +MARCHÉ, violement du droit de _Marché_; comment appellé, 1 vol. 314 + A quelle distance les _Marchés_ devoient-ils être éloignés + entr'eux, 2 vol. 140 + +MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes + par lesquels nos Rois ayent confié à des Laïcs la garde des + Eglises, 1 vol. 153 + Preuves tirées de _Marculphe_ en faveur de la Régale, _ib._ + Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans + les deux Livres de cet Ecrivain, _ib._ + Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules + du premier Livre, _ib._ 361 + Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville, + 2 vol. 15 + +MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. 142 + La Jurisdiction, _ib._ 143 + Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois, _ib._ + Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur + au 11e siecle, 1 vol. 144 + +MARÉCHAL _des Seigneurs_ (fonctions du) 1 vol. 144 + +MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour + leur _Mariage_, 1 vol. 39 + _Mariage_ ou dot des filles de Rois, _ib._ 158 + _Mariages_ clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. 59 + _Mariage_ fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, + donne-t-il droit au vassal mineur de se marier sans le + consentement de son Seigneur, 1 vol. 164 + Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en + se remariant, un nouveau droit de _Mariage_ à son Seigneur, + _ib._ 164 + Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur + dont il a la garde, _ib._ 168 + Le _Mariage_ secret est bien différent des _Mariages_ + clandestins, _ib._ 466 + _Mariage_ (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. 341 + Dans quels degrés pouvoit-on contracter _Mariage_ en Angleterre, + _ib._ 345 + +MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. 246 + Peut-il faire lots pour sa femme, _ib._ + Étoit obligé de châtier sa femme, _ib._ 333 + Un _Mari_ fut exposé à être puni comme homicide, parce + que sa femme, à qui il avoit donné un soufflet, se laissa + mourir de faim, _ib._ + Le _Mari_ pouvoit-il exercer quelques droits sur les + biens de sa femme après le divorce, 1 vol. 594 + Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, _ib._ 695 + +MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. 332 + +MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. 568 + Poursuite du _Mehaing_, _ib._ + +MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une + seule _Mesure_ par-tout le Royaume, 2 vol. 20 + Variété des _Mesures_ dans le 9e siecle, _ib._ + Police pour les _Mesures_ chez les Anglo-Normands, _ib._ + _Mesures_ particulieres des Seigneurs exemptes de la + vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. 21 + Continence du _Boisseau_ Anglois dans le 13e siecle, _ib._ 22 + Variations des _Mesures_ durant les Croisades, _ib._ + +MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. page 5 + +MINEUR, peut-il ester en Jugement, _ib._ 472 + Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, _ib._ 544 + +MISE, joindre _sa mise_; explication de ces expressions, 1 vol. 544 + +MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. 6 + +MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur + Fondation, 1 vol. 205 + Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, _ib._ 206 + Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la + décision de leurs Procès, _ib._ 267 + Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, _ib._ + Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. 277 + Morts civilement, _ib._ + Ne prêtoient jamais serment, _ib._ 308 + Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, _ib._ 389 + Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des + rigueurs au sujet de la chasse auxquelles ce Prince ne + s'est jamais porté, 1 vol. 448 + Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, _ib._ 447 + +MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. 3 + Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires + du Roi, 1 vol. aux Notes, 6 + Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely + entre Gontran & Childebert, _ib._ 7 + Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du + L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8 + Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté + de Toulouse, _ib._ 27 + A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de + puberté étoit particuliere aux Anglois, 1 vol. 56 + Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles & + les Baillies, _ib._ 68 + Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait + M. de Montesquieu, le Livre des Fiefs est inintelligible, + _ib._ 77 + A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par + le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. 101 + Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu + dans la discussion des Fiefs, 1 vol. 113 + M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois + auroient dérogé à leur magnanimité en marchant à la tête + des troupes du Clergé, _ib._ 136 + Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de + Clodomir, Roi d'Orléans, à leur incapacité de se présenter + aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, _ib._ 162 + Son opinion à l'égard d'une double administration pour + les mineurs tombés en garde, contredit la Jurisprudence + adoptée sous Saint Louis, _ib._ 186 + A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race + les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. 195 + Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, _ib._ 265 + N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, + 2 vol. 10 + Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales + des Eglises & des Seigneurs Laïcs, _ib._ 161 + Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, 12 + En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit + de nos anciennes Loix, _ib._ 16 + +_MORT D'ANCÊTRES._ _Voyez_ BREF. + +MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, 57 + _Voyez_ PARAPHERNAL. + +MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. 399 + Combien de sortes, _ib._ 401 + +MOULINS, police des _Moulins_, 1 vol. 311 + +MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. 51 + Quand doit-on les tondre, _ib._ 52 + +MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. 469 + +N + +NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. 529 + Où déposoit-on les _Namps_, _ib._ 295 + +NIEF; ce que c'est, 1 vol. 263 + Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, _ib._ 267 + +NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. 193 + Ne dépendoit que de la volonté du Roi, _ib._ 195 + +NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de + cette Province, 1 vol. 81 + Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication + des Contrats d'échange, _ib._ 82 + Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se + sont-elles établies, 1 vol. 163 + D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui + n'admet point la déception d'outre moitié dans les Baux + à fieffe, _ib._ 411 + Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de + la rente peut en décharger son fonds quand elle passe + à un étranger, _ib._ 415 + +NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les + Cours Ecclésiastiques & Civiles sous Charlemagne, 1 vol. 394 + Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être _Notaires_, _ib._ + Comment étoient-ils punis pour crime de faux, _ib._ + +O + +OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. 502 + _Obligations_ dont l'objet est impossible ou deshonnête, + sont nulles, _ib._ + +OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, + 1 vol. 151 + Abus qu'ils font des revenus des Eglises, _ib._ + +OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au + Droit d'Entrée, 1 vol. 494 + Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens + rendus pendant son absence, 1 vol. 506 + +ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. 456 + +ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de + l'Angleterre à cette Province, 1 vol. 222 & 267 + +ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction + des Evêques, 1 vol. 596 + +OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. 132 + La conduite de l'_Ost_ n'étoit point affectée à un Officier + particulier sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 144 + +P + +PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. 326 + _Voyez_ LABOURAGE. + +PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. 265 + +PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en + Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. 236 + _Voyez_ PARLEMENT. + Conjectures sur le nombre de 12 auquel les _Pairs_ du + Royaume ont été réduits, 1 vol. 323 + +PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en + certains degrés a varié, 1 vol. 212 + _Parage_ entre le pere & la fille par le franc-mariage, + 1 vol. 42 + +PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. 57 + Sa définition, 2 vol. 73 + _Voyez_ MORGANGEBA. + +PARC, signification de ce mot, 1 vol. 446 + Quand en usage en Angleterre, _ib._ + +PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. 315 + Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, _ib._ + Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, + que doivent-elles faire, _ib._ 323 + +PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. 342 + +PARJURE, sa définition, 2 vol. 64 + +PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les + Ducs de Normandie, 1 vol. 240 + Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls + entrée, _ibid_, 241 + Pourquoi appellé Cour des Pairs, _ib._ + Combien de fois tenoit-on de _Parlements_ chaque année, + 1 vol. 242 + On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume + le Conquérant, _ibid_, 243 + Les _Parlements_ différoient-ils des Assemblées + générales, _ibid_, 584 + +PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. 674 + +PARTAGE; le _partage_ du Royaume fut-il égal entre les + enfans de Clovis, 1 vol. 18 + Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. + 1 vol. 19 + Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers + Rois, 1 vol. 320 + +PATERNEL, (l'héritier) du côté _paternel_, préfere ceux du + côté maternel en la succession aux acquêts, 1 vol. 15 + +PATRONAGE, Procédure sur le Bref de _Patronage_, 1 vol. 309 + Causes du droit de _Patronage_, _ib._ + Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. 310 + Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se + maintenir au droit de _Patronage_, 1 vol. 558 + _Patronages_, étoient-ils partables, 1 vol. 655 + +PATRONS; avis des _Patrons_ requis pour tout ce qui concerne + les Eglises qu'ils ont fondées, 1 vol. 596 + +PATURAGE. _Voyez_ COMMUNAUTÉ. + +PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. 236 + +PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de + mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. 39 + Consentement du _Pere_ requis pour valider le Douaire de + la femme de son fils mineur, 1 vol. 64 + +PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit + en penser, 1 vol. 675 + +PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. 98 + +PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. 583 + Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les + _Placités_ des hommes libres, 2 vol. 165 + _Voyez_ PARLEMENS _&_ AIRE. + +PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les + deux premieres Races, 1 vol. 73 + +PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y + soumettre; comment puni, 1 vol. 236 + _Voyez_ DÉFENSEURS. + _Plaideur_, ses fonctions, _ibid_, 85 + +PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514 + +PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. 30 + +POOTE (Gens de) 1 vol. 252 + +POSSESSION, le _fait endent_, où les Actes dentelés + suffisoient pour reprendre une _possession_ perdue, + 1 vol. 79 + La prise de _possession_ est-elle requise pour les tenures + à termes d'ans, 1 vol. 79 + Comment se faisoit la prise de _possession_, _ib._ 79 _&_ 100 + Prise de _possession_ d'un fonds en une Ville d'un Comté + suffit pour transmettre la jouissance des autres fonds + vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même + Comté, 1 vol. 80 + _Possession_ requise pour avoir le droit de faire + délaissement, _ibid_, 514 + A qui appartient le droit d'envoi en _possession_, 1 vol. 414 + +POURPRESTURE. _Voyez_ ENTRÉE. + +PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans + nos anciennes Loix, 2 vol. 14 + +PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, + 2 vol. 10 + Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. 11 + Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. 13 + Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance + qu'il y a entre les _Préceptions_ & les Lettres Royaux, + 2 vol. 14 + Divers noms donnés aux _Préceptions_, _ib._ + Les Rois donnent des _Préceptions_ pour l'élection des + Evêques, 2 vol. 10 + +PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, + 1 vol. 250 + Il n'y a point de _prescription_ contre le Roi, _ibid_, 258 + D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de + _prescription_ entre cohéritiers, _ibid_, 328 + _Prescription_ d'an & jour, son origine, 1 vol. 489 + Origine de la quadragénaire, _ibid_, 491 + +PRESENTEMENT pour _Présentation_. + Formule du Bref de derniere _Présentation_, 1 vol. 309 + _Voyez_ BREF _&_ PATRONAGE. + +PREVOSTÉ, origine du service de _Prevôté_, 1 vol. 5 + +PREVOST _d'une Seigneurie_, en quoi consistoit son Office, + 2 vol. 45 + Office du _Prévôt_, en quoi il consistoit dans les + Seigneuries particulieres, 2 vol. 46 + +PREUVE. _Voyez_ COMBAT. + _Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage + par Témoins_, 1. vol. page 716 + Danger de la _preuve_ par deux Témoins dans les Procédures + criminelles. _V._ QUESTION. + +PRISE de _possession_ essentielle pour la validité + des dons, 1 vol. 356 + Comment se faisoit, _ib._ 378 + Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre + une _possession_ perdue, _ibid_, 551 + +PRISON, excuse ou exoine pour cause de _prison_, étoit + valable, 1 vol. 499 + Quand un Accusé meurt en _prison_ par la négligence ou + la conduite trop dure du Concierge, celui-ci est + réputé homicide, 1 vol. 767 + +PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux + personnes, 1 vol. 518 & 519 + En combien de cas cette liaison, cette correspondance + a-t-elle lieu selon la Loi, _ib._ 526 + +PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises + pour l'instruction des Crimes, 1 vol. 502 + Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, _ibid_, 504 + Anciennes manieres de procéder civilement dans les + affaires personnelles ou réelles en Normandie & en + Angleterre, _ibid_, 528 + _Procédures_ que l'on faisoit en conséquence des Brefs + Anglo-Normands, semblables à celles prescrites par les + Capitulaires de nos Rois, 2 vol. 9 + _Procédures_ sur un droit de Présentation litigieux, + 1 vol. 596 & suiv. + Où se portoit la contestation sur ce droit, _ib._ + +PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. 185 + +PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. 31 + +Q + +QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. 8 + +QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans + les Coutumes Anglo-Normandes, 1 vol. 576 + +QUESTION, argumens contre l'usage de la _Question_ dans + les Procédures criminelles, 1 vol. 503 + Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un + crime de lèze-Majesté pour abreger les douleurs de la + _Question_, _ibid_, 504 + Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui + résulte de la _Question_, 1 vol. 504 + +R + +RACE; sous la premiere _Race_ & au commencement de la + seconde, les Seigneurs ne donnoient des Fiefs qu'à des + personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires, + 1 vol. 37 + +RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit + l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. 121 + _Raoul_, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour + les Evêques, 1 vol. 117 + Il rétablit en Normandie la subordination, _ibid_, 121 + Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de + son Duché à venir reprendre leurs possessions, _ibib._, 177 + Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, _ib._ + Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119 + A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur + les chemins, 2 vol. 125 + Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. 197 & 198 + Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. 425 + +RAPIN _de Thoiras_ contredit par Polydore Vergile sur + l'antiquité du droit qu'ont les Anglois d'être jugés + par leurs Pairs, 1 vol. 236 + Son erreur sur le sens de ces termes: _mort d'Ancêtre_. + _Voyez_ BREF de _mort d'Ancêtres_. + +RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. 244 + +RAPT, peine de ce crime, 1 vol. 568 + +RECORD du Douaire, 1 vol. 60 + _Record._ _Voyez_ COUR. + Quand se pratiquoit le _Record_, 1 vol. 223 + Différence entre le _Record_ fait en présence du Roi + & celui fait en présence des Juges seulement, _ib._ + N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes + à discussion, _ib._ 16 + Modele d'un _Record_, 1 vol. 230 + On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les + faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. 574 + _Record_ des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, & 2 vol. 67 + +RECOUSSE. _Voyez_ DESSAISINE _&_ BREF. + Effets de la _Recousse_, 1 vol. 622 + +REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. page 190 + +RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. 194 & suiv. + Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le + Conquérant en faveur du droit de _Régale_, _ibid_, 157 + Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la _Régale_ au + véritable esprit de son institution, _ibid_, 157 + Henry I. abolit-il la _Régale_, _ib._ 227, _&_ 2 vol. 232 & 233 + +RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. 68 + +REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, + 1 vol. 7 + +RELÉAS. _Voyez_ DÉLAIS _ou_ DÉLAISSEMENT. + +RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, + 1 vol. 161 + Taux du _Relief_, _ibid_, 169 _& suiv._ + _Relief_, quel _Relief_ paye le Socage, 1 vol. 189 + Faute de payer le _Relief_, le Seigneur se saisit du Fief, _ib._ + Différence qu'il y a entre le _Relief_ & l'_Hergeate_ ou + _Heriet_. _Voyez_ HERGEATE. + +REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. 683 + +REMITTER. _Voyez_ RESTITUTION. + +RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. 342 + +RENTE seche, répond à nos _Rentes_ purement hypotéques, 1 vol. 626 + _Rente_-service, sa nature; 1 vol. 183 + Combien de sortes de _Rentes_, _ibid_, 291 + Pour quelles _Rentes_ pouvoit-on saisir les fonds, + 1 vol. 292 & suiv. + On étoit dessaisi des _Rentes_ par quatre moyens, + _ibid_, 312 & 313 + Qui peut imposer des _Rentes_ sur des fonds, _ibid_, 413 + +REPLEVINE. _Voyez_ DESSAISINE. + +RÉPONDANT. _Voyez_ CURATEUR. + Cas où on ne peut plaider que par un _Répondant_, + 1 vol. 273 & suiv. + Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, + 1 vol. 277 & 278 + +REPROCHES. _Voyez_ SAONS. + +RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle + son origine, 1 vol. 94, & aux Notes, même page. + +RESTITUTION, dans quel cas a lieu, 684 & suiv. + La Femme a-t-elle le bénéfice de la _Restitution_ + contre une Transaction faite par son Mari, 1 vol. 693 + +RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie + du temps de Guillaume le Conquérant, 1 vol. 256 + Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, _ib._ + Comment le _Retrait_ a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, + _ibid_, 257 + Formalités du _Retrait_, _ibid_, 257 + +RÉVERSION & _Remainder_; différence de ces deux mots, 1 vol. 683 + +ROBERIE. _Voyez_ VOL. + +ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, + 1 vol. 192 + _Romain possesseur_, avoit-il les priviléges des hommes + libres, 1 vol. 193 + +ROUILLÉ. + Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient + dû prendre plutôt pour guide les Traités Anglo-Normands + que les Notes de cet Auteur, 2 vol. 18 + _Voyez_ COUTUMIER. + +ROI. _Voyez_ DROITS DU ROI, DOMAINE. + Nos _Rois_ changeoient quelquefois les Terres fiscales + en Aleux, 1 vol. 192 + Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon + que les nécessités publiques l'exigent, _ibid_, 206 + Ont seuls droit de donner en franche-aumône, _ibid_, 207 + Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, _ibid_, 205 + Les fils de nos premiers _Rois_ jouissoient de leurs + Appanages à titre de Souveraineté, & ils portoient le + nom de _Roi_, _ibid_, 212 + Nos _Rois_ modifioient à leur gré les possessions des + Evêques dont on leur demandoit la confirmation, 1 vol. 215 + Cour du _Roi_, faisoit seule les Loix, 1 vol. 231 + Le _Roi_ choisit les Commissaires qu'il députe en chaque + Province pour l'élection des Centeniers & des Echevins, + _ibid_, 241 + Effet des Préceptions Royales. _Voyez_ PRÉCEPTIONS. + Précautions qu'un _Roi_ doit prendre en choisissant des + Juges, 2 vol. 61 + Nos _Rois_ recevoient ordinairement le serment de fidélité + des Leudes, 1 vol. 111 + Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir + le serment, _ib._ + Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161 + Cas où les Lettres d'abolition que les _Rois_ accordoient + n'empêchoient pas la confiscation des Biens du coupable, + _ibid_, 416 + Sur quoi est fondé le droit que nos _Rois_ ont sur les + Fiefs des Mineurs qui en possedent un relevant de la + Couronne, _ibid_, 514 + Ordre observé dans leurs Cours de Justice, _ibid_, 584 + Nos _Rois_ n'ont jamais tiré _du fond de leur naturel_ + des usages tyranniques, 2 vol. 13 + _Voyez_ DOMAINES. + +S + +SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de + _Reproches_, 1 vol. aux Notes, 498 + +SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de _Sceau_, 1 vol. 236 + Punition de ceux qui les faussoient, _ibid_, 440 + De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, + _ibid_, 441 + +SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, 110 + Différence entre l'Investiture par le _Sceptre_, & + l'Investiture par la Verge, _ibid_, 111 + +SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. 29 + Ils copient en tout le Souverain, _ibid_, 114 + Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, _ib._ + Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux + qui se marient, 1 vol. 159 + Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la + rareté ou l'abondance des hommes de leur ressort, 1 vol. 163 + Quel est le vrai _Seigneur_, _ibid_, 532 + Pouvoient-ils renoncer à la directité, _ibid_, 532 + Le _Seigneur_ devoit-il _acquittement_ ou garantie à son + Vassal pour la Tenure en Franche-aumône, _ibid_, 606 + Les _Seigneurs_ n'ont pu jouir du droit d'_Amortissement_ + que par usurpation, 1 vol. 215 + Peine qu'encourent les _Seigneurs_ qui refusent au Vassal + la protection qu'ils lui doivent, _ibid_, 217 + Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, _ibid_, 219 + En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite + pour que le _Seigneur_ soit délié de ses obligations + envers son Vassal, 1 vol. 222 + _Seigneurs_ Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la + Seigneurie; pourquoi, _ib._ + Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie + par droit & celui qui n'en jouit qu'en vertu d'un transport, + _ib._ 225 + _Seigneur_ qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut + saisir le Fief, 1 vol. 226 + Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, _ib._ 255 + Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain + qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, _ib._ 263 + _Seigneur_ qui vouloit combattre son vassal devoit lui + remettre son hommage, _ib._ 264 + Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à + l'Action que ce dernier avoit intentée contre lui, _ib._ 269 + Ne peut outrager son villain jusqu'à le _méhaigner_, 1 vol. 271 + Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses + villains, 1 vol. 284 + Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné + à une peine capitale, ou qui étoit décédé sans postérité, _ib._ 416 + Que devoit-il prouver en reclamant son villain, _ib._ 608 + Ne pouvoit transporter les services militaires de ses + vassaux à un autre Seigneur, _ib._ 614 + +SEIGNEURAGES. _Voyez_ HUNDREDS. + +SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. 240 + _Senéchal_ des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, + 2 vol. 34 & suiv. + Les _Senéchaux_, tenoient les comptes des autres Officiers, + _ib._ 60 + +SERF, ses obligations, 1 vol. 193 + Les Laboureurs étoient-ils tous _Serfs_ à la fin de + la deuxieme Race, 1 vol. 195 + _Voyez_ VILLAIN. + +SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges, + 1 vol. 227 & 228 + Combien d'especes de _Sergenterie_, & diversité de + leurs fonctions, _ib._ + Quel relief doit la _grande Sergenterie_, _ib._ 229 + Où les tenans par _grande Sergenterie_ doivent-ils faire + leur service, _ib._ + _Petite Sergenterie._ _Voyez_ TENURE. + +SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. 5 + Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. 34 + +SERMENS des combattans, 1 vol. 155 & 266 + Trois sortes de _Sermens_, 2 vol. 64 + Devoirs de ceux qui prêtent _Serment_. _Voyez_ JUREURS, + COMBATS _&_ TÉMOINS. + Les Moines prêtoient-ils _Serment_. _Voyez_ MOINES. + +SERVICE; tenure par Divin _Service_. _Voyez_ TENURE. + _Service_ Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. 317 + Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur + les _Services_ militaires de son vassal, _ib._ 614 + Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres + de leurs _Services_ militaires, 1 vol. 37 + +SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. 8 + +SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé _Marcheta_, 1 vol. 332 + +SOCAGE, distinction entre le _Socage_ & l'_Escuage_, entre + les Fiefs de Chevalier & le _Socage_, 1 vol. 181 & 182 + Garde en _Socage_. _Voyez_ TUTELE _&_ TENURE. + +SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. 317 + _Voyez_ FILLES. + +SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. 322 + +SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement + de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, 192 + +STERLING, son poids, 1 vol. 310 + +SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix + Anglo-Normandes, _ib._ 1 vol. 12 + L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les + utérins pour succéder aux Acquêts est-il ancien, _ib._ 13 + _Succession_ aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au + préjudice du pere, _ib._ + _Succession_ aux Propres, 1 vol. 14 + D'où sont venues les différentes regles établies pour + les _Successions_ dans chaque Province du Royaume, 1 vol. 17 + +T + +TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. 271 + _Voyez_ COMPOSITION. + +TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. 221 + Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre + qu'en France; pourquoi, _ib._ 505 + Danger de l'influence que deux _Témoins_ ont sur les + Jugemens criminels en France, 1 vol. 502 + Maux que les faux _Témoins_ ont occasionnés, _ib._ 503 + _Voyez_ JUREURS. + +TENURE par _Escuage_; ses priviléges, ses bornes & ses effets, + 1 vol. 139, 140 & suiv. + En Fief simple, en Fief tail, en Douaire. + _Voyez_ FIEFS SIMPLES, FIEFS TAIL, DOUAIRES, &c. + _Tenure_ en commun, 1 vol. 63 + A terme de vie, _ib._ 75 + A terme d'ans, _ib._ 78 + A volonté, _ib._ 87 + Est-on obligé de quitter la _Tenure_ à volonté incontinent + après l'ordre du Seigneur, 1 vol. 87 + Quelle espece de _Tenure_ s'appelloit _Fief en l'air_, _ib._ 88 + _Tenure_ par copie, 1 vol. 91 + Cette _Tenure_ ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait + été auparavant restituée au Seigneur, _ib._ 92 + Combien de sortes de _Tenures_ par copie, _ibid_. + Etoient-elles héréditaires, 1 vol. 97 + Différence entre la _Tenure_ à volonté & la _Tenure_ + par copie, _ib._ 98 + _Tenure_ par la verge, _ib._ 100 + _Tenure selon l'usage_ des Seigneurs, 1 vol. 104 + Pourquoi les _Tenures_ de Garennes & autres droits de + cette espece sont-elles appellées _Tenures de Dignité_ + dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, 119 + _Tenure_ par service de Chevalier, 1 vol. 145 + Quelles _Tenures_ doivent le Relief, _ib._ 170 + _Tenure_ en Socage, sa définition, _ib._ 175 + Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de + la nature des _Tenures_ en Socage, 1 vol. 185 + _Tenure_ en Franche-aumône, _ib._ 200 + _Tenure_ par Service Divin, en quoi differe-t-elle de + la _Tenure_ en Franche aumône, 1 vol. 208 & 210 + _Tenure_ par Hommage d'Ancêtres, _ib._ 218 + A quoi cette _Tenure_ oblige-t-elle les Seigneurs, _ib._ 219 + _Tenure_ par grande Sergenterie. _Voyez_ SERGENTERIE. + _Tenure_ par Cornage, 1 vol. 230 + _Tenure_ par petite Sergenterie, _ib._ 233 + Cette _Tenure_ releve du Roi, _ib._ + _Tenure_ en Bourgage, _ib._ 234 + En Villenage, _ib._ 251 + Par Elégit, _ib._ 364 + En commun, _ib._ 365 + +TERRES. _Voyez_ LABOURAGE. + +TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. 180 + +TESTAMENT; exécuteurs des _Testamens_ ont-ils la garde des + mineurs, 1 vol. 186 + Celui qui mouroit sans faire _Testament_ étoit réputé + mort excommunié, 1 vol. 280 + Que pouvoit-on donner par _Testament_, _ib._ 203 + Formalités des _Testamens_, _ib._ 360 + Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions + de ceux qui n'avoient pas fait _Testament_, 1 vol. 362 + Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit + de ses dernieres dispositions, _ib._ 588 + +THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de + ces mots: _Commendatio & prestatio fidei_, 1 vol. aux Notes, 112 + L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile + d'Epaone, est-elle juste, _ib._ 598 + Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une + des Formules de Marculphe, 1 vol. 708 + Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait + dire que les séculiers peuvent donner aux Eglises par + _Testament, sans bornes & sans mesure_, 1 vol. 203 + Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché + d'en saisir l'esprit, _ib._ 204 + Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée + dans les Actes, _sauf les immunités de l'Eglise_, 1 vol. _ib._ + Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à + la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu cet Auteur, + 1 vol. aux Notes, 209 + _Thomassin_ explique mal un Capitulaire relativement à + la disposition des biens appartenans aux Abbés, _ib._ 368 + +TON LIEU, en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. 424 + Quelles personnes en étoient exemptes, _ib._ 415 + _Voyez_ IMPÔTS. + +TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. 493 + _Voyez_ INTERRUPTION. + +TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture + des Contrats l'est maintenant en Normandie, 1 vol. 89 + +TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre + leurs Aleux, au Roi & aux Seigneurs, 1 vol. 34 + Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le + mariage de ses soeurs, _ib._ 159 + +TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. 574 + Formules des _Transactions_ passées en la Cour du Roi, _ib._ 656 + +TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. 611 +_Voyez_ ATTOURNEMENT. + Quels services ne peuvent être transportés. + _Voyez_ SERVICE. + +TRÉPAS. _Voyez_ ACTION DE TRÉPASSE. + +TRIBUTS. _Voyez_ CENS. + +TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a + Vavassorie & le Socage, 1 vol. 178 + Regles anciennes pour les _Tuteles_, _ib._ 183 + Variation des regles des _Tuteles_ après l'hérédité des + Fiefs, & sous Saint Louis, _ib._ 185 + _Voyez_ GARDE. + +V + +VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils + point du _Vareck_ en Normandie, 2 vol. 18 + La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, _ib._ + +VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne + peut être forcé de reconnoître son nouveau Seigneur que + par un Bref du Roi, 1 vol. 614 + +VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en + reconnoissoit-on, _ib._ 1 vol. 178 + +VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban + ait tenu à Thierry le discours que Grégoire de Tours a + attribué à ce Prince, 1 vol. 19 + Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder + à la Couronne, _ib._ aux Notes, 21 + Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au + sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol 151 + Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, _ib._ 467 + Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme, + 1 vol. aux Notes, 195 + Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, & + l'établissement des Commissaires pour la correction des + Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à + cette époque, 1 vol. aux Notes, 236 + A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des + Combats judiciaires, 2 vol. 264 + +VENTE; formalités requises pour transmettre la possession + des fonds vendus, 1 vol. 484 + _Vente_ faite par un chef de Monastere des biens qui en + dépendent est nulle, _ib._ 643 + A quelles personnes les _Ventes_ de fonds étoient-elles + interdites, _ib._ 668 + +VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. 425 + +VERGE. _Voyez_ BATON. + +VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. 6 + Progrès de leur autorité, _ib._ 324 + +VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. 52 + Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. 53 + +VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure + étoit villaine à cause de sa personne, 1 vol. 181 + _Villain regardant_ & _Villain en gros_, _ib._ 259 + Enfans du _Villain_, dont la mere est libre, sont + _Villains_, 1 vol. 263 + Il pouvoit être exécuteur testamentaire, _ib._ 268 + Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur + qui s'emparoit des biens du testateur, _ib._ 269 + Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour + violence, 1 vol. 272 + S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de + son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le retenir à + son service? 1 vol. 281 + Devoit le Droit de Chevage, _ib._ 608 + Ne doit point de Relief, 2 vol. 122 + Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. 253 + Qu'est-ce qui constituoit le _Villain_, _ib._ 254 + Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, + 1 vol. 264 + Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, _ib._ + Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, + 1 vol. 282 + Comment l'affranchissoit-on, _ib._ 283 + _Voyez_ NIEF _&_ BATARD. + +VILLE. Juges des _Villes_, par qui institués, 1 vol. 485 + Toute _Ville_ n'a pas le privilége des Bourgs. + _Voyez_ BOURGEOISIE. + +VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. 176 + Sa définition, _ibid_, 251 + Les hommes libres peuvent tenir des terres en _Villenages_ + sans être Villains, _ib._ + +VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. 561 + _Voyez_ COMBATS. + +VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles + avoient de succéder par la Loi Salique, 1 vol. 26 + Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, + a exempté les Eglises de la Régale, 1 vol. 157 + +VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient + préjudice en son absence, 1 vol. 499 + +USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. 424 + L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. 400 + +USURPATION. _Voyez_ ENTRÉE. + +UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. 274 + Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. 275 + Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur + l'_Utlage_, quoique le Roi lui eût accordé sa grace, _ib._ + Diverses significations de ce mot. _Voyez_ BANNI. + +VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. 221 & 392 + _Vue_ de Femme deshonorée, _ibid_, 268 + _Vue_ de plaie, 1 vol. 392 + Forme du Bref qui ordonne les _vues_, 2 vol. 8 + _Voyez_ BREFS. + +W + +WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut + pas beaucoup servir aux Anglois pour l'interprétation de + leurs Coutumes, 2 vol. 177 + + +_Fin de la Table des Matières._ + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées +dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + +***** This file should be named 32298-8.txt or 32298-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/ + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/32298-8.zip b/32298-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8a60fea --- /dev/null +++ b/32298-8.zip diff --git a/32298-h.zip b/32298-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b4a9d1e --- /dev/null +++ b/32298-h.zip diff --git a/32298-h/32298-h.htm b/32298-h/32298-h.htm new file mode 100644 index 0000000..f056199 --- /dev/null +++ b/32298-h/32298-h.htm @@ -0,0 +1,29307 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<html> +<head> + <meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + <title>The Project Gutenberg eBook of Ancienne loix des François, par -Littleton</title> + + +<style type="text/css"> +<!-- + +body {margin-left: 10%; margin-right: 10%} + +h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center;} +p {text-align: justify} +blockquote {text-align: justify} + +hr {width: 50%; text-align: center} +hr.full {width: 100%} +hr.short {width: 10%; text-align: center} + +.note {font-size: 0.8em; margin-left: 10%; margin-right: 10%} +.footnote {font-size: 0.8em; margin-left: 10%; margin-right: 10%} +.side {padding-left: 10px; font-weight: bold; font-size: 75%; + float: right; margin-left: 10px; border-left: thin dashed; + width: 3%; text-indent: 0px; font-style: italic; text-align: left} + +.sc {font-variant: small-caps} +.lef {float: left} +.mid {text-align: center} +.rig {float: right} +.sml {font-size: 10pt} +.overl {font-size: 10pt; text-decoration: overline; text-align: center} + + +span.linenum {font-size: 70%; left: 91%; right: 1%; position: absolute} +span.pagenum {font-size: 70%; right: 91%; left: 1%; position: absolute} + +.poem {margin-bottom: 1em; margin-left: 10%; margin-right: 10%; + text-align: left} +.poem .stanza {margin: 1em 0em} +.poem .stanza.i {margin: 1em 0em; font-style: italic;} +.poem p {padding-left: 3em; margin: 0px; text-indent: -3em} +.poem p.i2 {margin-left: 1em} +.poem p.i4 {margin-left: 2em} +.poem p.i6 {margin-left: 3em} +.poem p.i8 {margin-left: 4em} +.poem p.i10 {margin-left: 5em} +.poem p.i12 {margin-left: 6em} +.poem p.i14 {margin-left: 7em} +.poem p.i16 {margin-left: 8em} +.poem p.i18 {margin-left: 9em} +.poem p.i20 {margin-left: 10em} +.poem p.i30 {margin-left: 15em} + +.w {width: 640px; margin-left: 5%; margin-right: 10%} + + +--> +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans +les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II + +Author: David Houard + +Editor: Thomas Littleton + +Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298] + +Language: French + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + + + + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + + + + + +</pre> + + + + +<br><br> + + + +<div class="w"> + + + +<h3>ANCIENNES</h3> +<h1><i>LOIX</i></h1> +<h2>DES FRANÇOIS,</h2> +<h5>OU</h5> +<h2>ADDITIONS AUX REMARQUES</h2> +<h4><i>SUR LES COUTUMES ANGLOISES</i></h4>. +<h3>RECUEILLIES PAR LITTLETON;</h3> +<br> +<h5><i>Avec les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire<br> +& de Jurisprudence traités dans ces Remarques.</i></h5> + +<h5>Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie<br> +des Inscriptions & Belles-Lettres.</h5> + + +<p class="rig"><span class="sml"><i>Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;</i><br> + <i>Et ducem sequar manibus pedibusque.</i><br> + Skénée.</span></p> + +<br><br><br><br><br> + + +<h4>NOUVELLE ÉDITION.</h4> + +<h3><i>TOME SECOND.</i></h3> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/001.png"></p><br> + +<h4><i>A ROUEN,</i></h4> + +<h5>Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie.<br> + +<i>Et se trouve à Paris,</i><br> + +Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande.</h5> + +<hr> + +<p class="mid">M. DCC. LXXIX.<br> + +<i>AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI.</i></p> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p><br> + +<h2><i>TABLE</i></h2> + +<h5>DES</h5> + +<h2>DIFFERENTES PIECES</h2> + +<h5><i>CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME.</i></h5> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p><br> +<br> + +<p><i><span class="sc">Notice</span> du Livre connu sous le nom de Glanville</i>,<span class="rig">page 1</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Usage</span> que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton, +pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence +& de la Coutume de Normandie</i>,<span class="rig"> 16</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Pieces</span> justificatives des Remarques du premier Volume</i>, <span class="rig">75</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Loix</span> & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois +après sa Conquête</i>, <span class="rig">76</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Observations</span> sur les Loix d'Edouard le Confesseur</i>, <span class="rig"> 118</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Réflexions</span> sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de +Wilkins</i>, <span class="rig">176</span><br></p> + +<p>Domini <span class="sc">Henrici Spelmanni</span>. Codex Legum veterum Statutorum +Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque +ad annum nonum Henrici III, edita sunt, <span class="rig"> 180</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Dictionnaire</span> des mots les moins intelligibles du Texte de +Littleton</i>, <span class="rig"> 429</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Eclaircissemens</span> & Corrections</i>, <span class="rig"> 447</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Catalogue</span> des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux +Volumes</i>, <span class="rig">462</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Table</span> des Matieres des premier & second Volumes</i>,<span class="rig">467</span><br></p> +<span class="pagenum"><a name="p1" id="p1">1</a></span> +<br><br><br> +<p class="mid"><img alt="" src="images/002.png"></p><br> +<br><br><br> + + + +<p class="mid"><img alt="" src="images/003.png"></p><br> + + +<h3>ANCIENNES</h3> +<h1><i>LOIX</i></h1> +<h2>DES FRANÇOIS,</h2> +<h5><i>OU</i></h5> +<h3>ADDITIONS AUX REMARQUES</h3> +<h4><i>SUR LES COUTUMES ANGLOISES</i></h4> +<h4>RECUEILLIES PAR LITTLETON.</h4> + + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"><br></p> + +<p class="mid"><i>NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM<br> +<span class="sc">de Glanville.</span></i> +</p> + +<p><i>Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: +Tractatus de Legibus & Consuetudinibus regni Angliæ, +tempore Regis Henrici secundi compositus, Justitiæ +gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de Glanvilla +Juris regni & antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo, +& illas solum Leges continet & consuetudines secundum quas +placitatur in curia Regis ad scacarium & coram Justitiis ubicumque +fuerint.</i></p> + + +<span class="pagenum"><a name="p2" id="p2">2</a></span> + +<p>Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, +le premier regle la compétence de la Cour du Roi & de celle +du Vicomte. On y indique aussi la Procédure que l'on doit +tenir en ces deux Tribunaux pour y faire admettre les <i>exoïnes</i> +& les autres exceptions, jusqu'au moment où le demandeur & +le défendeur comparoissent ensemble devant les Juges.</p> + +<p>Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement +le Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la <i>vue</i> +ou visite des fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de +l'état des lieux. On y détermine encore les différens cas où la +grande Assise, ou le Duel doivent décider la question. Les cérémonies +du Combat judiciaire n'y sont point détaillées; on s'y +borne à faire connoître les qualités requises pour être admis à +combattre personnellement, ou à fournir un Champion, & les +peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces peines se +réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de +la Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En +matiere criminelle, le vaincu est puni de mort.</p> + +<p>Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que +des formules de Brefs, la fixation des délais pour comparoître +& pour appeller en Jugement, ceux sur lesquels on prétend +exercer quelque recours.</p> + +<p>Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit +faire pour se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour +reclamer ce droit.</p> + +<p>Le cinquieme parle de l'état du <i>Serf</i> ou <i>Villain</i>; de l'espece +des preuves requises pour établir sa qualité de libre.</p> + +<p>Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des <i>femmes</i>; +les moyens d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve +des aliénations faites au préjudice de cette derniere.</p> + +<p>On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans +légitimes ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée +& les effets des Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles.</p> + +<p>Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions +& de Records passés en la Cour du Roi.</p> + +<p>Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite +aussi de la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des +<span class="pagenum"><a name="p3" id="p3">3</a></span> +confiscations auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant +point de leurs services, soit en violant la foi qu'ils ont +promise pour leurs tenures.</p> + +<p>Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se +faire payer des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats +de vente, de donation, de prêt & de garantie.</p> + +<p>Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se +défendre par Procureur dans les Tribunaux de Justice.</p> + +<p>La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis +pour reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles +indûement saisis; pour la mesure des terres; pour les partages +des fonds, &c. fait la matiere du douzieme.</p> + +<p>Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de +<i>Dessaisine</i>, soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage +d'Eglise.</p> + +<p>Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le +Roi peut seul connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, +d'homicide, de faux, les incendies, le rapt.</p> + +<p>Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce +que l'on doit pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les +motifs ni sur le but des usages. C'est notre style de <i>Gauret</i> avec +lequel on peut faire en France toutes les diligences prescrites +par les Ordonnances de 1667 & de 1670, sans les entendre, & +même sans les avoir lues.</p> + +<p>Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont +point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: & +comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que +l'ignorance des Scribes, & la multiplicité des Loix rendoient de son +temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible<a id="footnotetag1" name="footnotetag1"></a> +<a href="#footnote1"><sup class="sml">1</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote1" name="footnote1"><b>Note 1: </b></a> +<a href="#footnotetag1"> +(retour) </a> <i>Leges autem & jura regni scripto universaliter + concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum + propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem + confusam. Glanvill. Prolog. in fin.</i></blockquote> + +<p>Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien +entendre cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources, +& toute la science du Barreau se réduisoit, chez la +plupart de ceux qui y remplissoient quelques fonctions du +<span class="pagenum"><a name="p4" id="p4">4</a></span> +temps de Glanville, à connoître le Bref qui convenoit à chaque +espece d'action; à faire valoir contre les Brefs quelques +exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à observer +exactement les délais & les expressions dans lesquels les témoignages +ou les Sentences devoient être conçus.</p> + +<p>Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de +Procédures usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc +rendu à sa Patrie un service important. Les Procédures une +fois constantes, il a été plus aisé d'appercevoir les principes +dont elles étoient dérivées, & de suivre la trace des changemens +qu'elles avoient éprouvés depuis leur institution primitive.</p> + +<p>Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, +ne s'est pas servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, <i>des termes</i>, +<i>du témoignage</i>, & <i>de l'autorité de Justinien</i><a id="footnotetag2" name="footnotetag2"></a> +<a href="#footnote2"><sup class="sml">2</sup></a>. Les Institutes +de cet Empereur lui ont seulement fourni l'idée de la distribution +des matieres.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote2" name="footnote2"><b>Note 2: </b></a> +<a href="#footnotetag2"> (retour) </a> <i>Arth. Duck</i>, L. 2. c. 338.</blockquote> + +<p>Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il +indique la méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton +nous instruit des causes & du but de cette méthode. +Celui-ci propose toutes les maximes; & la compilation de +Glanville comprend toutes les Procédures propres à mettre ces +maximes en action. Littleton suppose en ses Lecteurs la connoissance +de ces Procédures; & le Rédacteur du Traité, +que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier +Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi +est déjà connue.</p> + +<p>Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des +Coutumes & de l'ordre judiciaire observés chez les anciens +Normands. De-là je me suis souvent borné à traduire Glanville +dans mes Remarques sur les Textes de Littleton. Tous les Brefs, +dont Glanville nous a conservé des modeles, n'ont pu cependant +entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces Brefs étrangers +au plan du premier Volume, & qui fournissent matiere +à des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci. +Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions +<span class="pagenum"><a name="p5" id="p5">5</a></span> +sur l'antiquité des Actes auxquels ce nom de <i>Bref</i> étoit anciennement +attribué.</p> + +<h3><span class="sc">Bref premier.</span></h3> + +<h4><i><span class="sc">Præcipe quod reddat.</span></i></h4> + +<p>Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans:</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione +reddat B. unam hidam<a id="footnotetag3" name="footnotetag3"></a> +<a href="#footnote3"><sup class="sml">3</sup></a> terræ in villa illa, unde idem B. +queritur quod predictus A. ei deforciat; & nisi fecerit summone +eum per bonos summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis +meis in crastino post octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus +quare non fecerit; & habebis ibi summonitores & hoc Breve. +Teste Ranulpho de Glanvilla apud Clarindon.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote3" name="footnote3"><b>Note 3: </b></a> +<a href="#footnotetag3"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 548.</i></blockquote> + +<p>On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur +de Loi apparente usitées en Normandie.</p> + +<h3>II.</h3> + +<h4><i><span class="sc">Non ponatis in defaltam.</span></i></h4> + +<p>Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule.</p> + +<p><i>Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum +locum per preceptum meum illo die in servitio meo, & ideo coram +vobis eo die Assisiis nostris interesse non potuit &, vobis mando +quod pro absentia sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec +in aliquo sit perdens.</i></p> + +<h3>III.</h3> + +<h4><i><span class="sc">Capias.</span></i></h4> + +<p>Le Bref <i>Capias</i> s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit +laissé passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit +<span class="pagenum"><a name="p6" id="p6">6</a></span> +fait proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas, +étoit sequestrée en la main du Roi.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias +manum meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad +dotem suam versus R. de qua placitum est inter eos in curia mea +& diem captionis Justiciis meis scire facias & summone per bonos +summonitores prædictum R. quod sit coram me vel Justiciis meis +apud West-Monasterium à crastino octabis clausi pasche in quindecim +dies auditurus inde judicium suum, & habeas ibi summonitores +& hoc breve.</i></p> + +<h3>IV.</h3> + +<h4><i><span class="sc">Queras.</span></i></h4> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter +queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus +C. in curia mea & salvo facias eum custodiri, donec aliud inde +habueris preceptum meum T.</i></p> + +<p>Les <i>Exoïneurs</i><a id="footnotetag4" name="footnotetag4"></a> +<a href="#footnote4"><sup class="sml">4</sup></a> étoient crus à leur serment sur la vérité +de l'excuse qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. +Mais comme le serment avoit quelquefois été prêté en +l'absence du demandeur<a id="footnotetag5" name="footnotetag5"></a> +<a href="#footnote5"><sup class="sml">5</sup></a>, celui-ci obtenoit le Bref <i>Queras</i> +pour être admis à prouver la fausseté du serment.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote4" name="footnote4"><b>Note 4: </b></a> +<a href="#footnotetag4"> (retour) </a> C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne + à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur + avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote5" name="footnote5"><b>Note 5: </b></a> +<a href="#footnotetag5"> (retour) </a> Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.</blockquote> + +<h3>V.</h3> + +<p>Celui qui avoit employé l'<i>Exoïneur</i> ne pouvoit le soustraire +à la peine due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il +feroit preuve du fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après +avoir offert cette preuve il ne donnoit pas caution dans le terme +fixé par le Juge, il étoit assigné en vertu du Bref suivant.</p> + +<h4><i><span class="sc">Quare non habuerit Warrantum.</span></i></h4> + +<p><i>Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non</i> +<span class="pagenum"><a name="p7" id="p7">7</a></span> +<i>habuerit I. coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I. +pro eo fecit in curia mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum +eum, & habeas ibi summonitores & hoc breve, &c.</i></p> + +<h3>VI.</h3> + +<p>Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, +son adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette +forme.</p> + +<h4><span class="sc"><i>Seisias.</i></span></h4> + +<p><i>Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta +terra in villa illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem +M. in curia mea pro defectu</i>.</p> + +<p>Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, +admet deux Exoïnes pour maladies.</p> + +<p><i>Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate +de rescantisa</i>, c'est-à-dire, l'<i>Exoïne de voie de Cour</i>, & celle +de <i>mal resséant</i>. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit +un plaideur dans le cours d'un voyage entrepris pour se +présenter à la Cour, & la seconde de toute maladie qui empêchoit +un homme assigné de sortir de chez lui ou qui le retenoit +au lit, <i>de malo lecti</i>. L'examen de la situation du malade +étoit en ce dernier cas indispensable; & pour constater si la +maladie étoit réellement de nature à exempter cet assigné de se +défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de <i>Languore</i>.</p> + +<h3>VII.</h3> + +<p><i>Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites +legales de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde +se essoniaverit in curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint +quod sit languor, tunc ponant ei diem à die visonis in +unum annum & unum diem quod sit coram me vel Justiciis meis, +vel sufficientem responsalem mittat inde responsurum. Et si viderint +quod non sit languor, tunc ponant ei certum diem quo veniat, vel +sufficientem responsalem mittat, inde responsurum. Et summone per +bonos summonitores predictos quatuor milites, quod tunc sint ibi</i> +<span class="pagenum"><a name="p8" id="p8">8</a></span> +<i>ad testificandum visum suum, & quem diem ei posuerint & habeas +ibi summonitores & hoc breve, T. &c.</i></p> + +<h3>VIII.</h3> + +<p>Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé +à peu près de même; il s'appelloit <i>Breve ad Videndum</i>.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines +& legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam +terræ in villa illa quam M. clamat versus R. & unde placitum est +inter eos in curia mea, & habeas quatuor ex illis coram me vel +Justiciis meis, eo die ad testificandum visum suum & quem diem +ei posuerunt, T. &c.</i></p> + +<h3>IX.</h3> + +<p>Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus +précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par +lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le +nom de <i>prohibe ne teneat</i>, parce qu'il avoit sur-tout pour but +d'empêcher le Vicomte de prononcer.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia +sua, quod est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam +idem R. clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum +inde vadiatum fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in +Assisam meam, & petit recognitionem fieri, quis eorum majus jus +habeat in terra illa; teste, &c.</i></p> + +<h3>X.</h3> + +<p>Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété +d'un fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des +Services ou des Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il +étoit conçu en cette forme:</p> + +<p><i>Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter +M. & R. de servicio octo solidorum & unius sextarii</i><a id="footnotetag6" name="footnotetag6"></a> +<a href="#footnote6"><sup class="sml">6</sup></a> +<span class="pagenum"><a name="p9" id="p9">9</a></span> +<i>mellis, & duabus Stikis</i><a id="footnotetag7" name="footnotetag7"></a> +<a href="#footnote7"><sup class="sml">7</sup></a> <i>Anguillarum, que prefatus M. exigit +à prefato R. de servitio annuo de libero tenemento suo quod de eo +tenet in illa villa, de quo tenemento idem R. recognoscit se debere +ei octo solidos per annum pro omni servitio, nisi duellum, &c. & +petit recognitionem utrùm inde debeat per annum octo solidos pro +anni servitio vel octo solidos & insuper unum sextarium mellis & +duas Stikas Anguillarum, &c.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote6" name="footnote6"><b>Note 6: </b></a> +<a href="#footnotetag6"> (retour) </a> Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le + quartier, <i>quarterium</i>, n'en pesoit que huit. <i>Vide Assis. Reg. + David. super tynam Collect. Skenet.</i> +</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote7" name="footnote7"><b>Note 7: </b></a> +<a href="#footnotetag7"> (retour) </a> Esticke, <i>stica</i>, c'est le nom d'une mesure + contenant un certain nombre d'anguilles. +</blockquote> + +<h3>XI.</h3> + +<p>Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur +en impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte +de nommer quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze +Jureurs. Le choix de ces Jureurs étant fait, ils prêtoient serment +en vertu d'un nouveau Bref, dont je ne donne point ici +la formule, parce que j'ai parlé ailleurs assez au long de tous +les Brefs nécessaires pour l'instruction des Causes d'Assises.</p> + +<h4><span class="sc"><i>Quare trahit.</i></span></h4> + +<p>Voici la Formule de ce Bref.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit +eum ad villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo +precipio tibi quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo +prosequendo, tunc ponas loquelam illam coram me vel Justiciis +meis eo die & interim eum pacem inde habere facias. Et summone +per bonos summonitores predictum N. quod tunc sit ibi ostensurus +quare trahit eum ad villenagium injuste, & habeas ibi, &c.</i></p> + +<p>Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait +semblables à celles prescrites par les Capitulaires pour constater +sa liberté<a id="footnotetag8" name="footnotetag8"></a> +<a href="#footnote8"><sup class="sml">8</sup></a>, ou on représentoit une Chartre d'ingénuité, +ou on prouvoit qu'on étoit né libre par le témoignage de ses +parens & de ses voisins. Les Brefs pour reclamer une dot, pour +mesurer ou partager des terres, ont eu aussi évidemment pour +<span class="pagenum"><a name="p10" id="p10">10</a></span> +principes les maximes adoptées par les anciennes Loix Françoises +sur les mêmes matieres: & il n'y a peut-être pas un seul +des autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver +le modele dans les diverses préceptions recueillies par les +Historiens ou les Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie<a id="footnotetag9" name="footnotetag9"></a> +<a href="#footnote9"><sup class="sml">9</sup></a>. +Avant de faire plus particulierement connoître cette +identité des Brefs Anglo-Normands & des anciennes Préceptions +Françoises, il est essentiel de se bien convaincre que M. de Montesquieu +n'a connu ni la nature ni les effets de ces préceptions.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote8" name="footnote8"><b>Note 8: </b></a> +<a href="#footnotetag8"> (retour) </a> <i>Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul. + ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote9" name="footnote9"><b>Note 9: </b></a> +<a href="#footnotetag9"> (retour) </a> <i>Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch. + 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z, + ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, & + Glanvilla, L. 7.</i></blockquote> + +<p>Selon ce célebre Ecrivain<a id="footnotetag10" name="footnotetag10"></a> +<a href="#footnote10"><sup class="sml">10</sup></a>, <i>les préceptions étoient des ordres +que le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines +choses contre la Loi</i>. Ce n'est certainement pas-là l'idée que +nous en donne Grégoire de Tours dans les endroits cités par +M. de Montesquieu. Le Prêtre Anastase refusoit de livrer à son +Evêque les Chartres de plusieurs propriétés que la Reine Clotilde +lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y contraindre, le +fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de cette +horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi +Clotaire, & il reçut de ce Prince des <i>préceptions</i> qui le mirent +à l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & +sa postérité dans la libre jouissance de ses biens. <i>Presbiter autem +acceptis à Rege præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque +ac suis posteris dereliquivit</i><a id="footnotetag11" name="footnotetag11"></a> +<a href="#footnote11"><sup class="sml">11</sup></a>. Peut-on dire que ces préceptions +ayent été accordées pour autoriser l'infraction des regles +de la Justice? Les Rois donnoient encore des <i>préceptions</i> +pour l'élection des Evêques: assurément les personnes instruites +ne trouveront rien d'illégal dans ces ordres. L'Auteur de l'Esprit +des Loix a donc mal défini les préceptions; l'histoire d'<i>Andarchius</i> +va de plus en plus nous le démontrer.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote10" name="footnote10"><b>Note 10: </b></a> +<a href="#footnotetag10"> (retour) </a> Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote11" name="footnote11"><b>Note 11: </b></a> +<a href="#footnotetag11"> (retour) </a> <i>Greg. Turon</i>, L. 4, c. 12.</blockquote> + +<p>Cet homme, né <i>serf</i> d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec +lui, & reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code +Théodosien & le Calcul. Enflé de ces connoissances, il +<span class="pagenum"><a name="p11" id="p11">11</a></span> +commença par mépriser ses maîtres, il se recommanda à un Duc, +en obtint un emploi dans ses troupes. Au moyen de cette décoration +s'étant insinué chez <i>Ursus</i>, Bourgeois de Clermont, il +feignit de se lier d'amitié avec lui. <i>Ursus</i> avoit une fille; <i>Andarchius</i> +se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y réussir il +déposa dans un cabinet de la maison d'<i>Ursus</i> sa cuirasse, & recommanda +à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari, +d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce +que le dépôt qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces +d'or, lui faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers +le sacrifice, si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme, +simple & crédule, promit, sans consulter son mari, sa +fille à <i>Andarchius</i>. Celui-ci sur le champ se pourvoit en la Cour +du Roi, & y obtient une <i>préception</i> qui enjoint au Juge du lieu +de lui donner la fille d'<i>Ursus</i> pour femme <i>præceptionem ad judicem +loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio sociaret</i>, par +le motif qu'<i>Andarchius</i> avoit donné des arrhes pour l'épouser. +<i>Ursus</i>, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien d'<i>Andarchius</i> +qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux +Parties se mettent en route; <i>Andarchius</i> arrivé à certain endroit +où demeuroit un particulier qui portoit le nom d'<i>Ursus</i>, l'engage +de venir jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints +Martyrs, que s'il ne donnoit pas à <i>Andarchius</i>, sa fille en mariage, +il lui restitueroit seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés +dans cette Eglise de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais +ne pouvoient voir celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre <i>Andarchius</i> +vient trouver le véritable <i>Ursus</i>, & lui persuade qu'il +est inutile d'aller à la Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais +à peine <i>Ursus</i> a-t-il suivi ce perfide conseil, que l'imposteur +continue son voyage, & présente au Roi le Bref du serment qui +lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au Prince, un écrit que je +tiens d'<i>Ursus</i>, daignez m'accorder un ordre pour que je force +cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince aussi-tôt lui +accorde des <i>préceptions</i> conformes à sa demande. <i>Andarchius</i> retourne +à Clermont, & les présente au Juge, <i>adeptis præceptionibus +... ostendit judici jussionem Regis</i>; mais <i>Ursus</i> en prévint +l'exécution en faisant périr <i>Andarchius</i>. Quelqu'effort que l'on +<span class="pagenum"><a name="p12" id="p12">12</a></span> +fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de +M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de +restitution, de grace ou de rémission sont délivrées au nom du +Roi dans les Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais +qui que ce soit n'a regardé ces Lettres comme le renversement +volontaire des Loix de la part du Souverain au nom duquel +elles sont expédiées. Elles sont assujetties à la vérification des +Juges inférieurs, & les Préceptions étoient également sujettes à +cette vérification.</p> + +<p>Lorsqu'<i>Andarchius</i> eut obtenu les premieres préceptions, il +les présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence +le Procès. <i>Ursus</i> comparut devant lui, fut écouté, se défendit, +<i>negavit ille vir dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de +rebus tuis habeo</i>. <i>Andarchius</i>, appréhendant un Jugement peu favorable, +demande l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, +<i>expetiit Ursum Regis præsentia accersiri</i>; mais il ne paroît devant +le Prince qu'après s'être muni d'un <i>Bref de Serment</i>, afin qu'on +ne pût pas lui objecter que les faits de la Cause n'avoient point +été suffisamment discutés devant le premier Juge. C'est donc en +conséquence de ce Bref que le Roi lui fait délivrer de nouvelles +préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge de décider +la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit +été prêté, & que ce serment contenoit le fait avancé par <i>Andarchius</i>, +rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer.</p> + +<p>C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer +l'affaire d'<i>Andarchius</i>, que les Capitulaires de Clotaire I & II, +cités par M. de Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder +étoit tel que je viens de le dire avant le regne de ces Princes.</p> + +<p>Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de +Clotaire I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur +être imputé. Clotaire I<a id="footnotetag12" name="footnotetag12"></a> +<a href="#footnote12"><sup class="sml">12</sup></a>, touché du désordre, & certain qu'il +<span class="pagenum"><a name="p13" id="p13">13</a></span> +prenoit sa source dans l'ignorance, la négligence des Juges & +la mauvaise foi des Parties, ordonne d'abord de garder dans +<i>toutes les Causes la forme du droit ancien, & que nulle Sentence +n'ait son exécution, de quelque Juge qu'elle soit émanée, si elle +excede les bornes de la Loi & de l'équité. Secundum jura forensia +qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint quæ impetraverunt +& ibi careant ipso scriptorum beneficio quo perducentur rescripta, +&c.</i><a id="footnotetag13" name="footnotetag13"></a> +<a href="#footnote13"><sup class="sml">13</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote12" name="footnote12"><b>Note 12: </b></a> +<a href="#footnotetag12"> (retour) </a> M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que + Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire + Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur + de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités + aux Eglises. Il s'exprime ainsi: <i>Quæcumque Ecclesiæ .... à + gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt.</i> Il est + visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere, + Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il + avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne + son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas + <i>éclairer les Loix par l'Histoire</i>, que de faire dire aux Loix + ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus + agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit + donné à Chramne le <i>Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y + étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes + plaintes contre lui</i>. La Constitution de 560 redressa tous les + griefs.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote13" name="footnote13"><b>Note 13: </b></a> +<a href="#footnotetag13"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 870.</i> Balus. tom. 2, col. 236.</blockquote> + +<p>Ainsi ce n'étoit pas pour <i>suspendre la pratique des Loix</i> que +le Prince accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner +un coupable, sans l'avoir entendu, ni pour <i>intervertir l'ordre +des successions, &c.</i> Non, jamais nos Monarques <i>n'ont tiré +du fonds de leur naturel des usages si odieux & si tyranniques</i>; le +but des Préceptions étoit uniquement de rendre le Juge certain +que la demande qu'elles contenoient étoit approuvée du Souverain, +en la supposant fondée sur le vrai, & conforme au droit +public. Dès que ces deux conditions manquoient, les Juges +étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils avoient +négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce qu'il leur +enjoignit d'observer, <i>quæ si quolibet ordine impetrata fuerit +(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & +vacua.</i></p> + +<p>Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, +divers objets. Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, +quelquefois elles dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération +ou par quelqu'autre considération extraordinaire, +mais légitime; plus souvent elles procuroient aux Actes judiciaires +ou aux Sentences une prompte exécution. En tous ces +cas l'examen des motifs des préceptions étoit un préalable sans +lequel elles n'auroient été d'aucun secours.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p14" id="p14">14</a></span> + +<p>Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il +y a entre les anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux +des dix & onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens +de notre Histoire, ces Préceptions portent indifféremment +les noms de <i>lettres</i>, de <i>préceptes</i>, de <i>préceptions</i>, de <i>jussions</i>, +d'<i>autorités</i>, <i>&c.</i><a id="footnotetag14" name="footnotetag14"></a> +<a href="#footnote14"><sup class="sml">14</sup></a>. Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, +on trouve que le titre de <i>lettre</i> est plus souvent donné +à des ordres qui n'ont rapport qu'à la sûreté des personnes auxquelles +elles sont accordées. Le nom de <i>préceptes</i> désigne plus +ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui est bien éloigné +d'une infraction arbitraire. Le nom d'<i>autorités</i> étoit affecté +spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des priviléges +& des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des libéralités +des particuliers en faveur des Eglises. Et les <i>jussions</i> ou <i>préceptions</i> +avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats +ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi, +un Jugement ou une Concession du Roi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote14" name="footnote14"><b>Note 14: </b></a> +<a href="#footnotetag14"> (retour) </a> <i>Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam + alicui concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum, + præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph.</i> + Voyez aussi <i>Appendic. 2. vol. Annal. Benedict.</i> Une Préception + de Louis le Débonnaire, <i>de revocandis servis fugitivis + Monasterii Farfensis, hanc autoritatem</i>, y est-il dit, <i>eis + fieri jussimus</i>, & plus bas <i>has litteras relectas. eis reddere + faciatis</i>, & ensuite <i>hanc nostram jussionem sigillari + jussimus.</i></blockquote> + +<p>Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient +les volontés du Roi sur les affaires particulieres, & +qui n'intéressoient point la Police générale de l'Etat, ceux qui +étoient les plus usités furent rassemblés & conservés dans des +Mémoriaux ou Rôles qu'on appelloit <i>Brevia</i> ou <i>Breves</i><a id="footnotetag15" name="footnotetag15"></a> +<a href="#footnote15"><sup class="sml">15</sup></a>, ces +Actes prirent insensiblement ce nom. Or, c'est sur-tout dans ceux +de cette derniere espece que l'on découvre le germe des Brefs dont +<span class="pagenum"><a name="p15" id="p15">15</a></span> +les Loix Anglo-Normandes nous ont conservé les Formules.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote15" name="footnote15"><b>Note 15: </b></a> +<a href="#footnotetag15"> (retour) </a> On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que + les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260, + 1. vol. Balus. Les Commissaires du Roi, <i>Missi</i>, en tenoient + aussi de ce qui se passoit lors de la publication des + nouvelles Loix ou durant leurs Assises. <i>Capitul. 3, ann. 803 + nº. 25, col. 394, ibid. & Capitul. ann. 853. col. 55, Balus. + 2e vol.</i> Les formalités que l'on observoit en reçevant un + serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui + s'appelloit Bref. <i>Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col. + 486 & 492.</i> En un mot, on tenoit registre de tout ce qui + émanoit du Souverain ou l'intéressoit. <i>Nitard. L. 4, pag. + 371.</i> Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser + quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les <i>Brefs</i> ou + Mémoriaux. <i>Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus.</i></blockquote> + +<p>De-là le Bref <i>Non ponatis in defaltam de Glanville</i><a id="footnotetag16" name="footnotetag16"></a> +<a href="#footnote16"><sup class="sml">16</sup></a> se retrouve +dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote16" name="footnote16"><b>Note 16: </b></a> +<a href="#footnotetag16"> (retour) </a> Ce Bref a été ci-devant transcrit.</blockquote> + +<p><i>Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens +Apostolico viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare +præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus,<span class="side">A: Premisso.</span> +omnes causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque +ipsi legitimo redibit mittio[A], in suspenso debeant residere.</i> +</p> + +<p>La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, +n'a-t-elle pas évidemment servi de modele au Bref <i>Præcipe quod +reddat</i>? Voici cette Formule.</p> + +<p><i>Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille +ad præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo +quod Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo +per fortiam tulisset & post se retineat injuste & nullam justitiam ex +hoc apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem +ad vos direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter +constringatis qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto +illo legibus studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non +finitur memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram +eum omnimodis dirigere faciatis præsentiam.</i></p> + +<p>La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref <i>Quod +posuit</i> du Chancelier Anglois<a id="footnotetag17" name="footnotetag17"></a> +<a href="#footnote17"><sup class="sml">17</sup></a>, & la Formule vingt-une du +premier Livre de Marculphe. Le Bref est en cette forme:</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias +quod N. posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum +vel perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum +& R. de una carucata terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ. +Et ideo precipio tibi quod predictum R. loco ipsius N. +in placito illo recipias ad lucrandum vel perdendum pro eo.</i></p> + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote17" name="footnote17"><b>Note 17: </b></a> +<a href="#footnotetag17"> (retour) </a> Glanville, L. 11, c. 2.</blockquote> + +<p>La Formule est ainsi conçue: <i>Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam +nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem +suam causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ +regni nostri petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in</i> +<span class="pagenum"><a name="p16" id="p16">16</a></span> +<i>vice ipsius tam in pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum +que recipere deberet, quod in præsenti per fistucam eas +eidem visus est commendasse; propterea jubemus ut dum taliter +utriusque decrevit voluntas, memoratus ille vir omnes causas sui, +ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut unicuique pro ipso +vel hominibus suis reputatis conditionibus, & directum faciat & ab +aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen quamdiu amborum decrevit +voluntas.</i></p> + +<p>Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le +monde peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que +du Cange l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, +Roi d'Angleterre, il disoit: <i>Quod hic contemptus Brevium dicitur, +despectus litterarum Regiarum appellatur in Capitulis.</i> Du +Cange n'avoit point, comme M. de Montesquieu, un systême +à établir, & par cette raison on parvient plus sûrement avec +lui à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix.</p> +<br> +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p><br> +<br> +<p><i><span class="sc">USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE</span> +des Ouvrages de Flete & de Britton pour la discussion des points +les plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de Normandie.</i></p> + +<p>Littleton s'est principalement attaché à recueillir les +maximes fondamentales & originaires des Coutumes Angloises; +& Britton s'est borné à résoudre les difficultés qui de +son temps faisoient l'objet le plus ordinaire des Jugemens, soit +que ces difficultés prissent leur origine dans l'obscurité de la Loi, +soit qu'elles résultassent de la forme de procéder. De-là ce dernier +Auteur ne fait aucune distinction entre les Statuts postérieurs +à la conquête & ceux qui datent de cette époque; c'est +même particulierement sur les Statuts les plus récens qu'il appuie +ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés +du premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires +les plus anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement +la Normandie, peuvent servir beaucoup à rectifier +<span class="pagenum"><a name="p17" id="p17">17</a></span> +les opinions que ces Commentaires ont adoptées, soit sur l'origine, +soit sur le vrai sens de ces Coutumes.</p> + +<p>Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes +de Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 78%;"> +<p><i>Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'angleterre & seigniour +de Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses sujets pées & +grace de sauvacion.</i></p> + +<p>L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage, +&c. On peut faire quelques observations sur le Chapitre +17 de Trouveures. Il est ainsi conçu:</p> + +<p><i>En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove; +de Wefs[C] à nous appartenaunts, & d'Esturgons & de Balene & +autres choses trove que nous sount detenus que nos dussent estre; +soit aussi ententivement enquis & des nosmes des trovours, & en +quels meyns teles troveures sount devenues, & combiens ils vaillent; +car tresor musce en terre, & trove, volons que soit nostre, +& si il soit trove en meer, a donques soit il al trovour. Et volons +que home qui le trovera en terre en face hastivement à saver al +Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye voet en +querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que purra estre trove +soit sauve à nostre oes[D] & les alloynours soient mis par meyn +prises jesques en eyre de Justices, & a donques volons nous que +si nos Justices pussent atteindre malice en les alloynours que les +alloynours soyent punis par prison & par fin[E]. Et si nule malice +ne soit trove, a donques soient punis par simples amerciamentes.</i></p> + +<p><i>De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le Seigniour +de la chose la demaunde dedens l'an & jour, & la pusse +pruer estre sue[F], a donques soit la chose delivre al demaundaunt. +Et aussi soit à celuy que le avera perdu, si il pusse averer la +perte, & si nul eyt suy la chose dedens l'an & jour, & cely que +l'avera trove le eyt fait crier & publier as Marches & as Eglises +Parochyaines, a donques remeyne la chose al trovour. Et Weifs +ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an & jour, si soit au +Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este saisi +de droit, & si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove, solemnelement +si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en +counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a<span class="pagenum"><a name="p18" id="p18">18</a></span>quel houre que il voudra; & si le Seigniour le avowe pur sue, sieye +le demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme +de trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel +le Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par +l'autre, si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit +de Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce +de nos Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit +nostre, sauve al trovour ses mises & costages renables, de Balenes +troves en nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la cowe[B] +a nostre compayne, solonc l'auncien usage.</i></p> + + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 20%;"> + +<p class="sml"> +A: C'est +Edouard I.<br><br> + +<br><br><br><br><br><br> + +B: Wrekes <i>ex lingua +Danorum +à verro +quod est traho</i>. +Rouille. +<i>Not. in cap. +17.</i><br><br> + +C: Wefs <i>res +viduetæ</i>, +qui n'appartiennent +à personne. +La +Coutume +reformee +de Normandie +les appelle +<i>choses +gaives</i>.<br><br> + +D: <i>Oes +usus.</i><br><br> + +E: Composition.<br><br> + +F: Suivie, +poursuivie.<br><br> + +G: <i>Extra +hura</i>, <i>extra +eri</i>, <i>extra +jurie</i>, choses +etrangeres +au +fonds où on +les trouve, +<i>extra jectæ</i>, +<i>extra vectæ</i>.<br><br> + +H: Non +reclamee<br><br> +<br><br><br><br><br><br> +A: Dans la suite.<br><br> + +<i>B: Cauda.</i><br><br></p> + + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + +<p>J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du +Douaire, & que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi +le Douaire pour objet. Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier +contient, comme le 17e de la Compilation de Britton, +toutes les maximes relatives au Vareck. Cette conformité ne +peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle se remarque, +non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond +des choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant +l'avouer, le Compilateur Normand n'a pas été si attentif que +Britton à nous faire connoître la nature des droits des Seigneurs: +ce que Britton dit du Vareck & des choses gaives, le prouve. +Selon cet Auteur, les Seigneurs ne jouissoient originairement +que par <i>franchise</i> des choses gaives. Ils ne tenoient point ce +droit de leurs fiefs, mais d'une concession particuliere du Souverain, +& encore falloit-il que celui qui avoit trouvé l'<i>estray</i> +eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en profitassent: +voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des +Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie, +& de ce que ces droits y ont toujours été du ressort des +Juges royaux.</p> + + + +<p>L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la +<i>Baleine</i>. Cette décision est contredite par Britton & par l'ancien +Coutumier, qui comprennent expressément sous le nom de +Vareck <i>tout Poisson qui par lui vient à terre, & y aura été prins</i>. +Ceci vient de ce que les Réformateurs du Coutumier ont consulté +& suivi Rouillé sur cette matiere. Il soutient, en effet, +on ne sçait par quel motif, que <i>la Baleine n'est pas un Poisson</i> +<span class="pagenum"><a name="p19" id="p19">19</a></span> +<i>royal</i>. Pour bien connoître l'esprit de l'ancienne Législation Normande, +il est étonnant qu'on n'ait pas eu plutôt recours, lors +de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce Glossateur. +Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton +n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs, +sur leurs droits, sur la continence & l'espece des mesures anciennes +usitées en Normandie, dont la Coutume réformée de +Normandie ne dit rien!</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 78%;"> + + +<p><i>Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul +ne eyt mesure en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne +ses mesures & ses peys[A] de nos estendars[B], si come de +Bussels, Galons, Lievres[C], Aunes, & teles autres mesures ....</i></p> + +<p><i>Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de nos +peys & de nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres, +volons que celuy Ministre eyt le poer[E] & la conisaunce de faux +peys & fause mesures par-tout notre verge ou que nous seons en +nostre tere dedens fraunchises & dehors, & de arder[F] quant +que il trovera faux, de amercier[G] & de autrement punir ceux +que teles mesures ou ceux peys ount use & luy avons assigne a deliverer +les estendars a tous ceux que aver les vodront dount la livre +peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes esprouves, +& le bussel conteigne deux cents livres de deniers & le +galon vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys +quant aver desuent de peys solonc lour usages, & quant le Ministre +de mesures doit faire son office, si le face en cette maniere.</i></p> +</td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 20%;"> +<p class="sml">A: Poids.<br><br> + +B: Etalons.<br><br> + +C: Livres.<br><br> + +D: Modeles.<br><br> + +E: Pouvoir.<br><br> + +F: Brûler.<br><br> + +G: Condamner à l'amende.<br><br> + +H: Boulanger.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<p><i>Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de +quant que il trovera de marches dedens la verge, & tauntost face +vener les Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de +par nous.</i></p> + +<p><i>Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a +luy estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre +meyn, si autre de nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs +soient punis par prisons & par fyns. Et si les Baillifs veignent +solonc ceo que faire deyvent, a donques leur soit enjoint que ils +facent vener devaunt luy tous les bussels & demi-bussels & quartes +& galons & demi-galons & toutes les autres mesures dount l'en ad +achate ou vendu en tele Ville & de chescun pestour[H] un pain</i> +<span class="pagenum"><a name="p20" id="p20">20</a></span> +<i>de chaque manere, & trestous les pestours & toutes les Braceresses +de la Ville & les Taverners & les autres bone gents de la Ville +par queux il purront enquerre la vérité de son Office, & ceux que +seront somouns & ne venent mye & lour semounse soit tesmoine +soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost +face jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount +des articles dount ils seront chargez de par nous, &c.</i></p> + +<p>Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage +pourroit donner lieu, il y en a une qui me paroît mériter une +attention particuliere. Nos premiers Rois avoient établi les mêmes +mesures & le même poids pour tous les lieux de leur domination; +les matrices en étoient conservées dans leurs Palais<a id="footnotetag18" name="footnotetag18"></a> +<a href="#footnote18"><sup class="sml">18</sup></a>. +Cependant ces mesures & ces poids éprouverent dans +la suite beaucoup de variations<a id="footnotetag19" name="footnotetag19"></a> +<a href="#footnote19"><sup class="sml">19</sup></a>. Le 6e Concile de Paris, en +828, L. 3, c. 2<a id="footnotetag20" name="footnotetag20"></a> +<a href="#footnote20"><sup class="sml">20</sup></a>, nous apprend que presque chaque Province +avait alors sa mesure & son poids particuliers, <i>in diversis +Provinciis diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)</i>. Charles +le Chauve, en 864, ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs +mesures que de son Palais, selon l'ancien usage; mais en même-temps +il leur défendit d'exiger de leurs vassaux le Cens ou autres +Redevances à une mesure plus forte que celle sur laquelle +ces vassaux avoient coutume de se régler<a id="footnotetag21" name="footnotetag21"></a> +<a href="#footnote21"><sup class="sml">21</sup></a>. Des personnes +furent préposées pour la vérification des poids & des mesures, +& elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont +on se servoit dans le domaine du Roi, & non pas celles des +Seigneuries particulieres. Or, nous trouvons la même police +pour les poids & mesures établis chez les Anglo-Normands.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote18" name="footnote18"><b>Note 18: </b></a> +<a href="#footnotetag18"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol. + Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote19" name="footnote19"><b>Note 19: </b></a> +<a href="#footnotetag19"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote20" name="footnote20"><b>Note 20: </b></a> +<a href="#footnotetag20"> (retour) </a> <i>Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote21" name="footnote21"><b>Note 21: </b></a> +<a href="#footnotetag21"> (retour) </a> <i>Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus.</i></blockquote> + +<p>Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie +le 5 Juillet 1578, Antoine le Senéchal dit avoir un <i>quart +de Fief-Noble en la Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé +le Fief de l'Ardeniere.... à cause duquel Fief il a droit quand +le Roi vient, pour sa premiere & joyeuse venue audit lieu, +<span class="pagenum"><a name="p21" id="p21">21</a></span> +d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, & le doit servir. Il déclare +aussi avoir droit de prendre tous les grains qui sont mis en provision +audit Château d'Arques; tous les vins, cidres & cervoises +qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas & tous les +lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut d'être +bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de l'Ardeniere +l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à cause +dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit du +gauge des poids, aulnes & mesures tant de grains, de breuvages +que de toutes autres liqueurs de gauge, même sceller & adjuster +lesdites mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à raison +de ce que la situation & place dudit Château d'Arques est assise à +l'estente & dedans mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le +Bailliage de Caux & ressort d'icelui toutes les mesures deux fois +l'an, & si ay droit de gauger les barils des Brasseurs estans audit +Bailliage & ressort deux fois par chacun an, & pour ce faire me +doyvent un baril de Boisson de la Boisson qu'ils vendent ou brassent, +ou la valeur qu'ils la vendent au travers ou autres gens. Item, +à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les Gaugeurs de Normandie +eux disans avoir le droit du Roi par tous les Bailliages du pays +gauger, & sceller leurs mesures & poids, & en prendre le droit +comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations par-tout +le pays une ou deux fois l'an, & prendre les émolumens, profits, +forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur +appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres +manieres de gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent +à peix & mesures.</i></p> + +<p>De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief +de l'Ardiniere avoient eu le <i>droit du gauge par-tout le Bailliage +de Caux</i>, & en outre ce <i>droit sur tous les Gaugeurs de Normandie +qui disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages</i>. +Ces Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection +des mesures & poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries +étoient exemptes de leur vérification; & de-là, d'un côté, +cette grande diversité que l'on remarque encore entre les +mesures auxquelles les Redevances Seigneuriales se payent, sur-tout +en Normandie; & d'un autre côté, la mesure royale, dont +<span class="pagenum"><a name="p22" id="p22">22</a></span> +les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les matrices, n'a pas +dù varier: aussi est-il constant que la mesure ancienne d'Arques +est encore la même que celle des Anglo-Normands.</p> + +<p>Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu +du treizieme siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens +livres, & la livre pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point +changé, jusqu'à lui, la livre connue sous les deux premieres +Races de nos Rois, cette livre de vingt sols étoit de douze +onces, <i>duodecim unciæ libram viginti solidos continentem efficiunt</i> +<a id="footnotetag22" name="footnotetag22"></a> +<a href="#footnote22"><sup class="sml">22</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote22" name="footnote22"><b>Note 22: </b></a> +<a href="#footnotetag22"> (retour) </a> <i>Annal. Benedictin. ann. 1026.</i></blockquote> + +<p>Les variations que l'altération des métaux occasionna dans +leur valeur durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement +le changement des mesures. <i>Jusqu'à Saint Louis on +peut évaluer</i>, selon la Remarque de M. de Villaret<a id="footnotetag23" name="footnotetag23"></a> +<a href="#footnote23"><sup class="sml">23</sup></a>, <i>aux +trois quarts la quantité de métal qui étoit sorti de France, & le +quart qui y resta devint le signe représentatif de la même valeur</i>. +Si les François furent forcés de se contenter de ce <i>signe</i> pour +le commerce intérieur du Royaume, les Etats voisins, qui +étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux pertes +de la France, durent nécessairement proportionner leurs +poids & leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur +effective de la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. +A ce moyen le boisseau de bled Anglois, du poids de deux cens +livres, la livre de douze onces, se trouva réduit au quart pour +la France, c'est-à-dire, à cinquante livres de douze onces. Or, +chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que quatre cens +quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize onces +étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En +comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau +actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze +onces, on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept +livres en bled, & que chaque livre excede de six onces la livre +du boisseau de Britton. Conséquemment la livre du boisseau de +Britton n'étoit que de dix onces d'Arques; d'où il fuit que le +<span class="pagenum"><a name="p23" id="p23">23</a></span> +boisseau de Britton, composé de cinquante livres de dix onces, +étoit équivalent à trente-une livres quatre onces, ou bien à dix +pots chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est conforme +au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de +demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence +peu essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier +selon les grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou +moins sec est plus ou moins pesant. C'est cette considération, +sans doute, qui a déterminé le Parlement de Normandie à ne +suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal de 1634, ni celui de +1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à dix pots demion +& demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par +ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied +à toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit +pu faire naître.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote23" name="footnote23"><b>Note 23: </b></a> +<a href="#footnotetag23"> (retour) </a> Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.</blockquote> + +<p>Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire +connoître l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais +en attendant que parmi les personnes consacrées au Barreau de +Normandie il s'en trouve qui ayent assez de zèle & de loisir +pour se livrer non-seulement à cette entreprise, mais encore à +celle de l'édition des Ouvrages de tous les autres Jurisconsultes +Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand, le Lecteur, +je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici l'extrait de +quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment agitées, +& que nos Coutumes anciennes & réformées ne paroissent +pas avoir suffisamment éclaircies.</p> + +<p>La Coutume réformée, Art. 195, porte que les <i>terres d'alluvion +accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la +charge de les bailler par aveu aux Seigneurs du fief, & d'en payer +les droits Seigneuriaux</i>. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante +à cet égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement +ou injustement augmenté par l'alluvion; il établit le<span class="side"> +A: On +l'acquiere.<br><br> + +B: Eau.<br><br> + +A: Sol.<br><br> + +B: Bornées.<br><br> + +C: Accroissement, hâtif, précipité.<br><br> + +D: Subtil, subit.<br><br> + +E: Chenal.<br><br> +</span> +droit des Seigneurs à l'égard de l'alluvion sur les principes les +plus incontestables.</p> + +<p><i>De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases +l'en[A] ausi en plusours maneres.</i></p> + +<p><i>Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun</i> +<span class="pagenum"><a name="p24" id="p24">24</a></span> +<i>soil[A] acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie +boundes[B] entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: +car si la force de ascun flot court à un veisin en partie de +son soil, par quoy le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe, +en tiel hastive encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne +soit brace de la meer) que le soil ne soit a recoverer par Assise, si +le verrey possessour soit deforce, si la négligence ne luy desturbe. +Mes si lencres eyt este si soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver +cel encres que luy eit estre encru par Proces de temps si +come en plusiours ans, & ne my en un jour, ne en un an, & la +chanels[E] & le cours del ewe se remue devers le perdaunt, en tiel +cas remeynt cel encres le purchas & le fee & le fraunktenement al +purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et par le encres +de mesme encressent les Seignorages & les fees des Seigniours, +& purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi bien come +aillours en son fee sauns tort faire<a id="footnotetag24" name="footnotetag24"></a> +<a href="#footnote24"><sup class="sml">24</sup></a>.</i></p> + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote24" name="footnote24"><b>Note 24: </b></a> +<a href="#footnotetag24"> (retour) </a> Britton, c. 33.</blockquote> + +<p>Que ce passage eût été connu de <i>Godefroy</i>, il ne se seroit +pas fait cette objection: <i>Si les alluvions & accroissemens ont lieu +pour les terres des Propriétaires bornées & limitées</i>, ou du moins +il n'auroit eu garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant +à la Coutume réformée de Normandie d'avoir en l'Art. +195, <i>accordé les alluvions aux Propriétaires des terres contiguës +sans distinction si elles sont limitées ou non</i>. L'antiquité du témoignage +de Britton auroit probablement engagé ce Commentateur +à rechercher si les Réformateurs de la Coutume Normande +auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de l'opinion +de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que l'opinion +de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les principes +sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet, l'alluvion +n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il +est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui +partage deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces +fonds la partie de terrein qui dans la suite des temps vient s'y +rejoindre. A ce moyen l'alluvion est moins considérée comme +<span class="pagenum"><a name="p25" id="p25">25</a></span> +un accroissement pour ces fonds qu'une restitution qui leur est +faite des portions dont le déplacement de l'eau les a dépouillés +alternativement. Mais dès que l'un des fonds est borné, la présomption +qu'il ait souffert quelque perte antérieurement à l'alluvion +ne peut plus subsister, & conséquemment on n'a pu avoir +aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la maxime +qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds +dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a +pas seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages +Normands, à cause des appuis qu'elle fournit au droit des +Riverains sur l'alluvion, elle l'a dû être encore relativement à +la preuve qu'on en peut tirer de la légitimité des droits des Seigneurs +sur les accroissemens qui se font aux terreins qu'ils ont +inféodés: car la présomption qui a lieu en faveur du fonds +donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds releve. Dans +le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par la position +& la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre +aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur +doivent nécessairement revivre.</p> + +<p>Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets +de la Foi & Hommage<a id="footnotetag25" name="footnotetag25"></a> +<a href="#footnote25"><sup class="sml">25</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote25" name="footnote25"><b>Note 25: </b></a> +<a href="#footnotetag25"> (retour) </a> Ch. 68.</blockquote> + +<p><i>Volons</i>, nous dit-il, <i>que chescun Seigniour preigne homage de +trestous les parceners masles & femesles si il le voille aussi come de +un heire; & cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par +la unite de droit</i>. Il établit la même doctrine à l'égard de la +Féauté. <i>Nul parcener ne son issue ne jurge feaulté sinon à son +eyne parcener, si le Seigniour ne voille eins soit en l'Election le +Seigniour à prender tiels services parmy une meyn ou parmy les +meyns de tous les parceners. Car autrement prendroit il les gardes +& les mariages des aultres parceners.</i></p> + +<p>Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée +de Normandie met entre les puînés mâles & les soeurs puînées +parageres. Si la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement, +comme aujourd'hui, les puînés de la garde du Seigneur; +& au contraire, si les filles mineures restoient en garde nonobstant +<span class="pagenum"><a name="p26" id="p26">26</a></span> +que leur soeur aînée en fût sortie, c'étoit parce que l'aîné +des mâles étoit seul propriétaire du fief, au lieu que les parcenieres +avoient chacune leur part du fief en propriété.</p> + +<p>Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur, +s'explique ainsi: <i>Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le +tenaunt; come son tenaunt avera fait homage a autre que a +luy, lequel il duist aver fait a luy, & issint fraude & malyce soit +attaint. Et aussi si il eyt fait homage a autre que a luy a tort, +puisque il avera fait son homage a luy a droit. Mes si le tenaunt +l'eyt fait par destresse de autre ou par foly & nient par malice, en +tiel cas volons nous que l'en face venir les Seigniours & le tenaunt +en notre Cour, & la soit discus que avera meillour droit +en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre, & que tort avera +soit puny.</i></p> + +<p>Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence +actuellement suivie en Normandie sur les matieres des +commises & des débats de tenure. Quand le vassal, de propos +délibéré, viole la foi promise à son Seigneur, ce dernier a contre +son homme une action pour le faire punir de sa fraude. La +tenure rentre en la main du Seigneur, & est réunie à son domaine; +lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre Seigneur +que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet +autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent +discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure +aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation.</p> + +<p>Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, +pour les fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment +de féauté sans hommage, <i>ils faisoient ascune foits a lour +Seigniour un paye a la double value de lours services de un an en +remembrance de reliefe au chiefe de chescun trente ans</i>. <i>Si come</i>, +ajoute-t-il, <i>est en Normandie l'en fait de commun usage</i>.</p> + +<p>Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques, +n'est pas une invention nouvelle.</p> + +<p>Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate +l'antiquité. <i>Roixs</i>, selon lui, <i>ne purrount rien aliener en droit +de lour Corone ne de lour royalte que il ne soit repealable par lour</i> +<span class="pagenum"><a name="p27" id="p27">27</a></span> +<i>Successours. Suffrable chose nequedent est que Baronies & aultres +demeynes fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne, +& en autre cas pur aver Prelats & autres sages gens du +Realme de lour Counseil, issint que ils soient au Roy entendaunts +respounables & justiceables, & en autre cas en fee ferme sicome cytes +Burghes & autres demeynes, &c.</i></p> + +<p>L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé +comme inaliénable remonte donc bien au-delà de celle +qu'on lui a fixée jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le +détail des droits domaniaux qui existoient de son temps; les +précautions les plus scrupuleuses y sont prises pour la conservation +de ces droits.</p> + +<p><i>Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises +Cathedrales, Perochiales & Religions & de mesons de Religion & +de Hospitals en cel counte quex sount de nostre avouson, & quex +deyvent estre, & ne sount mie; & par quex ils ount este suffrets, +& coment & quex demeynes nous tenons en nostre meyne en cel +counte, & quex autres demeynes nous & autres tenons de auncienes +demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes & de purchas, & +qui teles terres tiendent autre que de nous, & combien les terres +vaillent severaument[A]<span class="side">A: Séparément.</span> a la very value, & de demeynes que deyvent +estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par +quex, & qui les tient. Et auxy des fees & des avousons des Eglises, +& de hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, & ne +sount mie coment ils ount este alloynes, & qui les tient, & puis +quel temps, & de lour verey value, & del counte par an, & combiene +le Visconte nous rent par an de ferme, & combien des hundreds +sount en nostre meyn, & combien chescun hundred vaut, & combien +les Baillifs rendent par an a nous, ou a autre. Et aussi de aumosnes +& de services dues a nous, si ils eyent este sustrets, & par +quex, & combien de temps. Et aussi de sutes[B]<span class="side"> +B: Suites.</span> dues a notre +counte & a nos hundreds, & a nos maners, & a tours de nos +Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a nos molyns, si +eles eyent este faites pleinement; & si non, coment eux ount este +sustretes, & de quel temps, & par quex, & ausi de tous services +dues a nous de droit. De eschetes que nous duissent eschier par la +felonie des felons, ou par la mort de nos tenaunts sauns heire, ou</i></p> + + + +<span class="pagenum"><a name="p28" id="p28">28</a></span> +<p><i>par ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de +felons que tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies +faites, que dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les +tient, & de quel temps, & combien ils vaillent par an en touts +issues a la very value. Et aussi de terres & tenements alienes +par felons & autres tenaunts puis lour felonie faite, dount +notre gree nad mye este fait, del an & del Wast, de Countes, +Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, & petites, +desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, & +qui les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A],<span class="side">A: Moyen.</span> & si +rien nous soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst +estre de droit, & si pleynement come les gardes & les mariages, & +homages, & reliefs, & heires par tout ou aver les duissons de droit, +ou sinon par qui ils nous ount este sustrets & de quel temps, & +combien ils vaillent par an. Des enfaunts masles, damoyseles & vedves, +qui mariages duissent estre nos, maries sauns conge de nous, +& quant de fees & a queux, & combien que cest que lour terres +vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes maneres de purprestures +faites sur nous de terres & de fraunchises & ceux que serrount +presentes deforceours & purprestures par fresche force puis le +eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre de +lour tort, & soit le Proces tiel, come de play de terre par nos +Brefe solon la nature del graund cape[B],<span class="side">B: Cape +nom d'un +Bref de prise-de-corps.</span> & del petit, & ceux +deforceours, en les autres articles avaunt dits soient auxi somons. +Et come ascun appara en Court, & die que il trova son auncestre +seisie, & ceo puisse averrer, si cesse la aemaunde sauns Brefe, & +ceux que serrount assignes a pursuer nostre droit, hastivement maundent +quere Briefe de Droit que en appele Precipe quod reddat +nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit purchase sur ascune +chose appendaunte a nostre Corone come sount auncienes demeynes, +si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et si les tenaunts +se voillent mettre en enqueste en fourme de graund Assise a +ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous & de nostre Conseil +si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur +nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone +a torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception +de non tunure. Mes list[C]<span class="side">C: Est libre, licet.</span> a chescun de soy eyder par +<span class="pagenum"><a name="p29" id="p29">29</a></span> +garaunt vocher & par exceptions renables solonc ceo que dit serra entre +les exceptions. Et si Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes +ou terre purchaces alienes, ou de autres choses que ne sount mie +appartenauntes a la Corone, en tiel cas ne volons nous mye que +home counte de plus haut temps que de Brefe de Droit, & prescription +de ceux courge encontre nous come encontre autres del +people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de Droit. +Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt de +prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad +en Brefe de Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres +tenues de nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que +tiels fees soient pris en nostre meyn, & que le Visconte nous respoigne +des issues, & que point lour soient rendus sauns nous. Et +quant a gardes & mariages a nous detenus, volons que tauntost +soient pledes tout sauns Brefe & courge[A]<span class="side">A: Et coure la peine.</span> la penaunce encontre +les deforceours solonc la ordynaunce de nos Estatuts; & volons +que chescun sache que si home moerge que avera tenement de nous +par fee de Chivaller & de graunde Serjauntie lequel que il eyt tenu +de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de purchas, +qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un +heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les +foits que eux serrount a marier, & aussi de toutes les vedves, qui +Seigniours averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit +que ascun soit marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele +qui mariage a nous appent, tauntost soient seisies en nostre +meyn toutes ses terres & toutes les terres lours barons, & le Visconte +nous respoyne des issues & sauns nous lour soient poient rendus. +En droit de purprestures volons nous que les noysaunces soient +oustes as costages de purprestours, & les suffrables soient pris en +nostre meyn, & la value par an soit enroule, & solonc la discretion +de Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a rentes +a fee ferme a ceux que plus vodront doner.</i></p> + + + +<p>Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, +chez les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en +certains cas les particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient +être garantis dans leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette +garantie n'avoit point lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil +<span class="pagenum"><a name="p30" id="p30">30</a></span> +connu sous le titre de <i>Fleta</i> nous enseigne: <i>De terris tenementis +Regis</i>, dit-il, <i>secus erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ +terræ Regis, ex antiquo Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito +quia de antiquis maneriis per Prædecessores Regis alienatis +currit tempus contra Regem sicut contra alium, terras vero suas de +eschaeta vel perquisito dare poterit Rex & licita alienare, & de +hujusmodi terris ad escambium, vel Warrantizare si per Prædecessores +suas expresse fuerit obligatus alias vero terras alienatas non tenetur +Warrantizare sed potius revocare</i><a id="footnotetag26" name="footnotetag26"></a> +<a href="#footnote26"><sup class="sml">26</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote26" name="footnote26"><b>Note 26: </b></a> +<a href="#footnotetag26"> (retour) </a> Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.</blockquote> + +<p>Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton +& de Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on +trouve <i>l'inaliénabilité</i> du domaine déjà établie; tandis que, selon +Flete, elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel +ce dernier fixe une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les +Souverains qui vivoient alors: <i>Res quidem</i>, je copie les termes +de Flete, <i>Coronæ sunt antiqua maneria, Regia homagia, libertates +& hujusmodi quæ cum alienentur, tenetur Rex ea revocare secundum +provisionem omnium Regum Christianorum apud montem +Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici quarto +habitum</i>. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à l'exception +de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans +le temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier +a été tenu qui en ait fait mention; & qu'au contraire nous +avons plusieurs actes émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne, +d'Espagne, &c. postérieurement à cette prétendue Assemblée, +qui contiennent ou l'aliénation ou la confirmation d'aliénations +faites par eux de diverses portions de leur domaine; +d'où il faut conclure que cette Assemblée est imaginaire, & +que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur du <i>Fleta</i>, +qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la Prison +que le titre de ce Livre désigne<a id="footnotetag27" name="footnotetag27"></a> +<a href="#footnote27"><sup class="sml">27</sup></a>, a été trompé, comme +Selden l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques +personnes qui avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote27" name="footnote27"><b>Note 27: </b></a> +<a href="#footnotetag27"> (retour) </a> <i>Imponi sibi passus est procul dubio carcerius + noster seu Fletæ autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag. + 551.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p31" id="p31">31</a></span> + +<p>Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la +fermeté avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu +qu'il ne devoit pas payer au Pape le tribut que son père s'étoit +engagé de donner tous les ans au Saint Siége, comme la suite +d'un Concordat que tous les Souverains qui avoient assisté +à ce Concile avoient fait pour la manutention de leur domaine, +quoique dans le Concile il n'y eût eu aucune résolution prise à +ce sujet.</p> + +<p>On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par +l'importance des objets que Britton vient de nous offrir, & que +je n'ai fait qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture +de cet Auteur pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation; +il n'est cependant point comparable, à beaucoup près, au +Compilateur du <i>Fleta</i> que je viens de citer. Celui-ci a rassemblé, +comme sous un seul point de vue sur chaque matiere, les +Statuts, les décisions qui étoient épars dans tous les Diplomes +des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui avoient paru +avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain, il n'en +a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les Coutumes +Anglo-Normandes avoient omis de décider, & encore ce +n'a été qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient +se concilier avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit +rapporter avoient été primitivement institués.</p> + +<p>Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; +son style concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant +de Traités complets du sujet que leur titre annonce. Après avoir +dit quelque chose de cet Ecrivain, nous parcourerons quelques +endroits de son Livre où il s'agit de matieres que ni Britton ni +Littleton n'ont discutées, ou que ces Auteurs n'ont pas assez approfondies.</p> + +<p>Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges +des Templiers & des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort +renommés sous Edouard Ier & ils furent anéantis dès le commencement +du regne d'Edouard II. On doit donc faire remonter +au temps du premier de ces Princes l'existence du célebre +Jurisconsulte, auquel, pour plus de facilité, je donnerai à l'avenir +le nom de sa Collection. Cette preuve, que j'emprunte +<span class="pagenum"><a name="p32" id="p32">32</a></span> +de Selden<a id="footnotetag28" name="footnotetag28"></a> +<a href="#footnote28"><sup class="sml">28</sup></a>, n'est pas la seule dont il appuie son opinion +sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet Ouvrage, +il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit +pere du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de +procéder. Il ne peut être assurément là question que de Henri +III, dont Edouard Ier étoit le fils. Et en effet, dans le même +Livre 2, c. 64, Flete avoit cité un Statut <i>de Mercatoribus</i>, +lequel a été constamment dressé dans le Parlement de Westminster +en la trente-troisieme année du regne d'Edouard Ier; enfin +dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné comme aïeul +du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est plus +permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la +Collection de <i>Flete</i> doit être placée. Il n'en est pas de même +du nom & de la profession de celui à qui nous sommes redevables +de cette production.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote28" name="footnote28"><b>Note 28: </b></a> +<a href="#footnotetag28"> (retour) </a> Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag. + 546.</blockquote> + +<p>Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou <i>Fleta</i>, +Anglois de nation, & qui professoit la Regle des Hermites de +Saint Augustin, & qui a publié quelques Ouvrages de Théologie; +mais il est constant que ce Moine vivoit sous Richard II, +vers la fin du quatorzieme siecle, date qui ne peut s'accorder +avec celle que les passages de Flete forcent de donner à sa Compilation. +D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on trouve: <i>Tractatus +autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia in Fleta, de +jure Anglicorum fuit compositus</i>; ce qui démontre que <i>Fleta</i> n'est +pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que l'Ouvrage +n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. +Ce lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois <i>The +Fleet</i>, <i>la Flotte</i>, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la +riviere où elle est assise.</p> + +<p>Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes +des plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, +que quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés, +d'autres condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes +Annales manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette +<span class="pagenum"><a name="p33" id="p33">33</a></span> +remarque: <i>Incarceratio Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ +de Weylong, Johannis de Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ +de Stratton de quo Dominus Rex habuit quadraginta mille marcas +& amplius præter vasa argentea & aurea.</i></p> + +<p>Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en +Rimes françoises, composée par Pierre de Langtoft.</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<p class="i14">Quant le Roy Edvvard avoit demoré</p> +<p class="i14">Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené,</p> +<p class="i14">A son repoir trova par pleinte presenté</p> +<p class="i14">Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté.</p> +<p class="i14">Les uns avoient par douns les Leys destourné,</p> +<p class="i14">Les autres la Couroune avoiente violé.</p> +<p class="i14">Thomas de Weylande en Banc primes nomé</p> +<p class="i14">Par agard du Court le reigne ad forjuré,</p> +<p class="i14">En la terre de France sans repoir est alé,</p> +<p class="i14">Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris & mené</p> +<p class="i14">A la Toure de Londres, deliveres par mené.</p> +<p class="i14">E sur ceo chescun de Ofice est privé.</p> +<p class="i14">E <i>Lys</i> de <i>Begyngham</i> n'est pas entechelé,</p> +<p class="i14">E <i>Johan de Metingham</i> le chef est demoré,</p> +<p class="i14">Sire <i>Raufe de Heugham</i> ad taunt disputé</p> +<p class="i14">Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé.</p> +<p class="i14">Sire <i>Adam de Stratton</i> est dur de mené,</p> +<p class="i14">Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé?</p> +<p class="i14">Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné,</p> +<p class="i14">Avoir chaunta pur luy, <i>placebo Domine</i>,</p> +<p class="i14"><i>Dilexi quoniam</i> fraude & fausseté.</p> +</div></div> + +<p>Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du <i>Fleta</i> +étoit un des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette +dénomination; ce qui est d'autant plus vraisemblable, que de son +temps on la regardoit encore comme particulierement destinée, +par une espece de droit très-ancien, à renfermer les accusés qui +méritoient quelque considération.</p> + +<p>Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & +sur la vie de l'Auteur du <i>Fleta</i>, son Ouvrage nous fournit des +preuves certaines de l'étendue de ses connoissances dans le droit +commun de sa Nation.</p> + +<p>Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres +<span class="pagenum"><a name="p34" id="p34">34</a></span> +qui forment la division de son Recueil, caractériseront mieux +cet Ecrivain que tout ce que je pourrois en dire.</p> + +<p>Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions +des Officiers de la Couronne & celles des Officiers des +Seigneurs particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront +faire aisément juger de l'importance & de la multiplicité +des obligations que contractoient les autres.</p> + +<p class="mid">Livre 2, ch. 71.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>Doctrina servientium.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare +de iis, quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò +de Ministris generaliter in maneriis necessariis, & eorum Officiis, +& qualiter se habere debent in eisdem ad commodum Domini, +exempli causa est dicendum, ut hujusmodi compotorum +auditores majores & minores secundum gradus Officiorum constitutos +in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a <i>pecia</i>[A]<span class="side">A: <i>Pecia</i>, piece, <i>pecia compoti</i>, un compte sans suite, +dépécé.</span> compoti sciant +sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis +excusari, nisi Dominus incautè sibi prospexerit, & ideò in +primis de qualitate Domini, & qualiter expectari debet in præmissis +videndum erit.</p> + + +<p><i>Ss. 2.</i> In omnibus autem, & super omnia decet quem libet +Dominum verbis esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & +Justitiam amantem, fraudem & peccatum odientem, voluntariosque +malevolos & injuriosos contemnentem, & apud proximos +pietatem, vultumque motibilem & plenum. Ipsius enim +interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non +cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed +jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus +expertorum, consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, +& familiæ suæ scire veram executionem terrarum suarum, +necessarium erit & perinde sciat quantitatem suarum facultatum, +& finem annuarum expensarum. Et cum extentam illam +possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per instaurationem +bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare +<span class="pagenum"><a name="p35" id="p35">35</a></span> +& excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: +nam terrarum cultura per temporum incongruitatem singulis annis +æquivalenter minimè respondet; deficiente ergo blado, mortuisve +bestiis, vel superveniente combustione, vel alio inopinato +eventu sinistro, locum habebit depositum, quod quidem si devastetur, +locus erit pecuniæ, & qui alienum accommodat in +casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si cum +creditoribus finem faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit +dampnum unum aliud sequi, juxta illud.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè +congaudent qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur +sibi quis ut de proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum +suarum annuum valorem; quæ per tenentes Domini fideles +& juratos sic debent extendi. Inprimis inquirendum est de +castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis circumdatis, videlicet, +quantum muri, & ædificia lapidea, & lignea, plumbo, +vel aliter cooperta, valeant per annum, & pro quanto appreciari +possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum & +ædificiorum, ac etiam pro quanto ædificia extra fossatum appreciari +possunt, & quantum valeant unà cum gardinis, <i>curtilagiis</i>[A],<span class="side">A: Petite cour. En Picardie, <i>courtis</i>.</span> +columbariis, vivariis, & omnibus aliis exitibus curiæ +per annum: item quot campi, & quot sint culturæ in Dominico, +& quot acræ arabiles in qualibet cultura, & quantum quælibet +acra per se valeat per annum.</p> + + + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, quot acræ prati sunt in Dominico<a id="footnotetag29" name="footnotetag29"></a> +<a href="#footnote29"><sup class="sml">29</sup></a>, & quantum +valet quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam +acræ sunt pasturæ, & cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis +necessaria, & quot & quales bestias sustinere poterit, & quantum +quælibet acra valeat per se, & quantum valeat pastura cujuslibet +bestiæ ad locandum per annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi, +quot & quales bestias Dominus habere possit in eadem, & +quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per annum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote29" name="footnote29"><b>Note 29: </b></a> +<a href="#footnotetag29"> (retour) </a> <i>Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann. + Soc. Balus. tom. 1, col. 33.</i></blockquote> + +<p><i>Ss. 5.</i> Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus +pro voluntate sua excolere poterit & assartare, quot acræ in se +contineant, & pro quacunque vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ +<span class="pagenum"><a name="p36" id="p36">36</a></span> +possit appreciari, & quantùm acra fundi valeret per annum, & +boscus hujusmodi, si assartaretur.</p> + + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 6.</i> Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant +quantum Dominus se <i>appruare</i>[A].</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus +aliis exitibus forestarum, boscorum, <i>morarum</i>[B], bruerarum, +& vastonem, quantum valeant per annum.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">A: <i>Appropriare</i>, se reserver.<br><br> + +B: Joncs-Marins.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<p><i>Ss. 8.</i> Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus +& communibus, quantum valeant per annum.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, +& forestarum, cum finibus & amerciamentis provenientibus +de expeditatione canum quantum valeant Domino per annum.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, +quot sunt, quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia +valeat per annum, secundùm veram ipsius æstimationem, & +per marcas & solidos extendatur; ut, si Ecclesia centum marcas +valeat per annum, ad centum solidos extendatur advocatio +per annum.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 11.</i> Item, de <i>herietis</i>[C], nundinis, mercatis, theoloniis, +operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & exhenniis[D], +quantum valeant per annum.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis, +custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per +annum.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & +quot forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & +quæ feoda teneant de Domino, & quæ de aliis, & per quod +servicium; an per socagium aut per servicium militare, vel per +liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm, vel in liberam & +puram eleemosynam, vel alio modo, & qui tenent per chartam, +& qui non, & quantùm reddunt Domino singulis annis, +& ad quos terminos de certo redditu.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> + + +<p class="sml">C: Voyez ci-après ce que je dis de ce droit dans la Note 22 sur les +Loix d'Edouard.<br><br> + +D: Dons-Gratuits.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<p><i>Ss. 14.</i> Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, +& quot sectas per annum, & quantum quælibet defalta, +& quid accidit Domino per mortem talium.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p37" id="p37">37</a></span> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum +secta, & quantum quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, +& quantum valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico, +quàm de novo perquisito. Tenuræ dico, ut mesuagio, +curtilagiis, terra arabili, prato, pastura, redditu, bosco, & +hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine destructione +& exilio faciendo, & quantum valeant suæ operationes & +consuetudines, & quantum reddant in redditu singulis annis, +& qui possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non; quæ +omnia, prout extensa fuerint, imbrevientur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam +ex quanto blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm +terrarum diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ +in seminis sparsione non poterunt æquiparari.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero +bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in +quolibet manerio, sufficienter, & quantum liberè deductis expensis +valere debeant per annum; quæ omnia distinctè scribantur +in membranis, ut perinde sagaciùs vitam suam disponat & +faciliùs convincat mendacia compotariorum.</p> + +<p class="mid">Livre 2, c. 72.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio communis Senescalli.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto +& fideli, viro provido, discreto & gratioso, humili & pudico, +& pacifico, & modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ, +& Officio Senescalciæ se cognoscat, & jura Domini +sui in omnibus tueri affectet, quique Subballivos Domini in suis +erroribus & ambiguis sciat instruere & docere, quique egenis +parcere, & nec prece vel pretio velit à tramite Justitiæ deviare, +& perversè judicare, cujus Officium est curias tenere maneriorum; +& si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus +tamen Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate, +tunc saltem bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, +præsentialiter curiam tenere debebit, ut tunc de subtractionibus +<span class="pagenum"><a name="p38" id="p38">38</a></span> +consuetudinum, servitiorum, reddituum, sectatum ad curiam, mercata, +& molendina Domini, & ad visus aliarumque libertatum +Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon & de alienatione +terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum +& hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, & à quo +tempore, & quo jure, tempore cujus Ballivi, vel servientis +facta fuerit hujusmodi alienatio. Quæ quantùm cum Justitia valeat +per districtiones, vel per auxilium Regis, si necesse fuerit, +sine dilatione faciat revocare.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio +per communem particam probare distinctè & apertè sciat +tam numerum acrarum arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis +ad terram seminabilem sufficienter quantitatem, nè fallaces +præpositi computantes quantitatem seminis excedant per numerum +acrarum vel quarteriorum.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; +dicitur enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi +voluptatem, & salvæ seruræ famulos reddunt aptiores; +quod Anglicè dicitur, <span class="sc">OFTE TRESTE LOKES MAKETH +TREUVE HYUVEN</span>.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis +carucarum in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc +rationem, ut terræ sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt +carucatam, eò quod lx in hyeme, lx in quadragesima, +& lx in æstate pro Warecto debent exarari.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti +acræ computari, ut medietas pro Warecto habeatur, & +medietas alia in hyeme, & quadragesimâ seminetur, & perinde +de numero carucarum de facili poterit certiorari.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties +debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, & de omnibus +auxiliis, & operationibus quorumcunque veraciter scire +debet.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio +existente, cujus inventorium inter ipsum & servientem in scripto +cirographato debet imbreviari.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet +<span class="pagenum"><a name="p39" id="p39">39</a></span> +manerio habito & invento, quem statim faciat, consentiente Domino, +discretè supplere.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque +manerii & subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, +& alios se gesserint & habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas +se latitet ob timorem, & si de aliquibus disseisinis, verberibus +& melletis, vel luctis se intromiserint; & si ad tabernas vigiliasque +quis, Officiis suis omissis, noctanter ierint, pro quorum +aditu Dominus vel alius aliquod dampnum sustinuerit; & +quod dampnum, & quoties, & qui sint inde culpabiles, quæ +quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò faciat +emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi +delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem +per ipsum Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto +non decebit Dominum commovere.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum +ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas +Domini inde fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio, +venditio, vel alienatio, nisi per sufficiens Warrantum +Domini, vel Senescalli, cum laudabili testimonio fide dignorum.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis, +releviis, herietis, exennis, & venditionibus quibuscumque +summam & quantitatem, & de hiis qui receptione pecuniæ +fuerint onerati.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo +tempore in manus Domini devenerint, & quantum valeant per +annum. Et qui inde expletia receperint, & quantum.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri +sui per districtiones Domini appruaverint.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens +vel tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit +in boscis, parcis, warrennis, cuniculariis, & hujusmodi, +& quod dampnum, & quis hoc fecerit, & quoties.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum +in quocunque manerio servientium, tam majorum +quàm minorum, & de eorum plegiis, quorum omnia nomina +imbreviata debet custodire, & curiam ingredi, & habere de +<span class="pagenum"><a name="p40" id="p40">40</a></span> +Advocatis; nec debet major vel minor, antequam plegium Domino +per literas patentes invenerit, in obsequio Domini remanere, +nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena +curia, & per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint +convocati; nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes +à servitio Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit +talis potestas reservata: nec etiam custodias, maritagia, seu +escaetas, vendendi, viduasve dotandi alicui, præter quam solo +Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet de denariis Domini +sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus, præcepta +tamen sua advocare tenetur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne +ovis, vel alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo +& præposito, aliisque fide dignis videatur, quâ morte fuerit +mortua eò quod diversimodè mori potuit, ut per interfectionem +voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ, furatæ, vel mahemiatæ, +vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in quibus +casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem +mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem, +mahemium, senectutem, & hujusmodi, hoc suo +custodi non debet imputari; ad vim autem majorem, vel ad casus +fortuitos non tenetur quis, nisi sua culpa intervenerit. Si autem +ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur, vel occidatur, vel +per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem fugetur, +& hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro +qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una +bestia cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes +fiant examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, +vel per substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum +emptore, Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare, +& diei scire summam expensarum.</p> + +<p><i>Ss. 18.</i> Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse +habuerit per talliam recipere unum quodque genus carnium +& piscium, & quod in sua præsentia fercula scindi faciat, & +<span class="pagenum"><a name="p41" id="p41">41</a></span> +coquo per numerum deliberare, & inde rationabilem compotum +audire.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes +obolati de quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per +numerum recipere tenetur. Item, quot panes, quotque fercula +simplici familiæ diebus communibus conveniant.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de +blado & braseo, pistori deliberato per præpositum.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim +de Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur +testimonium perhibere.</p> + +<p class="mid">Livre 2, chapitre 73.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio Ballivi.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo +verax, & in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore +cognitus, plegiatus & electus, qui de communioribus legibus +pro tanto Officio sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita +justus, quòd ob vindictam vel cupiditatem non quærat versus +tenentes Domini, vel aliquos sibi subditos, occasiones injustas, +per quas destrui debeant, seu graviter amerciari. Caveat autem +sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo mane, nè tepidus +videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi faciat, deinde +campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne indè +dampna fiant in auroris.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> + + +<p><i>Ss. 2.</i> Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas +adeat, custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam +<i>dietam</i>[A] suam plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin +cadit in compoto. In initio igitur temporis seminandi, & <i>trebinandi</i>[B], +conjunctim sint cum carucis Ballivus, præpositus, & +messor per totam dietam, donec arraras suas legitimè compleverint, +quantum videlicet ad unum diem pertinebit, & quòd +omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas +faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim +disjunctis carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii +<span class="pagenum"><a name="p42" id="p42">42</a></span> +rationabiles prætenderint excusationes de aruris suis, secundum +aruram illius dietæ, tenentur reddere rationem. Et nihilominus +facta eorum & defectus sæpe ac sæpius expedit supervidere, & +videre per messorem, ne hujusmodi defectus remaneant non +correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum +duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam +in terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis +est & impediosa, tum quia equus plus sumit & expendit; tum +quia carucarii & fugatores extra passum ire consuetum, secundùm +usum boum grave videtur, tum quia caruca boum in terra +gravi præcedet, ubi equina remanebit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">A: Visite du +jour, <i>hodiernum +iter</i>.<br><br> + +B: <i>Trebinare</i>, +donner le +dernier labour.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + +<p><i>Ss. 3.</i> Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, +videndum est & sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem +carucæ deputata, à festo Sancti Lucæ, usque ad Festum +Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij septimanas, ex communi +consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem si in statu +laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de +pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex +xij denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & +quolibet mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa +est xj sol' vj den' præter estoveria foragii, & eschaetarum +bladi. Bos verò de tribus & dimidia mensura avenæ, de quibus x +faciunt bussel, sufficienter poterit quâlibet septimanâ sustentari, +unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus etiam cum senectute +vel labore convincatur, de pelle tantum correspondet, sed de +bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii salvari poterit +Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non sufficiat, +interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, +& pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, +vel ferè Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel +quasi observari.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores, +cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod +quilibet quod suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, +subtiliusve ad commodum Domini, quàm per competentes +minas, quotiescunque transgressi fuerint, poterunt castigari, monitionibus +tractabilibus intervenientibus. +<span class="pagenum"><a name="p43" id="p43">43</a></span></p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari, +compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum +suorum abundantia per effectum operis liquere valeat universis.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, +ab aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas +equitaturas impunè vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus +bene custodiantur, nè per negligentiam vel pigritiem de +debitis puturis & præbendis suis quicquam amittant, vel subcontrahatur +ab eisdem.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, +aut aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, +vel placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, +feodum, vel libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, +vel braciandi in manerio, nisi Dominus præsens extiterit.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub +certis vadiis quotidianis victus sibi constituatur.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si +purè granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs +faciat triturari, nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso +germinent, in tegmineve domorum: foragium autem tassari +faciat & cooperiri, cujus eschaetæ, prout collectæ fuerint, +in luto plateis, & itineribus projiciantur ad fimum nutriendum, +quod multo magis ad commodum Domini sic deveniet, quàm +si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra requiescat, +nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum curiæ +fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur, +warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra +fregerit post carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis +Sancti Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non +concava: sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè +poterit vicibus expectare.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum +per minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo +durante exarando. Et cum bona terra arari debeat pro +warecto caveant sibi carucarii, ne malam terram perversè arando +<span class="pagenum"><a name="p44" id="p44">44</a></span> +attingant; sed per radium quadratum terram bonam advertant, +dùm tamen profundam, ita quòd terra recens cooperta +vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit rebinandi, +nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit carucæ +cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam +si tempus pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat +terra mollis & aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca +tunc ad aliquam terram certam attingere non valebit, sed erit +caruca tanquam lutosa: faciant ergo radios suos leves in rebinando, +ut profundiùs per duorum digitorum largitatem attingere +valeant in seminando, per quod caruca à luto deliberari valeat, +& mundari, & pulchram bonamque faciat aruram.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat +Ballivus largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos +radios arari, per quod semen æquiùs cadere valeat in eisdem: +nam radiis largè aratis, & semine projecto, herciaque superveniente, +statim sit discensus seminis inter duos radios per herciæ +tractum, & summitas terræ inter ipsos radios habita, detecta, +& tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum +ab uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Si quid autem bladi remanserit post seminationem +agrorum, id prudenter granario retornetur, vel granatarius in +compoto de facili poterit titubare.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari +& minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum +elevata, sub pede carucarii sinistro ultimum radium arando +subvertatur & prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior +habeatur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, +ut ante adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina +suas expanderint radices.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà +octo dies sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile, +quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, +gelu penetrabit, per cujus si perseveraverit per triduum +vel ampliùs, possibile est hujusmodi grana tenera & aquosa germinata +& pullulata omnino deperire.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p45" id="p45">45</a></span> + +<p><i>Ss. 18.</i> Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent +seminari ad semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, +& terra lapidea, nè fortè per fervidum marcium dampnum contingat, +& impedimentum per minimam duritiam, vel nimiam +concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi terræ seminari, +ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant nutrimentum: +terras autem molles & sabulonosas non est necesse +maturè seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis +ex consuetudine subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, +& de marisco necessarium est optimè fodere & radiare, & radios +aptè purgare, ne semen humi projectum, per impetum +aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi derelictas semine +genecti vehementer expedit seminare.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ +à qua venit projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis +quæsitum nullatenus abundabit: faciat igitur quivis discretus +semen sibi emi hyemale, ut copiosior eveniet ususfructus. De semine +verò proprio quadragesimali seminentur terræ Domini, +nisi propter fori facilitatem hoc fuerit omissum. Nulli Ballivo sit +vile, si de rebus Domini Dominum possit appruare, ut de suis +ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, & hujusmodi +fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure, fabisque +educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini +respiciant incrementum.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, +piscarias suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; +sed non de lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui +effusionem piscium nituntur devorare.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter +inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro +equarum, emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat +instaurare.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere +se debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam +suam, & impudentiam ministrorum in poenam compoti merite +debeat condempnari.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p46" id="p46">46</a></span> + +<p class="mid">Livre 2, chapitre 74.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Marescallo.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum +talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto +diei qualibet nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum +equorum possit inserere, specificando nomina supervenientium +de eorum adventu, & morâ.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum +inde necesse habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat +de furfure, sicut de avena.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis +talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum +custubus, & ubi ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec +sine sua licentia alienos equos inde licebit ferrare. Item, fænum +& literam equis deliberare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 75.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Coquo.</i></span></p> + +<p>Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere +Senescalo singulis diebus.</p> + +<p class="mid">Chapitre 67.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Præposito.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per +villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam +debet præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non +ergo sit piger vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum +Domini adipisci nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas +& extrinsecas mane conjungi, terrasque conjunctim & purè +arari, putoque semine, nec minus sparsè dispergi faciat & seminari, +fimum etiam nutriri & co-adunari, ad sterculinium cum terra +fimumque mixtum faciat exaltari.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum +<span class="pagenum"><a name="p47" id="p47">47</a></span> +mundatione, vel saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, +desuperque straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non +necessarii, & plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante +martii siccitatem colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari +debeat ad rura, cum cariatoribus præsens existat præpositus totâ +die, ut sine fictitia dietam finiant & laborent, & secundùm +laborem illius dietæ debet futurus labor expediri, allocari, alioquin +etiam in compoto cadent; & quod de istis dicitur, dici +poterit de cariatoribus universis.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed +cum terra optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè +quodammodo calida est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale +fervidum: mixtis ergo caliditatibus, ordea per consequens +possibile est marcisci: expedit igitur fimum hujusmodi terrâ +misceri.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ +mixtæ horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; +fimus verò purus in rure dispersus, ultra duos vel tres +annos secundùm quod terra fuerit frigida vel calida, minimè durabit. +Mixtus autem in duplo licet tantam non habeat substantiam, +vel virtutem; marla autem durabilior est, eo quod fimi +descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est causa +quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta +itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs +consumetur; qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, +quia roris stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum +debent mitti fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; +& sic ante tempus seminis multùm consumerentur: sed ante +tempus seminandi immediatè distribuantur, & maximè, si fuerint +de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit propinquior, +tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes +alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum +abundantiùs emittunt.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & +Senescalli, inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, +videlicet à debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, +& separari; debilia namque magis consumunt, eo quod sæpiùs +<span class="pagenum"><a name="p48" id="p48">48</a></span> +& meliùs oportebit hujusmodi destinare tamen ad operationes, +& laborem constituta præbendare, & eisdem debilioribus +frequentiùs parcere & deportare, & quanto in laborando parcatum +fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque conditio +robustis.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel +per decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, +sic fuerint electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, +& per venditionem, vel alio quovismodo poterunt per +substituta de levi, quasi revivisci; dum tamen prudenter vendantur, +& de eis emantur fortiora, necessarium est igitur hujusmodi +pecora sapienter abolire: & post festum Sancti Johannis-Baptistæ +expedit, quod boves debiles, & malè intentati, veteresque +vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia, +singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues +valeant devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter +inde disponatur.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, +ne per defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur +duplicatum, eo quod sumptus erant graviores, rarioresque +labores.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel +messoris affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda +coram bobus conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; +arestæ enim straminis ordeacei rugitus eorum impediret. +De die dico, nè præbenda noctanter per custodes furetur eisdem; +cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ magis comedant +foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent, +tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates +eis liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque +devastabunt. Præterea, si per magnam quantitatem eis +fuerit liberatum ac ipsis postmodum rugientibus cum fuerint satiati, +residuum straminis conculcabunt, naribusque inflabunt, & +per consequens odio habebunt, & sic sordescent.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare +non est inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, +eò quod affectiùs se lambebunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p49" id="p49">49</a></span> + +<p><i>Ss. 10.</i> Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, +nè lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus +vituletur, primo mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana +in septimanam unicus lactis tractus debeatur, qui ultra +duos menses minimè lactari permittatur; vitulus autem femellus +integre suum lac obtineat per tres septimanas, à quâ postea veluti +de masculo tractus uberum vicissim tollantur: & tempore +separationis aquam habeant abundanter infra domum videlicet +& extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex +ægritudine pulmonis moriantur.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 68%;"> +<p><i>Ss. 11.</i> Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, +multum expendit juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum +in falda bene straminata noctanter custodiri, ut perinde meliorentur +Dominicæ culturæ.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices +ab aliis separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc +debet lac duarum hujusmodi vacarum de una <i>waga</i>[A] casei in xxiiij +septimanis ex communi consuetudine respondere, nec non & +qualibet hebdomada de dimidia <i>lagena</i>[B] butyri. Si autem de +pastura bosci, vel prati post falcationem, seu stibulæ post tempus +messium, sic erit tanta proficui responsio de tribus vaccis, +quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi de tanto responderit, +cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo +quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus +diebus respondebit, & de denariato butyri per septimanam. +Et quod dicitur de trium vaccarum responsione, dici poterit +de viginiti bidentibus matricibus sanè custoditis.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 30%;"> +<p class="sml">A: Mesure qui pesoit huit livres, <i>Assis. Reg. David. Apud +Sleneum</i>.<br><br> + +B: Cette mesure pesoit douze livres d'eau, <i>videlicet quatuor +libras de aquâ marinâ, & quatuor libras de lacu vel stagno & 4 de aqua +currente & clara. Lagena debet esse in profunditate, sex polices cum dimidio +pollicis, in latitudine inferiore debet esse octo pollicum cum dimidio +policis & cum spissitudine ligni utriusque partis. Et in rotunditate partis +superioris debet esse viginti septem pollicum, & in rotunditate, inferiore +debet esse viginti trium pollicum, Ibid.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + +<p><i>Ss. 13.</i> Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti +Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer +& enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in +anno futuro, vitulusque exilior erit atque minor.</p> + +<p class="mid">Chapitre 77.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Cultoribus.</i></span></p> + +<p>Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue +discretè sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra +<span class="pagenum"><a name="p50" id="p50">50</a></span> +poposcerint, seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; +debitè reparare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 78.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>DE FUGATORIBUS CARUCARUM.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos +fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed +gavisi, cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves +in suis laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium +& præbendam deferre, ipsosque debent amare, & noctanter +cubitare cum eisdem, ipsosque prurire, striliare, torcare, bene +in omnibus custodire, prospiciendo nè foragium eorum furetur, +vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel tribus fiat liberatio, +fæni vel <i>literæ</i>[A],<span class="side">A: Litiere.</span> sed paulatim de die in diem, prout +fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam habeant, +prout dictum est, sustineatur.</p> + + + +<p><i>Ss. 3.</i> Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa +imparcare. Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, +fossare, triturare, fodere, includere, cursus aquarum in +agris emundare, ac alia hujusmodi minuta opera & commoda +facere tenentur.</p> + +<p class="mid">Chapitre 79.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Pastoribus.</i></span></p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 1.</i> Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & +benignos, ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in +lætitia suas depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, +est quòd greges non diffugerit, sed pascentes suos <i>circina</i>[B] +pastores.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ +officium suum contingunt, laudabiliter se habebit.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili, +singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia +bonis glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque +<span class="pagenum"><a name="p51" id="p51">51</a></span> +muniri, & talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, +vel mutentur, nec etiam locis aquosis, mariscis, <i>plassetis</i>[A], +vel profunditatibus, & pasturis insanis depasci non permittantur, +ne ob defectum bonæ custodiæ putrefiant & pereant, +alioquin in poena compoti tenebitur.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">B: Je crois qu'il faut <i>circinat</i>, il s'écarte des autres +Pasteurs, &c.<br><br><br><br><br><br><br><br> + +A: Brossailles.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + + + + + +<p><i>Ss. 4.</i> Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria +fiant ovilia; unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud +pro matricibus bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, +si grex ad hoc sufficiat, quibus tres deputentur custodes.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra +festum Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu +lactari non permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, +postquam inter festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, +maturiùs tondeantur, ab aliisque consignentur, & statim bosco +committentur, in quo claudantur, vel in alia pastura, in qua +citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ quidem in festo +Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium +per signaque senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum +pellibus, morinâ mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: +quidam enim circumspectè agentes carnes ovium morinâ +mortuarum per tantum tempus, ut inter horam novam & +vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque suspendi, donec +aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ, ipsam faciant +appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & +ne cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm +pretium appositum faciunt in expensis quotidianis allocari.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum +oves expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque +bene reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones +forte expedit in ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus +foenum apponatur. Cum autem multones pro tempestate +fortè domi commoraverint per se custodiantur, quibus grossius +foenum cum stramine avenæ frumentive bene triturato distribuatur. +Nam si de nocte per tempestatem gravati extiterint, +similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel nihil, +<span class="pagenum"><a name="p52" id="p52">52</a></span> +posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum +invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, +cumque eorum natura sit rugiendi, ac id quod non +mandetur nullatenus venerit ad rugitum, possibile est hujusmodi +m tonibus per putrefactionem illius foeni in stomachis +remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen foeno +adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum potiùs +manducabunt.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, +lanam deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi +agni, per tractus uberum lanam annexam transglutinantes, +pereant per hujusmodi lanam in stomachis suis morantem, quod +valdè contingens est.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram +eo omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, +ipsasque per probos & fide dignos faciat apertè videri, +an uno signo, vel diversis fuerint consignatæ. Præterea, quot +sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne forte fuerint emptæ, +malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in compoto Ballivo, +si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ quidem +pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel +per vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel +saltem xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. +ponderat ex consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque +ut Ballivus sit præsens singulis annis cum lanæ agni, agnorumque +pelles, ne fortè decipiatur, consignari debeant & decimari.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur +duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus +quæ sinon sanæ inveniantur, alienentur per venditionem, vel +alio modo, usque ad quidenam Paschæ quo tempore totidem +releventur.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus +bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices +autem, multones & hogastri ter eligantur per annum, & +videantur, ne per parvam imperitiam, vel negligentiam sani +<span class="pagenum"><a name="p53" id="p53">53</a></span> +morbum capiant ab ægrotis; nec expedit quod pecora, videlicet +oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ infra +domum admittantur.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, +vel inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: +sed expedit singulis annis per discretos ter per annum videantur +oves, & calefactæ, ægrotæ, & putrefactæ, quæ per lanam à +pellibus recentem, per occulosque croceos, nec non & per dentium +debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana vendantur indilatè, +simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in bona +mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in +eadem.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, +vicissim palamque vendantur carnificibus; hujusmodi +verò carnes meliores sunt ante augustum, & quod remanserit +post festum Sancti Martini venditioni divolvatur. Et caveant sibi +Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum extra manerium +vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum +valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde +dare voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, +seu de parco Regis, vel præda.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti +Michaëlis: nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis +Sancti Johannis, & in principio mensis augusti sanæ permanserint; +inter duo tamen festa beatæ Mariæ in augusti septembrisque +mensibus, ob malam custodiam in pastura corruptibili, ac +per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis cadere +contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi +poterunt & infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à +sanis separentur; de quibus commodum Domini protinus ordinetur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa +fuerit quòd mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu +inopinato, tunc refert utrum ante tempus tonsionis, vel post.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 78%;"> +<p><i>Ss. 17.</i> Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; +& si post, bercarius de uno agno, uno vellere, uno <i>carcosio</i>[A] +<span class="pagenum"><a name="p54" id="p54">54</a></span> +bonæ carnis, & unâ pelle debet respondere, alioquin poenam +compoti non evadet Ballivus.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 20%;"> +<p class="sml">A: Terme qui désigne toutes les parties charnues de +l'animal.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<p class="mid">Chapitre 80.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De custodia porcorum.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos +suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur +& vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit +occasione bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo +castrari, ut steriles efficiantur; bacones namque talium +baconibus masculorum æquivalebunt.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat +quivis in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi +anticipentur suorum tempora productionis porcellorum: ipse verò +in tribus mensibus præcipuè auxilio indiget, februario videlicet, +martio & aprili, quæ ter in anno debent porcellare, nisi mala +custodia eas excuset, quibus etiam ac porcis omnibus optimum +est jacere in loco sicco longas matutinas. Si autem glande, nucibus +aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum instaurum, +dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta +manerio pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum +aliquo adjutorio grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco +vel bosco, in qua, superveniente fortè gelu poterunt hospitari.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium +fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate, +nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, +statim retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, +vel vastitas manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari +poterunt, præterquam de exitibus grangiarum, tunc porcos non +expediet custodire, nisi tot tantum quot ex stubula tempore autumnali +cum aliquibus minutis grangiarum exitibus poterunt +confoveri. Et quo casu nullus teneatur custos eorundem, sed +quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto, discretè vendantur. +<span class="pagenum"><a name="p55" id="p55">55</a></span></p> + +<p class="mid">Chapitre 81.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De tempore autumnali.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes +cum diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus +& Præpositus, quòd ante tempus metendi mundentur segetes, +quòdque cardines, parellæ, & hujusmodi herbæ dampnosæ +penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum Nativitatis +Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc, +de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent +sic dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si +tempus arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, +& salvò custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ +dediti, sed manè faciat messor suos congregari messores, quos +falces messi immittere festinet, ac seriatim & continuè absque +cursus velocitate ipsas meti faciat, perspiciens nè subtus primum +manipulum segetes prosternentur, ac per invidiosam expeditionem +omittantur insecatæ; imo quia vel purè metientur, gavellæque +seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur, ac commodè +in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque +garba habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & +triturandum & congruo tempore expectato in grangiis salvò cariantur +& reponantur.</p> + +<p class="mid">Chapitre 82.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De exitibus grangiarum.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni +genere bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto +usufructu manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto +debet custos residui respondere. Nec sustineatur, quod +præpositus sit granatarius & grangiarius simul; sed sit grangiarius +Ballivus, vel ejus Substitutus, qui bladum præposito liberet +per mensuram rasam & non cumulatam; nec sint diversæ +mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene signata. +<span class="pagenum"><a name="p56" id="p56">56</a></span> +Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod +quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, +si mensura lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur +sex, ut si minus lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ +ut pote prædictum est.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato +responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per +bladi charam venditionem: nam una acra pro frumento trinam +exigit aruram præceptis terris singulis annis seminatis, & valet +arura xviij denarios. Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti +pro semine xij denarios, mundatura segetum ob messura +v denarios & cariagium j denarium receptis si quidem sex bussellis, +ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus inde provenientibus +de pretio trium solidorum, sed magis inde non provenientibus, +& misis deductis, tres obolos erit Dominus sic +amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in +anno remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, +purumque puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac +ventrices, ne quicquam bladi furentur in suis <i>sotularibus</i><span class="side">A: Souliers ou bottes.<br><br>B: Ceinture.</span>[A], cirotecis, +<i>alloveriis</i>[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta +grangiam occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat +irremotus, nisi pro fideli ac optimo appruatore, sed +cum in præpositura remanserit, diligenter defectus videat in curia +subortos, ut pote de domibus detectis, muris fractis, fossatis +obstructis, sepibus dirutis, carucis ruptis, carectis disjunctis +& fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi, quibus cum celeritate +manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus Domino sit +dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, +in fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius +est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum +causæ remedium adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto +inde habendo, alioquin voluntaria erit allocatio prædictorum, +eo quod hujusmodi missas esse falsas supponunt auditores compotorum; +nec fient sepes de pomariis, piris, cerisariis, vel prunariis, +sed de salicibus & alba spina construantur.</p> + + + +<p><i>Ss. 3.</i> Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini +familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto +<span class="pagenum"><a name="p57" id="p57">57</a></span> +vel mandato: nec etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem +accedat, quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi +importet quod cedere posset parvæ familiæ in commodum, seu +casei, butyri, vel daeriæ in incrementum. Nec etiam sustineat, +quòd aliquis alicui Officio deputatur, de nocte vel de die ferias, +mercatos, disseisinas, vigilias, luctas adeat, vel tabernas, +sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis; nec licentia +hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam substitutum, +pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare. +Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret +nullo sibi substituto, possibile, esset hujusmodi pecora +per loca diversa deviare, & dispergi, & dampnum facere Domino, +vel vicinis, pluràque alia inde possent dampna evenire. +Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum Ballivo computare +consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut de arreragiis +operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis convertentur, +poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur, +quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, +nisi ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos +homines portare sustineatur.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem +cariagia sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, +boscum, fimum, marlam, & hujusmodi, ut si cariatores +de cæteris diebus secundùm illius diei laborem non responderint, +poenam compoti se voluerint incursuros.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se +cariare, nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, +& venditionibus intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm +instauri. Item, bladum ad furnandum & brasium ad braciandum +per tallias pistori deliberari, & exitum eorundem, videlicet, +furfur à pistore recipere, ac draschiam per visum Ballivi custodi +carucarum per talliam & mensuram liberare, ac furfur etiam pistori +vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad pastum +canum similiter per talliam & mensuram debet liberare.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p58" id="p58">58</a></span> + +<p class="mid">Chapitre 83.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio Pistoris.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum +quam braseum ad braciandum per talliam recipere de personis +prænominatis, omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. +Nec licebit pistori aliquas expensas de furfure facere, +ut ad pastum canum, vel ad panem garcionum, vel pauperum +vel alicubi miscere, priusquam Præpositus illud receperit ab +eodem, & iterum per talliam liberarit eidem.</p> + +<p class="mid">Chapitre 84.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Messore.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis, fidelitatisque +debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos, +curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire +debet & insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, +ac in querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda, +summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus +ad proximam curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam +in curia præsentare. Item semen recipere tenetur per mensuram, +& terris inde perseminatis de residuo tenetur granatario +reddere rationem. Carucas quoque ac hercias in utroque seminis +tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si qui fuerint) +debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas +suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, +ac restituto, operationibusque tam consuetudinariis, +quàm inquisitis per totum annum debet Præpositus talliare: de +arreragiis autem quæ fuerint Præposito vel granatorio respondeat, +Præpositus autem Ballivo; qui si sufficienter responderit, +ulterius non tenetur computare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 85.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Carectario.</span></i></p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 1.</i> Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, +<span class="pagenum"><a name="p59" id="p59">59</a></span> +modestus, non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi +doctus & expertus, equos diligat, & non superoneret, +sed in potestate teneat, ne pro nimietate depereant oneris seu +laboris. Item, ejus est scire phalera, <i>attilamenta</i>[A], & harnesa minuta +carectis appendentia præparare & emendare; quilibet autem +carectarius simul cum <i>affris</i>[B] jaceat suæ carectæ. Et quod de +carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus intelligatur, ne +occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas, & per +malam custodiam extinctas, restituant.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">A: On dit encore <i>attranquillement</i> en Normandie.<br><br> + +B: Chevaux propres au labour.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<p class="mid">Chapitre 86.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Vaccario.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene +custodire vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec +tempus sanum evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd +sua averia brumali tempore magnæque frigiditatis, calidè benèque +custodiantur & foragentur, in faldisque bene straminatis +noctanter imponantur temporibus opportunis, cum quibus sibi +provideat cubitare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 87.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Caseatrice.</i></span></p> + + + +<p><i>Ss. 1.</i> Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis +& laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, <i>salvans</i>[C]<span class="side">C: Propre.</span> +& non sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua +in androchiarium sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum +suæ cedere posset responsioni: ejus autem officium +est, vasa officio suo competentia per scriptum à Præposito +recipere indentatum, & ea restituere per eundem, cum fuerit +recessura. In quo quidem scripto primus dies sui operis contineatur. +Item, ejus est, lac per talliam recipere, & per numerum +lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque de poletria +obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter Ballivo +& Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt +<span class="pagenum"><a name="p60" id="p60">60</a></span> +nonnulli auditores compotorum minorem responsionem quàm de +anca xij denarios & de gallina iv denarios per annum allocare.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, +ignem tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc +sanè poterit vacare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 88.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De auditoribus compotorum.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Auditores verò compotorum sint circumspecti artem +allocandi, onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non +occasionantes.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & +Ballivo, ut de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint +certiorati; & quod transcurrendo inceperint, in fine anni conentur +perfinire. Et quod de uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus +intelligatur id idem: ità quod singulis annis fiat semel +visus compoti, & ad annum revolutum ejusdem fiat compoti +complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum debitores +omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in +manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus +fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi +Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: +Senescallus autem hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus +fuerit ad warrantum, sua præcepta advocet vel dedicat.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, +amerciamentis, & aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali +onerentur; verùmque Ballivus, cui honores & exennia +facta extiterint, tanquàm capitali Ministro Domini compotis +præpositi, aliorùmque ministrorum sibi subjectorum pluries jam +ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo remaneat Ballivus +in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de arreragiis, +si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi Præpositus, +vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p61" id="p61">61</a></span> + +<p>Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront +gré de leur avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; +s'il est le seul Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux +de l'attention particuliere que les anciens Normands avoient +toujours eu pour le progrès de l'agriculture, il est aussi le seul +Auteur de la basse Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails +qui, rendus en notre Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui +bas & minutieux.</p> + +<p>Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails +par l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre +plus relevé. Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur +le choix que les Rois doivent faire des Magistrats destinés à rendre +en leur nom la Justice au peuple, & sur les devoirs des Juges. +Rien de plus exact que sa doctrine sur les sermens; rien +d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles qu'il prescrit pour +s'assurer de la vérité ou de la fausseté des témoignages.</p> + +<p class="mid">Livre 1, Chapitre 17.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Justiciariis Substituendis.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam +faciat universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum +sua judicia discernat, judicia enim non sunt hominis sed Dei, +& tenetur justa judicia defendere & sustinere, ne pax per negligentiam +suam possit exterminari: & cum sit Dei Vicarius, +jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui +subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique +quod suum fuerit debita contributione reddatur.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus +Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, +corruptibilem vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & +manu indocta modo furioso gladio feriat innocentes, culpabilesque +prece vel precio vitetur illegitimè reddere quietos ne per +malitiam, vel ejusdem substituti imperitiam, simul cum ipso æterni +luctus moestitiam sibi comparet.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda +sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros +<span class="pagenum"><a name="p62" id="p62">62</a></span> +sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, +ut partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat +Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus +quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ +referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd +fidele Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, +cui non fuerit revelandum, & praecipuè cum credant damnum +posse evenire. Item, quod nihil consentient alienari de hiis +quæ pertinent ad antiquum Dominicum coronæ Regis: item, +quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam divitibus quam +pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas consuetudines +& leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant +de seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque +petenti, nec per eos impediri justitiam prece vel precio, +favore vel odio, sed bona fide procurabunt, & quòd magnus +judicetur sicut parvus secundùm regni consuetudinem, nec sustentabunt +vel defendent injuriantes in injuriis suis opere vel servitio.</p> + +<p><i>Ss. 18.</i> Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod +negotium in curia expediendum, aliquod donum vel servitium +recipiant, per se vel per alium quocunque modo vel qualitercunque +arte, occasione hujusmodi, exceptis esculentis & poculentis +pro uno die & non ultra.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno +audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse +illicitum, hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: +& si quis inde convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis +concludatur, terràsque, res, redditus, & proventus bonorum +suorum amittat per unum annum, qui si hujusmodi proventus +non habuerit, puniatur per discretionem, decretum Regni & +conciliariorum Regis.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt +Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii +Ministri & Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius +dicetur.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & +ignotis, intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de +<span class="pagenum"><a name="p63" id="p63">63</a></span> +eisdem Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos +in Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & +si tales positi fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & +alii boni & fideles substituantur.</p> + +<p><i>Ss. 23.</i> Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione +suspectam in familiam Regis admitti procurabunt.</p> + +<p><i>Ss. 24.</i> Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem +procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod +ipsi possunt sibi retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod +si Rex ex propria concesserit lenitare, lenitatem sic receptam +restituant, & in centum libras nihilominus amercientur, à concilio +vel hospitio Regis penitus excludantur, & si delictum aliam +poenam exigerit, graviùs puniantur.</p> + +<p><i>Ss. 25.</i> Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu +quæcunque alia continens, per quæ injuria vel præjudicium +oriri possit consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu +Regio & præsentia majorum de Concilio Regi.</p> + +<p><i>Ss. 26.</i> Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient +munera ab aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, +vel pro jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo.</p> + +<p><i>Ss. 27.</i> Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas +pro aliquo gravando.</p> + +<p><i>Ss. 28.</i> Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam +cartæ libertatum.</p> + +<p><i>Ss. 29.</i> Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris +Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, +nec aliquid dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino +Regi, vel ad opus ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto.</p> + +<p><i>Ss. 30.</i> Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam +pennas habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.</p> + +<p><i>Ss. 31.</i> Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem +quam in manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio +per mortem delegantis vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem +revocaverit, vel lata Sententia aliter quam finem capit +& revocatur: nullus autem Subdelegatus alium potest sibi +subdelegare ut recordum possit præsentare.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p64" id="p64">64</a></span> + +<p class="mid">Livre 5, Chapitre 22.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De convictionibus, videlicet juramentis.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione +sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet +propter incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. +Juramentum autem meritorium est quia per illud subvenitur proximo +& magis licitum est per ipsum creatorem jurare quam per creaturas. +Inhibetur tamen ne quis per membra Dei ipsum blasphemando +juret. Ad rectum juramentum exiguntur tria, veritas & +conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi propter necessitatem, +& justitia ut juramentum sit licitum & honestum.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, +& aliud promissorum ut de futuro.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; +& tribus modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat +aliquid falsum esse falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, +quum quis fallitur & credit verum esse quod est falsum, & +temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum quis credat falsum esse +& jurat verum quod verum est.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis +jurat se facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. +Secundus cum licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & +absque necessitate. Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum +ex quadam levitate & consuetudine mala, ut sic, per +Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo vel comedam carnes, +inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita; de juramento +autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum juramentum +vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non +obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et +alii dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non +assertorio; & alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus +semper obligatur si possit illud servare sine intentu salutis æternæ.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque +est perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit +falsum jurare vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; +quia homicida solum corpus occidit, iste verò animam suam +<span class="pagenum"><a name="p65" id="p65">65</a></span> +& alterius; & peccat qui alium audit falsum jurare, scit, & tacet, +nec intelligitur perjurare qui ex licita causa deserit juramentum, +ut si fidem juraverimus invicem si mihi fregisti non teneor tibi hosti +cum servanda est fides promissa cum fidem servaverit hostis: sed +furioso non est gladius reddendus propter juramentum donec sanetur +nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis neque in inhonestis +vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione +fallendi. Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina +religionis vel fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel +simile contra articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & +obest alicui vel mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, +quod ita prodest alicui quod non obest alteri, ut mendacium testis +in causa pecuniaria. Quartum, quod fit sola mentiendi fallendique +libidine. Quintum, quod fit placendi cupiditate adulationis. Sextum, +quod nulli obest, prodest tamen alicui ad evitandum periculum +pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum periculum personæ +scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum corporis & +animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive +malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus +autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde +Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante +mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint +sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci +poterunt de perjurio multis modis.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, +quandoque ex ore proprio per examinationem judicis, +& quandoque ex propria voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus +non est par poena infligenda.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit +quot juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos +habeat convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes +sunt ejusdem conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. +Et cum de convictione agatur potest esse in causa tam justiciarius +quam juratores standum tamen non erit soli recordo justiciarii donec +per convictionem mutetur; ante omnia igitur & antequam juratores +summoneantur videndum erit recordum & examinandum ut +<span class="pagenum"><a name="p66" id="p66">66</a></span> +si justiciarius fuerit in culpa, hoc juratoribus non imputetur, nec +è converso. Audito igitur recordo statim perpendi poterit & non +prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ processum fuerit, +tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in quadam +inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est +quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò +talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam +debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde +si poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod +ad inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, +aut eorum pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque +sibi videbitur expedire.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum +sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res +in veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. +Præterea sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt +tamen si corpora mentes gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum +& falsum per negligentiam vel per ignorantiam examinationis; +& indè sequitur pronunciatio judicii, & cum contra +mentem judicaverint tunc falsum reddit judicium quamvis dealbatum, +& quo casu tenebitur ex malefacto male pronunciando & justum +judicium juratorum scienter pervertendo, verumtamen si per +imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari, mitius agendum +erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium +remaneat impunitum.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint +vel ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore +ducti veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato +recordo locus erit potius certificationi quam convictioni ex +tali causa ut juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, +& de errore revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum +sufficiens fuerit & planum, non erit locus certificationi cum juratores +recordum mutare non valeant, quia sic præferretur eorum +dictum recordo justiciarii, quod esse non debet nisi querimonia +fiat de judice tantum, & quo casu dictum juratorum præferendum +erit nec poterit judex per proprium recordum de sua injuria subveniri; +secùs vero esset si inter partes vocaretur recordum ubi judex +<span class="pagenum"><a name="p67" id="p67">67</a></span> +non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet recordum. Juratores +autem ante judicium dictum suum emendare poterunt, post +judicium verò non sine poena.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni +& quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit +in modum Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio +capta fuerit in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit +ibi exceptio proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non +actionis propter errorem provenientem ex nomine vel loco, & non +tangit Assisam, vel peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem +primo modo, non erit locus convictioni licet juratores falsum +dixerint vel erraverint, quia actio & Assisa integrè manent quia +non cadit nisi Breve tantum durante actione & Assisa in suo statu, +quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum Sacramento +& quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat +per Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet +redditum; si juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter +errorem rei, si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim +si in modum juratæ. Si autem Breve competens fuerit & cum querens +vel petens intentionem suam proposuerit & tenens excipiat +contra articulos Brevis & contra intentionem & illos in toto vel +in parte negaverit, tunc oportebit querentem vel tenentem +intentionem suam probare per Assisam vel per inquisitionem.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit convictioni +quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ +si sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem +articulum Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela +justa videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si +incidat alia actio opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat +se esse in possessione & justè per conventionem vel conditionem, & +hoc probare paratus sit per Assisam, sed eliditur actio & Assisa +præcedens cum denegari non poterit; oportet igitur probare conventionem +quæ est alia actio & extra Assisam, quæ & multas +habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum +& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam +in modum juratæ de consensu partium, & si proponens probare +voluerit quod dicit exceptio nulla erit & querens obtinebit.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p68" id="p68">68</a></span> + +<p><i>Ss. 13.</i> Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur +ei actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. +Et illud idem erit si status opponatur in modum exceptionis +& fiat Assisa si querens personam habeat standi in judicio, & +quod petere possit per Assisam, oportet quod tenens probet illum +esse talem quia intentio querentis in toto conceditur si personam habeat +stanti in judicio, quo probato vel non probato terminabitur +actio, sed per parentes non debet probatio admitti cum præjudicaretur +Domino si talem excipientem petere vellet in servitutem si +probatio faceret pro servo, sed de servo existente sub potestate Domini +admitti poterit probatio per parentes, & quo casu terminabitur +quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem servus clamaverit +in libertatem & contra Dominum objicientem super virtutem petierit +judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante restitutionem +terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus erit +Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet +dum tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare +enim poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut +per parentes petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem +ipsos habere sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis +vel in fine per Assisam si aliam non habet probationem: contra +quam petens replicare poterit multipliciter. Dicere enim poterit +quod liber sit & paratus se liberum probare per parentes, vel per +instrumentum manumissionis, vel per privilegium. Si autem nihil +replicando proposuerit petens, tunc in fine per Assisam in modum +juratæ captam judicabitur, nec ei præjudicabitur imposterum quoad +statum quamvis jurator contra eum fecerit, nec erit locus convictioni +cum non capiatur in modum Assisæ. Servitus enim opposita +nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed semper manet Assisa +integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si autem capta +fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit non exceperit +sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant pro +uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè +conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus +cum non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur +à tenente, locus erit convictioni quia Assisa capta est in +modum Assisæ licet quasi de consensu partium. Si autem cum tenens +<span class="pagenum"><a name="p69" id="p69">69</a></span> +absens fuerit nil dicatur contra Assisam ex providentia discreti +Justiciarii tenentur juratores reddere rationem de veredicto suo, & +si postmodum de convictione agatur per justam ignorantiam & per +justum errorem poterunt juratores excusari. In magna autem Assisa +non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de necessitate +ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel duellum.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur +in judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice +parti, sufficiat enim Dominum ultorem expectare.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius +certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in dampnis.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem +contra sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter +locum habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ +quandoque convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per +constitutionem.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum +videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur +poena.</p> + +<p><i>Ss. 18.</i> Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri +non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus +aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis +error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod +omnes de patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint +vel dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum +narraverint sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem +suam judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, +cum credant tale judicium tale sequi factum, falsum tamen +erit judicium: necessaria est igitur diligens examinatio Judicis in +omni Assisa & errorem redigant in veritatem, & cum obscurum sit +judicium recurrendum erit ad majus Consilium; de singulis enim +dubitare non est inutile, & velox Consilium sequitur p[oen]itentia.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi +tantum cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine +proprio & non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit +captio convictionis, certificationis & Assisæ nisi recenter convictio +petatur, in quo casu capi poterit sine Brevi ex Officio judicis +<span class="pagenum"><a name="p70" id="p70">70</a></span> +ex virtute sui waranti, quia cum cui aliqua causa delegetur +omnia videntur ei concessa sine quo causa explicari non possit. Cum +igitur convictio & certificatio ex Assisa dependeant nec sine convictione +vel certificatione plenè terminari possit Assisa ad ipsum merito +pertinebit capere convictionem & certificationem cui competit +plena jurisdictio capiendi Assisam. Post tempus autem transibit judicium +Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi deinceps capi non +poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones, convictiones vel certificationes +extra comitatum capiantur, non tamen præjudicabitur +carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet Assisa & aliud +jurata.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri +debet in Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum +locum habet de articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur +exceptio, sed capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur +de conventione vel opponitur causa status vel hujusmodi locum +non habet convictio, quia vertitur Assisa in juratam ad inquirendum +de exceptione si dedicatur, vel si non fiat secundum conventionem +eo quod necessitas juris partes ad hoc compellit.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit +summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes +fuerint parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur +quod sint ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus +& querente, si summonitus non venerit, attachietur. Et si querens +non venerit præsente illo de quo queritur recedat jurata sine +die, expectato tamen quarto die summonitionis & plegii pro +querente de prosequendo in misericordia.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia +12. & 24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo +quare convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, +tunc imprimis audiatur recordum Assisæ secundum quod capta +fuerit, & inquiratur à querente in quo vel in quibus 12 juratores +falsum fecerint sacramentum in articulis brevis vel etiam in +quæstionibus vel exceptionibus si Assisa capta fuerit in modum Assisæ, +& ubi nulla fuerit proposita exceptio à tenente, sed dicta post +sacramentum à juratoribus, & quo casu locus erit convictioni si +juratores male juraverint in exceptionibus sicut in articulis principalibus +in brevi comprehensis, & secundum quod ita fuerint +<span class="pagenum"><a name="p71" id="p71">71</a></span> +sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum 24.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, +& cum juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & +super quibus dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur +justè fuerit disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis +exprimat, & secundum quod dixerint pro una parte vel pro alia +sequitur absolutio vel condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum +suum sint parati, diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario +examinandi, ut dictum suum rationibus probabilibus vel +saltem manifestis præsumptionibus affirment.</p> + +<p><i>Ss. 24.</i> Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi +juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem +discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro +afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus +interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, +eo quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. +Si autem concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint +quod & 12 vel plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 +verum fecerint sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona +pecuniaria poena redimendus. Si autem veredictum ultimum +contrarium sit primo, per hoc remanebunt primi de perjurio & +falsitate convicti & considerandum erit quod prædicti 12 malè & +falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet seisinam & tenens +in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint custodiantur, +& si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non fuerint in +assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24 varia +dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod +pro una parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum.</p> + +<p><i>Ss. 25.</i> Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur +& in gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu +Regis capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, +per quam lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum +sacramentis vel dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. +Excusantur tamen quoad infamiam quamvis non ad poenam +redemptionis illi qui sponte sine querela læsas habentes conscientias +de sacramento cum justo ducti fuerint errore dictum suum corrigere +petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24 dum tamen omnes +<span class="pagenum"><a name="p72" id="p72">72</a></span> +primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro redemptione, +& tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti secundum +formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam +partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti +secundum formam concordiæ.</p> + +<p><i>Ss. 26.</i> Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, +ut si justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias rationabiles +causas allocare, & quo casu erit convictio omnino revocanda; +& eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam +in juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, +& etiam sub specie certificationis adhiberi poterit remedium +post convictionem, cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.</p> + +<p><i>Ss. 27.</i> Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra +juratores quandoque tamen judicium primum non exequatur in +toto vel in parte, ut si querens nondum habuerit seisinam rei +judicatæ ejus dampna in toto vel in parte, & quandoque cum ille +qui de falso sacramento queritur auctoritate propria & sine judicio +se intruderit in rem in qua sit contentio vel aliquam ejus partem.</p> + +<p><i>Ss. 28.</i> Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut +si ille qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem +in toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit +& ante convictionem, quare querelam suam de conveniendo +merito ammittit.</p> + +<p><i>Ss. 29</i> Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio +super convictionem dum tamen inter easdem personas & de +eadem re cum diversitas facti non intervenerit exceptione tamen +unius assisæ quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, +ut si juratores totum dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt +vel abstulerunt nisi partem & quo casu per eosdem debent capi juratores +ne una aliæ sit contraria quamvis diversis temporibus capi debeant.</p> + +<p> +Observons encore que dans les chapitres où Flete semble +n'avoir fait que copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé +& particuliérement Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne +s'occupe du même objet qui les a fixés, que dans le dessein +de réparer l'omission qu'ils ont faite de maximes avec lesquelles +ces objets étoient essentiellement liés. C'est ainsi que sous le +<span class="pagenum"><a name="p73" id="p73">73</a></span> +titre <i>de constitutione dotis</i> où l'on retrouve tout ce que Bracton +& Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition +du parafernal dont ils n'avoient point parlé: <i>est etiam quædam +dos quæ dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per +dotem undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, +&c.</i> p. 341. Il décide aussi, dans ce même chapitre, cette +question fameuse en Normandie, si les biens donnés à la femme +en dot par son mari sont sujets au relief: <i>Vir vero uxorem +dotare de tenementis suis... quamvis in prejudicium domini feodi... +... & sic facit domino damnum & non injuriam & quo casu sufficiat +domino solum relevium &c.</i> p. 341. En un mot, si l'on ne +peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, & sans +le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le +11e & 12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes +les autres matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e +siecles, ne peut être bien connue que par Britton & par +Flete.</p> + +<p>Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié +un traité fort étendu, <i>de Legibus & Consuetudinibus Angliæ</i>, +sous Henri III, leur a été, il est vrai, d'un grand secours; +ils en ont copié des chapitres entiers que lui-même avoit tirés, +ou du droit Romain ou des commentateurs de ce droit, & sur-tout +d'Azon qu'il cite souvent; mais ils se sont moins écartés +que lui des principes qui étoient particuliers aux Coutumes +de leur nation.</p> + +<p>Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés +dans les définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte +du Code Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer +les dispositions du Code que pour éclaircir les usages de son +pays, il paroît au contraire uniquement occupé, à n'approuver ces +usages qu'autant que le droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs +il écrivoit peu après que Jean Sans-terre effrayé de +l'injuste excommunication lancée contre ses états par Innocent +III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape, & sa +doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de +l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange +<span class="pagenum"><a name="p74" id="p74">74</a></span> +événement. Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller +par préférence la lecture des deux Jurisconsultes qui +l'ont suivi.</p> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/004.png"></p> + +<br><br><br> + +<span class="pagenum"><a name="p75" id="p75">75</a></span> + + + + + +<h1>PIECES</h1> + +<h4>JUSTIFICATIVES</h4> + +<h2>DES REMARQUES</h2> + +<h3>DU PREMIER VOLUME.</h3> + +<span class="pagenum"><a name="p76" id="p76">76</a></span> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 50%;"> +<p>CE SONT LES LEIS & les Coustumes +que li Reis Villiam grantut a tut +le Peuple de Engleterre, aprés le +Conquest de la Terre. Ice les +meismesque les Reis Edward sun +Cosin tint devant lui.<a id="footnotetag30" name="footnotetag30"></a> +<a href="#footnote30"><sup class="sml">30</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote30" name="footnote30"><b>Note 30: </b></a> +<a href="#footnotetag30"> +(retour) </a> Ici commencent les Pieces justificatives de ce + que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire. +</blockquote> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> + +</td> + + <td style="vertical-align: top; width: 50%;"> +<p><i>HÆ SUNT LEGES & consuetudines +quas Willelmus Rex concessit +universo Populo Angliæ post +subactam Terram. Eædem sunt quas +Edwardus Rex, cognatus ejus +observavit ante eum.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 48%;"> +<p class="mid"> I.</p> +<br><br> + +<p><i>Co est a saveir, Pais a Saint +Yglise. De quel forfait que home +out fait en fel tens; & il pout +venir a Saint Yglise; out pais de +vie & de membre. E se alquons +meist main en celui qui la Mere +Yglise requirit, se ceo fust v +Abbeie, v Yglise de Religion, +rendist ce que il i avereit pris, +e cent sols de forfait: & de Mer +Yglise de Paroisse xx. sols: & de +Chappele x. sols. E que enfraint +la pais le Rei en Merchenelae cent +sols les amendes, altrefi de +Heinfare & de avveit purpensed.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">I.</p> + +<p class="mid"><i>De Asylorum Jure & Immunitate +Ecclesiastica.</i></p> + +<p>Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ +cujuscunque forisfacturæ quis reus +sit hoc tempore, & venire potest +ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat +vitæ & Membri. Et si quis +injecerit manum in id quod Mater +Ecclesia postulaverit, sive sit +Abbatia, sive Ecclesia Religionis, +reddat id quod abstulerit, & +centum solidos nomine +Forisfacturæ. Et de Matrice +Ecclesia Parochiali xx. solidos. +Et de Capella x. solidos. Et +secundùm pacem Regis in Legibus +<i>Merciorum</i> centum solidis +emendet: similiter de Heinfare, +& de insidiis præcogitatis.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">II.</p> +<br> + +<p><i>Icee plaiz afierent a la +Coroune le Rei. Et se alquens, +v quens, uxvost, meffeist +as homes de sa baillie, e de +ço fuist atint de la Justice li +Roi, forfait fuist a double +de ce comme altrè fuist forfait.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">II.</p> + +<p class="mid"><i>De Hominum Regis privilegio.</i></p> + +<p>Haec placita spectant ad Coronam +Regis. Et si qui malè fecerint +hominibus illius Ballivæ & de hoc +sit attinctus per Justitiam Regis, +Forisfactura sit dupla illius quàm +alius quispiam Forisfecerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<span class="pagenum"><a name="p77" id="p77">77</a></span> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p><i>HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè +sic reddidit vir Clar. Carolus du +Frêne Dom. du Cange Quæstor +Regius.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p>LOIX ET COUTUMES que le Roi +Guillaume donna aux Anglois après +sa conquête. Ces Loix sont les +mêmes que celles qui étoient +suivies en Angleterre sous le Roi +Edouard son prédécesseur.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">I.</p> + +<p>Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, +quodcunque forisfactum quis +fecerit hactenus, & venire potest +ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat +vitæ & membri. Et si quis +injecerit manum in eum qui Matrem +Ecclesiam requisierit, si ea sit +vel Abbatia, vel Ecclesia +religionis, reddat eum quem +ceperit, & centumsolidos pro +forisfactura: & de Matre Ecclesia +Parochiali xx. solidos: & de +Capella x. solidos. Et qui +infringit pacem Regis in Lege +Merciorum, centum solidorum sint +emendæ, similiter de <i>Heinfare</i>, +& de insidiis præcogitatis.</p> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>En ce qui touche la paix de +l'Eglise, il faut observer que +tout malfaiteur qui pourra se +réfugier en une Eglise ne sera +puni d'aucune peine capitale ni +même corporelle; & si quelqu'un +est assez hardi pour se saisir de +celui qu'une Eglise reclamera, il +sera condamné à le restituer, & à +l'Eglise, si c'est une Abbaye ou +une Communauté Religieuse, vingt +sols, si c'est une Eglise +Paroissiale, & dix sols si c'est +une Chapelle. L'amende dans la Loi +des Merciens, pour toute paix +enfreinte, est de cent sols; la +peine est la même pour toute +espece d'infraction ou de crime +commis de dessein prémédité.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">II.</p> + +<p>Hæc placita spectant ad Coronam +Regis. Et si quis sive Comes, sive +Præpositus malefecerit hominibus +suæ Ballivæ, & de hoc sit +attinctus sive convictus, per +justitiam Regis, forisfactura sit +dupla illius quàm alius quispiam +forisfecerit.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un, soit Comte, soit +Prevôt, fait quelque dommage aux +hommes de son Bailliage, il sera +condamné au double de l'amende à +laquelle tout autre auroit été +condamné pour le même délit; mais +la Cour du Roi peut seule lui +faire son Procès.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p78" id="p78">78</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">III.</p> +<br> +<p><i>E que en Danelae fruissela pais +le Roi, vij. vinz livrerez e iv. +les amendes: e les forfais le Roi +qui afierent al Vescunte xl. sols +en Merchenelae, e l. sols en +West-Sexenelae. E al frans home +qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e +Tem, e Infangenetheof, se il est +emplaidé, & seit mis en forfait en +le Countè afiere il forfait a oes +le Vescunte xl ores en Denelae, e +de altre home, qui cest franchise +non ad, xxxij. ores. De ces xxxij. +ores arat li Vescuntea oes le Roi +x. ores: e cil qui li plait aurat +de remied vers lui xij. ores: e le +Seignur en ki fin il maindra, x. +ores: ço est en Denelae.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">III.</p> + +<p class="mid"><i>De Pacis publicæ violatoribus.</i></p> + +<p>Et qui in <i>Danorum</i> Lege +violaverit pacem Regis, cxliv. +libris emendet; & Forisfacturæ +Regis quæ spectant ad Vicecomitem +xl. solidi in <i>Merciorum</i> lege, & +l. solidi in Lege <i>West-Saxonum</i>. +Et de Libero homine qui habet +<i>Sac</i> & <i>Soc</i> & <i>Tol</i> & <i>Tem</i> & +<i>Infangentheof</i> & implacitatus +fuerit & ad Forisfacturam positus +in Comitatu, pertinet Forisfactura +ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in +Danorum Lege, & de alio homine qui +ejusmodi libertatem non habet, Oræ +xxxij. De his xxxij oris habebit +Vicecomes ad usum Regis oras +decem, & is qui eum implacitaverit +habebit in remedium versus eum +oras xij. & Dominus cujus finibus +manserit x oras. Hæc est Danorum +Lex.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%; text-align: left;"> +<p class="mid">IV.</p> +<br><br> +<p><i>Co est la custume en Merchenelae: +se alquens estapeled v de roberie, +è seit plevi devenir à justice, e +il seit fuie dedenz, son plege si +avera de iv. meis e i. jour de +quer le: e se il le put truver, si +jurad seidodzime de main, que al +ure que il le plevi, Laren nel +sot, ne per lui ne seut est fui, +ne aveir nel pot, dunc rendra le +chatel, e xx. sols pur la test, e +iv. den. al ceper, e une maille +pur la besche, e xl. sols al Rei. +En Vest-Sexenelae cent solz al +clamur pur la test e iv livreres +al Rei. E en Denelae le forfait +viij. Livreres, les xx. solz pur +la test, & les vij. livres al Rei. +E s'il pot dedens un an iv. jurs +trover le larun, e amener a la +justice, si li rendra les xx. +sols, k'is aurad ont, e smert +fainte la justice de larun.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%; text-align: left;"> +<p class="mid">IV.</p> + +<p class="mid"><i>De latrocinii reo, & fidejussore +qui morum ejus periculum in se +susceperat.</i></p> + +<p>Hæc est consuetudo in <i>Merciorum</i> +lege; si quis appellatus fuerit de +larcim, de latrocinio, seu de +furto & plegiatus fuerit venire ad +Justitiam, & fugerit, Plegius ejus +habebit iv menses & unum diem ad +eum quærendum, & si possit eum +invenire, Juret se duodecima manu, +quod tempore quo eum plegiavit +Latro non fuerat, neque per eum +esset quòd fugerit, nec eum +prehendere possit. Tunc reddat +catallum, & xx. solidos pro +capite, & iv. denarios <i>al ceper</i>, +& unum obolum <i>pur la besche</i>, & +xl. solidos Regi. In +<i>West-Saxonum</i> Lege c. solidos ad +clamorem pro capite & iv. libras +Regi. In Lege Danorum, +Forisfactura est viij. libræ, xx. +solidi pro capite, & vij. libræ +Regi. Et si is potest intra annum +& iv. dies invenire Latronem & +aminare ad Justitiam, redhibebunt +ei viginti solidos quos +acceperint, & fiat justitia de +Latrone.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p79" id="p79">79</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">III.</p> + +<p>Et qui in Danorum Lege pacem Regis +fregerit, cxliv. libris emendet: & +forisfactur e Regis quaæ spectant +ad Vice-Comitem, xl. solidi in +Merciorum Lege, & l. solidi in +Lege West Saxonum. Et de libero +homine qui habet <i>Sac & Soc</i>, <i>Tol +& Tem</i>, & <i>Infangentheof</i>, si +implacitatus fuerit, & in +forisfactura positus in Comitatu, +pertinet forisfactura ad usum +Vice-Comitis xl. oræ in Danorum +Lege; & de alio homine qui +hujusmodi libertatem non habet, +xxxij. oræ. De his xxxij. oris +habebit Vice-Comes ad usum Regis +x. oras: & is qui placitum contra +eum dirationatus fuerit, xij oras: +& Dominus in cujus finibus +manserit, x. oras. Hoc in Danorum +Lege obtinet.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui viole la paix du Roi +paye, suivant la Loi des Danois, +144 liv. d'amende. Tous les délits +qui intéressent le Roi, & dont le +Vicomte a la compétence, selon la +Loi des Merciens, emporte après +eux une amende de 40 s. Par la Loi +des West-Saxons cette amende est +de 50 s. Quant à l'homme libre qui +a le droit de Sac & Sol, de Tol & +Tem, d'Infangentheof, s'il est +appellé en la Jurisdiction du +Comté, & s'il y est condamné, aux +termes de la Loi des Danois, il +payera 40 s. d'amende au profit du +Vicomte; tout autre qui, quoique +libre, n'a pas le susdit droit, ne +paye que 32 s. dont 10 pour le +Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour +le Seigneur dans la Jurisdiction +duquel il demeure.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p80" id="p80">80</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p81" id="p81">81</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IV.</p> + +<p>Hoc est consuetudo in Merciorum +Lege, si quis appellatus fuerit de +Latrocinio, seu de Robaria (furto) +& plegiatus fuerit (seu plegium +dederit) de stando juri, & fugerit +exinde, plegius ejus habebit iv. +menses & unum diem ad eum +quærendum: & si possit eum +invenire, jurabit duodecima manu +quod ea hora qua illum plegiavit, +Latronem esse non scivit, neque +per eum fuit quod fugerit, neque +eum prehendere potuit: tunc reddet +catallum, & xx. solidos pro +capitali, & iv. denarios cippario +(<i>seu custodi carceris</i>) & +Malliam, <i>seu medaliam</i>, pro <i>la +besche</i>, & xl. solidos Regi: in +West-Saxonum Lege c. solidos ad +clamorem pro capite, & iv. libras +Regi. Et in Danorum Lege +forisfactura est viij. libræ xx. +solidi pro Capitali, & vij. libræ +Regi: & si is potest intra annum & +iv. dies invenire Latronem, & eum +ad justitiam adducere reddentur ei +xx. solidi quos exsolverat, & fiat +justitia de Latrone.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>C'est une Coutume des Merciens +que lorsqu'un accusé de larcin ou +de roberie a donné un garant de ce +qu'il se présentera en Cour, si +cet accusé prend la fuite, son +garant a quatre mois & un jour +pour le chercher. Quand ce dernier +ne peut le trouver, il doit +affirmer par le serment de douze +hommes qu'au temps où il a plégé +le coupable, il ignoroit qu'il le +fût; qu'il n'a point facilité son +évasion, & qu'il l'a inutilement +cherché. A ce moyen le garant +ne sera tenu qu'à restituer le meuble +volé, à payer 20 s. pour la +proscription du fugitif, 4 deniers +au Geolier, une maille à l'Hundred +pour l'indemnité du travail de +l'absent, & 40 s. au Roi. Selon le +Loi des West-Saxons on paye 100 s. +pour la proscription de la tête du +coupable, & 4 liv. au Roi. Et par +la Loi des Danois, la forfaiture +est de 8 liv. les proclamations +sont de 20. s. & l'amende envers +le Roi de 7 liv. Si cependant on +peut trouver le voleur dans l'an & +jour, & le représenter à la +Justice, on le condamne, & on rend +au Plege les 20 s. payés pour la +tête du coupable.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p82" id="p82">82</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">V.</p> +<br> + +<p><i>Cil ki prendra Larum sanz fuite +e sans cri, que cil en leist a qui +il aurad le damage fait, & vienge +poit après, si est raisun que il +dunge x. solz de Hengwite, efin +face la justice a la primereine +devise sans le congé a la justice, +si est forfait de xl. solz.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">V.</p> + +<p class="mid"><i>De Latronis prehensione.</i></p> + +<p>Si quis prehenderit Latronem +absque secta & absque clamore, +atque eum ei cui damnum factum est +dimiserit, & venerit postea, +rationi conveniens est ut det ille +x. solidos pro Hengwite, & finem +faciat Justitiæ <i>à la primereme +devise</i> absque licentia Justitiæ, +Forisfactura est xl. solidi.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VI.</p> + +<br> + +<p><i>Cil qui aveir escut, v Chivalz, v +Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz, +que est Forfengend Engleis apeled +cil qil cla, durra al gros, s al +Provost aveir the Lestussun viij. +den. iatant n'i ait meis qu'il ont +cent al maille ne durrad que viij. +deniers, e pur un Porc iiij. den. +e pur un Berbz i. den. e isi tres +que üit pur chascun iiij, deniers +de iatant n'i aurad, ne durrad que +oit den. e durra wage, e truverad +plege. Que si altre veinged apres +dedenz l'an e un jour pur l'aveir +demander, qu'il i ait a droit en +sa Curt, celuy de que il avoit +lecus.</i></p> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VI.</p> + +<p class="mid"><i>De Animalium redemptione.</i></p> + +<p>Is qui Averium replegiaverit +scilicet aut Equum, aut Bovem, aut +Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod +forfengen Anglicè dicitur, <i>cil +qil cla</i> dabit <i>al Gros. s.</i> +Præposito habere the Lestussum<a id="footnotetag31" name="footnotetag31"></a> +<a href="#footnote31"><sup class="sml">31</sup></a> +viij. denarios, nec tamen <i>ait & +meis quil ont</i>) <i>cent al maille</i> +non dabit plusquam viij. denarios, +& pro Porco iv. denarios, & pro +Ove denarium i <i>e isitres que vit</i> +unicuique iv. denarios, +nihilominus neque habebit nec +dabit plusquam viij. denarios, & +dabit vadios, & inveniet plegios +se, si aliquis venerit ad +probationem nem intra annum & diem +ut Averium petat, salvum +exhibiturum in Curia id quod +replegiaverit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote31" name="footnote31"><b>Note 31: </b></a> +<a href="#footnotetag31"> (retour) </a> Il faut lire <i>recussum</i>, l'avoir recous.</blockquote> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p83" id="p83">83</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">V.</p> + +<p>Qui Latronem prehenderit absque +secta & absque clamore & in ejus +potestatem tradiderit cui damnum +factum est, & venerit postea; +rationi conveniens est ut det illi +x. solidos de Hengwita, & finem +faciat justitiæ ad primam divisam, +(<i>seu ad primum placitum</i>) absque +licentia justitiæ estque +forisfactus de xl. solidis.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si celui qui s'est saisi d'un +voleur qu'il n'avoit point un +intérêt personnel de poursuivre ni +e reclamer l'envoie à celui qui a +été volé, & vient lui-même en Cour +à la suite du coupable, il lui est +dû 12 s. de récompense; & celui +que le vol intéresse doit se +présenter sans y être assigné aux +prochains Plaids, pour y payer une +amende, si le tort qu'on lui a +fait monte à 40 s.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VI.</p> + +<p>Qui averium recuperaverit, vel +Equum, vel Bovem, vel Porcum aut +Berbicem, quod <i>Forfengem</i> Anglicè +dicitur, is qui illud habuerit +dabit ad Grossos solidum Præposito +habere <i>the lestussun</i> viij +denarios, & si non tot sint, ut in +malliam centum computentur, dabit +tantùm viij denarios, pro Porco +iv. denarios, & pro Berbin 1. +denarium: & sic usque ad octo pro +singulis quatuor denariis, & si +tot non fuerint, dabit tantum +viij. denarios, & dabit vadium, & +inveniet plegium. Quod si alius +postea venerit, intra annum & +diem, & averium repetat, ad rectum +habeat in Curia eum, à quo averium +recuperatum fuerit.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui recouvre l'avoi, soit +boeuf, vache, porc ou brebis, +quand il est égaré, ou comme +disent les Anglois, le forgagen, +recevra de la personne qui le +reclame, en tout, tant pour lui +que pour le préposé à la garde de +l'avoir, 8 den. Si les avoirs +trouvés ne valent cependant pas +ensemble cent mailles, on ne +payera jamais plus de 8 d. Pour un +porc seul l'amende est de 4 d. & +d'un d. pour une brebis; quand il +n'y a pas plus de 8 avoirs, on +paye 4 d. pour chaque, & on donne +en outre caution; parce que, si +dans l'an & jour quelqu'un vient +révendiquer les choses égarées il +a action en Cour contre celui qui +les a recouvrées pour l'obliger a +les restituer.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p84" id="p84">84</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VII.</p> + +<br> + +<p><i>Altresi de aver en direz, e de +altre treveure; seit mustred del +treis pars del veisined, que il +eit testimonie de la troveure: si +alquens vienge apres pur clamer la +iose, duist vvage, & trosse +pleges, que se altre clamur +l'aveir dedanz l'an è un jour, qui +il l'ait a droit en la Curt celui +qui l'averad troved.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VII.</p> + +<p class="mid"><i>De Rebus fortè inventis.</i></p> + +<p>Similiter de Averio <i>Endirez</i> & +alia re inventa. Ostendatur tribus +partibus Vicineti, ut testimonium +habeat de inventione. Si aliquis +veniat ad probationem ad rem +clamandam, det vadios & inveniat +plegios se si alius quispiam +clamaverit Averium, intra annum & +diem, salvum exhibiturum in Curia +id quod invenerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VIII.</p> +<br> + +<p><i>Si home occit altre, e il seit +counsaunt, e il dénie faire les +amendes: durra de sa manbote al +seignor pur le franc home x. solz +la were dol Thein xx. li. en +Merchenelae e en West-Sexenelae: e +la were del Vilain C. solz en +Merchenelae, e ensement en +West-Sexenelae.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Homicidio & Capitis +æstimatione seu Wera.</i></p> + +<p>Si quis alium occiderit, & si reus +confitens, & emendare negaverit, +det de suo manbote Domino pro +libero homine x. solidos, & pro +servo xx. solidos. Wera <i>Thani</i> +xx. libræ in <i>Merciorum</i> Lege, & +in <i>West-Saxonum</i>. Et Wera Villani +C. solidi in <i>Merciorum</i> lege, +atque etiam in <i>West-Saxonum</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IX.</p> + +<br> + +<p><i>De la were primerament rendrat +l'um de halt Sainc à +la vuide as orphanins x. solz: +e le surplus orphanine les +Parens departent entr'els.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IX.</p> + +<p class="mid"><i>Quibus Capitis æstimatio seu Wera solvenda.</i></p> + +<p>Quod ad Weram attinet, primò +reddat is qui est de halt sanguine +Viduæ & Orphanis x. solidos, & +quod superest Parentes & orphani +inter se dividant.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p85" id="p85">85</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VII.</p> + +<p>Et de averio, ita dicendum de alia +re quavis inventa. Ostendatur +tribus partibus vicineti, ut +testimonium habeat de inventione. +Si aliquis postea venerit ad rem +clamandam, seu repetendam det +vadium, & inveniat plegios, qui si +alius intra annum & diem averium +clamaverit, ad rectum habiturum in +curia eum qui rem invenerit +spondeant.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Il en est de même de tout avoir + adhiré ou de toute autre chose + perdue & trouvée; on doit la faire + voir, en trois parades différentes + du lieu, à quelques personnes, + afin qu'elles soient en état + d'attester qu'elle a été trouvée; + & si quelqu'un la reclame après + avoir donné Pléges & Gages, celui + qui l'a trouvée est obligé de la + rendre en bon état à celui qui + dans l'an & jour prouve qu'elle + lui appartient.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VIII.</p> + +<p>Si quis alium occiderit, & +consenserit, & emendare +denegaverit, dabit de sua Manbota +Domino pro libero homine x. +solidos, & pro servo xx. solidos. +Wera Thani xx. libræ in Merciorum +lege, & in West-Saxonum lege: & +Wera villani C. solidi in +Merciorum lege & in West-Saxonum +lege.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un en tue un autre, & +après avoir avoué le meurtre +refuse de payer les indemnités +requises, il sera contraint de +payer par composition au Seigneur, +pour le meurtre d'un homme libre, +10 s.; 20 s. pour un esclave. La +taxe pour le meurtre d'un Seigneur +est de 20 liv. suivant les Loix +des Merciens & des West-Saxons, & +celles imposées par ces mêmes Loix +pour la mort d'un villain est de +cent sols.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IX.</p> + +<p>De Wera primò reddetur de alto +sanguine, viduæ & orphanis x, +solidi: & quod superest orphani & +parentes inter se dividant.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Observez que de ces taxes +la veuve & les orphelins de +l'homicidé noble auront 10 +s., & que le surplus se partagera +entre ces orphelins & les +autres parens.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p86" id="p86">86</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">X.</p> + +<br><br> + +<p><i>En la were purra il rendre Chival +qui ad ad cuille pur xx. solz: e +tor pur x. solz e iter pur v. +sols.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">X.</p> + +<p class="mid"><i>Animalium aliquot valor, in +Capitis æstimatione censenda.</i></p> + +<p>In Wera reddere poterit quis Equum +non Castratum pro xx. solidis, & +Taurum pro x. solidis, & <i>iter</i> +pro v. solidis.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XI.</p> + +<br> + +<p><i>Si home fait plaie a altre, e il +denie otrei fair les amendes: +primerement li rende sun le chefe; +e li plaiez jurraz sur sentez, qui +pur mes nel pot fair, ne pur haur +si chier nel fist de sarbote cho +est de la dulor.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XI.</p> + +<p class="mid"><i>De Percussore.</i></p> + +<p>Si quis alium percusserit, & +negaverit ultrà emendare, primò +reddat <i>sun le chefe</i> & plagas, +juret super sancta quòd aliter non +potuit facere, nec pro <i>haur si +chier</i> nec fecit <i>desarbote cho +est de la dulor</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XII.</p> + +<br> + +<p><i>Si la plaie lui vient à vis +descuvert, al polz tote veie iv. +deniers, & de tanz os cum hom +trarad de la plaie, al os tote +veie iv. den. pois acordement si +li metir ad avant honours qui si +il li ont ço qu'il ad fait a lui, +se son queur li purportast, e son +conseil li donast, prendreit de +lui ce qu'il offre a lui.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XII.</p> + +<p class="mid"><i>De vulnere indito.</i></p> + +<p>Si plaga lui <i>vient a vis +deseuvert el polz tote vete</i> iv. +denarios, & de omni osse quod quis +traxerit ex plaga, osse toto viso +iv. denarios, postea <i>acordement +si li metir ad avant honours que +si illiont</i>, id quod ei fecit si +cor suum ei suggesserit, & +consilium suum ei donaverit, +accipiat ab eo quod ei obtulerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p87" id="p87">87</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">X.</p> + +<p>In Wera reddere poterit quis Equum +qui testiculos habet pro xx. +solidis: & taurum pro x. solidis, +& verrem pro v. solidis.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>On pourra, au lieu de 20 s., +donner un cheval entier; pour 10 +s. un taureau, & un porc pour 5 +s.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XI.</p> + +<p>Si quis alteri plagam fecerit, & +ultra emendare denegaverit, primò +ei reddat suum capitale: & +plagatus jurabit super sancta, +quòd pro minori (emenda) non +potest facere, nec pro odio +cariorem (vel majorem) fecerit de +sarbota, id est de dolore.</p> + + +<p>(<i>Lingua Saxon.</i> Sag, <i>est dolor</i>, +Bota, <i>emendatio</i>.)</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un frape un autre, & +refuse de l'indemnifer, il doit +d'abord payer la composition +proportionnée à la condition du +blessé, & ce dernier doit jurer +sur l'autel qu'il ne peut estimer +à moins la plaie qu'il a reçue, & +qu'il n'outre point cette +indemnité par haine ou par +ressentiment.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XII.</p> + +<p>Si plaga ei inflicta fuerit ita ut +appareat, pro pelle totius iv. +denarios (dabit) & de tot ossibus +quæ ex plaga extrahentur, pro +quolibet osse toties iv. denarios +(dabit.) Quod si coram +superioribus Dominis pactum initum +fuerit, de plaga quæ alio ei facta +fuerit, si cor suum id ei +suggesserit, & consilium suum ei +donaverit, accipiet ab eo quod +sibi oblatum fuerit.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si la plaie est visible sur toute +la peau, il est dû 4 den.; pour +chaque os vu tirer de la plaie, on +payera pareille somme. Le blessé +pourra cependant, étant appellé +devant ses Seigneurs, faire +valablement un accord (après que +ces Seigneurs auront été +exactement instruits du fait) & +alors le coupable devra que ce que +le blessé aura agréé de bonne +volonté ou par conseil.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p88" id="p88">88</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIII.</p> +<br> + +<p><i>Si ço avent qui alquon colpe le +poin a altre, v le pied, si li +rendra demi were, suluc çeo q'il +est: més del pochier rendrad la +meité de la main. Del dei apres le +polcier, xv. solz de solt Engleis, +ço est quer deniers: de lunc dei +xvj. solz, de l'altre qui ported +l'anel xvij. solz: del petit dei +v. solz, de l'ungle, si il colpe, +de cascun v. sols de solt Engleis: +a l'ungle de petit dei iv. den.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIII.</p> + +<p class="mid"><i>Membrorum præcisorum æstimatio.</i></p> + +<p>Si acciderit ut quis pugnum +cujuspiam absciderit aut pedem, +reddat ei medietatem Weræ secumdùm +id quod est. Sed pro pollice +reddat medietatem manus. Pro +digito qui pollici proximus xv. +solidos, de solido Anglicano, hoc +est <i>quer</i> denarios. Pro digito +longo xvj. solidos. Pro altero qui +portat annulum xvij. solidos. Pro +digito minimo v. solidos. Si +unguem quis cuiquam præciderit, v. +solidis de solido Anglicano +emendet, & pro ungue digiti +minimi, iv. denariis.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIV.</p> +<br> +<p><i>Ki altri espouse purgist, si +forfait la were vers sun +Seignour.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIV.</p> +<p class="mid"><i>De Adulterio.</i></p> +<p>Qui desponsatam alteri vitiaverit +forisfaciat Weram suam Domino suo.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p>XV.</p> + +<br> + +<p><i>Altresi qui faus jugement fait, +pert sa were, si il ne pot prover +sor Saintz qui mels nel sot +juger.</i></p> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XV.</p> + +<p class="mid"><i>De Judice corrupto.</i></p> + +<p>Etiam qui falsum tulerit judicium, +Weram suam perdat, nisi tactis +Sacrosanctis (<i>Evangeliis</i>) +probare poterit se meliùs judicare +non potuisse.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p>XVI.</p> + +<br> + +<p><i>Si home apeled altre de larcin, & +il sot francz home, & il ait ond +ca verre testimonie de lealté, +s'en escoudirad per plein serment: +& altre qui blasmed ait ested, per +serment nomed: ço est a savoir +qu'a corte homes leals per non, si +il aver les pot, si s'en escouriad +sei dudzime de main: & si aveir +nes pot, si se defende de per +iuis, e li apeleur jurra sur lui +jur set homes només, qui pur haur +nel fist ne pur altre chose, si +pur son dreit non purchaçer.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVI.</p> + +<p class="mid"><i>De Purgatione illius qui Furti +reus est.</i></p> + +<p>Si quis alterum appellet de +Latrocinio is sit liber homo, & +habeat <i>ond caverre</i> testimonium +de legalitate purget se per plenum +sacramentum, & alter qui infamis +ante fuerat <i>per serment nomed</i>, +videlicet xiv. homines legales +<i>per non</i> si is habere eos poterit +se purget se duodecima manu, & si +habere non possit se defendat <i>per +iuis</i> & Appellator jurabit <i>sur +lui sur set</i> homines <i>nomes</i> quod +propter <i>haur</i> non fecit nec +propter aliam causam quàm quis jus +suum persequeretur.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p89" id="p89">89</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIII.</p> + +<p>Si acciderit ut quis pugnum +cujuspiam juspiam absciderit aut +pedem, reddet ei medietatem weræ, +secundùm id quod est: sed de +pollice reddet medietatem manus. +Pro digito qui pollicem +subsequitur, xv. solidos solidorum +Anglicanorum, hoc est quadraginta +denariorum. Pro longo digito, xvj. +solidos: prop altero qui portat +annulum, xvij. solidos: pro digito +minimo, v. solidos: de ungue si +præcidatur, de quolibet v. solidos +solidorum Anglicanorum: & pro +ungue minimi digiti, iv. denarios.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> +<p><i>Si quelqu'un a coupé le poing ou +le pied d'un autre, il doit au +blessé la moitié de la taxe qu'il +auroit dûe s'il l'eût tué. +Observez néanmoins que pour le +pouce on paye moitié de ce qui'il +coûte pour une main; pour le doigt +le plus proche du pouce, la taxe +est de 15 s. Anglois: ainsi chaque +sol est de 40 den.; pour le doigt +du milieu il appartient 16 s.; +pour l'annulaire 17 s.; pour le +petit doigt 5 s.; si l'ongle est +coupé, chaque ongle est taxé à 5 +s. Anglois; pour l'ongle du petit +doigt on ne paye que 4 den.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIV.</p> + +<p>Qui sponsam alteriùs vitiaverit, +forisfacit weram suam erga Dominum +suum.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Les Seigneurs ont la +composition entiere d'un homme +quand cet homme corrompt la femme +d'autrui.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XV.</p> + +<p>Similiter qui falsum judicium fecerit, +weram suam perdit, nisi +præstitio super sancta sacramento +probare possit, se meliùs judicare +non scisse.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui juge mal une cause +paye la même taxe, à moins +qu'il ne prouve, en jurant sur +l'autel, qu'il ne sçavoit pas +mieux juger.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVI.</p> + +<p>Si quis alterum appellet de +Latrocinio, & is sit liber homo, & +aliquando habuerit verum +testimonium de legalitate, +excondicet (i <i>excusabit</i>) se per +planum sacramentum: & qui +infamatus ante fuerit, per +sacramentum nominatum: videlicet +ex curia hominum legalium parium, +si eos habere potuerit, +excondicet; seu purgabit se +duodecima manu: & si eos habere +non potuerit, defendet se per +judicium, (<i>ita purgationem +vulgarem vocat</i>) & appellans +jurabit super se & septem homines +nominatos, quod propter nullum +odium id fecerit; nec propter +ullam aliam causam quàm ut jus +suum persequeretur.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un accuse un autre +de larcin, l'accusé peut se faire +absoudre en jurant, pourvu qu'il +prouve qu'il a eu antérieurement +un certificat autentique de +probité; mais l'accusé qui au +contraire a été diffamé par un +Jugement, c'est-à-dire, qui a été +jugé infame en la Cour de ses +Pairs, ne peut se purger de ce +Jugement que par le serment de +douze hommes; & s'il ne peut se +procurer ce nombre de Jureurs, il +se défendra de l'accusation par la +preuve ordinaire, & l'accusateur +sera tenu de jurer avec sept +hommes qu'il n'agit point par +haine, mais uniquement par la +nécessité de poursuivre son +droit.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p90" id="p90">90</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVII.</p> + +<br> + +<p><i>E si alcons est apelez de Muster +fruisser, v de chambre, & il n'eit +esté blamed en arer, s'en escoudit +per xlij. leals homes nomez sei +dudzime main: e s'il eit altresjée +ested blamed, s'en escoudied a +treis dubles, çeo a savoir per +xlviij. homes leals nomès, sei +trentesiste mein: e s'il aveir nes +pot, aut a la juisse a treis +dubles, si co il doust a treis du +plein serment è s'il a en arer +larcin amended, alt a l'euve: li +Archevesque avera de forfature xl. +sols en Merchenelae, è lui +Evestres xx. sols, è li Quenz xx. +sols, è li Baron x. solz, è li +Vilain xl. deniers.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVII.</p> + +<p class="mid"><i>De eo qui Templum aut domum +fregerit.</i></p> + +<p>Et si quis appellatus fuerit de +fractione Monasterii aut Cubiculi, +neque fuerit anteà infamis +<i>enarer</i> se purget per xlij. +legales homines <i>nomes</i> se +duodecima manu, & si aliàs infamiâ +notatus fuerit, purget se <i>a treis +dulles</i>, videlicet per xlviij. +homines legales <i>nomes</i> se +trigesima sexta manu, & si illos +habere nequierit eat <i>a le ivise a +treis aubles si coil doust a +treis</i> de pleno sacramento, & si +<i>il enarrer larcin amended alt al +ewe</i> Archiepiscopus habebit de +forisfactura xl. solidos in +<i>Merciorum</i> Lege, & Episcopus xx. +solidos, & Comes xx. solidos, & +Baro x. solidos, & Villanus xl. +denarios.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p91" id="p91">91</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVII.</p> +<p>Si quis appellatus fuerit de +Monasterii vel Ecclesiæ +infractione, vel cameræ, & neque +antea fuerit infamatus, excondicet +seu purget se per xij. homines +legales nominatos, se duodecima +manu. Et si aliquando infamatus +fuerit, purget se cum ter iterato +testium numero, videlicet per +xlviij. homines legales nominatos +se xxxvj. manu: & si illos habere +non potuerit, eat ad judicium ter +iteratum, quemadmodum debuerat ad +ter iteratum sacramentum. Et si +antea latrocinium emendaverit, eat +ad aquam Archiepiscopus habebit de +forisfactura xl. solidos in +Merciorum lege, & Episcopus xx. +solidos, & Comes xx. solidos, & +Baro x. solidos, & Villanus xl. +denarios.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Lorsque quelqu'un est appellé en +Justice pour avoir entré par +effraction dans un Monastere ou +dans l'intérieur d'une maison, +s'il n'a point déjà été déclaré +judiciairement infame, il pourra +se justifier par le serment de +douze hommes; mais s'il est +diffamé par quelque Jugement, il +doit se purger de l'accusation par +trois fois plus de Jureurs, +c'est-à-dire, par le serment de +trente-six hommes nommés par +quarante-huit; & s'il ne lui est +pas possible de se procurer ce +nombre de témoignages, il subira +trois fois l'épreuve ordinaire, +comme il auroit été obligé de se +purger par trois fois plus de sermens +qu'un autre; enfin, s'il a déjà été +puni pour larcin, il subira l'épreuve +de l'eau; & en ce cas l'Archevêque +aura pour sa forfaiture 40 s. +suivant la Loi des Merciens, +l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le +Baron 10 s. & le Villain 40 den.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVIII.</p> + +<br> + +<p><i>Franc home qui ad aver champester +trente deniers vailaunt, deit +doner le dener saint Pere. Le +Seignur pur iv. den. que il +dourad, si erunt quites ses +Bordiers, e ses Boner, e ses +Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn +propre chatel demi marc vailant, +deit dener seint Pere. Qui en +Denalae Franc home est; e il avera +demi marc en argent vailant de +aver champestre, si deuera donner +le dinier Seint Pere. E per le +dener qui li Seignur durrat, si +erent quietes ceals qui meinent en +son demainer.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Denariis Sancti Petri, seu +Vectigali Romano.</i></p> + +<p>Liber homo qui habuerit averia +campestria xxx. denariis +æstimanda, dabit denarium <i>sancti +Petri</i>. Pro iv. denariis quos +donaverit Dominus, quieti erunt +Bordarii ejus & ejus <i>Boner</i>, & +ejus Servientes. <i>Burgensis</i> qui +de propriis Catallis habet id quod +dimidia Marca æstimandum est, det +denarium <i>sancti Petri</i>. Qui in +Lege <i>Danorum</i> est liber homo, & +habet averia campestria quæ +dimidia marcâ in argento +æstimantur, debet dare denarium +sancto Petro. Et per denarium quem +donaverit Dominus, erunt, quieti +ii qui resident in suo Dominico.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p92" id="p92">92</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIX.</p> + +<br><br> + +<p><i>Ki purgist femme per forze, +forfait ad les membres. Ki abate +femme a terre, pur faire lui +force, la multe al</i> <i>Seignur x. +solz. S'il la purgiste; forfait +est de membres.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIX.</p> + +<p class="mid"><i>De Muliere vi compressâ & pudicitiâ +luctamine tentatâ.</i></p> + +<p>Qui foeminam vi opresserit, +forisfacit membra sua. Qui +prostraverit foeminam ad terram & +ei vim inferat, multa ejus Domino +est x solidi. Si verò eam +compresserit, forisfacit membra.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p93" id="p93">93</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVIII.</p> + +<p>Liber homo qui habuerit in averiis +campestribus trigenta denarios, +debet dare denarium sancti Petri. +Pro iv. denariis quos dabit +Dominus, quieti erunt Bordarii +ejus, & ejus bonnarii, & ejus +servientes. Burgensis qui dimidiam +marcam habet in propriis catallis, +debet dare denarium sancti Petri. +Qui in Lege Danorum est liber +homo, & habet averia campestria +valoris dimidiæ marcæ in argento, +dare debebit denarium sancti +Petri. Et per denarium quem +Dominus donaverit, quieti erunt ii +qui manent in suo Dominico.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>L'homme libre, qui a en avoirs +champêtres la valeur de 30 den., +doit le denier de S. Pierre. Le +Seigneur affranchira ses Bordiers, +ses Bonniers & ses Sergens, en +un demi-marc en mobilier, doit +aussi le denier de S. Pierre. Par +la Loi des Danois, celui qui a en +avoirs de campagne la valeur d'un +demi-marc en argent doit cette +redevance, & le Seigneur acquitte +ceux qui demeurent en son domaine +au moyen d'un denier.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIX.</p> + +<p>Qui foeminam vi oppresserit, +forisfacit sua membra. Qui +prostraverit foeminam ad terram, +ut vim ei inferat, multa ejus +Domino est x. solidos: si verò +eam compresserit, forisfactus est +de membris.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui fait violence à une +femme peut être puni par la perte +de ses membres. S'il a terrassé +cette femme pour lui faire violence, +il ne doit que 10 s. à celui à qui +elle appartient; la peine de la perte +des membres n'est attachée qu'à une +violence effectuée.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p94" id="p94">94</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XX.</p> +<br><br> + +<p><i>Ki renent le dener Seint Pere, le +dener prendra per la justice de +seint Eglise, è xxx. den. forfait. +E se il en est plaide de la +justise le Rei, le forfait à +l'Evesque xxx. den. e al Rei xl. +solz.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XX.</p> + +<p class="mid"><i>De iis qui vectigal Romanum seu +sancti Petri non penaunt.</i></p> + +<p>Qui negaverit denarium sancti +Petri, eum pendat per justitiam +sanctæ Ecclesiæ & xxx. denarios +forisfacturæ. Et si de ea re est +implacitatus per justitiam Regis, +forisfaciat Episcopo xxx. denarios +& Regi xl. solidos.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXI.</p> + +<br> + +<p><i>Si elquuns creve l'oil al altre +per aventure quelque seit, si +amendrad lxx. solz del solz +Engleis. E si la purvele i est +remis, si ne rendra lui que la +meité.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXI.</p> + +<p class="mid"><i>De Oculo effosso.</i></p> + +<p>Si quis alteri oculum effoderit +infortunio quocunque, emendet lxx. +solidis solidorum Anglicanorum. Et +si <i>la purvele</i> restituatur, +dimidium duntaxat reddatur.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXII.</p> + +<br> + +<p><i>De releife al Cunte, que al Rei +afiert viij. chivals selez e +enfrenez, les iv. habers, e iv. +hommes, e iv. escus, e iv. +Launces, e iv. Espes, les altres +iv. Chaceurs, e Palfreis a freins +& a chevestres.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXII.</p> + +<p class="mid"><i>De Relevio seu [Greek: +eisdeiktikô] Comitis.</i></p> + +<p>De Comitis, quod ad Regem +pertinet, viij. equi Ephippiati & +frænis ornati, iv. Loricæ, & iv. +Hammes, & iv. Scuta, & iv. Hastæ, +& iv. Enses, <i>les altres</i> iv. +<i>chaceurs</i> & Palfredi cum frænis & +capistris.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p95" id="p95">95</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XX.</p> + +<p>Qui denegaverit denarium sancti +Petri, reddet denarium per +justitiam sanctæ Ecclesiæ, & +præterea xxx. denarios pro +forisfactura. Et si de ea re +implacitatus fuerit per justitiam +Regis, forisfactura Episcopo erit +xxx. denarios, & Regi xl. solidos.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Quiconque refuse le denier de +Saint Pierre peut être contraint à +le payer par le Juge +Ecclésiastique, & il encourt +l'amende de 30 den.; s'il est jugé +par le Juge royal il payera à +l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXI.</p> + +<p>Si quis alteri oculum effoderit +quocunque casu, emendabit lxx. +solidis solidorum Anglicanorum: & +pupilla remanserit dimidium tantùm +ei dabitur.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Pour avoir crevé un oeil, de +quelque maniere que ce soit, on +doit 70 s. Anglois d'amende; si la +paupiere n'est point endommagée, +il n'est dû que moitié.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXII.</p> + +<p>De relevio Comitis quod ad Regem +pertinet viij. equi cum sellis & +frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, & +iv. scuta, & iv. lanceæ, & iv. +enses & aliæ res iv. equi +venatorii, & palafredi cum frænis +& capistris.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> + <p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + + <p><i>Le relief d'un Comte appartient + au Roi; il consiste en huit + chevaux scellés & bridés, quatre + hautbers, quatre heaulmes, mes, + quatre boucliers, quatre lances & + quatre épées; les hommes du Comté, + qui ont droit de chasse, doivent à + quatre un palfroi dûement + enharnaché.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p96" id="p96">96</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIII.</p> + +<br> + +<p><i>De relief a Barun, iv. chivals +enselez è enfrenès, e ij. Halbers, +e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij. +Launces, e ij. Espes: e les altres +ij. un Chaceur, e un Palefei a +freins e a chevestres.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Relevio Baronis.</i></p> + +<p>De Relevio Baronis, iv. Equi cum +sellis & frænis ornati, & Loricæ +ij & ij. Hammes & Scuta ij. & ij. +Hastæ & ij. Enses, & <i>les altres +ij un chaceur</i> & unus Palfredus +cum fræno & capistro.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIV.</p> + +<br> + +<p><i>De relief a Vavasour a son lige +Signur, deite estre quite per le +cheval son peipe tel qu'il aveit a +jour de sa mort, e per son +Halbert, e per son Haume, e per +son Escud, e per sa Lance, e per +s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il +ne out ne Chival ne les armes per +c. solz.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIV.</p> + +<p class="mid"><i>De Vavasoris Relevio.</i></p> + +<p>De Relevio Vavasoris ad ligium +suum Dominum. Quietus esse debet +per equum <i>son peipe</i> talem qualem +habuerit tempore mortis suæ, & per +Loricam suam, & <i>per son Haume</i> & +per scutum suum, & per hastam +suam, & per ensem suum, & si adeo +fuerit inermis ut nec equum +habuerit nec arma, per centum +solidos.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXV.</p> + +<br><br> + +<p><i>De eivers deins aver kil voldra +clamer emblet, e il volge douer +vvage e trover plege a porsuir son +apel, dunt li scuverad a celui +qu'il auverad entremeins nomer son +guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad +dunt nomerad son Heuvelborh è ses +testimonies,</i> <i>è ait les a jur è +a terme, s'il les ad, v s'il les pot +aver: è li enterceur liveriad en +guage sei siste main, è li alire +le metirad en la main son warant, +v a son Heuvelborh, è il ait +testimonies que il l'acharad al +marthied in Rei, è qu'il ne set +son warant, en le plege vif ne +mort: çoo jurad od ses testimonies +per plein serment: si perdra son +Chatel, si il testimonient qui il +Huvelborh enpust: è s'il ne pot +aveir guarant ne testimonie, si +perdrad, e pur soldrad pert sa +werre vers son Seigneur, ço est en +Merchenelae è en Denelae, è en +West-Sexenelae. Ne vochere mie son +Seignor warant iceo qui seit mis +en guage, è on Denelae meitre en +vele; dissi la qui il seit +derained: è s'il pot prover qui +ceo soit de sa nurture per treis +parts son vigued, se il aver ad +deregned. Kar puis lei serment li +est jugied, ne l'en pot pas puis +lever par lo jugement de +Engleterre.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXV.</p> + +<p class="mid"><i>Adeo me Cæcutire heic fateor, ut +nec lemma adjicere possim.</i></p> + +<p><i>De eivers deins aver Kil</i> velit +calumniare, <i>emblet</i>, & ille vult +dare vadios & invenire plegios ad +prosequendum appellum suum, tunc +<i>liscuverad</i> illi quod <i>il auverad +entremeins nomer</i> warrantum suum +si eum habuerit, & si non habuerit +eum, nominabit suum Heuvelborh, & +testes suos, & habebit eos ad +diem, & ad terminum si eos habeat +aut eos habere poterit, & <i>li +entreceur liuverad</i> in vadium se +sexta manu, & alter ponat in manum +sui warranti <i>v a son +Heuvelborth</i>, & habeat ille testes +quod <i>il lacharad al marthied in +Rei</i>, & quod ille non <i>set</i> suum +warrantum in plegio <i>vif ne mort +coo jurad od</i> testes suos per +plenum Sacramentum perdat catallum +suum si is testimonium perhibeat +quod Heuvelborth <i>enpust</i>, & si +non poterit habere warrantum, nec +testem, perdat & pro <i>soldrad</i> +perdat Weram suam Domino suo. Hoc +obtinet in <i>Merciorum</i> jure, & in +<i>Danorum</i> & in <i>West-Saxonum</i>. Non +vocabit Dominum suum ad Warrantum +de hoc quod ponitur in vadio, & +<i>ou</i> Danlae <i>meite en vele dissi +la</i> quod is sit <i>dereined</i>, & si +potest probare quod hoc sit de <i>sa +nurture</i>, per tres partes <i>son +vigued se il aver ad deraigned</i>. +Nam post Sacramentum <i>li est +jugied</i>: inde non potest posteà +<i>lever</i> per judicium Angliæ.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p97" id="p97">97</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIII.</p> + +<p>De relevio Baronis iv. equi cum +sellis & frenis, & ij. Loricæ, & +ij. galeæ, & ij. scuta, & ij. +lanceæ, & ij. enses: & ij. aliæ +res unus equus venatorius, & unus +Palafredus cum frænis & capistris.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Le Baron doit quatre chevaux +scellés & bridés, deux heaulmes, +deux boucliers, deux lances & deux +épées. Les hommes de la Baronnie, +qui ont droit de chasse, doivent à +deux un palfroy avec bride & harnois.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIV.</p> + +<p>De relevio Vavassoris ad ligium +suum Dominum, quietus esse debet +per equum sui patris, talem qualem +habuerit tempore mortis suæ, & per +ejus loricam, & per ejus galeam, & +per ejus scutum, & per ejus +lanceam, & per ejus ensem: nisi +adeo fuerit rebus omnibus +destitutus, ut nec habuerit equum +vel arma pro centum solidis.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Le vavasseur doit à son Seigneur, +dont il est lige, l'épée, la +hache, le bouclier, le heaume, la +cuirasse, le cheval dont son pere +se servoit lors de son décès; & si +le pere n'a laissé ni armes ni +chevaux, il est quitte pour cent +sols.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXV.</p> + +<p>Si quis velit calumniari seu +repetere averia sua furto +subrepta, & is velit dare vadium, +& invenire plegios ad prosequendum +appellum suum, tunc necesse erit +ei qui ea habuerit, nominare suum +warantum, si habuerit, & si non +habuerit, tunc nominabit suum +<i>Heuvelborh</i> (i. Fidejussores) +& testes, & eos habebit ad diem & ad +terminum, si eos habuerit, aut +habere potuerit: & intertrator +dabit in vadium se sexta manu, & +alter ponet in manum sui warranta +vel sui <i>Heuvelborh</i>, & habeat +ille testes, quòd ea (averia) emit +in Mercato Regis, & quod non scit +suum warantum, nec plegium vivum +nec mortuum. Id jurabit cum suis +testibus per planum sacramentum. +Perdet verò suum catallum, si ii +in testimonio dicunt, quod +<i>Heuvelborh</i> cepit. Et si non +poterit habere warantum, nec +testem, perdet & pro....., perdet +weram suam erga suum Dominum. Hoc +obtinet in Merciorum, Danorum, & +West-Saxonum legibus. Non vocabit +Dominum suum ad Warantum de hoc +quod positum fuerit in vadio, & in +Danorum lege, ponere velit, donec +disrationatus fuerit, & si possit +probare, quod ea (averia) sint de +sua nutritura, per tres partes sui +vicineti, si averium +disrationaverit. Nam ex quo +sacramentum ei judicatum & delatum +est, non potest ampliùs illud +levare per judicium Angliæ.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui voudra intenter action +pour reclamer ses avoirs volés, & +donner gages & garants de sa +poursuite, doit nommer son garant +sur le champ; s'il n'en trouve pas +alors, il peut demander un délai +pour le nommer, ainsi que ses +témoins: mais en ce dernier cas il +doit jurer par six personnes qu'il +fera cette nomination dans ledit +délai. Le coupable, au contraire, +n'a</i> <i>besoin que du serment de son +garant, ou de jurer avec ses +témoins qu'il a acheté l'avoir +dans un marché royal; mais qu'il +ne sçait si son vendeur est vivant +ou mort. Si ses témoins disent +qu'il a en sa puissance son +vendeur, & s'il ne peut donner +garant ni témoins du contraire, il +doit perdre sa cause, & être +condamné, pour son imposture, en +une composition conforme à son +état envers son Seigneur. Telle +est la Loi des Merciens, des +Danois, des West-Saxons. Si +l'accusé veut mettre en sequestre +l'objet reclamé, il n'a pas besoin +de garant: car, selon la Loi des +Danois, il a la faculté de +sequestrer l'avoir jusqu'à ce que +la question soit décidée, & qu'il +ait prouvé par trois personnes +tirées de trois endroits voisins +de son domicile, qu'il a élevé & +nourri l'avoir. Observez encore +que dès que le serment est déféré +à l'accusé, il ne peut plus être +assujetti aux épreuves Angloises.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p98" id="p98">98</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVI.</p> + +<br><br> + +<p><i>De murdre freceis occist, è les +homes del hundred nel prengent è +amenent a la justice dedenz les +oit jours, per mustrer pur qui il +la fait, sin rendront le murdre +xlvij. Marcs.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVI.</p> + +<p class="mid"><i>De ceturia mulctâ, ubi reus +homicidii judicio non sistitur.</i></p> + +<p>De <i>Murdre freceis occist</i>, & +homines hundredi non prehendunt & +minant ad Justitiam infra viij. +des ut ostendat ob quam causam +fecerit reddant <i>le murdre xlvij</i>. +Marcas.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p99" id="p99">99</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVI.</p> + +<p>Si quis aliquem murdro occiderit, +& homines Hundredi eum non +prehendant, & adducant ad +justitiam intra octo dies ut +ostendant à quo murdrum factum +est, reddent pro murdro xlvij. +Marcas.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Quand un meurtre est commis, i + les hommes qui composent l'Hundred + ne se saisissent pas du meurtrier, + & ne l'amenent pas au Juge en + dedans huit jours, & ne prouvent + point quel est l'auteur du crime, +ils seront tenus de payer 47 marcs +pour le meurtre.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p100" id="p100">100</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVII.</p> + +<br> + +<p><i>Si home volt derainer covenant de +terre vers son Seignor, per ses +Pers de la tenure meismes, qui il +apelerad à testimonies, les +cuverad derainer. Kar per +estranges nel purra pas derainer.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVII.</p> + +<p class="mid"><i>De clientis actione versus +Dominum.</i></p> + +<p>Si quis vult <i>derainer</i> +conventionem de terra sua versus +Dominum suum per pares suos de +tenura, ipsos quos appellaverit ut +testes sint <i>lescuverad derainer</i>. +Nam per extraneos non potest +<i>dereiner</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVIII.</p> + +<br> + +<p><i>Home qui plaide en Curt, a qui +Curt qui co seit, fors là où le +cors le est esti, è home li mettid +sur qu'il ait dit chose, qui il ne +voille coinistre, se il ne pot +derainer per ij. entendable homme +del plaidant & veant, qui il ne +l'aura dit, recovered a sa +parole.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De:::::::::</i></p> + +<p>Qui placitat in Curia, cujuscunque +curia sit, excepto ubi <i>le cors le +est esti e home li mettid</i> super +eo quod dixerit, rem quam nolit +confiteri, si non potest +<i>derainer</i> per ij. intelligentes +homines qui interfuerunt placito & +videntes quod nom dixerit, +<i>recovered à sa parole</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIX.</p> + +<br> + +<p><i>De Relief a vilain, le meillur +aveir qu'il avera, v Chival, v +Buf, v Vache, donrad a son Seignor +de Releïf, & puis si serait euz +les Vilains en franc plege.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIX.</p> + +<p class="mid"><i>De colonorum Relevio.</i></p> + +<p>De Relevio Villani. Meliùs animal +quod habuerit id (sive Equus sit, +sive Bos, sive Vacca) donabit +Domino suo pro Relevio. Et posteà +<i>si serait euz les Villain</i> in +franco plegio.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p101" id="p101">101</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVII.</p> + +<p>Si quis velit distrationare +conventionem de terra erga Dominum +suum, per pares ejusdem tenuræ, +quos ad testes, appellabit, erit +disrationandus: nam per extraneos +non poterit disrationari.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un méconnoît une +convention faite pour un fonds +avec son Seigneur, il sera jugé +par les Pairs de même tenure, +qu'il appellera pour témoins; car +il ne peut être jugé par des +étrangers.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVIII.</p> + +<p>Qui placitat in Curia, cujuscunque +Curia illa sit, præterquam ea ubi +corpus Regis est, & aliquis ei +imponat, quod rem quampiam +dixerit, quam aggnoscere nolit, si +non potest eum disrationare per +duos intelligibiles homines qui +interfuerunt placito & viderunt +quod non dixerit, recurretur ad +ejus sacramentum.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Tout homme qui plaide, en quelque +Cour que ce soit, si ce n'est en +celle où le Roi est présent, en +est cru à son serment, lorsque +quelqu'un lui impute d'avoir dit +une chose qu'il méconnoît avoir +dite, & que deux des plus +intelligens de ceux qui ont +assisté au Plaidoyer ne peuvent +attester qu'il l'ait dite.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIX.</p> + +<p>De Relevio Villani, meliùs averium +quod habuerit, sive Equum, sive +Bovem, sive Vaccam, donabit Domino +suo pro relevio: & postea +habebitur Villanus in franco +plegio.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Le relief du villain est la +meilleure bête qu'il éleve, soit +en cheval, boeuf ou vache, & en la +donnant au Seigneur, il est +villain de franc-plége (ou plége +de droit).</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p102" id="p102">102</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXX.</p> + +<br> + +<p><i>De iij. chemins, ço est a saveir, +Watlingstrete, & Ermingstrete,& +Fos: Ki en alcun de ces chemins +oceit home qui seit errant per le +pais, u asalt, si enfreit le pais +le Roi.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXX.</p> + +<p class="mid"><i>De viis publicis.</i></p> + +<p>De tribus viis, videlicet, +<i>Watlingstrete</i> & <i>Ermingstrete</i> & +<i>Fosse</i>. Qui in aliqua harum +viarum hominem itinerantem sive +occiderit sive insilierit, is +pacem Regis violat.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXI.</p> + +<br><br> + +<p><i>Si larcin est troved, en qui +terre qui ceo seit, & le Laron +ouesque, le Seignor de la terre & +la feme averunt la meited del +aveir a Laron, e les chalejurs lor +chatel, se il le trovent, e la bor +meited, s'il est trové dedanz +Sache & Soche, s'il perdra la +feme, & le Seignor l'avered.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXI.</p> + +<p class="mid"><i>De Latrone, cum latrocinio seu +[Greek: epautophorô] prehenso.</i></p> + +<p>Si latrocinium sit inventum in +cujuscunque terra sit & latro +simul, Dominus terræ & uxor ejus +habebunt medietatem bonorum +Latronis, & <i>les chalieurs lor +chatel se ille trouvent & labor +meited</i>, si repertum sit intra +<i>Sache & Soche</i> perdat Uxor, & +Dominus habebit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXII.</p> +<br> + +<p><i>De Strewarde de chescon des hides +de Hundred un home dedenz la feste +de seint Michell, & le seint +Martin, & Wardireve, si aura xxx. +hides quites per son travaile & si +avers trespassent, perilot, vel +denient watter, è il ne pussent +mustrer ne cri ne force qui l'on +fust faite, si rendisent l'aveir.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXII.</p> + +<p class="mid"><i>De::::::::::</i></p> + +<p><i>De Strewarde</i> de unaquaque +Hidarum Hundredi unus homo intra +festum <i>S. Michaelis & Martini, & +Wardireve</i> habebit xxx. hidas +quietas pro labore suo, & si +averia moriantur <i>perilot vel +devient water</i> & non possit +ostendere nec clamorem nec vim quæ +facta fuerit, reddat averia.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<span class="pagenum"><a name="p103" id="p103">103</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXX.</p> + +<p>De tribus viis, videlicet +Watlingstrete, & Ermingstrete, & +Fosse. Qui in aliqua harum viarum +hominem per patriam errantem +occiderit, vel adsalierit, is +pacem Regis infringit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Trois routes, celle de +Wastlingstrete, Degmingstrete & +Defosse, ont ce privilége, que +quiconque y tue ou insulte un +voyageur, enfreint la paix du +Roi.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXI.</p> + +<p>Si latrocinium inventum fuerit in +cujuscumque terra sit, & latro +simul, Dominus terræ & uxor ejus +habebunt medietatem bonorum +Latronis, & clamatores, <i>seu qui +res suas repetunt</i>, sua catalla, +si ea invenerint, & medietatem +suam, si inventus fuerit intra +Sacam & Socam, perdet uxor, & +Dominus habebit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si un larcin est commis sur une +terre, le voleur étant arrêté, le +Seigneur de la terre & sa femme +ont moitié des biens du voleur, & +ceux qui ont reclamé l'objet volé +ont l'autre moitié; mais si cet +objet se trouve dans l'étendue +d'un lieu auquel soit attaché le +privilége de Sac & Soc, la +confiscation est au profit du +Seigneur, & sa femme n'y a aucune +part.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXII.</p> + +<p>De <i>Strewarde</i> de unaquaque +Hidarum Hundredi quilibet homo +intra festum sancti Michaelis & +sancti Martini, & Wardireve, +habebit xxx hidas quietas pro +labore suo, & si averia, seu +animalia, moriantur, vel +periclitentur, vel labe aliqua +infecta sint, & non possit +ostendi, clamorem vel vim factam +fuisse, reddantur averia.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Chaque homme qui gardera entre la +fête de S. Michel & de S. Martin +des bestiaux, aura, à raison de +chaque charrue de terre de +l'hundred où il fera sa garde, +l'exemption de labourer 30 hides; +& si les bestiaux qui lui seront +confiés meurent ou tombent +malades, il en sera quitte en les +rendant en l'état où ils seront, +pourvu que personne ne se plaigne, +& qu'on ne puisse pas lui prouver +que le mauvais état des avoirs +vienne de sa faute.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p104" id="p104">104</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIII.</p> + +<br> + +<p><i>Cil qui custivent la terre ne +deit l'um travailer, se de lour +diotre cense, non ne leist a +seignurage de partir les cultivurs +de leur terre, pur tant cum ils +pussent le dreit seirvise faire. +Les naïfs ki departet de sa terre, +ne devient, cartre faut naïverie +querre, qui il ne facent leur +droit service, que apend à leur +terre. Li naïfs ki departet de sa +terre, dunt il est nez, e vent a +autrui terre, nuls nel retenget, +ne li, ne ses chatels; enz le +facent venir arer a faire son +servise, tel cum a li apend. Si +les seignurages ne facent altri +gainnys venis a lor terre, la +justice le facet.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Colonis & globæ Ascriptitiis.</i></p> + +<p>Eos qui <i>custivent</i> terram non +debet quis molestare præterquam de +eorum <i>diotre</i> censu. Nec licet <i>a +seignurage</i> discedere Cultores de +terra sua, quin rectum servitium +suum facere possint. Nativi qui +discedunt à terra sua non debent +<i>cartre faut naivire quere</i> quæ +non faciunt rectum servitium quod +spectat ad terram suam. Nativum +qui discedit à terra unde est +nativus & venit ad alteram, nullus +eum retineat nec catalla ejus, sed +redire cogatur ut faciat servitium +suum tale quod ad eum spectat. Si +<i>les seignurages</i> non faciunt +<i>altri gainnys</i> venire ad terram +suam, Justitia id faciat.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIV.</p> + +<br><br> + +<p><i>Nullui ne toille a son senior son +dreit servise, pur nul relais qui +il li ait fait en arere.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIV.</p> + +<p class="mid"><i>Ne quis Domino suo debitas +præstationes subtrahat.</i></p> + +<p>Nemo domino suo subtrahat rectum +servitium suum, propter nullam +remissionem quam ei anteà fecerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXV.</p> + +<br><br> + +<p><i>Si feme est jugée à mort, v a +defacum des membres, ki seit +enceintée, ne faced l'um justice +desquele seit delivrée.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXV.</p> + +<p class="mid"><i>De Foemina gravida qua capitali +supplicio damnatur.</i></p> + +<p>Si morti damnata sit aut membrorum +mutilationi foemina in utero +gestans, de ea non fiat justitia +priusquam parturierit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p105" id="p105">105</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIII.</p> + +<p>Qui colunt terram non debent +molestari, præterquam de eorum +resto censu. Nec licet Dominis +cultores de terra sua dimittere, +quamdiu possunt rectum servitium +facere. Nativi qui discedunt à +terra sua, & denegant Nativitatem, +requirendi sunt, ut faciant rectum +suum servitium, quod spectat ad +terram suam. Nativum qui discedit +à terra unde natus est, & in +alterius terram venit, nullus +retineat, nec eum nec ejus +catalla: sed redire cogatur ad +faciendum suum servitium quale ad +eum spectat. Et si Domini non +faciant alios cultores venire, in +eorum terram, justitia id faciat.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>On ne peut exiger que le cens +ordinaire des colons, & le +Seigneurage de l'hundred ne peut +en expulser ces colons tant qu'ils +cultivent convenablement; on peut +rechercher les natifs qui quittent +l'hundred duquel ils dépendent +pour les obliger à y revenir +rendre tel service que de droit. +Personne ne doit donc retenir ni +un natif qui abandonne la terre où +il a pris naissance ni ses +meubles: on doit, au contraire, le +renvoyer en son pays natal pour y +faire son service comme il +convient; & si les Seigneurages +négligent de faire venir d'autres +cultivateurs en la place du +fugitif, les Juges doivent le +faire.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIV.</p> + +<p>Nemo Domino suo subtrahat rectum +servitium suum, propter ullam +remissionem quam ei anteà fecerit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne peut être dispensé de +rendre à son Seigneur ses +services, quoique ce Seigneur l'en +ait dispensé.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXV.</p> + +<p>Si foemina morti damnata sit, aut +membrorum diffractioni, seu +mutilationi, & gravida sit, de ea +non fiat justitia, priusquam enixa +fuerit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Une femme condamnée à perdre la +vie ou quelque membre, ne peut, si +elle est gravide, être exécutée +qu'après sa délivrance.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p106" id="p106">106</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVI.</p> + +<br> + +<p><i>Si home mort sans devise, si +departent les enfans l'erite entre +sei per ywel.</i> </p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVI.</p> + +<p class="mid"><i>De Intestatorum bonis.</i></p> + +<p>Si quis intestatus obierit, liberi +ejus hæreditatem æqualiter +dividant.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVII.</p> + +<br> + +<p><i>Si le pere truitet sa file en +avulterie en sa maison, v en la +maison de son gendre, ben ii laust +oure l'avultere.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVII.</p> + +<p class="mid"><i>De adultera à patre deprehensa.</i></p> + +<p>Si pater deprehenderit filiam in +adulterio in domo sua seu in domo +generi sui, bene licebit ei +(<i>oure</i>, lege forsan <i>occire</i>,) +occidere adulterum.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVIII.</p> + +<br> + +<p><i>Si home enpuissuned altre, seit +occis, v permanablement eissillé. +Lo jettai vos chosez por cause de +mort, & de eo ne me poez +emplaider: kar leist a faire +damage a altre pur pour de mort, +quant parele ne pot eschaper. E si +de ço me mescez qui pur pour de +mort nel feisse de ço mespriorai, +e les choses qui sunt remises en +le nef, scient departis en comune, +sulun les chatels. E si alcun +iothed les chatels fors de la nef +senz busun, s'il rendet.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Jactu, velut ad Legem +Rhodiam.</i></p> + +<p>Si quis <i>en puissuned</i> alterum fit +occisus aut per <i>manhablement +eissille</i>, ego jecero res tuas de +navi ob metum mortis, de hoc non +potes me implacitare. Nam licet +alteri damnum inferre ob mortis +metum quando periculum evadere non +potest, & si de hoc me <i>mesces</i> +quod ob metum mortis <i>nel feisse +de co mespriorai</i> & ea quæ in navi +restant dividantur in communi +secundùm Catalla, & si quis +jecerit Catalla extra navim, +quando necessitas non exegerit, ea +restituat.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p107" id="p107">107</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVI.</p> + +<p>Si quis intestatus obierit, liberi +ejus hæreditatem ex equo divident.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Les enfans des intestats +partagent également l'héritage de +leur pere.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVII.</p> + +<p>Si pater deprehenderit filiam in +adulterio in domo sua, seu in domo +generi sui, bene licebit ei +adulterum occidere.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Un pere qui surprend sa fille en +adultere en sa maison, ou en celle +de son gendre, peut tuer +l'adultere.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVIII.</p> + +<p>Si quis alterum impotionaverit, +interficiatur, vel perpetuo exilio +damnetur. Ego jecero res tuas (de +navi) ob metum mortis, de hoc non +potes me implacitare. Nam licet +alteri damnum inferre ob mortis +metum, quando aliter periculum +vitari non potest. Et si de hoc +probaveris, quod ob metum mortus +id non fecerim, de hoc me +misprenderem, & ea quæ in navi +remanent, dividantur in communi +secundum Catalla: Et si quis +jecerit Catalla extra navim, nulla +exigente necessitate, ea +restituet.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Tout homme qui en empoisonne un +autre mérite la mort, ou un exil +perpétuel. Si j'abandonne ce qui +vous appartient par la crainte de +mourir, vous n'avez pas d'action +contre moi; car il est permis de +faire dommage à quelqu'un quand on +ne peut autrement sauver sa vie. +Si cependant vous prouvez que j'ai +jetté ce qui vous appartient en +mer par un autre motif que la +crainte de perdre la vie, & si je +ne m'en défends pas, tout ce que +j'ai conservé dans mon vaisseau +doit être regardé comme commun +avec vous, & vous y prendrez part, +eu égard à la valeur de ce que +vous avez perdu; mais je serois +obligé de restituer la valeur +entiere de l'objet jetté hors du +vaisseau, si je l'avois fait sans +nécessité.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p108" id="p108">108</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIX.</p> + +<br> + +<p><i>Dous sunt parceners d'un crichet, +e est l'un emplaidé sanz l'altre, +& per sa folie si pert, ne dit per +ço l'altre estre perdant, ki +present ne fud; Kar iose juge +entre eus, ne forjuge pas les +altres ki ne sunt a present.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIX.</p> + +<p class="mid"><i>De judicio in socium absentem.</i></p> + +<p>Duo sunt participes unius +<i>Crichet</i>, & unus eorum +implacitatus fuerit absque altero, +qui negligentia sua perdit; non +inde debet damnum cedere alteri +qui absens fuit. Nam quod +judicatum est inter eos non debet +præjudicare iis qui absentes +fuerunt.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XL.</p> + +<br> + +<p><i>Cil qui tenent lur terre a cense, +soit lur droit releif a tant cum a +cense est d'un an.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XL.</p> + +<p class="mid"><i>De Relevio eorum qui clientes +censum pendunt.</i></p> + +<p>Eorum qui Fundum suum tenent ad +Censum, sit rectum Relevium tantum +quantum census annuus est.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLI.</p> +<br> + +<p><i>Ententivement se purpensent cil +qui les jugementz unt à faire, qui +si jugent cum desirent, quant il +dient: Dimitte nobis peccata +nostra, & nous defendum qui l'um +Christien fors de la terre ne +vende, n'en surchetut en pais um +ne wart l'um, qui l'um l'amne ne +perde, qui Du rachatat de sa vie. +Ki tort elevera, v faus jugement +fra pur curruz ne per hange, v per +aveir, seit en forsaunre le Rei de +xl. solz, s'il ne pot aleier qui +plus dreit fait nel sont si perde +sa franchise, si al Rei nel pot +rachater a son plaisir. Et s'il +est en Denelae, seit forfait de +Laxlite, si alaier ne se pot, qui +il melz faire ne solt. E qui +dreite lei, & dreite jugement +refuserad, seit forfait envers +celi ki dreit ço est a aveir, si +ço est envers li Rei, vj livres; +si ço est envers cunte, xl. sols: +si ço est en Hundred, xxx. solz. E +envers tous icons ki curt unt en +Engleterre, ço est al solz +Engleis. E en Denelae qui dreit +jugement refuserad, sait en la +mercie de Laxlite; e ne face bon +plainte a Rei d'ici qui l'un li +seit de faili el Hundred, v el +Conté.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLI.</p> + +<p class="mid"><i>De Jusiciis</i></p> + +<p>Cautè prospiciant ii quibus cura +incumbit judici afacere, ut +judicent uti petunt quando dicunt: +<i>Dimitte nobis debita nostra</i>, & +prohibemus ne homo Christianus +extra terram non vendat <i>nen +surchetut en paisumne wart lum</i> +quod homo animam suam non perdat +quam Deus vita sua redemit, qui +injuriam <i>eslevera</i> aut falsum +judicium <i>fra pur curruz ne pur +hange v pur aveir</i> sit in +forisfactura Regis de xl. solidis. +<i>S'il ne pot aleier</i> quod plus +recti facere <i>nel sont si perde sa +Franchise si ai Rei nel pot +rachater a son plaisir</i>. Et si sit +in <i>Danorum</i>. Lege sit +Forisfactura de Lahslite <i>sil +alaier ne se pot</i> quod melius +facere non <i>solt</i> & quod rectam +legem & rectum judicium +recusaverit, sit Forisfactura erga +illum cui jus hoc pertinuerit; si +sit erga Regem vj. libræ, si sit +erga Comitem xl. solidi, si sit in +Hundredo xxx. solidi, & erga omnes +<i>i cons</i> qui Curiam habent in +Anglia co eit ad solidos +Anglicanos. In <i>Danorum Lege</i> qui +rectum judicium recusaverit, sit +is in misericordia de suo +<i>Lahslite</i> nec bene faciat +querelam Regi de hoc quod quis ei +defecerit in Hundredo aut in +Comitatu.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p109" id="p109">109</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIX.</p> + +<p>Duo sunt participes unius +Cricheti, & unus eorum +implacitatur absque altero, & per +negligentiam suam perdit, non +debet propterea alter perdere, qui +præsens non fuit: nam res inter +eos judicata non forisjudicat +alios qui præsentes non fuerunt.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Deux personnes possedent en +commun un cheval; l'un d'eux est +appellé en Jugement pour le +restituer, & par sa négligence il +perd sa cause; l'autre qui est +absent n'est pas pour cela +dépouillé de son droit sur cette +monture: car ce qui est jugé entre +deux ne peut préjudicier un tiers +qui n'a pas été présent au +Jugement.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XL.</p> + +<p>Eorum qui tenent terram suam ad +censum, sit rectum relevium tantum +quantum annuus census est.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Ceux qui tiennent leurs terres à +cens payent pour relief le revenu +d'une année.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLI.</p> + +<p>Cautè prospiciant, quorum est +judicia facere, ut judicent, +quemadmodum capiunt, cum dicunt: +<i>Dimitte nobis peccata nostra</i>. +Statuimus igitur ne quis hominem +Christianum extra terram vendat, +ac præfertim in ea patria ubi non +cavetur ne anima perdatur, quam +Deus vita sua redemit. Qui +injuriam excitaverit, vel falsum +judicium fecerit ira vel odio, vel +data pecunia, sit in forisfactura +Regis de xl. solidis, si non +potest se allegiare (seu purgare) +quod plus recti facere non scivit, +libertatem suam perdat, nisi eam à +Rege redimere potuerit ad ejus +beneplacitum. Et si sit in Danorum +Lege, sit forisfactus de Lahslite, +si allegiare se non possit, se +meliùs non facere scivisse. Et qui +rectam legem & rectum judicium +recusaverit, sit forisfactus erga +eum ad quem jus hoc pertinuerit: +si sit erga Regem, vj. libris, si +erga Comitem xi. solidi si in +Hundredo xxx. solidi, & erga omnes +illos qui Curiam habent in Anglia, +id est ad solidos Anglicanos. Et +in Danorum lege qui rectum +judicium recusaverit, sit in +misericordia de suo <i>Lahslite</i>, +nec querelam Regi fiat, de eo quod +quis ei defecerit in Hundredo, nec +in Comitatu.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Les Juges doivent faire +attention, en rendant leurs +Sentences, à ces paroles: +Pardonnez-nous nos offenses; & en +conséquence nous défendons à tout +homme de vendre un chrétien à des +étrangers, & sur-tout pour aller +en un pays où on ne prend pas +garde si les ames rachetées par la +mort d'un Dieu se perdent. Que le +Juge, d'ailleurs, qui suscite des +querelles ou rend une Sentence +injuste, par colere ou par haine, +ou pour de l'argent, paye 40 s. au +Rois; s'il ne peut alléguer</i> <i>avec +vérité, & prouver par l'épreuve +qu'il ne pouvoit pas mieux juger, +il perdra sa liberté, à moins +qu'il ne la rachete sous le bon +plaisir du Roi. Si ce Juge vit +sous la Loi des Danois, sa +composition, appellée Lahslite, +sera aussi au profit du Roi; mais +s'il a refusé de juger, il payera +une amende à celui à qui il aura +fait tort. Ainsi, si c'est le Roi +qui est préjudicié, le Juge payera +6 liv.; si ç'est un Comte, +l'amende sera de 40 sols; si c'est +l'Hundred ou quelqu'un qui ait +Cour en Angleterre, il sera dû 30 +sols Anglois. Par la Loi des +Danois, celui qui refuse Jugement +peut être condamné à payer sa +Lahslite entière, & à ce moyen il +e peut être traduit devant le +Roi, soit que le Jugement ait été +prononcé dans l'Hundred, soit +qu'il l'ait été dans le Comté.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<span class="pagenum"><a name="p110" id="p110">110</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLII.</p> + +<br> + +<p><i>Ne prenge hum nam mil en Conté ne +de fors, d'ici qu'il ait tres fois +demand dreit el Hundred v el +Conté: e s'il a la tiers fiée ne +pot dreit aveir, alt al Conté, e +le Conté l'en a sete le quart +jura: e se cili de fait de ki il +se claime, duut prenge congé qui +il pusse nam prendre pur le son +l'um e pref.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLII.</p> + +<p class="mid"><i>De Pignore, quod Namium vocant, +capiendo.</i></p> + +<p>Non capiat quis Namium aliquod in +Comitatu nec per vim usque dum ter +rectum petierit in Hundredo aut in +Comitatu, & si ad tertiam vicem +rectum non potest habere, eat ad +Comitatum & Comitatus præfigat ei +diem quartum & si <i>cili de fait de +ki il se claime dunt prenge congè</i> +ut possit Namium capere <i>pur le +son lum & pref</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p111" id="p111">111</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLII.</p> + +<p>Nemo Namium capiat neque in +Comitatu, neque extra +(<i>Comitatum</i>). Donec ter rectum +petierit in Hundredo, vel in +Comitatu: & si ad tertiam vicem +rectum non potest habere, eat ad +Comitatum, & Comitatus assignet ei +diem quartum; & si is deficiat de +quo se clamat, tunc facultatem +accipiat namium capiendi pro sua +utilitate & proficuo.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Que personne ne prenne Nams dans +ou hors le Comté, sans au +préalable avoir demandé trois fois +droit à l'Hundred ou en la Cour du +Comte; & si à la troisieme fois on +ne veut pas le juger, il peut +s'adresser à cette Cour du Comte +où on doit lui fixer 4 jours, +après lesquels, si celui dont il +se plaint ne comparoît pas, il +pourra en prendre des nams suffisans +pour son dédommagement.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<span class="pagenum"><a name="p112" id="p112">112</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIII.</p> + +<br> + +<p><i>Ne nul achat le vailiant de iv. +den. de mort, vif, sans testimonie +ad iv. hommes, v de burt, v de +vile: e le l'um le chalange, e il +vent, ait testimonie, si n'ad nul +warrant, rende l'um al un son +chatel, e le forfait ait ki aver +le deit: e si testimonie ad, si +cum nous evis desunes, voest les +treis foiz, e a la quart feiz le +derainet, v il le rende.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIII.</p> + +<p class="mid"><i>Ne quis rem aliquam emat sine testibus.</i></p> + +<p>Nemo emat quantum iv. denariis +æstimatur; neque de re mortua +neque de viva, absque testimonio +iv. hominum aut de burgo aut de +villa: & si quis rem vendicat & +<i>il vent</i> habeat testimonium; si +nullum habeat warrantum, +respondeat alteri Catallum suum & +forisfacturam habeat qui habere +debet, & si testimonium habeat ut +jam diximus, <i>voest</i> tribus +vicibus vice quarta <i>le dereinet & +il le rende</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIV.</p> + +<br> + +<p><i>Aus ne semble pas raison, qui +l'um face pruvance sur testimonie +ki conussent ço que entre est, e +qui nul nel prust devant le terme +de vj. meis, apres ço qui l'aveir +fu emblé.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIV.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>::::::::::</p> + +<p>Præterea Rationi consonum non +videtur ut quis <i>face pruvance sur +testimonie ki conusent co que +entre est, & que nul nel prust +devant le terme</i> vj. mensium +postquam que <i>l'aveir su emble</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p113" id="p113">113</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIII.</p> + +<p>Nemo emat quantum iv. denariis +æstimatur neque de re mortua, +neque de viva, absque testimonio +iv. hominum aut de burgo, aut de +villa: & si clametur, veniat, & +habeat testes: si nullum Warantum +habet, reddat homo homini suum +Catallum: & forisfacturam habeat +qui habere debet: & si testes +habeat, uti diximus supra, +scilicet tribus vicibus, & ad +quartam vicem eum disrationet, vel +rem reddat.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne peut acheter pour la +valeur de quatre deniers de choses +mortes ou vives sans avoir quatre +témoins domiciliés dans un Bourg +ou dans une Ville: car si +quelqu'un reclame la chose vendue, +& s'il a des témoins, la chose +achetée doit lui être restituée +par l'acheteur qui n'a point de +garant, & en outre cet acheteur +doit payer l'amende à qui elle +appartient. Quand un acheteur a +des témoins, il doit présenter ces +témoins dans trois délais, comme +on l'a ci-dessus dit; car si au +4e délai il n'établit pas que la +reclamation est injuste, l'objet +de la reclamation doit être +restitué.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIV.</p> + +<p>Non videtur rationi consentaneum +ut probatio fiat per testes qui +rem ablatam cognoscant, & ut quis +probet, vel probationem faciat, +ante terminum vj. mensium, +postquam res ablata & subrepta +fuit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Il ne seroit pas raisonnable +d'exiger que la preuve se fît par +des témoins qui connussent la +chose contestée, ni que l'on fût +tenu de prouver le vol de la chose +dans un moindre délai que celui des +six mois, à compter du temps où +elle auroit été volée.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLV.</p> + +<br> + +<p><i>E al qui est redte, e testimonier +de leautè, & le plait trez foiz +eschuit, e al quart mustrent li +sumenour de ses treis defautes, +uncore le mande l'um qui il plege +truse, e vienge a dreit: e s'il ne +volt, si ne vit l'um vif v mort, +si prenge l'um quanque il ad, e si +rende l'um al chalangeur sun +chatel, e li Sire ait la meité, +del remanant, & le Hundred la +meité. Et si nul parent n'ami +cette justise deforcent, seint +forfeit envers li Rei de vj. lib. +e quergent le larun n'en qui +poesté il seit trové, n'eit warant +de sa vie, ne per defensed plait +n'ait mes recovrer.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLV.</p> + +<p class="mid"><i>De Vadimonio deserto.</i></p> + +<p><i>E al qui est redte e testimoniet +deleaute & le plait tres foiz</i> +vicibus <i>eschuit</i>, & ad quartam +vicem ostendat summonitor de +tribus defaltis, nihilominus <i>le +mande lum</i> ut plegium inveniat & +veniat ad jus, & si nolit, si non +viderit hominem vivum aut mortuum, +capiat quantum habet & reddat +petenti catallum suum & Dominus +habeat medietatem residui, & +Hundredum medietatem. Et si nemo +<i>parent nami ceste justise +deforcent seient forfeit envers le +Rei de vj. lib. & quergent le +larun nen ki poeste il seit trove, +neit Warant de sa vie, ne per +defensed plait nait mes recovrer</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p114" id="p114">114</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVI.</p> + +<br> + +<p><i>Nul ne receit hom ultre iij. +nuiz, si til ne li comand od qui +il fust aniz.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVI.</p> + +<p class="mid"><i>De Hospitibus.</i></p> + +<p>Nemo alium recipiet ultra iij +noctes, <i>si til ne li command od +qui fust aniz</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVII.</p> + +<br> + +<p><i>Ne nuls ne lait sun hum de li +partir, plus qu'il est reté.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVII.</p> + +<p class="mid"><i>De Famulis.</i></p> + +<p>Nemo hominem suum à se discedere +patiatur postquam rectatus fuerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLV.</p> + +<p>Ille verò qui rectatus est, & +testimonium habet de legalitate, & +ter placitum deseruit, & in quarta +vice tres ejus defaltas ostendunt +summonitores: adhuc ab eo petitur, +ut plegium inveniat, & ad tectum +veniat: & si nolit, si non visus +fuerit vivus aut mortuus, capiatur +quidquid habet, & reddatur +clamatori seu petenti, & Dominus +habeat medietatem residui, & +Hundredus medietatem. Et si nullus +parens vel amicus hanc justitiam +deforciant, sint forisfacti erga +Regem de vj. libris, & quærant +latronem, & in cujuscumque +potestate inventus fuerit non +habeat Warantum de vita sua, nec +possit in posterum pro defensione +sua placitum recuperare.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>L'assigné qui a de bons +témoignages de légalité, & qui n'a +pas comparu pendant trois Plaids +est mis en défaut au quatrieme +Plaid par celui qui l'a sommé de +comparoître; mais outre cela on +doit le sommer itérativement de +trouver Plege, & de venir en +Jugement; & s'il ne veut pas se +présenter, ou lorsqu'on ne le +trouve ni vif ni mort, tout ce qui +lui appartient doit être saisi, & +valeur de la chose réclamée au +demandeur; le Seigneur de +l'assigné a la moitié du restant, +& l'Hundred l'autre moitié. Les +parens & amis de l'assigné qui ne +forment point d'opposition à ce +Jugement, & ne font point de +démarches pour le trouver, doivent +6 liv. d'amende au Roi; & si +l'assigné se trouve ensuite chez +quelque personne que ce soit, il +ne pourra plus de sa vie aucune +Audience pour se défendre.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p115" id="p115">115</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVI.</p> + +<p>Nemo alium recipiat ultra iij. +noctes, nisi is aliter jubeat cum +quo venit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne doit loger un inconnu +chez soi plus de trois nuits, à +moins qu'il ne soit recommandé par +quelque personne connue.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVII.</p> +<p>Nemo hominem suum à se discedere +patiatur, ex quo rectatus fuerit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne doit souffrir qu'un +homme pour lequel il a été appellé +en Jugement sorte de chez lui.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p116" id="p116">116</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVIII.</p> +<br> + +<p><i>Et ki larun encontre, e sanz qui +a acient li leit aler, si l'amende +a la vailance de larun, v se +n'espurge per plener lei qui il +laron nel sout. Et ki le cri orat, +e sursera, la surcise li Rei +amend, v s'en espurget.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>:::::::::</p> + +<p>Et qui Latronem <i>en contre e sanz +qui a acient li leit alter si la +mend a la vailence de larun, v se +n'espurge per plener lei</i> quod +Latro non sit <i>e ki le cri orat e +sursera, la sursise li ei amend, +ou sen espurget</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIX.</p> + +<br> + +<p><i>E chascun Seniour eit son +Seriant, v sun plege, qi si nel +reté qui ait a dreit el Hundret.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIX.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>::::::::::</p> + +<p>Quilibet etiam Dominus habeat +servientem suum aut plegium suum +<i>qi</i>, si non rectatus fuerit, +habeat ad rectum in Hundredo.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">L.</p> + +<br> + +<p><i>Si est ascons qui blamet seit, de +dinz le Hundred iv. humes le +retent, sei xij. main s'espurget, +e si il seut suist deduz la +chalange, li Sires rende sun were, +& si l'un chalange le Seignour, +qui par le seut seit alé, si +s'escudie sei vj. main: e s'il ne +pot enver li Rei l'ament, e cil +soit vilage.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">L.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>:::::::::</p> + +<p>Si quis intra Hundredum incusatus +fuerit & iv. homines <i>le retent</i>, +se duodecima manu purget, & si <i>il +seust suist deduz la chalenge</i>, +Dominus reddat Weram suam <i>e si +lun chalenge, le Seignour que per +le seut seit aler si se purget</i> +duodecima manu, & si non posset +emendet versus Regem & sit +utlagatus.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p117" id="p117">117</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVIII.</p> + +<p>Et qui in Latronem incurrit, +eumque salvum gratis dimittit, +emendam solvat ad valorem +Latronis, vel per plenariam legem +se expurget, quod latronem esse +nescivit. Et qui clamorem audiet, +& supersedebit, supersisam Regis +emendet, vel se expurget.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui rencontre un voleur, & +qui le laisse aller, quoiqu'il le +connoisse pour tel, doit payer, +par forme d'amende, le prix de la +personne du coupable, ou bien se +purger par l'épreuve ordinaire de +ce qu'il ne connoissoit pas le +larron pour tel. Il y a plus, +celui qui entendra proclamer un +voleur, & restera tranquille, sans +faire aucunes recherches, payera +l'amende de sa négligence au Roi +ou sera tenu de subir l'épreuve.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIX.</p> + +<p>Quilibet etiam Dominus habeat suum +servientem, vel suum plegium, cum +quo si rectatus fuerit, eat ad +rectum in Hundredo.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Quand un Seigneur n'est point +appellé en Jugement (pour +représenter son homme qui a commis +un vol) il doit envoyer à +l'Hundred son Sergent ou une +Caution.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">L.</p> + +<p>Si is qui accusatur absconsus est, +& ad Hundredum à iv. hominibus +rectatur, duodecima manu se +expurget. Et si post clamorem +aufugiat, Dominus reddat suam +Weram. Et si clametur Dominus, +quòd ex sua scientia excesserit, +se excondicat se vj. manu: quod si +non potest, emendam solvat Regi, & +sit utlagatus.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un étant dans l'Hundred +est accusé par quatre hommes, il +peut se justifier par le serment +de 12; & s'il s'enfuit durant +l'instruction, le Seigneur doit +payer la composition du fugitif; +mais quand le Seigneur est +lui-même accusé d'avoir facilité +son évasion, il ne peut se purger +de ce crime que par le serment de +six personnes, & quand il ne peut +trouver ce nombre de jureurs, il +paye une amende au Roi, & est +banni.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<span class="pagenum"><a name="p118" id="p118">118</a></span><br><br> + +<h4>PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES</h4> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>OBSERVATIONS</h3> + +<h5><i>Sur les Loix d'Edouard le Confesseur.</i></h5> + +<h4><span class="sc">Article premier.</span></h4> + +<p>Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée +que j'ai donnée de ces Loix dans le discours préliminaire, +qu'une lecture réfléchie des articles principaux dont elles sont +composées.</p> + +<p>Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que +ces Loix ont été mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à +indiquer les expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi +dans la traduction de ces Loix<a id="footnotetag32" name="footnotetag32"></a> +<a href="#footnote32"><sup class="sml">32</sup></a>, pour inspirer insensiblement +aux Anglois, qu'il avoit subjugués, le goût des Loix Normandes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote32" name="footnote32"><b>Note 32: </b></a> +<a href="#footnotetag32"> (retour) </a> <i>Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40.</i></blockquote> + +<h4>II[A].</h4> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 74%;"> +<p>Selden intitule cet article <i>de hominum Regis privilegio</i>. Cependant +il n'y est point question d'un privilége qui fût particulier +a des personnes soumises plus directement que d'autres au Roi, +mais seulement de faire connoître le tribunal auquel les Officiers +Royaux devoient répondre de leurs malversations.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 24%;"> +<p class="sml">A: <i>Nota.</i> Le nombre qui est en tête de chaque +Observation, indique l'Article des Loix d'Edouard, auquel +l'Observation se rapporte.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<h4>III.</h4> + +<p>L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit +une amende contre ceux qui lui faisoient un procès injuste; +cette amende s'appelloit <i>Sac</i>: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses +terres par d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de +<i>Soc</i>: 3º. Il étoit exempt de taxes, ou <i>ton lieux tol</i>, sur ce qu'il +vendoit dans l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des +esclaves dont la personne, les enfans & les biens étoient attachés +fonciérement aux terres dont il étoit propriétaire, <i>Theme</i>: +5º. Il avoit le droit de punir les voleurs trouvés sur ses fonds +<span class="pagenum"><a name="p119" id="p119">119</a></span> +en flagrant délit, <i>Infan genthe of</i>: ce qui ne s'entendoit cependant +pas d'une peine capitale.</p> + +<p>Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui +ont de tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent +que des conséquences nécessaires d'une police générale établie +pour encourager la culture des terres. Celui qui avoit des fonds +considérables ne pouvoit les faire exploiter par sa famille seule; +il étoit donc naturel qu'il confiât la culture de partie de ces fonds +aux pauvres ou à des esclaves, & qu'il eût la liberté de les +châtier sans procédures, & provisoirement pour les torts qu'ils +faisoient aux autres Colons qui vivoient aussi sous sa dépendance.</p> + +<h4>IV.</h4> + +<p><i>L'Hundred</i> étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les +Chefs de ces familles s'assembloient à certains jours pour régler +les opérations de ceux qui leur étoient subordonnés, & pour répartir +entr'eux les taxes imposées sur <i>l'Hundred</i>. Lors donc qu'un +Colon attaché à une famille l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit +garant devoit à l'Hundred un dédommagement du profit +que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque chef de famille eût +été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient, ç'auroit été +à ce Chef & non à <i>l'Hundred</i> que le dédommagement auroit appartenu; +jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard +aucunes traces de féodalité.</p> + +<h4>V.</h4> + +<p>1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer +en Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, +qu'est provenue cette rigueur des anciennes Coutumes de +Normandie contre les voleurs; & on ne peut se dissimuler que +la forme de la clameur usitée en Angleterre, pour exciter les +habitans des lieux où les malfaicteurs se réfugioient à les arrêter, +ait fourni à Raoul l'idée du haro.</p> + +<p>2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit +de poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur +auroit exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur +sans précaution. +<span class="pagenum"><a name="p120" id="p120">120</a></span></p> + +<h4>VI.</h4> + +<p>1º. <i>Cil qil cla. Ille qui clamat.</i></p> + +<p>2º. <i>Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto.</i> Il +y avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les +bestiaux qui étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres<a id="footnotetag33" name="footnotetag33"></a> +<a href="#footnote33"><sup class="sml">33</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote33" name="footnote33"><b>Note 33: </b></a> +<a href="#footnotetag33"> (retour) </a> <i>Leg. Forest. Scot.</i></blockquote> + +<h4>IX.</h4> + +<p>Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de +cet article; mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans +l'article 8. le meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident +que c'est à la veuve, aux parens & aux enfans de ce Seigneur +que l'article 9 ordonne de restituer; cette restitution y +est en effet fixée à 20 s.; souvent les articles qui distinguent les +cas des noms sont omis dans l'ancien Normand, le texte de Littleton +en fournit des preuves à chaque ligne.</p> + +<h4>XVIII.</h4> + +<p><i>Les Bordiers</i>, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit +des bâtimens. <i>Les Bonniers</i>, ceux qui n'avoient qu'une quantité +déterminée de terres labourables. On use ici de noms françois +qui n'ont pû être connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder +les fiefs, & il n'y avoit point de fiefs sous Edouard le +Confesseur.</p> + +<h4>XXII.</h4> + +<p>Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires +rapportés par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend +aux Abbés & aux Abbesses d'amasser pour payer après le +décès de leurs prédecesseurs le cens appellé <i>hergeate</i>, <i>heriet</i>, ou +<i>heriot</i>, cens qui se levoit sur la succession des Grands du Royaume +au profit du Roi.</p> + +<p>Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom <i>d'heriet</i>; +c'est, selon lui, un droit qu'ont <i>certains Seigneurs de fonds de prendre</i> +<span class="pagenum"><a name="p121" id="p121">121</a></span> +<i>pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui +se trouve parmi ses avoirs</i>: mais, ajoute-t-il, ce droit <i>de rien ne +touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison +ad a relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis +de villeins que de fraunks</i>.</p> + +<p>De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, +au temps du Conquérant, ont confondu l'<i>hergeate</i> avec le relief +Normand. Car le relief fixé pour le Comte, le Baron, le +Vavasseur, par ces loix, ne pouvoit servir à maintenir les héritiers +de ces différentes sortes de personnes, ni dans l'état ni dans +les fonds de leurs peres, puisque sous Edouard le Confesseur ces +titres de dignité n'étoient pas connus des Anglois, que les offices +<i>des Tanes des Aldermans &c.</i> n'étoient point héréditaires, & +qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices. <i>Comes</i>, +dit Camden, <i>saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine comites +& consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua +lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum +feudales hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine +loci nomine, dein loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario +id est tertia parte mulctarum regis ex placitis accrescentium illis +assignato.</i></p> + +<p>Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de <i>Comtes</i>, <i>de Barons</i>, +<i>de Vavasseurs</i>, employés dans les loix d'Edouard, la signification +que ces noms ont actuellement parmi nous & en Angleterre; +on doit au contraire les considérer comme indiquans seulement +les personnes qui occupoient le premier rang dans l'ordre +civil sous Edouard; c'est-à-dire, les Gouverneurs de l'<i>hundred</i>, +les chefs de chaque famille de l'<i>hundred</i> & les hommes libres qui +tenant de l'<i>hundred</i> des fonds à ferme, étoient incorporés dans une +des cent familles dont l'<i>hundred</i> étoit ordinairement composé.</p> + +<h4>XXVII.</h4> + +<p>Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de <i>Seigneur</i> +est employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un +fonds & non un Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont +été connus en Angleterre que postérieurement à la conquête. +<span class="pagenum"><a name="p122" id="p122">122</a></span> +<i>Concessit</i>, dit Spelman, <i>ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris +cum quibusdam auctionibus in singulis observandam. Quæ igitur +in charta (magna) deprehenduntur Henrici I. de suo addita & +ad legem Edwardi Confessoris minimè pertinentia, orta videntur +ratione juris feodalis quod Anglis primus imposuit Guillelmus Conquestor<a id="footnotetag34" name="footnotetag34"></a> +<a href="#footnote34"><sup class="sml">34</sup></a>.</i> +Il n'est donc pas question en cet article de Pairs de fief, +mais de personnes qui tenoient des fonds dans le même hundred. +Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps d'Alfred +le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons, +Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote34" name="footnote34"><b>Note 34: </b></a> +<a href="#footnotetag34"> (retour) </a> <i>Spelm. de rebus Anglic.</i></blockquote> + +<h4>XXIX.</h4> + +<p>Si, par le nom de <i>Villain</i> on eût entendu un homme dont, +conformément aux loix féodales, la personne & les biens auroient +été totalement en la disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit +pas été assujetti <i>au relief</i>, car <i>le relief</i> n'étoit établi que +pour se conserver un droit, & le Villain de fief n'en avoit aucun +ni sur sa propre personne ni sur les fonds qu'il cultivoit, ni +même sur ses meubles ou sur les fruits de son industrie.</p> + +<h4>XXXIV & XXXV.</h4> + +<p>Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui +viennent d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de +fief, mais de <i>seigneurages</i>. Pour bien saisir l'énergie de cette +derniére dénomination, on doit se rappeller que l'<i>hundred</i> étoit +composé de cent familles. Chacune de ces familles dressoit un +rôle des hommes libres, des esclaves & des enfans qui avoient +plus de 12 ans, & le présentoit au Gouverneur de l'hundred, +qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les familles, deux +fois par an, les Réglemens provisoires & économiques pour la +distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres, +Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son +district. Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit <i>seigneurage</i>, +ils ne pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient +subordonnés, de plus grands travaux que ceux que l'<i>hundred</i> +<span class="pagenum"><a name="p123" id="p123">123</a></span> +avoit déterminés. Ces Colons appartenoient si peu à ces Chefs, +que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer, tant qu'ils étoient en +état de travailler; & lorsqu'un de ces Colons mouroit ou s'enfuyoit, +le Chef de la famille étoit obligé de le faire remplacer, +ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'<i>hundred</i> substituoit +quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement cet +ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps +constitué l'économie féodale. <i>Les seigneurages</i> étoient si peu maîtres +des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter +un des membres de leur familles de concourir à la culture des +terres dont l'exploitation leur avoit été confiée.</p> + +<h4>XL.</h4> + +<p>Les principaux de l'<i>hundred</i> après leur décès laissoient leurs +armes & leurs chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les +meubles des cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens +auquel l'<i>hundred</i> les avoit imposés annuellement pendant leur vie. +Au moyen de cette taxe l'<i>hundred</i> étoit exempt de toute autre +imposition pour les besoins de l'Etat.</p> + +<h4>XLV & L</h4> + +<p>Si le <i>Sire</i> dont parle cet article eût été un <i>Seigneur</i> de fief, +pourquoi l'<i>hundred</i> auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce +Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à <i>l'hundred</i>? Pourquoi +le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de son +vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage +<i>de légalité</i> exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas +d'un vassal de fief, mais d'un membre <i>de l'hundred</i>; car c'étoit +une loi <i>des hundreds</i> que les Colons qui quittoient une famille +pour s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun +établissement qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient +encouru aucune note d'infamie, & que leur changement +de domicile avoit été autorisé par les Chefs, sous la dépendance +desquels ils avoient vecu.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p124" id="p124">124</a></span> + +<h4>XLVIII.</h4> + +<p><i>E ki le cri ora.</i></p> + +<p>J'ai dit ci devant que le mot de <i>haro</i> tiroit son origine du nom +<i>de Raoul</i>; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince +les formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire +voir quelle idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en +décorant de son nom la procédure la plus prompte & la plus +efficace, pour arrêter le cours des vols & des brigandages dans +l'intérieur de son Etat. En effet, en considérant cette procédure +en elle-même & indépendamment de toute dénomination, il me +paroît évident que son époque est aussi ancienne que l'entrée des +Francs dans les Gaules.</p> + +<p>Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple <i>en centaine</i>. +Quiconque dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine +avoit été volé, devoit être sur le champ indemnisé de sa perte +par ceux qui vivoient dans le même district, & tous étoient +forcés de marcher à la poursuite du voleur. Celui qui l'arrêtoit +recevoit pour prix de son zele la composition à laquelle la classe +du coupable étoit taxée par la loi pour les crimes capitaux. Si +le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un <i>Antrustion</i>, la moitié +de la composition appartenoit à ce Seigneur; mais toute personne +avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit de le faire, +étoit condamné en 5 s. d'amende<a id="footnotetag35" name="footnotetag35"></a> +<a href="#footnote35"><sup class="sml">35</sup></a>. Les peines contre ceux +qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, +contre les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere +de se purger par le serment du crime de larcin; tout cela +et énoncé & réglé dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle<a id="footnotetag36" name="footnotetag36"></a> +<a href="#footnote36"><sup class="sml">36</sup></a> +dans les mêmes termes des loix d'Edouard le Confesseur, +& des autres loix Angloises antérieures au regne de Guillaume +le Conquérant. Les fiefs étant devenus héréditaires en France, +la Police des centaines s'abolit nécessairement. Le Comte propriétaire +de son bénéfice continua d'être dépositaire de l'autorité +royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le ressort +de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les +<span class="pagenum"><a name="p125" id="p125">125</a></span> +vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter +les malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres +d'une centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été +regardé entre vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés +respectives. Maîtres chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur +leur avoit assignée, & dans un temps où les Seigneurs +étoient presque toujours en guerre les uns contre les autres; +il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût eu des prétextes +pour s'introduire impunément sur les fonds du sous-feudataire +d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire, les <i>hundreds</i> +ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne +<i>Déthelvolph</i>, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred, +& Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique +des maximes de leur administration. L'une des principales +de ces maximes étoit que l'intérêt de l'<i>hundred</i>, pour l'expulsion +ou le châtiment des vagabonds ou des larrons, fût regardé par +chacun de ses membres comme s'il lui étoit personnel. <i>Si quis +reus ante vadationem vel post transfugeret, omnes ex centuria & decima +Regis mulctam incurrerent.</i><a id="footnotetag37" name="footnotetag37"></a> +<a href="#footnote37"><sup class="sml">37</sup></a> De-là en Angleterre la sûreté des +grands chemins. Elle étoit telle en 892, qu'on suspendoit des +anneaux d'or aux arbres, & qu'il ne se trouvoit personne assez +téméraire pour les enlever.<a id="footnotetag38" name="footnotetag38"></a> +<a href="#footnote38"><sup class="sml">38</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote35" name="footnote35"><b>Note 35: </b></a> +<a href="#footnotetag35"> (retour) </a> <i>Balus. 1er vol. Capitul. col. 19.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote36" name="footnote36"><b>Note 36: </b></a> +<a href="#footnotetag36"> (retour) </a> <i>Ibid.</i> 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote37" name="footnote37"><b>Note 37: </b></a> +<a href="#footnotetag37"> (retour) </a> <i>Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo + hundred.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote38" name="footnote38"><b>Note 38: </b></a> +<a href="#footnotetag38"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote> + +<p>Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la +Neustrie. A peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes +loix qu'il avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des +voleurs. La suspension des anneaux d'or dans les voies publiques, +les épreuves pour avoir révélation des crimes, les clameurs pour +la poursuite des coupables, les amendes contre ceux qui négligeoient +de les arrêter, tous ces établissemens, dont l'origine +étoit oubliée en France, lui furent attribués par les Normands. +Comme ces établissemens étoient convenables à la circonstance +où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux brigands, +dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps +permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent +<span class="pagenum"><a name="p126" id="p126">126</a></span> +le précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les +vassaux dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt +à les contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir +entre les Seigneurs Normands, sous le gouvernement de leur +nouveau Duc, aucune de ces querelles particulieres qui divisoient +les Seigneurs François, & que la foiblesse de Charles le simple +autorisoit: car Raoul exerçoit directement, & sous la médiation +des Grands de son Duché, sa jurisdiction souveraine +sur tous les sous-feudataires. Guillaume le Conquérant qui avoit +toujours été sincérement attaché aux loix de ses prédécesseurs en +montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde d'abolir +en ce Royaume le <i>hue & cri</i> qui s'y pratiquoit dans les <i>hundreds</i>; +il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur +en celui de <i>haro</i>. En ne donnant point à cette procédure un +titre qui auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit +familiere aux Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement +se persuader que le Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir +toutes leurs loix, & conséquemment se déterminer à recevoir +avec moins de répugnance de la part de ce Prince quelques +nouveaux usages en compensation d'une coutume ancienne qui +leur étoit chere, & dont il ne les privoit pas.</p> + +<p>Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms +qui ont toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure +dont il s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un +& l'autre pays elle étoit fondée sur les mêmes regles & avoit +les mêmes effets. C'est sur-tout dans l'ancien Coutumier de +Normandie qu'on peut prendre une connoissance exacte des caracteres +du <i>haro</i> tel que Raoul l'avoit institué; & en comparant +ce haro avec l'<i>huesium</i> qui a subsisté en Angleterre avant +& après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas possible +de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera +forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant +point encore désunie de la couronne de France, & n'ayant point +encore subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie & celle +d'Angleterre se trouvoient soumises à la même législation.</p> + +<p>Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, +nous dit du Haro: <i>Il ne doibt estre cryé fors pour cause +<span class="pagenum"><a name="p127" id="p127">127</a></span> +criminelle, si comme pour feu ou pour larcin, ou pour homicide ou pour +autre évident péril, si come s'aulcun court seure à un aultre le cousteau +trait. Cil qui crie Haro</i>, ajoûte le Compilateur, <i>sans appert +péril le doibt amender au Prince; & s'il nie qu'il ne le cria pas, le +Prince doibt enquerir par les prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent +savoir s'ils ouyrent le Haro que cil nie, & s'il en est attaint, +il l'amendera; & se l'enqueste le met en non savoir, il s'en pourra +desrener.</i></p> + +<p><i>Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy +il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non +pourtant il n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges +de l'amende.</i></p> + +<p><i>Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison +s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict; +& se le mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye +qu'il est prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne +doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il +n'y a point de coulpe.</i></p> + +<p><i>A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent +mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy +le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir +ou crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender +au Prince, ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en +sont accusés; s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre +à la Justice, & ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est +pour appert péril. Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder +tels malfaicteurs ou les amener en prison en la Ville où les +malfaicteurs sont, doibvent faire aide de leurs corps une nuict & un +jour ou d'aultres pour eulx qui soient suffisans à les mener en prison, +& c'est appellé le plet de l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent +estre réfrénez à l'espée & aux armes, & doibvent estre mis en +prison & lyéz.</i></p> + +<p>Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de +l'<i>hue & cry</i> des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; +ils parlent de la <i>clameur</i> telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis +la conquête de l'Angleterre par les Normands. Quant à la +maniere de procéder aux clameurs avant la conquête, les Loix +<span class="pagenum"><a name="p128" id="p128">128</a></span> +d'Edouard nous l'apprennent. Selon ces Loix, articles 5, 25 & +48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le vol & l'homicide, +que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit droit de les +faire, & ceux de l'<i>hundred</i> qui négligeoint de poursuivre l'accusé +& de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on +ne conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté +au Juge, & que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs +de l'hundred, ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient +responsables jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges. +Art. 50, il étoit enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les +Eglises.</p> + +<p>On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les +premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: <i>Decretum +est ut quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo +quod per diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias +exercerent centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale +qui perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in alterius +centena appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid... +condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit +integram sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem +vel quem libet culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat +........ si quis ad vestigium minandum vel latronem persequendum +admonitus venire noluerit quinque solidis condemnetur<a id="footnotetag39" name="footnotetag39"></a> +<a href="#footnote39"><sup class="sml">39</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote39" name="footnote39"><b>Note 39: </b></a> +<a href="#footnotetag39"> (retour) </a> <i>Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat.</i></blockquote> + +<p>Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue +encore actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que +les formalités des Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête. +On n'y apperçoit qu'une seule différence: au lieu que +chez les François, avant le Duc Raoul, ainsi que chez les Anglois, +jusqu'au regne de Guillaume le Conquérant, la Clameur +s'étoit faite d'<i>hundred</i> en <i>hundred</i> ou de <i>centaine</i> en <i>centaine</i>; après +la cession de la Normandie à Raoul, ainsi qu'après la conquête +du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces Clameurs que de fief +en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent d'abord la +<span class="pagenum"><a name="p129" id="p129">129</a></span> +jurisdiction de ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs, quand +ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus +aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées +aux <i>Seigneurages</i> ou chefs des <i>hundreds</i> ou des <i>centaines</i>. Rien +ne prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de +cette pratique que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, +& les précautions prises pour la conserver par les +Rois d'Angleterre successeurs du Conquérant.</p> + +<p><i>Si aliquis damnum</i>, dit Smith, <i>ex furto passus, aut qui ipsum +spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius +ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere +debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam +commigrare, & constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare. +Itaque oppidatim per acclamationem istam tantisper furem persequuntur, +donec ipsum prehenderint. Paroecia si quæ diligentem +operam in perscrutando non adhibuerit sed evadendi copiam fieri +concesserit, Regi mulctam pecuniariam persolvit & spoliato damnum +resarcit unde lictoris munere quivis Anglus defungitur, & quisquis +segnem aut minime diligentem operam adhibuerit, non famæ +modo verum etiam pecuniariæ animadversionis periculum adit<a id="footnotetag40" name="footnotetag40"></a> +<a href="#footnote40"><sup class="sml">40</sup></a>.</i> +Britton ajoûte que si le plaintif étoit <i>villain</i> ou <i>deforceour</i>, il +n'avoit pas le droit de faire la clameur, <i>de lever hu & cry</i>; +mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de +crime en Justice, pouvoit <i>lever sa meyne</i>, c'est-à-dire, son voisinage +de <i>corne & de bouche</i>, & de <i>faire prendre tous les destaurbunts</i> +ou suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier +Comté.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote40" name="footnote40"><b>Note 40: </b></a> +<a href="#footnotetag40"> (retour) </a> <i>De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c. + 23.</i></blockquote> + +<p>Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement +avec lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient +à l'effet de l'<i>hue</i> & du <i>cry</i> établis pour la sûreté publique. +Mais cette ardeur se rallentit durant les guerres qui diviserent +la France & l'Angleterre sous les regnes postérieurs à celui du +Conquérant. Bien des gens appellés pour aller à la poursuite +des malfaiteurs s'en dispensoient sous divers prétextes, & la difficulté +de prouver judiciairement combien ces prétextes étoient +<span class="pagenum"><a name="p130" id="p130">130</a></span> +frivoles, détermina Henri III, qui commença de régner en 1216, +a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles avoient été +pratiquées du temps des <i>Hundreds</i>. Voici l'Ordonnance de ce +Prince sur cette matiere.</p> + +<p><i>Henricus, Dei gratia, &c. Rex<a id="footnotetag41" name="footnotetag41"></a> +<a href="#footnote41"><sup class="sml">41</sup></a>, Vice-Comiti tali vel tali, +salutem. Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam, +provisum est de Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus, +burgis & omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis +Domini usque ad festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis +civitatibus ad singulas portas per sex homines armis munitos, +& in singulis burgis per 12 homines, & in singulis villis integris +per 6 homines vel quatuor ad minus similiter armis munitos, secundum +numerum inhabitantium & vigilent continuò per totam noctem +ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si aliquis extraneus +transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et tunc si fidelis +sit, dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti liberetur qui ipsum +sine omni difficultate & dilatione recipiat, & salvò custodiat: si vero +hujusmodi extranei transitum facientes se non permiserint arrestari, +tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos undique, & eum insequantur +cum tota villata & vicinis villatis cum clamore & hutesio +de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur Vice-Comiti +sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi arrestationis +vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per Ballivos +suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ præmuniantur +ad singulas prædictas vigilias & sectas ita diligenter faciendum, ne +defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est etiam, +quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc specialiter +assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in +hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram eis +in singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè +tenentes, villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem +sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, +secundum quantitatem terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim +libratas terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium, +cultellum & equum. Ad decem libratas terræ unum habergetum,</i> +<span class="pagenum"><a name="p131" id="p131">131</a></span> +<i>capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad centum solidatas terræ +unum purpunctum, capellum ferreum, gladium, lanceam & cultellum. +Ad quadraginta solidatas terræ, & eo amplius usque ad +centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas & cultellum. +Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati sint ad +falces, gisarmas, cultellos & alia arma minuta. Ad catalla sexaginta +marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium, +cultellum & equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum, +capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla viginti +marcarum, unum purpunctum, capellum ferreum, gladium & cultellum. +Ad catalla novem marcarum, gladium, cultellum, arcum, +& sagittas. Ad catalla quadraginta solidatarum, & eo amplius +usque ad decem marcas, falces, gisarmas, & alia arma minuta. +Omnes enim alii qui possunt habere arcus & sagittas extra forestam +habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos. In singulis +civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus civitatis +& præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In +singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo, +secundùm numerum inhabitantium & provisionem prædictorum. In +singulis verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius, +ad cujus mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant, +& eis sint intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad +conservationem pacis nostræ. Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites +per civitates & burgos & omnia mercata Ballivorum suorum, +quòd nulli conveniant ad turniandum vel burbandum nec ad +alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant armati nisi +specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et si aliqui +fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc provisionem nostram, +arrestentur & Vice-Comiti liberentur: & si se non permiserint +arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum & villatarum, +& alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique, +& cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec +capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties +autem contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis +nostræ, prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim +propter eos fiat hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & +Vice-Comiti liberentur, sicut de aliis prædictum est. Et omnes</i> +<span class="pagenum"><a name="p132" id="p132">132</a></span> +<i>Vice-Comites & eorum Ballivi, constabularii, jurati ad arma, cives, +burgenses, liberè tenentes & villani talem sectam faciant propter prædictos +malefactores, ne ipsi malefactores evadant, & ne si pro eorum +defectu evadant, ii in quibus defectus inventus fuerit graviter +puniri debeant, & sic per Consilium nostrum puniantur, quòd poena +illorum aliis metum incutiat & auferat materiam delinquendi. Suspectos +autem de die per quascunque arrestationes recipiant arrestatos, +Vice-Comites, sine dilatione & difficultate salvò custodiant; +donec per legem terræ deliberentur. Et ideò tibi præcipimus, quòd +sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una cum dilectis & fidelibus +nostris Henrico filio Bernardi, Petro de Goldintuna quos tibi ad +hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma præscripta cum diligentia +exequaris; ne pro defectu tui inde & prædictorum H. & P. +ad te & ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste Archiepiscopo +Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno regni +nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote41" name="footnote41"><b>Note 41: </b></a> +<a href="#footnotetag41"> (retour) </a> <i>Additament. ad. Matth. Paris.</i></blockquote> + +<p>Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre +les différens changemens que le <i>Haro</i> a successivement éprouvés +depuis sa naissance.</p> + +<p>La révolution arrivée en Europe vers le commencement du +5e siecle, n'est ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant +harcelé par les invasions continuelles des Peuples du Nord, +se trouva presque réduit à rien lorsque ces Peuples, en fondant +de nouvelles Souverainetés dans les Gaules, porterent en +même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles Coutumes dans +les pays de leurs conquêtes<a id="footnotetag42" name="footnotetag42"></a> +<a href="#footnote42"><sup class="sml">42</sup></a>. De-là les usages des Saxons, des +Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que nous +connoissons maintenant sous le nom de la France & de la Grande-Bretagne. +Dans le nombre des usages adoptés d'abord par +ces deux Etats, on doit comprendre les Centaines & les Proclamations +des sujets qui troubloient le repos public. Les premiers +François suivirent cette division en <i>centaine</i>, & en même-temps +cette procédure de proclamations, jusqu'à ce que les fiefs +étant devenus parmi eux héréditaires, les Seigneurs firent des +Réglemens particuliers pour la police de leurs domaines. Il n'y +<span class="pagenum"><a name="p133" id="p133">133</a></span> +avoit point d'inféodations chez les Anglois, lorsqu'à la fin du +9e siecle Raoul fut institué Duc de Normandie. Pendant sa retraite +en Angleterre il y avoit vu les sujets distribués comme ils +l'avoient été sous leurs premiers Monarques, c'est-à-dire, soumis +aux usages que ces Souverains avoient substitués aux Loix +Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités auxquelles +les Neustriens donnerent le nom de <i>Haro</i> après ses victoires +contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs +au Duché de Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre, +y retrouva ces mêmes formalités en vigueur: & comme +Raoul, en les prescrivant aux Normands, avoit eu soin de les +plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même Guillaume, +en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta +des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite +des larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de +la féodalité à laquelle il les assujettissoit le premier.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote42" name="footnote42"><b>Note 42: </b></a> +<a href="#footnotetag42"> (retour) </a> Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.</blockquote> + +<h4>LI.</h4> + +<p>Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des +Loix d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers +Auteurs qui prétendent que Guillaume le Conquérant avoit +ajoûté les Loix suivantes à celles d'Edouard, lorsqu'en montant +sur le Trône d'Angleterre il promit à la Nation de maintenir +l'exécution des Loix de son Prédécesseur.</p> + +<p> +<i>WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, +omnibus hominibus suis Franciæ & Angliæ: Salutem.</i></p> + +<h4>LI<a id="footnotetag43" name="footnotetag43"></a> +<a href="#footnote43"><sup class="sml">43</sup></a>.</h4> + +<p class="mid">De Religione & Pace publica.</p> + +<p><i>Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum +nostrum venerari, unam fidem Christi semper inviolatam +<span class="pagenum"><a name="p134" id="p134">134</a></span> +custodiri pacem, & securitatem, & concordiam, judicium & justitiam +inter Anglos & Normannos, Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, +Pictos & Scotos Albaniæ; similiter inter Francos & Insulanos, +Provincias & Patrias quæ pertinent ad coronam & dignitatem, +defensionem & observationem, & honorem regni nostri, & inter +omnes nobis subjectos per universam Monarchiam regni Brittanniæ +firmiter & inviolabiliter observari. Ita quod nullus alii forisfaciat +in nullo super forisfacturam nostram plenam.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote43" name="footnote43"><b>Note 43: </b></a> +<a href="#footnotetag43"> (retour) </a> Le numero LI se trouve ici répété, parce que + Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit + particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant + transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui + indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de + ces Loix.</blockquote> + +<h4>LII.</h4> + +<p class="mid">De fide & obsequio erga Regem.</p> + +<p><i>Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento +affirment quod intra & extra universum Regnum Angliæ (quod +olim volabatur regnum Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles +esse volunt, terras & honores illius fidelitate ubique servare cum +eo, & contra inimicos & alienigenos defendere.</i></p> + +<h4>LIII.</h4> + +<p class="mid">De Normanni, seu Francigenæ cæde.</p> + +<p><i>Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos +nobiscum adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & +in pace nostra per universum Regnum prædictum; & si quis de illis +occisus fuerit, Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus +si poterit; sin autem, incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti +quamdiu substantia Domini illius perduraverit ubi verò Dominus +defecerit, totus Hundredus in quo occisio facta est communiter solvat +quod remanet.</i></p> + +<h4>LIV.</h4> + +<p class="mid">De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant +Anglicani.</p> + +<p><i>Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri +fuit in Anglia particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, +anhlote & anscote, persolvat secundùm legem Anglorum.</i> +<span class="pagenum"><a name="p135" id="p135">135</a></span></p> + +<h4>LV.</h4> + +<p class="mid">De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate.</p> + +<p><i>Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes +liberi homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & +teneant terras suas & possessiones suas bene & in pace, liberè ab +omni exactione injusta, & ab omni tallagio; ita quod nihil ab +eis exigatur vel capiatur; nisi servitium suum liberum quod de +jure nobis facere debent & facere tenentur; & prout statutum est +eis & illis à nobis datum & concessum jure hæreditario in perpetuum +per commune consilium totius regni nostri prædicti.</i></p> + +<h4>LVI.</h4> + +<p class="mid">De nocturnis Custodiis.</p> + +<p><i>Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & +burgi, & castella, & hundredi, & wapentachia, totius regni nostri +prædicti singulis noctibus vigilentur & custodiantur in gyrum +pro maleficiis & inimicis prout Vice-Comes & Aldermanni, & præpositi +& cæteri Ballivi & Ministri nostri melius per commune consilium +ad utilitatem regni providebunt.</i></p> + +<h4>LVII.</h4> + +<p class="mid">De Mensuris & Ponderibus.</p> + +<p><i>Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & +signatas, & pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores +statuerunt.</i></p> + +<h4>LVIII.</h4> + +<p class="mid">De Clientum, seu Vassalorum præstationibus.</p> + +<p><i>Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; +& milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni +nostri prædicti habeant & teneant se semper bene in armis & in +equis ut decet & oportet, & quod sint semper prompti & parati ad +servitium suum integrum nobis explendum & peragendum cùm semper +opus affuerit, secundùm quod nobis de feodis debent & +<span class="pagenum"><a name="p136" id="p136">136</a></span> +tenementis suis de jure facere, & sicut illis statuimus per commune consilium +totius regni nostri prædicti, & illis dedimus & concessimus +in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non nostrum sit violatum +ullo modo super forisfacturam nostram plenam.</i></p> + +<h4>LIX.</h4> + +<p class="mid">Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi.</p> + +<p><i>Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines +totius regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram +& ad Regnum nostrum pro viribus suis & facultatibus contra +inimicos pro posse suo defendendum & viriliter servandum, pacem +& dignitatem coronæ nostræ integram observandam, & ad judicium +rectum & Justitiam constanter omnibus modis pro posse suo sine +dolo & sine dilatione faciendam. Hoc decretum sancitum est in civitate +London.</i></p> + +<h4>LX.</h4> + +<p class="mid">Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus.</p> + +<p><i>Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur +nisi intra civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam +rem vetitam sine fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat +& persolvat, & postea forisfacturam.</i></p> + +<h4>LXI.</h4> + +<p class="mid">De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris.</p> + +<p><i>Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi +in civitatibus regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in +castellis, & in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & +jus nostrum commune & dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt +à bonis prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari +nec violari, sed omnia recte & in aperto & per judicium & Justitiam +fieri debent. Et ideo castella, & burgi, & civitates sita sunt +& fundantur & ædificantur, scilicet, ad tuitionem gentium & populorum +regni, & defensionem regni, & idcirco observari debent +cum omni libertate & integritate & ratione.</i> +<span class="pagenum"><a name="p137" id="p137">137</a></span></p> + +<h4>LXII.</h4> + +<p class="mid">De Purgatione Forensi in judiciis publicis.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de +perjurio aut murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam +rapinam, quæ negari non potest, Anglus se defendat per quod +melius noverit, aut judicio ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus +fuerit, inveniat alium qui pro eo faciat. Si quis eorum victus +fuerit emendet Regi xl. solid., si autem Anglus Francigenam appellaverit +& probare voluerit judicio aut duello, volo tunc Francigenam +purgare se Sacramento[B] non fracto.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml">A: Al. <i>si Fr.</i><br><br> + +B: <i>Al. non ferro apud hovendum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<h4>LXIII.</h4> + +<p class="mid">Firmantur Leges Edwardi Regis.</p> + +<p><i>Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem +Edwardi Regis in omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad +utilitatem Anglorum.</i></p> + +<h4>LXIV.</h4> + +<p class="mid">De Justitiæ publicæ fidejussoribus.</p> + +<p><i>Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut +plegius eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam +evaserit, talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, +& purgent se quia in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur +Hundredus & Comitatus (sicut Antecessores statuerunt) & qui justè +venire debent & noluerunt, summoneantur semel; & si secundò non +veniunt, accipiatur unus bos, & si tertio, alius bos; & si quarto, +reddatur de rebus hujus hominis quod calumniatum est quod dicitur +Ceapgyld & insuper Regis forisfactura.</i></p> + +<h4>LXV.</h4> + +<p class="mid">De Servis & eorum manumissione.</p> + +<p><i>Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis +verò velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti +per manum dextram in pleno Comitatu, & quietam illum clamare +debet à jugo servitutis suæ per manumissionem, & ostendat ei liberas</i> +<span class="pagenum"><a name="p138" id="p138">138</a></span> +<i>vias & portas, & tradat illi libera arma, scil. lanceam, & gladium; +deinde liber homo efficitur.</i></p> + +<h4>LXVI.</h4> + +<p class="mid">De Servis.</p> + +<p><i>Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in +civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris nostris, +à die illa liberi efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ +sint in perpetuum.</i></p> + +<h4>LXVII.</h4> + +<p class="mid">De Suppliciorum modo.</p> + +<p><span class="side">A: <i>Al. eruantur.</i></span><i>Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua +culpa, sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel +manus; ita quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & +nequitiæ suæ. Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis +infligi. Ista præcepta non sint violata super forisfacturam nostram +plenam. Testibus, &c.</i></p> + + + +<p class="mid"> +<span class="sc">Institutiones sive Leges Regis Willelmi.</span></p> + +<p><i>WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad +quos scriptum hoc perveniat salutem, & amicitiam. Mando & +præcipio per totam Anglicam nationem custodiri.</i></p> + +<h4>LXVIII.</h4> + +<p class="mid">De Examine Forensi.</p> + +<p><i>Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de +furto vel homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium +inter duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. +Et si Anglicus bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se +jurejurando contra eum per suos testes secundum Legem Normanniæ.</i></p> + +<h4>LXIX.</h4> + +<p class="mid">De eodem.</p> + +<p><i>Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem</i> +<span class="pagenum"><a name="p139" id="p139">139</a></span> +<i>rebus, Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium +si magis ei placeat. Et si uterque sit invalidus & nolit bellum +vel non posset, quærat sibi legalem defensionem.</i></p> + +<h4>LXX.</h4> + +<p class="mid">De eodem.</p> + +<p><i>Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus +nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se +per Dei judicium.</i></p> + +<h4>LXXI.</h4> + +<p class="mid">De Examine Forensi.</p> + +<p><i>De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget +ad judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria +& hoc super eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. +Et si Anglicus non audeat enim probare per bellum, defendat +se Francigena pleno juramento non in verborum observantiis.</i></p> + +<p>Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle +qu'il l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux; +mais il a cru, dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre +qui annonceroit le sujet qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité +auroient plus de facilités pour faire leurs observations +sur chacun de ces sujets en particulier. Je ne donnerai donc point +aux réflexions suivantes d'autre ordre que celui que Selden à +donné aux articles auxquels elles se rapporteront.</p> + +<p class="mid"> +<i>Suite des Remarques.</i></p> + +<p class="mid"> +<span class="sc">Article LIII.</span></p> + +<p>On voit clairement dans cet article que le terme <i>Dominus</i> +n'y indique pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que +d'un <i>maître</i> chargé par l'<i>hundred</i> de veiller sur un certain nombre +de colons; c'est de-là que l'<i>hundred</i> est obligé de suppléer +à l'amende que ce maître se trouve hors d'état de payer au Roi.</p> + +<h4>LIV.</h4> + +<span class="pagenum"><a name="p140" id="p140">140</a></span> +<p><i>Anhlote</i> & <i>Anscote</i>, Loi particuliere à laquelle les Anglois +d'origine étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce +Monarque recevoit dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs +usages; ces usages étoient donc différens des Coutumes Angloises: +& par conséquent l'opinion de ceux qui ont avancé +qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa Nation, est +sans fondement.</p> + +<h4>LV.</h4> + +<p>Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet +article que les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, +ne l'étoient pas de leur nature: car lorsque ce Conquérant +dit ici qu'il les donne à titre héréditaire & à perpétuité, +exempts de toute redevance, &c. il ne veut faire entendre +autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le pouvoir de +changer l'état des fonds, & de les assujettir à des charges que +dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter.</p> + +<h4>LVIII.</h4> + +<p>En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard +dans toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée +générale de la Nation, que tous ceux qui, dans les divers +ordres de l'Etat, avoient reçu de lui des fiefs en hérédité, +fussent assujettis aux Statuts particuliers par lesquels ces sortes +de biens étoient régis: par-là il se ménageoit un moyen sûr de +multiplier les fiefs & d'accoutumer insensiblement les esprits au joug +de la vassalité.</p> + +<h4>LX.</h4> + +<p>On appelloit l'argent en espece <i>pecunia sicca</i>, & les troupeaux +ou bestiaux destinés à être vendus, <i>pecunia viva</i>.</p> + +<h4>LXI.</h4> + +<p>On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, +& on ne les établissoit point à une distance moindre les uns des +autres que six lieues, & le tiers d'une lieue. La raison que Britton +donne de cet usage, est que la journée commune d'un voyageur +ne peut excéder vingt lieues, & qu'en divisant le jour en +trois parties, un Marchand avoit six heures pour se rendre à +<span class="pagenum"><a name="p141" id="p141">141</a></span> +chaque Marché, six heures pour y trafiquer, & six heures pour +retourner chez lui ou en un autre Marché.</p> + +<h4>LXII.</h4> + +<p>Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je +me suis borné à faire connoître la simplicité des regles suivies +pour les duels chez les Anglo-Normands; mais les Textes de +Britton & du vieux Coutumier de Normandie, d'où j'ai extrait +ces regles, étant comparés ensemble, peuvent servir à appuyer +de plus en plus mon opinion sur la nécessité qu'il y a de préférer +l'Ouvrage de Britton & le vieux Coutumier à toute autre +source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie.</p> + +<h4><i>BRITTON, Ch. 22.</i></h4> + +<p>Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos +de lui atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home +nequedent ne poit mie appeller generaument; car home utlage, +ne cely que ad nostre Royalme forjure, ne home juge en +nostre Court a la mort, ne provour que avera faile[A]<span class="side">A: Failli.</span> de sa prove, +ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home arage, ne folnastre, +ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de gents, +ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables +en appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies +demurraunts en nostre terre ............................................................... + +...................................................................................................<br> +& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si +ferrons hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt +nous; & ils come viendront en jugement si face lencusour +son appel pur nous en ceste manere par ascun serjaunt.</p> + +<p>Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que +come il fuit en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an, +la oy mesme cesti peres pur parler tiel mort ou tiel treson par +entre cesty peres & un autre tiel par nosmes & par teles aliaunces, +& que cesti pere issint le fist & issint le purparla felonisement +come felon & trayturement come traitour, est cesty Johan +prist a prover par son cors en toutes les maneres que la +Cour voudra a garder que puer le doit.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p142" id="p142">142</a></span> + +<p>Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en +chescun felonie & la coviendra sagement parler. Car si le appelour +soit maheme ou dedens le age de 14 ans ou oultre le +age de 70 ans ou ordine dedens seints ordres ou femme ou si +home puisse être eyde par recorde adonques dirra il issint: +est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres que la +Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou +de tiel estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de +tiel ou de tiel ou de lour roules a record ou a garaunt & defendons +que nul atturnes soient reçeus pour la appellour ne pur +les appelles ne nul essoyne allowe de une part ne auter en nul +cas de mort. Et volons que si le appel soit pronounci par bouche +de Serjeaunt & le appel soit abatu par mauvaise mounstraunce +ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter, +le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en +cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de +ceo soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis +apres suspendu de son office, & quant al defence se purra le +defendaunt puis apres defendre en ceste manere.</p> + +<p>Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & +toutes les pourparlaunces ou compassements de mal envers la +persone tiel ou de tiel solonc ceo que serra purpose en countre +luy de mot en mot. Et volons bien que en ceulx appels que +le appellour eit plus de mester de asser les paroles ordeynement +sans omission a ceo que son appel estoise que le défendour en +son defens & grauntouns al defendour de chescune felonie que +il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu. +Issint que pour defaulte de mot & de sillable ne soit +il mie ajuge pur non defendu: eins suffise al defendour que il +die que de tele felonie n'est mie coupable si come le appellour +lui met surprist est que il defende vers lui par son cors solonc +ceo que la Cour a gardera que faire le deyue ou par pays, +nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il est non defendu +en cas de mort.</p> + +<p>Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu +de meux respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, +& si parmi sa bouche de Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, +<span class="pagenum"><a name="p143" id="p143">143</a></span> +si soit puny per prison & par fyn & il se purvoye de meillour Serjaunt. +Et come il avera suffisaument defendu le gros de l'appel +si se purra il eyder par exceptions & primes de la jurisdiction +le Juge & puis a la persone le appellour, & puis à +sa persoune propre & puis a lappel & puis a laction si +come serra dit entre les exceptions & quant a la Jurisdiction +puit il dirre que il nest mie tenu a respondre en place ou le Juge +est partie, de si come nul jugement ne se poit faire de meyns +que de 3 persones cest a saver de un pleintife & de un defendaunt: +& en cas ou nous somes Partie, volons que nostre +Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement +& conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder +par ascune exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone +demeyne: & puis al appel abatere que purra avenie en +moult de cases, si come par omission de nosmer en l'appel, +an ne jour ne lieu ou en noumaunt un nosme pour un autre, +si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel issint.</p> + +<p>Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou +clamant son appel par ceste parolle, & ceo voil jeo averer, +la ou il duist dire, & ceo profre jeo a prover, ou per variaunce +de son appel devaunt justices en une forme & en Roule +de coroner en autre forme. Et si par ascune exception puisse +abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge quittes +quant devers cet appellour, & le appellour soit commaunde a +la prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se +obligea & issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le +appellour se avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns +ses plegges de suer soient en nostre mercy pur ceo que +ils averount failly de pleggages. Mes en tiel cas volons que +mitigation soit faite pur ceo que ceux se profrent a combattre +pur notre pees meyntener. Et tout soit que les appeles soient +issint a gardes quites quant devers le pleintife pur ceo ne remeigne +mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis sus.</p> + +<p>Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a +ceux de part nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder +& s'ils dient par pays soyent mis arere en prison jesques +a un certein jour, & en le meen temps soit maunde pays, +<span class="pagenum"><a name="p144" id="p144">144</a></span> +& solonc le verdist du pays sur ceo charge soient juges. Et si +le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques soit en sa +eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi +soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx, +si come femes & mahemes, & autres que ne poient ne +deivent combatre. Et si par son cors & en soit cas de autre félonie, +adonques soit la cause examine, eins ceo que la bataille se +joyne lequel la cause soit trespas ou felonie. Et si trespas, si +soit le appel abbatu par ofices de Justices; & si de felonie, +adonques donc le defendaunt gage a soy defendre & le appellour +gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour dune pur attirs +des armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en +prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence +le pleyntife son appel mot pur mot come il fist avaunt, & le +defendour se defende come avaunt & puis pregne lun lautre +par la mayn & jurge primes le defendaunt en ceste manere. <i>Ceo +oyes vous home qui jeo teigne par la mayn qui vous faites appeller +Johan par nosme de baptesme, que jeo peres a tiel an, +a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne compassai +ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men +avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints.</i> Et puis jurge le +appellour issint. <i>Ceo oyez vous home que jeo teigne per la +main que vous faites appeller P. per noums de baptesme que +vous estes parjures, car a tiel jour, a tiel an & tiel lieu purs +plastes vous tiel treson ou tel mort ce que dit ay devaunt vous +en le appel si Dieu me ayde & les Seynts.</i> Puis soient ambideux +menez en certain place ou ambideux jurgent issint. <i>Ceo ayez +vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une +autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu +abasse & la ley du diable enhausse</i>, & issint soit fait en toutes les +batailles de felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, +autre que les combattours, que le chose que il veit ou +oye soy mover ne haute voyce pronouncier par quoy desturbaunce +poet surdre à la bataille & volouns que qui que ceo face encountre +la cry que il eyt la prison de un an & un jour. Puis +voisent combatre <i>armes sauns fer & sauns longe arme a teste +descouvertes & a meyns nues & a pee ovesque deux batons</i> +<span class="pagenum"><a name="p145" id="p145">145</a></span> +<i>cornus de une longure</i>, & chescun de eux un escu de quatre +corners sauns autre armure dount nul ne pusse autre grever. +Et si ascun eyt sur lui autre arme musce & de ce soit greve +son adversarie ou profre de grever soit fait come serra dit entre +les batailes de plee de terre. <i>Et si le defendour se pusse defendre +jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le +firmament</i> & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre +si volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et +aussi en toutes batailles de champions & le appellour de felonie +soit comaunde a la prison. Et si le defendaunt, voile +la felonie reconustre avaunt ceo que il soit atteint autrement +& appeller autres de la consente volons bien que il soit a ceo +receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le jugement tiel +que il soit treyne & pendu & autrement tormente a la mort +a nostre volounte & que tous ses biens moebles soient les nous & +ses heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en nostre +realme, si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour +que freschement avera cette felonie suy abone fin eyt de +nous graund guerdon.</p> + +<h4>ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68.</h4> + +<p class="mid"><i>De suyte de Meurdre.</i></p> + +<p>Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se +plainct de T. qui a meurdry son pere felonneusement en la paix +de Dieu & du Duc qu'il est prest de prouver & de lui faire +cognoistre en une heure de jour. Se T. le nye mot à mot, +& il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt premierement +prendre le gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: & +chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz +doibvent tous deux estre retenus en la prison du Duc: & ce +que droict sera à faire la bataille leur doibt estre ottroyée par +la Justice. Et si peult bailler l'un & l'autre en vifve prison si +leur plaist pourtant que l'en les baille fealement à bons gardes, +qui les rendront mortz ou vifz au jour de la +<span class="pagenum"><a name="p146" id="p146">146</a></span> +bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz.</p> + +<p>S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à +aulcun d'eulx, le Bailly en peut enquerir de son office, & +punyr celui qui en sera attaint coulpable, selon la desserte du +faict, & ceulx qui le gardoient s'ilz en sont coulpables.</p> + +<p>Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne +seulent porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les +peuvent rendre à la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult +user en Normendie qu'en bataille de felonie puis qui les gaiges +sont donnez, aulcun ne doibt estre gardé hors de la prison au +Duc.</p> + +<p>Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions +offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée, +tous appareilléz en leurs cuyrées, ou <i>en leurs cotes avecques +leurs escus & leurs bastons cornus</i>, armez si comme mestier +sera, de drap, de cuyr, de laine, & d'estoupes. Et escus, +ne ès bastons, ne ès armures des jambes, ne doibt avoir fors +feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne pevent +avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le +baston.</p> + +<p>Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles. +Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles & +si pevent être oings s'ilz veulent.</p> + +<p>Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles +de la bataille seront recordées par la Justice, & s'il est advis +à aulcun d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien +recordées, ou que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz +pourront demander le record de la Cort & lauront par ceulx +qui furent a gaiger la bataille. Et quand elle sera bien recordée +si soient menez au champ pour combattre, & quatre Chevaliers +soient eslus qui gardent le champ, & tous les aultres +se seent en tour.</p> + +<p>Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont +sur vie & sur membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des +champions aide ne nuysance par faict ne par dict, & si aulcun +<span class="pagenum"><a name="p147" id="p147">147</a></span> +faict contre ce, il sera mis en la prison du Duc & l'amendera +à sa volonté.</p> + +<p>Après les champions soient appellés au champ & jurent les +parolles de la bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent +par les mains, l'appelleur à dextre & defenseur à senestre. +L'en doibt demander à chascun comme il a nom en baptesme, +& s'il croit en Pere, en Filz, & en benoist sainct Esprit, s'il +tient la foi que saincte Eglise garde.</p> + +<p>Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en +ceste forme: <i>Oes homme que je tient par la main senestre, qui +T. te faict appeller en baptesme que ton pere ne meurdry en +felonnie: ainsi maist Dieu & ses Saincts.</i> L'appelleur jurera +après: <i>Oes homme que je tient par la main dextre qui R. te +faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as jurées +tu te es parjuré: ainsi maist Dieu & ses Saincts.</i> Après si jureront +les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy +que par aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy +puissent ne doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après +l'appelleur jurera ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le +baston, & les quatre Chevaliers qui sont esleuz à garder le +champ seront entre eulx deux tant qu'ilz ayent aoure avenaument +& le ban du Duc sera crye de rechef. Quant ilz auront aoure, les +quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ en quatre parties.</p> + +<p>Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent +en Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée +en toutes les batailles, fors que le serment doibt estre faict des +parolles de quoi la bataille fut gaigée.</p> + +<p> +Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand <i>l'appareil</i> +des combats, on le voit, <i>respire je ne scais quoi de lugubre & +de terrible</i><a id="footnotetag44" name="footnotetag44"></a> +<a href="#footnote44"><sup class="sml">44</sup></a>, qui laissoit agir librement les regrets & la terreur +sur l'ame d'un accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y +voit aucune différence entre l'armure du roturier & du noble; +la simplicité du serment, le laconisme des proclamations, la +solitude où les combattans étoient retenus jusqu'àu moment +<span class="pagenum"><a name="p148" id="p148">148</a></span> +critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout cela nous +retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En effet, +le <i>bâton</i> est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces combats<a id="footnotetag45" name="footnotetag45"></a> +<a href="#footnote45"><sup class="sml">45</sup></a>. +S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui appartenoit +un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne; +l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, <i>hic est terminus</i>. Le +Comte marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, & +chacun d'eux ayant pris une portion du terrain, dont il se +disoit propriétaire, l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, +& le déposoit pour gage de la bataille entre les mains du Comte. +Au moment assigné pour le combat, ces deux morceaux de terre +étoient placés entre les parties, elles touchoient avec leur épée +le morceau qu'elles prétendoient avoir respectivement tiré de +leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la victoire à +celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux mains.<a id="footnotetag46" name="footnotetag46"></a> +<a href="#footnote46"><sup class="sml">46</sup></a> +Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus pompeuses.<a id="footnotetag47" name="footnotetag47"></a> +<a href="#footnote47"><sup class="sml">47</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote44" name="footnote44"><b>Note 44: </b></a> +<a href="#footnotetag44"> (retour) </a> Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote45" name="footnote45"><b>Note 45: </b></a> +<a href="#footnotetag45"> (retour) </a> <i>Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354. + Balus.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote46" name="footnote46"><b>Note 46: </b></a> +<a href="#footnotetag46"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote47" name="footnote47"><b>Note 47: </b></a> +<a href="#footnotetag47"> (retour) </a> <i>Leg, Bajuvarior.</i> tit. 15, 16, 17. Balus. col. + 133 & suivantes.</blockquote> + +<p>Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans +les autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les <i>pratiques +anciennes</i><a id="footnotetag48" name="footnotetag48"></a> +<a href="#footnote48"><sup class="sml">48</sup></a>. Les <i>corrections</i> que ces écrits ont faites dans ces +<i>pratiques</i>, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant +des combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens. +Ces <i>corrections</i> consistent en des formalités qui ne servoient qu'à +distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des +chevaux superbement enharnachés, des armes brillantes, un +cortége choisi d'amis & de gardes, tout cela exigeoit de longs +préparatifs. Ces arrangemens multipliés, & qui précédoient le +combat, formoient autant de liens qu'une ame fiere & hautaine +se mettoit insensiblement dans l'impuissance de rompre. Les guerres +avec les Orientaux avoient communiqué aux François le +goût de ces derniers pour le faste & pour l'extraordinaire: de +là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous +Philippe le Bel<a id="footnotetag49" name="footnotetag49"></a> +<a href="#footnote49"><sup class="sml">49</sup></a>. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux +Coutumes Normandes introduites en Angleterre après la conquête, +& l'on verra lesquels de ces Coutumes ou de ce formulaire +peuvent nous donner une idée plus juste <i>des anciennes pratiques</i> +l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le Conquérant +fait assez clairement entendre que l'article 62, contient une +addition aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi +que les articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e +siecle, il n'y avoit aucun cas où le combat fût indispensable. +Les facilités procurées par les établissemens de saint Louis, pour +se soustraire à cette barbare Coutume, ont donc été mal-à-propos +attribuées jusqu'ici à ce pieux Monarque.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p149" id="p149">149</a></span> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote48" name="footnote48"><b>Note 48: </b></a> +<a href="#footnotetag48"> (retour) </a> Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote49" name="footnote49"><b>Note 49: </b></a> +<a href="#footnotetag49"> (retour) </a> Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier + vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu: + +<p> <i>Premierement.</i> Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose + notoire, certaine & évidente, que le maléfice soit advenu. Et + ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison + ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion.</p> + +<p> <i>Secondement.</i> Que le cas soit tel que mort naturelle en deust + ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne + chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort + s'en deust ensuivir.</p> + +<p> <i>Tiercement.</i> Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par + voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si + que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par + son corps.</p> + +<p> <i>Quartement.</i> Que celuy que on veut appeller soit diffamé du + fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce + signifie la cause des indices.</p> + +<p> + <i>Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans + estre adjourné.</i></p> + +<p> En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans + coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait + estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses + amis.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites + Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort, + toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il + est contenu en la cause de larrecin excepté.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de + gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir, + excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die + que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par + autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui.</p> + +<p> <i>Item.</i> Si le cas est proposé en generaux termes, comme de + dire, je te dis, & veux dire, maintenir & soustenir que tel N. + a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons & + ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne + d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy + convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps & le + jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté + faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre + l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire + l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou + combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de + tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se + départoit de nostre Court, après les gaiges jettés & receus, + sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons & ordonnons + qu'il soit tenu & prononcié convaincu.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive + dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou + son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, & se + doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa + querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si + l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées + estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, & confisqué + corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme + droit, coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé + ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne + pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps + contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme + Gentilhomme & preud'homme doit faire, en ma présence, comme + Juge & Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de + bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de + chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à + gaige de bataille, & que en tel cas, selon la noblesse & + condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui + s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons + qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou + non.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et premier dira, très-haut, très-excellent & + très-puissant Prince & nostre souverain Seigneur; ou s'il + n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain + Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve + fin aux choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par + leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour + celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon + absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à + mes périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes + fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes & + de chevaux, comme pour ma propre personne, & ainsi comme en tel + cas appartient.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur + ses périls dire au contraire, & requerir que les injures dites + par l'appellant soient amendées de telle amende & peine qu'il + devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que + l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge + compétant, a faulsement & mauvaisement menti, & comme faux & + mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, & s'en deffendra ledit + deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par son corps, ou + par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé + que gaige de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le + Roi, comme leur souverain Juge, sera dit & ordonné.</p> + +<p> Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire + ses protestations dessus dites, & requerir son advoué, en cas + de leale exoine, demander & faire retenue de conseil, d'armes & + de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables + à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le + surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles & deffenses + voulons & ordonnons que soient semblablement escrites & + registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour + l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra. + Et pour ce chacun d'eux jurera & prometra, & se obligera de + comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant à la + journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la + bataille, si bataille y chiet, selon l'information & le propos, + lequel sera bien veu & sainement regardé par notables & + preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de + nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour & + place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme + recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera.</p> + +<p> Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne + donnent bons & suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans + nostre congié & licence.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le + deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs + armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, & eux + deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs + chevaux houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les + visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les + espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres qu'ils + entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils + faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, & + portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur + Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient + contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au + champ, selon la Coustume de présent, & du droit d'armes.</p> + +<p> Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur + aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres & Chapitres de + présent, voulons & ordonnons que lesdits combateurs puissent + partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est, + entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant + eux leurs escus, leurs glaives & toutes les autres armures + raisonnables de combattre en tel cas.</p> + +<p> Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais + Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs + main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où seront + portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints + ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes + ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient + descendus dedans leurs pavillons & tentes.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de + France l'appellant se doit présenter au champ <i>premier</i>, & + devant l'<i>heure de midy</i>, & le deffendant devant l'<i>heure de + none</i>, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour + convaincu, se la grace & mercy du Juge ne s'y estend, + lesquelles constitutions nous voulons & approuvons qu'elles + tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce + nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que + nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou + l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges + plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner + à l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner + autre jour & heure, tant avant la bataille commanchiée, comme + en combattant, pour parfaire leur bataille, & en les remettant + au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins, + sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre, + deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens.</p> + +<p> + <i>S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que + le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de + bataille.</i></p> + +<p> <i>Premierement.</i> Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à + cheval à la porte des lices, & là doit une fois crier que + l'appellant viegne.</p> + +<p> <i>Secondement.</i> Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand + l'appellant & l'appellé ou deffendant seront entrez & auront + fait au Juge leurs protestations, & seront descendus en leurs + pavillons.</p> + +<p> <i>Et tiercement.</i> Quant ils seront retournés de faire leurs + derniers seremens, les Rois & Heraults d'armes, par la maniere + qui s'en suit, crieront à haute voix: <i>Or oez, or oez</i>, + Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que + nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France, + vous commande & deffend, sur peine de perdre corps & avoir, que + nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques, + se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy + nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain + Seigneur vous deffend & commande que nul de quelconque + condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, & ce + aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux + serviteurs & roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux + qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte + du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux + sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous + commande & deffend que nulle personne, de quelconque condition + qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez, + ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps & biens; + ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes + personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se + assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les + Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy + nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe, + ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel + qu'il soit, sur peine de perdre corps & avoir.</p> + +<p> + <i>S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux + Champions doivent faire à l'entrée du champ.</i></p> + +<p> Les protestations que les deux Champions doivent faire à + l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable + que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou Mareschal du champ, + qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par + son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour + plusieurs raisons le meilleur; & puis celles qu'il dira ou fera + dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré + dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre + très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le + Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel + pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre + Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme + qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle + querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre, + meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur, + Nostre-Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à + tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain + Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est venu + présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy + livriez & départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, & + de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable & convenable en + tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme + dit est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied, + ainsy comme mieux luy semblera, & de soy armer ou desarmer de + ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que + pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant, + se Dieu luy donne loisir de ce faire.</p> + +<p> <i>Item.</i> Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en + champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles + luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust nulles autres, + ne puist avoir.</p> + +<p> <i>Item.</i> Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées, + comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis, + parquoy il fut veu & conneu manifestement que son bon droit luy + fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après + que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux & + mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon + la condition du cas, & doit requerir que sur ce il doive + specialement jurer.</p> + +<p> <i>Item.</i> Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu + ne fust que au <i>soleil couchant</i> il n'eust deconfit, & oultré + son <i>ennemy</i> (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist) + neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant + comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les + droits & anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il + n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons + consentir & octroyer.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans + l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus + receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu, laquelle + Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il + tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est.</p> + +<p> <i>Item.</i> Doit demander & très-expressement protester de porter + avec lui, pain, vin & autre viande pour mangier & boire + l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes choses à lui + convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour + son cheval; desquelles protestations & requestes, tant en + general qu'en especial, il doit demander acte & instrument, + lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que + l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement + faire, & par la forme que dit est, voulons & ordonnons qu'ils + puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa + volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin, + charmes, charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres + semblables choses deffendues selon Dieu & sainte Eglise à tous + bons Chrestiens.</p> + +<p> + <i>Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le + siege de la croix & du Te igitur, avec les pavillons des + Champions.</i></p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de + bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante + pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges + seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en + venoit.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de + l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de + son Juge, & celui du deffendant à la senestre.</p> + +<p> <i>Item.</i> Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les + choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent + baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres baissées, + faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en + celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera, + qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit + present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant + Prince, & nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à + vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis + venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon + devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a + fait, & de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera + aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près qu'il + pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui + contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre + main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, & de ce + fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son + pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites + escrites, il ne sceust dire, voulons & ordonnons qu'elles + puissent estre dites par un Advocat.</p> + +<p> <i>Item.</i> Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter + sut la porte des lices, & illec doit faire son second cry; & + les cinq deffenses par la forme & maniere que dit est.</p> + +<p> + <i>S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont + tenus combattre en champ par gaige de bataille.</i></p> + +<p> <i>Premierement.</i> Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à + pied, partant de son pavillon avec ses gardes & Conseil, armé + de toutes ses armes, comme il est dit dessus, & quand il sera + dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux + devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou + scaura, où sera la figure de nostre Redempteur <i>Jesus-Christ</i> + en Croix couchié dessus un <i>Te igitur</i>, & à sa dextre sera un + Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui + s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N. + qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre + Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye, + qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous + sauver. Or luy requerez mercy, & priez-le que à ce jour vous + veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge. + Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre + ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles + finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à + tout les gantelets, & met la droite sur celle Croix, & la + senestre sur le <i>Te igitur</i>, & puis luy dit: Vous tel N. dites + comme moy, & il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut + parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure + par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur & + Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy + sont, & la foy de vray Chrestien & du saint Baptesme que je + tiens de Dieu, que j'ai certainement juste & bonne querelle, & + bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme + faux & mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il + veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse & mauvaise + querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray aujourd'huy + par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame, & de Monsieur saint Georges le bon Chevalier; + lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, & se retourne à + son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit.</p> + +<p> <i>Item.</i> Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant, + lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme, + avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, & le surplus + comme dit est.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal + après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, & les + met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, & puis lui dit: + Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la + passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts + Evangiles qui cy sont, & sur la foy de vray Chrestien, & du + sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir + fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy + deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement & + mauvaisement m'a accusé, comme faux & mauvais qu'il est, de moy + avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps, + contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur + saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit + deffendant se lieve, & s'en retourne à son pavillon, comme a + fait l'Appellant.</p> + +<p> <i>Item.</i> Au second serment, viendront les deux Parties, l'un + après l'autre, semblablement comme dessus, & pour abregier, + jureront comme dessus il a esté devisé.</p> + +<p> <i>Item.</i> Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de + l'un costé comme de l'autre, & viendront aux deux Parties, & + les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit + est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand ils + seront agenouillez devant la Croix, & le <i>Te igitur</i>, le + Mareschal prendra leurs mains droites, & leur ostera leurs + gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le + Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de + nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura + tort, en ame & en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, & + seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon + droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du + Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, & pouvoir de + l'ennemy.</p> + +<p> Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour + la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se + entreverront, & se entretiendront par les mains; adonc le + Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N. + comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait + conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy, + ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner + pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir.</p> + +<p> Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs + pavillons, & de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou + du Juge devant qui ils seront venus.</p> + +<p> Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera + semblablement au deffendant, & puis retournera à l'Appellant, & + dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette + vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur + Jesus-Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de + Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les + très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour + les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie, + & sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à + combattre cetuy faux & mauvais, traistre, meurtrier, parjure, + menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce j'en + appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint + Georges le bon Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire + par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur + moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes, + charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles + autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire, + ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps + & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye + Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens + faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, & pour + abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le + deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le <i>Te igitur</i> + pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les + prend par les mains droites & les fait entretenir. Lors il dit + à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O! + tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que + j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, & ay + bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu a + mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre & + deffendre contre moy; & tu le scays, dont j'en appelle à Dieu, + nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à + tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce + le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à + l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par + les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux & + mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre & + combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, & + fausse querelle de me avoir appellé & combattre contre moy, + comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, & Monsieur + saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux & mauvais + que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils + doivent rebaiser le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper + se lever, & leur retourner en leurs pavillons pour faire leur + devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son <i>Te igitur</i>, & + le siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va.</p> + +<p> + <i>Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit + crier à haute voix au milieu des lices.</i></p> + +<p> Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera + assis, & ordonné sans dire mot, & que les Parties seront toutes + prestes, & en point de faire leur devoir: alors par le + commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault + au milieu des lices par trois fois crier <i>faites vos devoirs, + faites vos devoirs, faites vos devoirs</i>; & après ces paroles + les deux champions souldront de leurs pavillons sur les + escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour + de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs + Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus + les lices jettez hors.</p> + +<p> Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en + criant par trois fois, <i>laissez-les aller, laissez-aller, + laissez-les aller</i>, & ces paroles dites, jette le gant, & alors + qui veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige + de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans + plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa + bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, & + fasse chacun le mieux qu'il pourra.</p> + +<p> + <i>Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre.</i></p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point + oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une + des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; & l'autre, qui est + la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort, + dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au + Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir. + Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, & + par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes + coupées, & tout son harnois, çà & là par les lices jettez, & + puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi desarmé & + laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou + d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les + pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, & + le surplus de ses biens à son Prince confisquez.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices + honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il + n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura + deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses + pleiges & hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour + quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y + respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre, + s'il ne veult.</p> + +<p> + <i>Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter + observari debet, &c.</i></p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du + vaincu, & generalement toutes les autres choses que le vaincu + aura apporté au champ, soient & appartiennent de droit au + Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour + en auroit eu la charge & la garde.</p> + +<p> + <i>CONCLUSION.</i></p> + +<p> Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que + chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car + entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus + craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu, + ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, & + en leurs forces, ou aveuglez, par ire, & outrecuidance: & + aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la + paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté + de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant & nonchalant + le jugement de Dieu, mais qui se plaint, & justice ne trouve, + la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil + & mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre + bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre + Seigneur <i>Jesus-Christ</i>, le vray Juge, sera pour luy.</p></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p150" id="p150">150</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p151" id="p151">151</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p152" id="p152">152</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p153" id="p153">153</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p154" id="p154">154</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p155" id="p155">155</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p156" id="p156">156</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p157" id="p157">157</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p158" id="p158">158</a></span> + +<h4>LXIV.</h4> + +<p>1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes +d'<i>Hundreds</i> & de <i>Comtés</i>, parce que sans cela les Anglois n'auroient +pas compris la signification de la premiere expression, & que la +seconde n'auroit pas été intelligible aux Normands. 2º. Il est +observé dans cet article, à l'égard des Hundreds, que leur établissement +en Angleterre avoit précédé la conquête: en +effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les Centaines +en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi +pour substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on +trouve le tableau de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie +de la fin de la seconde Race, lorsque les maximes des +Capitulaires furent remplacées par les usages particuliers des +Seigneuries.</p> + +<h4>LXVII.</h4> + +<p>Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant +avoit déterminés pour chaque espece de crime & pour +les différens degrés du même crime. Prenons pour exemple de +la proportion que ce Prince avoit sçu mettre entre les peines & +les fautes, ce qu'il avoit ordonné à l'égard du Rapt. <i>Si quis obviaverit +mulieri vel alicubi invenerit eam solam vel socios habuerit +cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem tetigerit frangit +edictum Regis & emendabit secundum judicium commune.</i></p> + +<p><i>Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit +gratiam suam.</i></p> + +<p><i>Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium +possessionum suarum incurrit damnum.</i></p> + +<p><i>Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit +damnum.</i></p> + +<p><i>De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum +Francorum & Anglorum.</i></p> + +<p><i>Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori +labro quàm propius natibus abscindere debuit.</i></p> + +<p>Item. <i>Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo +dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum +& caudam<a id="footnotetag50" name="footnotetag50"></a> +<a href="#footnote50"><sup class="sml">50</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote50" name="footnote50"><b>Note 50: </b></a> +<a href="#footnotetag50"> (retour) </a> Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il + rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la + femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la + vie, <i>& primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam + Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua + pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse + quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte + exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem + Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut + Rex audivit misit propter Episcopos & Barones, qui tunc erant</i> + <i>cum eo ad curiam, & præcepit mulieri ut narraret eis omnia + sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio + Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die + veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si + posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis + pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset + ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad + pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras + Beluacensis monetæ, & x. equos de precio tanto: joculatrici + autem centum libras, & eam daret in conjugem diviti burgensi, + aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ. + Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset + justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam + argento, & cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens + ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias + octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad + misericordiam suam: quod vix concessit, & sic ipse Comes + concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex comparuit quòd + vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur + justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones + clamaverunt & confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex + concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem + Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum + Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem, + quæ erat pulchra & sapiens & quæ largita est multas eleemosynas + Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre & + matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis + facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis + locis quasi consuetudinarie habetur.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p159" id="p159">159</a></span> + +<p>Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines +attachées aux autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit +des premieres Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé +jusqu'au 11e siecle<a id="footnotetag51" name="footnotetag51"></a> +<a href="#footnote51"><sup class="sml">51</sup></a>. On le chercheroit en vain dans +les monumens François du même temps.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote51" name="footnote51"><b>Note 51: </b></a> +<a href="#footnotetag51"> (retour) </a> <i>Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo + inter duas villas & obviavit eam aliquis & per raptum denudet + caput ejus cum sex solidis componat.</i> + +<p> <i>Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet + cum sex solidis componat.</i></p> + +<p> <i>Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel + posteriora cum duodecim solidis componat.</i></p> + +<p> <i>Si, &c.</i></p> + +<p> <i>Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent.</i></p></blockquote> + +<p>Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle +je parlerai dans la suite; & cet Auteur a terminé les additions +que le Conquérant avoit faites à ces Loix, par la Charte +suivante.</p> + +<h4>CARTA WILLELMI.</h4> + +<p><i>W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus +Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras +habent, salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, +qui in Anglia manent, quod Episcopales leges quæ non bene nec</i> +<span class="pagenum"><a name="p160" id="p160">160</a></span> +<i>secundum sanctorum Canonum præcepta usque ad mea tempora ni +regno Anglorum fuerunt communi concilio & consilio Archiepiscoporum +meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, & omnium +principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando +& regia auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, +de legibus Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, +nec causam quæ ad regimen animarum pertinet, ad judicium secularium +hominum adducant. Sed quicunque secundum Episcopales +leges de quacumque causa vel culpa interpellatus fuerit, ad locum +quem ad hoc Episcopus elegerit vel nominaverit, veniat, ibique +de causa sua respondeat, & non secundum hundret, sed secundum +Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo suo faciat. +Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam Episcopalem venire +noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si nec sic ad +emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc +vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur. +Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, +pro unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam +defendo & mea auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus +aut minister Regis nec aliquis laicus homo alium hominem +sine justitia Episcopi ad judicium adducat. Judicium vero in nullo +loco portetur, nisi in Episcopali sede, aut in illo loco quem ad +hoc Episcopus constituerit.</i></p> + +<p class="mid">De honestate & castitate dictorum Canonicorum.</p> + +<p><i>In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste & +catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur, +depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, +aliter voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, +fraterno amore prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano +& fratribus cæteris corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, +ad notitiam Episcopi perveniat, qui Episcopus una cum Decano & +fratribus cæteris adjunctis etiam orationum meditationibus fratrem +infirmum sanare & corrigere studeat. Si vero ipse taliter castigari +noluerit, & proprio reatui pertinaciter indulgere voluerit, omnibus +rebus Ecclesiæ vacuus, ut accessit, foras mittatur, & alter morum</i> +<span class="pagenum"><a name="p161" id="p161">161</a></span> +<i>& scientiæ merito dignus, absque omni munere, ut dictum est, +locum ejus terram occupantis obtineat. His omnibus incommutabiliter +ita dispositis veto & regali auctoritate prohibeo, ut quislibet +cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis violentiam aliquam +faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si Episcopus +vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum facere temptaverit, +deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc +temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere +valeat in secula seculorum. Amen.</i></p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>Remarques sur cette Charte.</i></span></p> + +<p>Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, +à l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de +Guillaume le Conquérant, en 1080<a id="footnotetag52" name="footnotetag52"></a> +<a href="#footnote52"><sup class="sml">52</sup></a>, que lorsque les Ecclésiastiques +avoient exercé anciennement en France quelque +portion de la Justice civile, ce n'avoit été que par exception +au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a tellement été +bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles, que par +l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le +Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; +ils n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence +sur les Juges Laics. Cette opinion est très-opposée à celle +de M. de Montesquieu sur les <i>Justices territoriales des Eglises</i><a id="footnotetag53" name="footnotetag53"></a> +<a href="#footnote53"><sup class="sml">53</sup></a>, +& trop conforme aux maximes de la Charte que <i>Wilkins</i> nous +offre ici, pour que je néglige l'occasion que cette Charte me +procure de développer l'équité des usages sur lesquels elle étoit +fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la nature des justices +que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du Conquérant +en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs +Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur +de l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des +Seigneurs laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales +preuves sur lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il +<span class="pagenum"><a name="p162" id="p162">162</a></span> +attribue aux Eglises dès les temps les plus reculés de la Monarchie +Françoise.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote52" name="footnote52"><b>Note 52: </b></a> +<a href="#footnotetag52"> (retour) </a> <i>Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag. + 67.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote53" name="footnote53"><b>Note 53: </b></a> +<a href="#footnotetag53"> (retour) </a> Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.</blockquote> + +<p>Selon l'illustre Magistrat<a id="footnotetag54" name="footnotetag54"></a> +<a href="#footnote54"><sup class="sml">54</sup></a> «c'étoit un principe fondamental +de la Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire +de quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile.»</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote54" name="footnote54"><b>Note 54: </b></a> +<a href="#footnotetag54"> (retour) </a> Esprit des Loix, L. 30, c. 18.</blockquote> + +<p>Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne +à cette assertion. Il cite, en premier lieu,</p> + +<p>Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant +sous les yeux du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera +facile d'apprécier sans recherches les conséquences que M. de +Montesquieu en a tirées.</p> + +<p><i>In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus +omnibus fidelibus, &c.</i></p> + +<p><i>Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui +homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad +eos hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt.... +& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio +libera & prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium +vestrum notitiam pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione +& defensione nostra receptos in libertate conservare decrevimus.</i></p> + +<p class="mid"><span class="sc">Article premier.</span></p> + +<p><i>Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo +in exercitum pergant, &c.</i></p> + +<h4>II.</h4> + +<p><i>Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia, +deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, +alienarum rerum invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter +aut civiliter fuerit accusatus & ad placitum venire jussus, +ad Comitis sui mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras +vero minores causas <span class="sc">MORE</span> suo, sicut hactenus fecisse noscuntur, +inter se mutuo definire non prohibeantur.</i></p> + +<span class="pagenum"><a name="p163" id="p163">163</a></span> + +<h4>III.</h4> + +<p><i>Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi +occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, & +secum in portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit, +utatur illorum servitio absque alicujus contradictione vel impedimento +& liceat illi eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi +inter se definire possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones +ad examen Comitis reserventur.</i></p> + +<h4>VI.</h4> + +<p><i>Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam +ut se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. +Et si beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit +fuerit consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo +exhibere debere quale nostrates homines de simili beneficio senioribus +suis exhibere solent.</i></p> + +<p>Dans ces différentes dispositions apperçoit-on <i>la puissance militaire +du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile +sur les hommes libres</i>? Le Capitulaire a évidemment pour objet +de communiquer aux Espagnols réfugiés en France les priviléges +dont les hommes libres, nés dans le Royaume, y jouissoient +alors, & de les assujettir aussi aux mêmes charges. Par conséquent +les priviléges & les charges qui sont accordés aux Espagnols +par le Capitulaire, nous donnent une idée juste des devoirs +& des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres François. +Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la +guerre sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, +criminelles ou civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur +vie ou de leurs biens, étoient de la compétence du Comte; +mais les autres causes se décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit +recevoir dans les aleux qui lui avoient été donnés à défricher, +<i>adprisiones</i>, telles personnes qu'il jugeoit à propos, & +les forcer de s'acquitter des fonctions auxquelles ils s'étoient +obligés en s'y établissant; l'une de ces fonctions étoit de concourir, +avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre la justice à +tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en +<span class="pagenum"><a name="p164" id="p164">164</a></span> +quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol +avoit pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit +tenu envers le Comte à l'hommage & aux redevances convenues +par la concession qui lui avoit été faite de ce bénéfice. +Ainsi, quoique le Comte eût sur les hommes libres toute la +<i>puissance militaire</i>, il n'exerçoit pas sur eux toute la Jurisdiction +civile, les Parties de cette Jurisdiction qui avoient plus de rapports +avec les Justices Seigneuriales, devenues si communes sous +la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en effet, +l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit, conjointement +avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce qui +intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte, +au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police +générale du Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols, +des usurpations, &c. Mais l'infraction des Réglemens domestiques +& économiques établis dans un alleu par le chef de la famille +composée d'hommes libres qui habitoient cet alleu, cette +infraction, dis-je, étoit soumise au jugement de ceux d'entre +ces hommes que la famille avoit choisis pour la gouverner. +N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef de +toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers Capitulaires +que M. de Montesquieu va nous opposer.</p> + +<p>Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la <i>puissance +militaire</i> entraînoit nécessairement après elle la <i>Jurisdiction civile</i>, +croit trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire +de l'an 819, art. 14, que les <i>Placités du Comte étoient +appellés les Placités de l'homme libre</i>; & que de-là <i>ce n'étoit que +dans ces Placités du Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on +pouvoit juger les questions sur la liberté</i>; mais ce cinquieme Capitulaire +de 819 ne dit rien de semblable. Il enjoint seulement aux +hommes libres de se trouver chaque année aux trois Placités +généraux du Comte, à moins qu'ils n'y soient appellés comme +accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre témoignage; & +il ajoûte <i>ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent non alius +venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut testificatur</i>. +Or, cette derniere disposition fait clairement entendre que les +Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes +<span class="pagenum"><a name="p165" id="p165">165</a></span> +extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient +de l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, +mais que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes +libres du ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction +des Jurisdictions. Les causes majeures & l'état des personnes, +<i>la liberté</i> par conséquent étoient de la compétence du Roi, +au nom duquel le Comte les décidoit; les moindres causes qui +avoient pour objet la vente, l'achat, l'échange pour choses +mobiliaires ou les services promis, appartenoient aux Centeniers; +l'instruction même des affaires criminelles, pourvu qu'ils +ne les jugeassent pas, les regardoit aussi<a id="footnotetag55" name="footnotetag55"></a> +<a href="#footnote55"><sup class="sml">55</sup></a>: & il restoit à ce +moyen aux chefs de famille ou hommes libres propriétaires d'alleux +le droit de prononcer provisoirement<a id="footnotetag56" name="footnotetag56"></a> +<a href="#footnote56"><sup class="sml">56</sup></a> sur les contestations +qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, & qui en +altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote55" name="footnote55"><b>Note 55: </b></a> +<a href="#footnotetag55"> (retour) </a> Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect. + Ansegise, <i>ut nullus homo usque ad mortem, &c. judicetur.</i> + Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote56" name="footnote56"><b>Note 56: </b></a> +<a href="#footnotetag56"> (retour) </a> Les Sujets prenoient pour modeles de la + discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les + familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces + Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit + s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit + injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a + un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au + Centenier, & au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas + justice. <i>Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus.</i></blockquote> + +<p>Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement +les Plaids de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, +& la Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce +que l'homme libre marchoit à la guerre sous le Comte, il ne +s'ensuivoit pas ni que le Comte fût son seul Juge, ni que les +Placités du Comte dussent porter exclusivement le titre de <i>Placités +des hommes libres</i>. Ce n'étoit pas encore parce que <i>les vassaux +des Evêques & des Leudes n'étoient point sous la Jurisdiction +civile des Comtes</i>, que ces Seigneurs ne les menoient point +à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme Capitulaire +de 812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme Capitulaire +de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection +d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire.</p> + +<p><i>Ut omnis liber homo</i>, ce sont les termes du premier Capitulaire +de 812, art. I, <i>qui quatuor mansos vestitos de proprio suo</i> +<span class="pagenum"><a name="p166" id="p166">166</a></span> +<i>sive de alicujus beneficio habet ipse se præparet & ipse in hostem +pergat sive cum seniore suo.</i></p> + +<p>L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi:</p> + +<p><i>De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia +habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore +domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, +sed cum Comite cujus pagenses sunt ire permittant.</i></p> + +<p>Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui +qui a quatre manses en propre, & qui peut de lui-même se +rendre à l'armée, <i>ipse in hostem pergat, ipse se præparet</i>.</p> + +<p>2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un +autre, & il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire +de l'aleu où il résidoit: 3º. celui qui étant <i>casé</i>, c'est-à-dire, +domicilié dans l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour +bénéficier un vassal du Roi, un Leude qui, étant de service à +la Cour, ne pouvoit le conduire, & qui par cette raison étoit +obligé de se réunir à la milice du Comte dans le ressort duquel +le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces trois ordres +suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car, selon +ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit +le droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit +de se juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis.</p> + +<p>L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître +que la Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été +membre; & j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction +provisoire & purement domestique & économique sur +ceux qui étoient domiciliés dans ses terres.</p> + +<p>Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été +soumis qu'à la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel +il auroit été <i>casé</i>; & rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude +bénéficier ait jamais eu cette Jurisdiction civile.</p> + +<p>Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: <i>Reliqui vero +(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos +nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant.</i> D'où il suit +que le Roi pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres +Commandans de sa milice, d'y recevoir les hommes libres vassaux +des Evêques; & cependant, selon l'Auteur de l'Esprit des +<span class="pagenum"><a name="p167" id="p167">167</a></span> +Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes dépendans des +Eglises la Jurisdiction civile; cette <i>Jurisdiction civile</i> ne <i>marchoit</i> +donc pas toujours d'<i>un pas égal avec la puissance militaire</i> des Comtes. +La justesse de cette conséquence va se faire de plus en plus sentir +en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de l'Esprit des +Loix: <i>Je vois déjà naître</i>, dit M. de Montesquieu, <i>la Justice des +Seigneurs, &c.</i></p> + +<p><i>Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui +les obtinrent... en tirerent tous les fruits & tous les émolumens; +& comme un des plus considérables étoient les profits judiciaires, +(freda), il suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice, +qui ne s'exerçoit que par des compositions aux parens & des +profits au Seigneur.</i></p> + +<p>Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; +on suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le +<i>fredum</i> qui est expressément conservé au Domaine Royal par +le Capitulaire <i>de Villis</i>, en 800, <i>Balus. col. 339</i>, appartenoit +aux Bénéficiers, suivant ce Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 +& 17 du premier livre de Marculphe, que l'on cite en preuve +de cette supposition, enchérissent encore sur son inconséquence; +ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de bénéfice +aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement <i>du fredum</i>. Cette +exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou Ecclésiastiques +percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre, +ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux +Evêques le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement +de ce droit? Ces Formules interdisent aux Juges d'entrer dans +les bénéfices, d'en distraire aucun domicilié pour venir cautionner +quelqu'un dans leurs Tribunaux; ils défendent aux envoyés +du Roi d'y prendre leur logement: & de là M. de Montesquieu +infere que <i>la justice fut dans les fiefs anciens & dans les fiefs +nouveaux un droit inhérent au fief même.</i> Et c'est au contraire +parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui leur fussent +propres, qui y fussent <i>inhérentes</i>, qu'il y avoit nécessité de soustraire +ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le ressort de +la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu y +exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices +<span class="pagenum"><a name="p168" id="p168">168</a></span> +d'avoir le <i>fredum</i>, d'être affranchis de loger les Juges dans le district +desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les +Chartes de concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution +de Justice, afin que ces prérogatives leur eussent appartenues; +cependant nulle mention de Justice dans ces Chartes; +le nom de Justice étoit néanmoins bien <i>usité</i> du temps de Marculphe. +M. de Montesquieu semble avoir pressenti la force de +ces argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires & +sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. +<i>Si la Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi</i>, demande +le sçavant Magistrat, <i>voit-on par-tout que le service du +fief étoit de servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours & +dans leurs guerres?</i></p> + +<p>D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices +à des Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit +ni ces Leudes ni ces Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour +rendoit; mais une réponse plus tranchante, c'est que du Cange +a parlé des fiefs, & que dans M. de Montesquieu il s'agit +de bénéfices.</p> + +<p>Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites +avec moins de ménagemens encore dans le chapitre 21 +du livre 30 de notre Auteur: <i>Persuadé que les Justices étoient +toujours établies dans les domaines donnés par nos Rois aux +Eglises, il voit que le privilége</i> de ces Justices <i>étoit dans la nature +de la chose donnée. que le bien Ecclésiastique avoit ce privilege, +parce qu'on ne le lui ôtoit pas.</i></p> + +<p>Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier +livre de Marculphe! L'exemption de <i>l'entrée</i> des Juges sur +les terres des Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans +du Fisc, & aux dons d'alleux faits par des particuliers; +<i>Villas aut regiâ aut privatorum largitate conlatas.</i> Certainement +M. de Montesquieu n'a pu penser que les Justices fussent <i>dans +la nature</i> de ces <i>alleux</i>; l'exemption dont parlent les Formules +n'étoit donc pas constitutive des Justices. Si elles s'approprioient +le <i>fredum</i>, c'étoit par exception au droit commun, par +une grace particuliere du Souverain; & on ne voit nulle part +qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre leurs +<span class="pagenum"><a name="p169" id="p169">169</a></span> +vassaux. <i>Leurs Agens</i> touchoient au contraire cette amende des +Juges qui les avoient infligées ou reçues, <i>in luminaribus ipsius +Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum</i>.</p> + +<p>Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot <i>immunité</i> employé +dans les Formules n'indique point le <i>droit qu'avoient les +Ecclésiastiques de rendre la Justice dans leur territoire</i>, parce qu'avant +qu'on eût pû donner à ce mot cette signification, il auroit +fallu qu'on eût établi que les Ecclésiastiques avoient un droit +de Justice; droit qui devient plus incertain à mesure que nous +sondons plus attentivement les fondemens qu'on s'efforce de lui +donner. En effet, il faut être bien dépourvu de bonnes raisons +pour alléguer en faveur de ce prétendu droit la Loi Ripuaire.</p> + +<p>L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le +deuxieme Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7, +Col. 23. Balus.</p> + +<p>L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis +restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs +biens, qu'elle héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne +pouvoit les poursuivre personnellement pour affaires civiles dans +les Tribunaux laïcs; parce qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur +disposition, ils étoient encore considérés comme les mineurs ou les +infames<a id="footnotetag57" name="footnotetag57"></a> +<a href="#footnote57"><sup class="sml">57</sup></a>. Et ils ne pouvoient ester en Jugement que par les +Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais parce que les Evêques +avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur les Clercs +& autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique<a id="footnotetag58" name="footnotetag58"></a> +<a href="#footnote58"><sup class="sml">58</sup></a>. On +ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice <i>territoriale +seigneuriale</i>. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux +Eglises, il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour +y assujettir les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs +aucune trace de ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire +de Clotaire II. Il y est ordonné aux Evêques, comme +aux Comtes dont l'autorité s'étend sur divers cantons, de prendre +<span class="pagenum"><a name="p170" id="p170">170</a></span> +leurs Juges & leurs Commissaires dans le lieu où ils doivent +rendre & recevoir Justice.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote57" name="footnote57"><b>Note 57: </b></a> +<a href="#footnotetag57"> (retour) </a> Baluse, L. I, col. 1122.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote58" name="footnote58"><b>Note 58: </b></a> +<a href="#footnotetag58"> (retour) </a> Les gens destinés à la culture des terres étoient + dirigés par le Vidame dans leurs opérations, & les Clercs + étoient conduits par le Prevôt: <i>Mandastis ut Vice Dominus cum + carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia + secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316.</i></blockquote> + +<p><i>Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices +vel missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco +qui justitiam percipiant & aliis reddant.</i></p> + +<p>Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot <i>judices</i> dans +ce passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit +d'en instituer, & que l'institution des Commissaires y est relative +aux seuls Evêques? Ne pourroit-on pas ajouter que les Juges +institués par les Comtes rendoient la Justice, & que les +Commissaires des Evêques percevoient les amendes prononcées +par ces Juges au profit de leurs Eglises? <i>Justitiam percipiant.</i> +Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de Juges +& de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les +Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges +& aux Envoyés des Evêques d'autre Jurisdiction que celle +qui leur est confirmée par le Capitulaire de Carloman I, +de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 & 14. Cette +compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se commettent +dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est +permis de faire admonester le coupable, afin qu'il <i>s'amende & +fasse pénitence</i> du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais +monition purement canonique, <i>vocabit illum sua admonitione +per suum presbiterum canonice ad emendationem & ad poenitentiam +ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam læsit</i>. Si l'accusé méprisoit +l'avertissement <i>saluberrimam invitationem</i>, l'Evêque avoit le droit +de l'excommunier, & il étoit tenu de donner avis de cette excommunication +<i>Seniori</i>, au Seigneur; c'est-à-dire, ou au chef de +la famille sous lequel cet accusé vivoit ou au Bénéficier dans le +domaine duquel il résidoit. Quand le coupable n'avoit dans le +Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice <i>qui infra parochiam +beneficia & alodum non habent</i>, alors l'Evêque dont il dépendoit, +après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit +un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel +de se corriger. Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de +laisser dans sa Ville un Coadjuteur pour remplir pour lui ces +différens devoirs, & si cet Evêque avoit des Bourgs ou +<span class="pagenum"><a name="p171" id="p171">171</a></span> +Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit établi, il devoit +y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par des peines +canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement +les contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres.</p> + +<p>Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction +purement spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, +aux Centeniers & autres Juges laïcs, <i>mundanæ legis documentis +eruditis</i> de procurer aux Ordonnances des Prélats leur exécution; +& qu'à l'égard de certaines taxes qui se percevoient +induement dans l'étendue des Domaines Ecclésiastiques, il veut +qu'en cas de contestation la cause soit décidée seulement +en présence de l'Envoyé de l'Evêque, & de l'Envoyé du +Comte.</p> + +<p>Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire +de l'an 802, ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise +l'idée d'une <i>justice civile & territoriale</i> attribuée aux Eglises. Au +contraire la Justice Ecclésiastique dont ils reglent la compétence +& l'administration n'est relative qu'au caractere de ceux qui +y sont sujets<a id="footnotetag59" name="footnotetag59"></a> +<a href="#footnote59"><sup class="sml">59</sup></a>; ce sont des Clercs, des hommes de l'Eglise, +des affranchis de l'Eglise, des Religieuses, sur lesquels +cette Justice s'exerce; les Avoués, les Vidames, les Centeniers +des Evêques l'exercent par les maximes canoniques, <i>& +hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à canonica +vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus habeant, +art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366</i>. Et encore +l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des <i>voyageurs</i>, +<i>des veuves</i>, <i>des orphelins</i>, <i>des pauvres</i>, doit se concerter avec +les Comtes, article 14. <i>ibid.</i> Il y a plus, dans les Plaids tenus +conjointement par les Evêques & les Commissaires du Roi & +les Comtes, tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires +de Charles le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les +Evêques ne sont appellés que pour y prêcher la doctrine évangélique, +y représenter aux méchans les peines auxquelles ils +s'exposent par leurs forfaits: <i>Episcopi omnibus demonstrent +<span class="pagenum"><a name="p172" id="p172">172</a></span> +quam grave hoc peccatum sit & qualem poenitentiam quærit & qualem +damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote59" name="footnote59"><b>Note 59: </b></a> +<a href="#footnotetag59"> (retour) </a> Voyez <i>Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad + Hincmar. ann. 858, c. 7.</i></blockquote> + +<p>Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le +livre de l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard. +Ainsi il ne reste à M. de Montesquieu, de toutes les autorités +dont il a fait usage jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de +806. art. 1. <i>Balus.</i> col. 449.</p> + +<p><i>In primis omnium jubendum est</i>, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, +<i>ut habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum +qui habitant in ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis & substantiis +eorum</i>.</p> + +<p>Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur +de M. de Montesquieu, si le terme <i>justitias</i> devoit s'entendre +d'une jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne +désigne que les <i>freda</i>, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient +été accordés à toutes les Eglises<a id="footnotetag60" name="footnotetag60"></a> +<a href="#footnote60"><sup class="sml">60</sup></a>. <i>De decimis & nonis atque +justitiâ Ecclesiarum Dei, ut omnes dare & emendare studeant.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote60" name="footnote60"><b>Note 60: </b></a> +<a href="#footnotetag60"> (retour) </a> Le mot de justice est pris pour redevance dûe au + Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag. + 575. <i>Justitia seu præbenda panis & vini, &c. & reddere + justitiam</i> signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil. + Aug. du premier Mai 1209.</blockquote> + +<p>Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, +soit en condamnant à la mort, soit en confisquant les biens +ou les meubles des criminels domiciliés dans les propriétés +d'une Eglise, & l'Eglise les faisoit percevoir par ces Envoyés +de l'Evêque, <i>missis discursoribus</i>, dont il a été précédemment +fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le Capitulaire dont il +s'agit n'a pas été intitulé par Baluse <i>de justitiis Ecclesiarum</i>, +mais <i>de justitiis generalibus</i>; parce que les Placités généraux +des Comtes étoient principalement destinés à terminer les causes +des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des +pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection +particuliere des Evêques, <i>Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. +Collect. Anseg. liv. 3. art. 77</i>. Les causes criminelles des +hommes libres de quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient +<span class="pagenum"><a name="p173" id="p173">173</a></span> +devoient être aussi à plus forte raison décidées dans ces Placités.</p> + +<p>Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire +autre chose, sinon que les Eglises auront, <i>habeant</i>, les condamnations, +<i>justitias</i>, prononcées par les Juges, soit quand ils +condamneront quelqu'homme de l'Eglise à mort, soit quand +ils ne le condamneront qu'à la perte de ses biens.</p> + +<p>2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux +Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux; +ce qui a répugné dans tous les temps aux maximes canoniques.</p> + +<p>3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur +eût attribué <i>la justice criminelle aux Eglises dans leur territoire</i>; +tandis qu'en 803 il avoit infligé les peines les plus deshonorantes +aux Evêques qui s'opposeroient à l'exercice que les Comtes +voudroient faire de cette Justice contre ceux qui auroient +commis quelques délits dans les immunités des Eglises. <i>Si quis +in immunitate damnum aliquod fecerit... mandet Comes vel Episcopo +vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad tertiam inquisitionem +consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus damnum fecerit +totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere vult, +solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum hominem +infra immunitatem querendi &c.<a id="footnotetag61" name="footnotetag61"></a> +<a href="#footnote61"><sup class="sml">61</sup></a></i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote61" name="footnote61"><b>Note 61: </b></a> +<a href="#footnotetag61"> (retour) </a> <i>Capitul. 2, ann. 803.</i> Balus. 1er vol. Coll. + 387. + +<p> Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques + n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient + dûs.</p></blockquote> + +<p>Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit +des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an +857, <i>apud Carisiacum</i>, art. 4, col. 96 Balus. <i>distingue</i> (quoique +ce Capitulaire n'en dise pas un mot) les <i>jurisdictions du Roi, celles +des Seigneurs, & celles des Eglises</i>: car la difficulté ne +réside pas sur le point de sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises +avoient une Jurisdiction, mais elle consiste à déterminer l'espece +de Justice qu'ils exerçoient.</p> + +<p>Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire +ou habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient +ou de la Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout +<span class="pagenum"><a name="p174" id="p174">174</a></span> +homme libre, habitant d'un alleu qui appartenoit à un autre +homme libre, étoit de la Jurisdiction civile du Centenier; +mais les causes criminelles ou importantes, <i>majores causæ</i>, de tout +homme libre, en quelqu'<i>immunité</i> qu'il résidât, étoient de la compétence +du Comte seul. Si les Bénéficiers Ecclésiastiques avoient +quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit uniquement pour l'amélioration +de leurs terres, & pour y maintenir provisoirement +l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit aussi attaché +aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un +chef d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. +Le pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les +Loix d'Edouard désignent par ces mots, <i>Soc</i>, <i>Sac</i>, <i>Tol</i>, <i>Tem</i>, +<i>Infangenteof</i>, & les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire, +des hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement +de ceux qui y demeuroient, étoient les mêmes que celles des +Baillifs & des Senéchaux, dont Flete nous a parlé: fonctions +bien différentes de celles que les Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs +ont eues sous la troisieme Race, puisqu'elles n'avoient +pour but, ces fonctions, que de réprimer par provision & par +la perte de quelques meubles ou par quelque jour de détention +ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient assujettis +ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir. Ainsi +une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous +nos premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander +leurs esclaves qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, +ils pouvoient prendre des moyens pour concilier entr'eux +leurs vassaux ou les membres de leur famille. <i>Capitul. ann. 595, +art. 11 & 12. Capitul. ann. 813, art. 14 & 20. Capitul. ann. +813, art. 23.</i> Mais si ces moyens ne réussissoient point, ils n'avoient +aucun droit ni sur les personnes, ni sur leur état ni sur +leurs biens, pourvu que ces personnes fussent libres d'origine. +Lors même que la personne n'étoit pas libre; par exemple, si +c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le trouvoit +en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit des preuves, +ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction +du Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit. +<i>Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice</i> +<span class="pagenum"><a name="p175" id="p175">175</a></span> +publico sicut & reliqui distringatur. Et si judex publicus servum +Ecclesiæ sine furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini +aut Archidiaconi aut detinere aut injuriare præsumpserit anno +integro ab Ecclesiæ liminibus arceatur. Capitul. L. 5, art. 191. +Balus. col. 860, 1er vol.</p> + +<p>La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer +une pénitence publique, d'excommunier. <i>Si quis per aliquam +invidiam vel dolum in nocte vel in die ignem imposuerit & +incenderit liberi vel servi domum.... publica pænitentia secundum +judicium Sacerdotum multetur. Capit. L. 5, art. 351, col. 899. +Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; & Hincmar. ad Clericos Palatii, +ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e vol. pag. 148.</i></p> + +<p>Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis +aux Eglises, celles des pauvres, des veuves & des orphelins +qui étoient sous la protection spéciale des Eglises, étoient de la +compétence des Comtes; de même les causes relatives aux propriétés +de l'Eglise en étoient aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non +suspect, qui nous l'apprend, art. 12 de l'Admonition de 858 déjà +citée, <i>(Comites) placita non pro adquisitione lucri teneant, sed ut +casæ Dei, & viduæ, ac pupilli & populus justitiam habeant</i>; c'est +Charles le Chauve qui le décide par son Capitulaire de 869, +<i>apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de Balus. Similiter Comites +missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris debitam reverentiam & +vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum honorem impendant</i>. +C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete dans +sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination +Françoise. <i>Je n'en dirai pas davantage<a id="footnotetag62" name="footnotetag62"></a> +<a href="#footnote62"><sup class="sml">62</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote62" name="footnote62"><b>Note 62: </b></a> +<a href="#footnotetag62"> (retour) </a> M. de Montesquieu finit par ces mots ses + raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.</blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p176" id="p176">176</a></span><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h3>REFLEXIONS</h3> + +<p class="mid"><i>Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins.</i></p> + +<p> +La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, +qui a paru en 1721, a été entreprise par cet auteur pour +faire connoître aux Anglois les diverses sources d'où leurs Coutumes +ont été tirées. Dans la Lettre de Nicolson, que l'on a mise en +tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque Anglois convient que +le droit féodal a été apporté en Angleterre par Guillaume le +Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux Saxons, +& que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il +croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien +antérieurs à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un +recit fait par des Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. +D'ailleurs on ne voit dans les Loix qui ont précédé la Conquête +aucune trace des Droits de Garde, de Mariage, qui sont cependant +aussi intimement liés avec les Loix féodales que l'hommage. +Enfin Nicolson convient que l'<i>hériet</i>, qui est le droit qui +au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec ces +Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont +le principe du Relief Normand.</p> + +<p>L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa +Nation, vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y +a de distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le +Conquérant. Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours +préliminaire, il doit paroître maintenant évident que toutes les +Loix Angloises qui ont précédé la conquête, & que Nicolson +croyoit essentielles pour l'interprétation de celles qui ont été +publiées sous le nom d'Edouard le Confesseur par le Conquérant +au commencement de son regne, ne peuvent être d'aucune utilité +pour expliquer les Coutumes purement Normandes que ce +Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard +qu'il avoit feint de confirmer.</p> + +<p>Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au +regne de Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on +<span class="pagenum"><a name="p177" id="p177">177</a></span> +trouve bien quelques dispositions conformes aux maximes de +Capitulaires de nos Rois antérieurs à Charlemagne; mais il n'y +en a aucunes qui ayent le plus foible rapport avec les Loix Françoises +de la seconde Race, ni même avec les principes fondamentaux +des Coutumes Anglo-Normandes suivies en Angleterre +après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de Henri +Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard +le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa +pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes +Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que +je le ferai bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix +féodales Normandes continuerent tellement d'être regardées en +Angleterre comme le droit commun de la Nation, qu'elles firent +l'unique objet de l'étude de ses plus célebres Jurisconsultes +jusqu'au treisieme siecle.</p> + +<p>Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un +foible service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à +son exemple d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de +ces Loix, plus ils s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit.</p> + +<p>C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant +que les François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit +parmi eux sous les derniers Rois de la deuxieme Race; & +c'est dans les Capitulaires de ces Rois que les Anglois doivent +rechercher les motifs de tous les usages qui existent encore parmi +eux, & qui ont quelque relation avec la féodalité.</p> + +<p>Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables +sources des usages judiciaires d'Angleterre?</p> + +<p>Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant +en Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de +son temps; la Nation souffroit avec peine sous son regne le joug +de ces Loix; & il y a tout lieu de penser, à en juger par le penchant +qu'ont eu dans tous les temps les Ecrivains Anglois pour +faire envisager les Loix d'Edouard comme les seules que Guillaume +avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux sujets +suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger +par écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été +anéanti au commencement du regne de Henri Ier. Cependant +<span class="pagenum"><a name="p178" id="p178">178</a></span> +quoique ces Coutumes ne se trouvent rassemblées dans aucun +Recueil d'une époque aussi reculée que la Conquête; il n'est pas +moins constant, de l'aveu même des Historiens & des Jurisconsultes +Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes, qu'elles +sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de Glanville, +de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant indiqués. +Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des +Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec +les anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement +que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces +Loix?</p> + +<p>Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à +cet Ouvrage.</p> + +<p>Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les +Capitulaires & les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué +les écrits Anglois où existent les Loix Françoises que +Guillaume le Conquérant avoit reçues de Raoul, & que ce +Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un autre côté, +pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le Conquérant +leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de +tous leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à +l'aide des Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le +Duc Raoul dans la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre +les Anglois du danger qu'il y auroit à expliquer leurs Coutumes +actuelles, par les Statuts de leurs Rois prédécesseurs de +Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à faire connoître, +dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai faites +sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces Coutumes +& de ces Statuts.</p> + +<p>Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les +Anglois pourroient avoir encore pour la méthode que je leur +conseille pour l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que +je tiens cette méthode de l'un des hommes les mieux instruits +de ces Loix, que leur nation ait jamais produite; & c'est +dans cette vue que je termine cet Ouvrage par le Traité de +Spelman sur les anciennes Loix Angloises.</p> + +<p>On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant +<span class="pagenum"><a name="p179" id="p179">179</a></span> +pour l'Instituteur du droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes +qui en sont des conséquences immédiates.</p> + +<p>On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant +les Loix d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à +l'égard de certains usages, qui dans un Royaume où presque +tout avoit été soumis aux Loix féodales, ne pouvoient se lier +avec ces Loix; & que par cette raison ces usages sont redevenus +aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue de les +rendre utiles en multipliant les inféodations.</p> + +<p>Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé +par ordre chronologique les révolutions successives des Coutumes +Angloises, depuis l'union de la Normandie avec l'Angleterre, +jusqu'au retour de cette Province à la Couronne de +France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de l'état où le droit Coutumier +Anglois & Normand s'est trouvé dans ces différentes +époques, est pleinement justifié.</p> + +<p>Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, +possesseur du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié.</p> + +<p>J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient +rapport qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce +Traité dans la collection de Wilkins; parce qu'en substituant à +ces Notes des Remarques sur le texte de Spelman, je mets le +Lecteur à portée de juger si l'usage que je fais de ce texte est +ou non préférable à celui que Wilkins en a fait. +<span class="pagenum"><a name="p180" id="p180">180</a></span></p> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/005.png"></p> + +<br><br><br> + + + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h4>Domini HENRICI SPELMANNI.</h4> + +<h1> +CODEX</h1> + +<h4>LEGUM VETERUM STATUTORUM</h4> + +<h5><span class="sc">Regni Angliæ</span>;</h5> + +<p class="mid"><i>Quæ ab Ingressu <span class="sc">Guilielmi I.</span> usque ad Annum nonum<br> +<span class="sc">Henrici III.</span> edita sunt.</i></p> + + + +<h4> +<span class="sc">Guiliel. I.</span></h4> + +<p class="mid"><i>An. Dn. 1067, Reg. 1.</i></p> + + + +<p><span class="side">Nomen ejus.</span>Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem +vocant Normanniæ: Forenses & Chronologi <i>Conquestorem</i> +(sive a Latino conquirendo, id est, comparando Regnum Angliæ: +Sive a Gallico <i>Conquivir</i>, quod est, vel <i>comparare</i>, vel +<i>subjugare</i>) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067, excessitque +9 Septembr. an. 1087. hoc est sui <i>Regiminis 20 incompleto</i>.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Ditio.</i></span>Ditionem ejus sic descripsit <i>Mat. Parisius</i> in An. 1085. <i>Normannia</i> +sibi hæreditario Jure pervenerat, <i>Cenomanniam</i> armis +acquisierat, <i>Britanniam Armoricanam</i>, acclivem sibi fecerat, in +<i>Anglia</i> solus regnabat, <i>Scotiam</i> & <i>Walliam</i> subjugabat; pacis +autem tantus amator erat, quod puella auro onusta impune posset +totam pertransire <i>Angliam</i>.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Succcessio.</i></span>Anno eodem (1065) Rex <i>Edwardus</i> Senior<a id="footnotetag63" name="footnotetag63"></a> +<a href="#footnote63"><sup class="sml">63</sup></a> jam gravatus, +cernens Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio +Solio minus idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique +Comitis multam malamque sobolem quotidie super terram +crescere; ad cognatum suum Wilhelmum Comitem Normanniæ +animum apposuit, & eum sibi succedere in Regnum Angliæ, +voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio superior +<span class="pagenum"><a name="p181" id="p181">181</a></span> +triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites +Normanniæ contiguos publice personabat, invictus in armorum +exercitio, judex justissimus in causarum judicio, religiosissimusque +ac devotissimus in divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum +Archiepiscopum Cantuariæ legatum ad eum a latere suo +direxit, illumque designatum Regni sui successorem, tam debito +cognationis quam merito virtutis sui Archipræsulis relatu, insinuabat. +De hoc Haraldus major domus regiæ veniens in Normanniam, +se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum Angliæ +conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum +filiam Wilhelmi in uxorem data fide spopondit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote63" name="footnote63"><b>Note 63: </b></a> +<a href="#footnotetag63"> (retour) </a> <i>Ingulphus. pag. 899 & 900.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Quo Titulo Rex factus.</i></span>Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & +(ut vocant) <i>bastardus</i>, non est otiosum indagare. E regio enim +Anglorum thoro minime oriundus est, nec agnatione ullus ei +aditus. Gradu tamen primo Edouardi Confessoris consanguineus, +sed materna linea, non paterna. Duxerat quippe <i>Ethelredus</i> Rex +Anglorum <i>Emmam</i> Sororem Roberti Ducis Normanniæ, coelibis, +at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex illis nuptiis +procreatus est <i>Edouardus</i> Confessor, qui patri tamen in regno +non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata +<i>Emma</i> (<i>Ethelredi</i> aliquando vidua) propagato. Ejecta enim +<i>Ethelredi</i> sobole, regni apicem <i>Canutus</i> occupat, Nothumque +suum <i>Heraldum Harefoot</i> successorem statuit. Eo mortuo, regnum +assecutus est <i>Canutus</i> audax (vulgo <i>Hardi-cnute</i>) filius <i>Canuti</i> +Regis atque <i>Emmæ</i>, matris Confessoris: Sed & illo brevi +sine liberis decedente, frater ejus Uterinus Edouardus Confessor +in solium ejus promovetur. Edouardus prolis spe orbatus, +<i>Edgarum</i> Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia +accersitum hæredem scripsit, <i>Adelingumque</i> (alias <i>Clitonem</i>) +quod successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum +vero atque regno imparem <i>Heraldo</i> Godwini Comitis +filio inter Magnates Angliæ potentissimo in tutelam credidit, +fidei suscipiens Juramentum. Sed <i>Eadgaro</i> postmodum ut imbelli, +abdicato; <i>Robertum</i><a id="footnotetag64" name="footnotetag64"></a> +<a href="#footnote64"><sup class="sml">64</sup></a> Cantuariæ Archiepiscopum in <i>Normaniam</i> +mittit, <i>Guilielmumque</i> Ducem quem dum exularet hospirem +<span class="pagenum"><a name="p182" id="p182">182</a></span> +habuisset & patronum, Regni constituit successorem. Duci +insuper <i>Heraldum</i> legat qui (post difficultates aliquot) Rothomagum +veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo, +ipsum in solium evecturum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote64" name="footnote64"><b>Note 64: </b></a> +<a href="#footnotetag64"> (retour) </a> <i>LL. Ed. Conf. cap. 39, append.</i></blockquote> + +<p>Reversus <i>Heraldus</i>, Regem invenit novissimo laborantem +morbo: Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret +successorem. Contradicente vero <i>Edouardo</i> & <i>Guilielmum</i> +præterea iterante, vehementius reclamant <i>Heraldus</i> & Cognati: +Sic ut animo turbato Rex ad parietem versus<a id="footnotetag65" name="footnotetag65"></a> +<a href="#footnote65"><sup class="sml">65</sup></a>, faciant (inquit) +Angli prout volunt, Ducem sibi aut Regem, vel ut alii +referunt<a id="footnotetag66" name="footnotetag66"></a> +<a href="#footnote66"><sup class="sml">66</sup></a> <i>sicut tu eos attulisti sic & idem delegatum habes</i>. +Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ potius referatur, +qui <i>Edouardum</i> exceperat exulantem, pluribusque conservatum +annis, regno hunc tandem exhibuerat<a id="footnotetag67" name="footnotetag67"></a> +<a href="#footnote67"><sup class="sml">67</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote65" name="footnote65"><b>Note 65: </b></a> +<a href="#footnotetag65"> (retour) </a> <i>Breviar. Monast. de Bello.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote66" name="footnote66"><b>Note 66: </b></a> +<a href="#footnotetag66"> (retour) </a> <i>Promissum.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote67" name="footnote67"><b>Note 67: </b></a> +<a href="#footnotetag67"> (retour) </a> <i>Asseritur donationem istam robore caruisse, tum + quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii + sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912, + lib. 32.</i></blockquote> + +<p>Defuncto vero <i>Edouardo Confessore</i>, <i>Heraldus</i> sine mora regnum +occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali +scilicet, legitimo & adoptivo. Horum duos potentissimos, +Suanum Regem Daniæ, & Guilielmum Ducem Normanniæ, +tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque inopem, a tutore +perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non habentem, +<i>Eadgarum Adelingum</i>.</p> + +<p>Erat <i>Swanus</i> Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, +(quod apud gentes boreales in hæreditate obeunda parum +obfuit, successitque ideo in regnum <i>Daniæ</i>) frater item <i>Heraldi +Harefoot</i>, <i>Canuti</i> audacis, & <i>Edouardi Confessoris</i> Regum +Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius sat laudabile si adversus +<i>Heraldum</i> invasorem sat foeliciter dimicasset. Sed hic in partibus +Angliæ borealibus cum ingenti fusus est exercitu. Solum igitur +jam Normannum habuit <i>Heraldus</i> inimicum formidabilem +cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in <i>Hastingensi</i> +prælio resignavit.</p> + +<p>Sic Regnum <i>Angliæ</i> juris titulo non subactoris assecutus est +<span class="pagenum"><a name="p183" id="p183">183</a></span> +<i>Normannus</i>, atque inde <i>Conquereur</i> quasi <i>Purchacesour</i> appellatus +est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat<a id="footnotetag68" name="footnotetag68"></a> +<a href="#footnote68"><sup class="sml">68</sup></a> quod +jure hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore +comparatum est vel parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes +<i>Conquestorem</i> pro subactore intellexere abusuque vocis +novam extorsere significationem, quæ antiquis nusquam reperitur.</p> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Sed quoniam de <i>bastardis</i> hæreditatem adeuntibus mentionem +fecimus, a re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales +enim populos, a legitimis olim vix sunt discriminati. Sic +<i>Heraldus Harefoote</i> (ut <i>Swanum</i> taceam) e sutoris calcearii filia +oriundus in regnum Angliæ irrepsit, & Guilielmus Conquestor +in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad Dominum féodalem +<i>Henricum</i> Regem <i>Franciæ</i> ob hæredis masculi defectum ransiisset. +Refert tamen Chronicon de Bello, <i>Guilielmum Nothum</i> +ab Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum, +quod <i>Robertus</i> Dux Normanniæ pater <i>Guilielmi</i> ab <i>Henrico</i> postulatus +ejusdem filium post natum in Regem Franciæ suscepisset. +A borealibus etiam in austrum transmigrantes <i>Longobardi</i>, morem +hunc in <i>Italiam</i> traduxere, ut inter filios legitimos portionem +licet non æqualem naturales sortirentur, quod in suis claret +Legibus. Sed de hoc <i>Hovedenum</i> audi<a id="footnotetag69" name="footnotetag69"></a> +<a href="#footnote69"><sup class="sml">69</sup></a>. Est autem sciendum +quod consuetudo regni <i>Norwegiæ</i> est usque in hodiernum diem, +quod omnis qui alicujus Regis <i>Norweiæ</i> dignoscitur esse filius, +licet sit spurius, & de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat +in regnum <i>Norweiæ</i>, quantum filius Regis conjugati, & de libera +genitus; & ideo fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus +eorum vincatur & interficiatur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<br> +<p class="sml"><i>Bastardi idem Jus quod legitimi habens apud Boreales.</i><br><br><br> +<i>Et apud Longobardos.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote68" name="footnote68"><b>Note 68: </b></a> +<a href="#footnotetag68"> (retour) </a> <i>Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem + Salicam § 2, & Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide & + Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote69" name="footnote69"><b>Note 69: </b></a> +<a href="#footnotetag69"> (retour) </a> <i>Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194, + pag. 147.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex coronatur.</i></span>Fracta re Anglorum in <i>Hastingensi</i> prælio<a id="footnotetag70" name="footnotetag70"></a> +<a href="#footnote70"><sup class="sml">70</sup></a>, Guilielmus +Victor Londinum properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, +<i>Clero populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi</i> +regio coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc +e Stigando ministerium, quod exulante tantum non exauctorato +<span class="pagenum"><a name="p184" id="p184">184</a></span> +prædecessore ejus Roberto, Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset.</p> + +<p><span class="side"><i>Homagia procerum.</i></span>Suscipit deinde Rex<a id="footnotetag71" name="footnotetag71"></a> +<a href="#footnote71"><sup class="sml">71</sup></a> Procerum <i>homagia</i> cum fidelitatis +juramento & obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e +suis præsidia, & firmatus jam in regno Normanniam repetit, +magnam vim thesauri atque una Anglorum obsides secum deserens. +Peracto Negotio obsides illic ut in tutiori linquit custodia, +reversusque in Angliam commilitonibus suis qui victoriam +in <i>Hastingensi</i> pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum +prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum +indigenis ipsis perpetuæ addixit servituti.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote70" name="footnote70"><b>Note 70: </b></a> +<a href="#footnotetag70"> (retour) </a> <i>Anno Dom. 1067. Reg. 1.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote71" name="footnote71"><b>Note 71: </b></a> +<a href="#footnotetag71"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, +pars ad loca deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam +Normannos sæpe acriter lacesserunt. <i>Eadgarus</i> Cognomento +<i>Adelingus</i> regni hæres legitimus (de quo supra) ascensa navi +cum Matre & Sororibus <i>Margareta</i> & <i>Christiana</i>, Hungariam, +unde accersiti venerant, contendunt, sed adverso coeli +impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio illic excipit +hospitio Rex <i>Malcolmus</i>, (uti prius multos Anglorum Comites) +& <i>Margaretam</i> in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana +facta.</p> + +<p>Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius<a id="footnotetag72" name="footnotetag72"></a> +<a href="#footnote72"><sup class="sml">72</sup></a>, qui +hoc auspitio regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem +in Normannia natum, postea occupavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> + +<p class="sml"><i>Extorres anglorum Proceres ugiunt.</i><br><br> +<i>Eadgarus fugit in Hungariam.</i><br><br><br> + +<i>Filius ei natus.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote72" name="footnote72"><b>Note 72: </b></a> +<a href="#footnotetag72"> (retour) </a>: <i>A. D. 1068.</i> +</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed +nolentes hunc Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores +vero usque ad unum Rex delevit.</p> + +<p>Filii <i>Swani</i> Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ +vendicantes, Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus +se adjungunt Eadgarus Adelingus & Barones reliqui apud +Scotos, borealesque exulantes. Fusis autem a Guilielmo Rege +& profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat Gratiam, & deposita +jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat.</p> + +<p>Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro +<span class="pagenum"><a name="p185" id="p185">185</a></span> +hæres unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua +nati sunt filii sex regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum +Matildis senior Henrico I. Regi Angliæ nupta Matildem +peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in quo sic coaluit +stirps utraque regia Anglo-Saxonum & Normannorum.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Northumbria datur Comiti Roberto.</i><br><br> +<i>Filii R. Swani Angliam invadunt cum Eadgaro.</i></p> +<p class="sml"><i>Eadgarus moritur.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Guil. distribuit Angliam inter socios suos.</i></span>Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis +vel ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. +Sic Authores plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum +speciem. Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; +tertiam neutralium & in singulos pariter non animadversum. +Ingressus est enim juris titulo, non populatoris; regnum +sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore solenniter legatum; +Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum, +vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores +permisit & Patrimonia, novis etiam interdum additis. +Sic Comitatum Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri +Comitatum Leicestriæ. Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ, +Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii. Brithrico Saxono cuidam +Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio Dominium de +Raby.</p> + +<p>Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum +Northumbriæ. Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio +ejus, cum Judith nepte sua in uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ +& Northamptoniæ. Radulpho filio Gualteri Nedantini +Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax. Comitatum +Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea +ejecto Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, +eoque interfecto Gospatricum.</p> + +<p>Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum +filium suum, Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum +ut Reginæ suæ litaret iracundiæ exosum hunc habentis ob +repudiatas ejus Nuptias. Radulphum medentinum ob ignaviam. +Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid obfuit sciam quo +pacatius succedens, hæc non efficeret. <i>Comitatuum enim nulli tum +adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur, +officiarii erant & magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, +prout illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes.</i> +<span class="pagenum"><a name="p186" id="p186">186</a></span> +<i>Hæreditariam fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis +apud Gallos Hugo Capetus ut novit commento beneficii, proceres +ad novum ejus regnum stabiliendos contra stirpem quam ejecerat +Carolinam pelliceret.</i></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum +Officiarios & ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) +fecit Guilielmus; sed ex hoc genere Anglos tantum (si +recte teneo) non Normannos sive Francos. <i>Morem enim utriusque +Gentis secutus Francis Comitatus cessit hæreditarie, cum jurisdictione +assueta & tertia parte emolumenti provenientis ex placitis +Comitatus, quam Authores tertium vocant denarium.<a id="footnotetag73" name="footnotetag73"></a> +<a href="#footnote73"><sup class="sml">73</sup></a></i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Guil. R. Comites ad placitum duraturos creat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote73" name="footnote73"><b>Note 73: </b></a> +<a href="#footnotetag73"> (retour) </a> Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord, + étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma + en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès + que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales + Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre + d'inféodation.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino +Baroni de Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ; +Estottevillis forte, Eboraci, nam hi olim sub illis seculis +Vicecomitatum illum hæreditarie possidebant.</p> + +<p>Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere, +Exilio, prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos, +morte, patibulo, cæcitate<a id="footnotetag74" name="footnotetag74"></a> +<a href="#footnote74"><sup class="sml">74</sup></a>.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Hæreditarios Comitatus & Vicecomitatus concedit.</i></p> +<p class="sml"><i>Male tractat inimicos.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote74" name="footnote74"><b>Note 74: </b></a> +<a href="#footnotetag74"> (retour) </a> + <i>Mat. Par. in anno 1074.</i></blockquote> + +<p>In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut +captos olim in bello) nec aliam quam reperit, prædialem; +militarem vero gravius auxit.</p> + +<p><span class="side"><i>Neutrales terras disponit.</i></span>De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad +Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi +aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in +Angliam cum Canuto Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando +ipse Canutus debellavit cum Edredo Rege Angliæ.--Et fuit +ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis (sc. <i>Neteshamiæ +Shernebrunia</i>; & <i>Stonhoghia</i>, hodie <i>Snetsham</i>, <i>Sharnbourne</i> +& <i>Stanho</i>, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace, quousque +<i>Wilielmus Bastardus</i> Dux Normannorum rexit Angliam +super Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud +Westm' an. Dn. 1066. Et post coronationem suam, ipse +<span class="pagenum"><a name="p187" id="p187">187</a></span> +dedit diversas terras in Anglia diversis hominibus qui secum venerunt +in auxilio ad Angliam conquirendam. Inter quas dedit<span class="side"><i>Willelm e Albenege Pincerna Regis Willel. de Warrennia +Forestarius Regis.</i></span> +<i>Villielmo de Albenege</i> pincernæ suo, & <i>Willielmo de Warrennia</i> +forestario suo, diversas terras & dominationes in Comitatu Norfolciæ, +& alibi in Anglia. Et prædicti <i>Willielmus Pincerna</i>, +& <i>Willielmus de Warrennia</i>, & omnes alii qui venerunt cum +prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes +suas de omnibus terris & dominationibus suis: Inter quos +prædicti <i>Willielmus Pincerna</i> & <i>Willielmus de Warrennia</i> ejecerunt +prædictum Edwinum de prædictis duabus villis, & de +omnibus aliis terris & dominationibus suis. Propter quod, idem +Edwinus, & quidam alii, qui ejecti fuerunt, abierunt ad Conquestorem, +& dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum, +nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem +in consilio & auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati +fuerint probare quo modo ipse Rex vellet ordinare. Per +quod, idem Rex fecit inquiri per totam Angliam, si ita fuit; +quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex præcepit, +ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta, +quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes suas, adeo +integre & in pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante +Conquestum suum; & quod ipsi in posterum vocarentur <i>Drenges</i>.</p> + +<p>Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit +prædictis <i>Willielmo Pincernæ</i>, & <i>Willielmo de Warrenn</i>. quod +ipsi deliberarent prædicto Edwino, omnes terras & dominationes +suas ex quibus ejecerunt eum. Qui inde nihil voluerunt facere, +sed prædictus <i>Willielmus Pincerna</i> dedit eidem Edwino unum +messuagium, CCC. acras terræ, & tres faldas in <i>Snetesham</i>, +quæ in antea vocabatur <i>Netesham, tenendum de eodem Willielmo +Pincerna per certa servitia</i>, & retinuit ad opus suum & ad opus +<i>Willielmi de Warrennia</i>, residuum prædictæ villæ de <i>Snetesham</i> +unde <i>ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt +de Normannia.</i><a id="footnotetag75" name="footnotetag75"></a> +<a href="#footnote75"><sup class="sml">75</sup></a> Et prædictus <i>Willielmus de Warrennia</i> +<span class="pagenum"><a name="p188" id="p188">188</a></span> +dedit similiter eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC. +acras terræ, & quatuor faldas in <i>Sharnebourne</i>, cum dominio +ejusdem villæ, quas in antea vocabatur <i>Shenebrunia, tenendum +per certa servitia de eodem Willielmo de Warrennia</i>, & retinuit +ad opus suum residuum ejusdem villæ de <i>Shernebourne</i> cum advocatione +Ecclesiæ, unde <i>ipse feofavit alios de hominibus suis +qui secum venerunt de Normannia</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote75" name="footnote75"><b>Note 75: </b></a> +<a href="#footnotetag75"> (retour) </a> Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes + Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.</blockquote> + +<p>Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum +<i>Willielmum Pincernam</i>, & <i>Willielmum de Warrennia</i> Dominus +<i>Radulphus de Ibrenys</i>, qui similiter venit in Angliam +cum Conquestore & cui idem Rex dedit terras de <i>Suthmere</i> +cum membris in comitatu Norfolc. cepit prædictum Edwinum, +& ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per longum tempus, +quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam, +& abiit prædicto <i>Willielmo Pincernæ</i>, & fecit ei querimoniam +de injuria sibi facta & supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso +prædictam villam de <i>Stanhowe</i>, qui voluit: Sed ipse cum +<i>Willielmo de Warrennia</i> ceperunt prædictam villam de <i>Stanhowe</i> +in manibus suis, & prædict. <i>Willielmus Pincerna</i>, dedit +prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC. acras terræ & +quatuor faldas, in prædicta villa <i>de Stanhowe</i>, tenendum de eo +per servitium <span class="sc">XL.</span> den. per annum & residuum ejusdem villæ <i>de +Stanhowe</i> cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, & +ad opus <i>Willielmi de Warrennia</i>; qui inde feofaverunt alios de +hominibus suis, qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum +est. Et postea idem <i>Willielmus Pincerna</i>, mandavit in +Normanniam pro una filia sua bastarda, quam ibi procreaverat +ante adventum suum in Angliam & illam dedit <i>Ascento</i> filio +prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in pace +tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam facere, +nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum +maritagium obiit in senectute sua post multas tribulationes +suas tempore prædicti Regis Willielmi Conquestoris, &c.</p> + +<p><i>Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis +agris nusquam mihi clarius elucentem intelligeres<a id="footnotetag76" name="footnotetag76"></a> +<a href="#footnote76"><sup class="sml">76</sup></a>.</i> Quod +<span class="pagenum"><a name="p189" id="p189">189</a></span> +enim hic factum est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc +quidem celebre illud est judicium cujus in Norfolcia meminit +<i>Camdenus</i>: Et in juridicis <i>Hibernensium</i> relationibus <i>Joh. Davisius</i>, +recte neutri aut per transennam cognitum, ut e collatis +judices. Illud denique certum est, <i>Anglos pene omnes, +etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus Conquestor +vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant) subjugavit</i>. +Sic Edwinum hic supra vides; & in libro censuali (vulgo +<i>Domesdei</i>) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur +Anglus quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui +illud Rex concesserat dominium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote76" name="footnote76"><b>Note 76: </b></a> +<a href="#footnotetag76"> (retour) </a> Les loix Normandes s'exécutoient sans être + écrites.</blockquote> + +<p>William le Conquerour ad graunt al <i>Warren</i> un Norman de +principall quality le Castle de <i>Shirbourne</i> in Northfolk, l'heir +de <i>Shirbourne</i> l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al +Conquerour, que il fuit son subject & liege home, & enheritoir +le dit Castle per meme la ley que le Conqueror ad allow +& establish en Engleterre, & pur ceo pria, que il poet tener +le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona judgment +pur <i>Shirbourne</i> encounter Warren, de quel judgment +<i>Camden</i> fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop +Justice disoit, que il ad vieu un authentique Copy de +cest Judgment en le Library de <i>Sir Christopher Heydon</i> al Baconsthorp +en Northfolk. <i>Davys</i> Case de <i>Tanistry</i>, fol. 41. a.</p> + + +<p><span class="side"><i>Leges condit.</i></span>Distributis prædiis, de <i>Legibus</i> cogitat innovandis: ardentissimisque +Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin <i>Danorum</i>, +e quibus ipse propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores +enim & aliarum omnium Britannicarum gentium, eas longe +asserebat prudentiores. Tandem vero S. <i>Edouardi Confessoris</i> +reddidit: <i>Sed hinc (ut perhibent) emendatas, illinc Normannorum +auctas consuetudinibus.</i></p> + +<p><i>Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod +scio) colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur<a id="footnotetag77" name="footnotetag77"></a> +<a href="#footnote77"><sup class="sml">77</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote77" name="footnote77"><b>Note 77: </b></a> +<a href="#footnotetag77"> (retour) </a> Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages + des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les + recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le + Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de + laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers + Actes qu'ils passoient dans les formes & aux conditions + prescrites par leurs Coutumes.</blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p190" id="p190">190</a></span> + +<p><span class="side"><i>Scaccarium instituit.</i></span>Curiam quam <i>Scaccarium</i> vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; +sed non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ +non solum patrimonio principis & rei fisci (ut nostra hodie) +sed <i>Placitis</i> etiam <i>Spadæ</i> (quæ nos <i>Coronæ</i> appellamus) & supremo +regimini. Ideo a <i>Ludovico</i> XII. A. D. 1505, in Curiam +erigitur parlamentariam<a id="footnotetag78" name="footnotetag78"></a> +<a href="#footnote78"><sup class="sml">78</sup></a>, Rotomagi urbis Normanniæ +metropolis, perpetuo celebrandam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote78" name="footnote78"><b>Note 78: </b></a> +<a href="#footnotetag78"> (retour) </a> <i>Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Justitiarium in Scaccario constituit.</i></span><i>Judices</i> dedit<a id="footnotetag79" name="footnotetag79"></a> +<a href="#footnote79"><sup class="sml">79</sup></a> nostro <i>Scaccario Capitalium Angliæ Justitiarium</i><a id="footnotetag80" name="footnotetag80"></a> +<a href="#footnote80"><sup class="sml">80</sup></a> +(quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio +præsidentem; & majores regni Barones tam Ecclesiasticos +quam Seculares; non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed +nunc hos nunc illos ex arbitrio Regis assessuros. Capitalis Angliæ +Justitiarii locum sub ætate Edouardi I. obtinuit is qui hodie +<i>capitalis Baro Scaccarii</i> dicitur: Baronum regni alternantium, +cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate succedentes, +stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis solummodo +in terminis Paschæ & S. Michaelis, cum firmæ & reditus +Regis solverentur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote79" name="footnote79"><b>Note 79: </b></a> +<a href="#footnotetag79"> (retour) </a>79: <i>Dialog. Scaccar. cap. 4.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote80" name="footnote80"><b>Note 80: </b></a> +<a href="#footnotetag80"> (retour) </a> L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier + Greigneur.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Duellum introduxit.</i></span>Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, <i>triall by battail</i>: +quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Leges lingua Normannica scribit.</i></span><i>Leges<a id="footnotetag81" name="footnotetag81"></a> +<a href="#footnote81"><sup class="sml">81</sup></a> scribi instituit lingua Normannica</i>, eandemque in +agendis litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, +&c. usurpari. Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. +3. ca. 15. & in scholis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote81" name="footnote81"><b>Note 81: </b></a> +<a href="#footnotetag81"> (retour) </a> Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des + Additions que le Conquérant y fit.</blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Bellum cum Haraldo.</i></span>Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim <i>Comes</i> & +interdum <i>Consul</i>, a recentioribus passim <i>Dux</i> Normanniæ appellatus, +prælium iniit cum <i>Haraldo</i> Pseudorege Anglorum, +prope <i>Hastinges</i> in Sussexia in die S. Calixti Pap. pridie Idus +Octob. id est, ejusdem mensis 6. A. D. 1066. triumphatisque +hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis Rex ab omnibus +acclamatur, & ab <i>Aldredo</i> Archiepiscopo Eboracensi regni insignitur +diademate. Posthinc <i>Conquester</i> dictus est vulgariter.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p191" id="p191">191</a></span> + +<p><span class="side"><i>Ignitegii Institutio.</i></span>Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris +molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam +campana, focus ubique obrueretur (<i>Curfu</i>, i. e. <i>Couerfeu</i> vocant, +Latine <i>Ignitegium</i>) lumen extingueretur, & solutis concessibus +singuli se quieti reciperent. Firmato autem apud successores +regno, Hen. I. legem hanc ademit. Vid. Chartam Wil. +Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis quos <i>Ethelbertus</i> dedit, +&c. & Chart. ipsius Ethelberti, <i>Stow</i>, p. 77. A. D. 603. in +tit. <i>East-Saxons</i>.</p> + + +<p><i>Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur<a id="footnotetag82" name="footnotetag82"></a> +<a href="#footnote82"><sup class="sml">82</sup></a>; nec fuit +qui his se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi +pater ferarum.</i><a id="footnotetag83" name="footnotetag83"></a> +<a href="#footnote83"><sup class="sml">83</sup></a></p> + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote82" name="footnote82"><b>Note 82: </b></a> +<a href="#footnotetag82"> (retour) </a> <i>Matt. Paris, anno 1085.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote83" name="footnote83"><b>Note 83: </b></a> +<a href="#footnotetag83"> (retour) </a> Quelle différence entre ce portrait du Conquérant + & celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le + milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas + Philosophes.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Militum creandorum nova ratio.</i></span><i>Militum</i> creandorum mutavit formulam<a id="footnotetag84" name="footnotetag84"></a> +<a href="#footnote84"><sup class="sml">84</sup></a>, Anglicam illam +exosam habens. Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ +consecrandus, vespere præcedente, apud Episcopum, Abbatem, +Monachum, vel Sacerdotem aliquem, sua confessus peccata, +noctem totam contritione & orationibus in Ecclesia perageret, +missamque crastino audiens, gladium ad altare offerret. Evangelio +finito, sacratum jam gladium collo Militis cum benedictione +imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem dimisit +legitime consecratum. Hic quem <i>Guilielmus</i> sprevit, mos +Anglorum; sed <i>quem substituit, non satis elucet</i>. <i>Forsan aliis prætermissis +ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere<a id="footnotetag85" name="footnotetag85"></a> +<a href="#footnote85"><sup class="sml">85</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote84" name="footnote84"><b>Note 84: </b></a> +<a href="#footnotetag84"> (retour) </a> <i>Ingulphus., pag. 901.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote85" name="footnote85"><b>Note 85: </b></a> +<a href="#footnotetag85"> (retour) </a> Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû + pour ces deux sortes de Chevaliers.</blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Jura Feodalia & Tenury.</i></span><i>Jura Feodalia</i> & <i>Tenurarum</i> (quibus hodie conterimur) disciplinam +a <i>Longobardis</i> petitam introduxit: <i>Wardiam</i>, <i>Maritagium</i>, +<i>Relevium</i>, <i>Homagium</i>, <i>Fidelitatem</i>, <i>Estuagium</i>, & <i>Tenuram</i> +(quam vocant) per <i>Servitium Militare</i>. Saxonibus enim hæc incognita, +si regulas respexeris a Littletono traditas: suas tamen +habuisse servitutes militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur +in exercitum Domino evocante <i>Herebergare</i>, id est alias, +castrametari. <i>Poena detrectantis</i> & subducentis se ab exercitu.</p> + +<p><span class="pagenum"><a name="p192" id="p192">192</a></span> +<i>Clypeum ferre in exercitu</i>; Normannis scutagium. <i>Collatio pecuniæ +ad alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio +armorum vel alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini, +vassalo moriente, & id genus alia.</i><a id="footnotetag86" name="footnotetag86"></a> +<a href="#footnote86"><sup class="sml">86</sup></a> E quibus nullum à +Jurisconsultis nostris servitium habeatur militare, quod <i>Wardiam</i> +& <i>Maritagium</i>, prout hodie solet, non afferebat. Hinc +terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico Regis, +in libris juridicis dicuntur teneri omnes in <i>Socagio</i><a id="footnotetag87" name="footnotetag87"></a> +<a href="#footnote87"><sup class="sml">87</sup></a>: propterea +quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei, +fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris, +a quo nemo in illis tenuit per servitium militare.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote86" name="footnote86"><b>Note 86: </b></a> +<a href="#footnotetag86"> (retour) </a> Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes: + 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le + droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au + combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des + fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre. + +<p> 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre + l'<i>Hériet</i> & le <i>Relief</i>.</p> + +<p> 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les + Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs: + ils avoient des Ecuyers.</p></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote87" name="footnote87"><b>Note 87: </b></a> +<a href="#footnotetag87"> (retour) </a> <i>Fitzh. fol. 11 & fol. 16.</i> E.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Forinsecum servitium.</i></span>Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono<a id="footnotetag88" name="footnotetag88"></a> +<a href="#footnote88"><sup class="sml">88</sup></a> +liquet) <i>Servitium forinsecum</i>, alias extrinsecum & regale, i. e. +servitium quo, ex ratione tenementorum non personæ, quispiam +tenetur Regi militare. Et dicitur forinsecum & extrinsecum, +non quod extra regnum faciendum sit, quod aliquando tamen +accidat; sed quod extra servitium Domino feodali debitum +(quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit) +dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, +& non ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona +profectus fuerit in servitio, &c. vel nisi, &c. De hoc vide +plura apud eundem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote88" name="footnote88"><b>Note 88: </b></a> +<a href="#footnotetag88"> (retour) </a> <i>Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Relevia ad placitum Regis gravissima.</i></span><i>Hæredes</i> tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, +sed gravi redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: +quod Henricus I. sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. <span class="sc">XIV</span>.</p> + +<p>Delinquentes etiam non secundum modum delicti, <i>sed ad decoctionem +facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur</i><a id="footnotetag89" name="footnotetag89"></a> +<a href="#footnote89"><sup class="sml">89</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote89" name="footnote89"><b>Note 89: </b></a> +<a href="#footnotetag89"> (retour) </a> Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde + Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard. +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Etiam a Comitibus, præter Herefordenses, imposita.</i></span>Exemplo <i>Regis</i> sævitum etiam est a <i>Comitibus</i> (penes quos +<span class="pagenum"><a name="p193" id="p193">193</a></span> +& forum Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in +pagenses suos: adeo ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam +in transgressione præcepti herilis, 20 vel 25 solidi +pendebantur; ut refert Malmesberius<a id="footnotetag90" name="footnotetag90"></a> +<a href="#footnote90"><sup class="sml">90</sup></a>. Hoc vero indignatus +<i>Guilielmus</i> filius <i>Osberni</i> Comes <i>Herefordiæ</i>, qui Normanniæ Ducem +ad oppugnandam Angliam ante alios omnes maxime incitaverat +juveratque, legem inter suos tulit <i>Herefordenses</i>; ut nullus +miles, pro qualicunque commisso, plus 7. solidis solveret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote90" name="footnote90"><b>Note 90: </b></a> +<a href="#footnotetag90"> (retour) </a> <i>Malmes. in Wil. I, pag. 105.</i></blockquote> + +<p><i>Mulctarum</i> autem asperitatem ademit postea <i>Henricus</i> I. ut infra +videris in Charta sua Libertatum Angliæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Chartæ.</i></span><i>Instrumenta</i>, quibus transferuntur<a id="footnotetag91" name="footnotetag91"></a> +<a href="#footnote91"><sup class="sml">91</sup></a> prædia breviori methodo, +& multo magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & +Chartæ jam inde, non ut antea Chirographa appellantur: nec +vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed Latine conscribuntur, +Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote91" name="footnote91"><b>Note 91: </b></a> +<a href="#footnotetag91"> (retour) </a> <i>Ingulph. 901.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Sigilla.</i></span>Introducitur jam & <i>Sigillorum</i> ratio<a id="footnotetag92" name="footnotetag92"></a> +<a href="#footnote92"><sup class="sml">92</sup></a>, Saxonibus non in +usu. Saxones enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis +(quæ interdum <i>Thaumata</i> appellabant) sua subscriptis Chirographa +confirmarunt, testium adhibentes magnam multitudinem, +quam Normanni contraxerunt. Reperio tamen Saxonum aliquot +Reges, nempe Edouardum Confess. & superiori ævo Edgarum, +sigillis usos esse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote92" name="footnote92"><b>Note 92: </b></a> +<a href="#footnotetag92"> (retour) </a> <i>Ingulph. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Traditio Saisinæ.</i></span>Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, +crateræ, calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia +cederent absque scripto; Normannis potius fuit per chartam +facere, cessionemque prædiorum traditione cespitis, domorum +annulo ostii testificare. Mos uterque in lege valet feodali, sed +hæc investitura propria dicitur, illa impropria: sub initio tamen +Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero posterioribus ire coepit +in desuetudinem.</p> + +<p><span class="side"><i>Angli spreti.</i></span><i>Normanni</i> autem tantum tunc (inquit <i>Ingulphus</i>)<a id="footnotetag93" name="footnotetag93"></a> +<a href="#footnote93"><sup class="sml">93</sup></a> Anglicos +abominati sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus +pellerentur: & multo minus habiles alienigenæ, de +quacunque alia natione quæ sub coelo est, extitissent, gratanter +<span class="pagenum"><a name="p194" id="p194">194</a></span> +assumerentur.<span class="side"><i>Idiomatis & linguæ mutatio.</i></span> Et ipsum etiam idioma tantum abhorrebant, quod +leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua <i>Gallica</i> tractarentur, +instituit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote93" name="footnote93"><b>Note 93: </b></a> +<a href="#footnotetag93"> (retour) </a> <i>Ingulph. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Pueros Gallice docendos.</i></span>Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, +Gallice & non Anglice traderentur. De hoc <i>Robertus Halkot</i> +Dominicanus, qui obiit 14. E. III. Narrant historiæ, quod cum +Willielmus Dux Normannorum regnum Angliæ conquisivisset, +deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset destruere & Angliam +& Normanniam in idiomate concordare: Et ideo ordinavit, +quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: & +iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam, +& per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut +modus etiam scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus +in chartis & in libris omnibus admitteretur.</p> + +<p><span class="side"><i>Cognomina introducta.</i></span>Introducuntur jam etiam nomina <i>gentilitia</i>, quæ & <i>Cognomina</i> +appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, +simplici usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito. +Licet enim nonnulli apud Saxones alias reperiantur binomines, +ut <i>Edgar Etheling</i>, <i>Edmundus Ironside</i>, <i>Osgat Clappa</i>, +& hujusmodi; de more tamen hoc non factum est, sed ab insigni +quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum +cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis +(ut nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, +ministerio; alii ab animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam +notis, &c. quæ omnia licet primo essent personalia, & individuo +cuipiam contingentia; paulatim tamen ad sobolem transiere, +factaque demum sunt gentilitia.</p> + +<p><span class="side"><i>Et Arma gentilitia.</i></span>Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) <i>emicare coeperunt +insigniendi Symbola</i>, quæ <i>Arma vocant</i>: primoque (ut Cognomina) +tantummodo fuisse personalia, sed ad filios cum patris +armatura postea delata, eveniunt tandem <i>gentilitia</i>.</p> + +<p>In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam<a id="footnotetag94" name="footnotetag94"></a> +<a href="#footnote94"><sup class="sml">94</sup></a> <i>Guilielmus</i> I.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote94" name="footnote94"><b>Note 94: </b></a> +<a href="#footnotetag94"> (retour) </a> <i>Eadmer. Monac, pag. 6.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis +Pontificem, pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se +<span class="pagenum"><a name="p195" id="p195">195</a></span> +jubente, reciperet; aut ejus literas, si primitus ei non ostensæ +fuissent, susciperet.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Papam non suscipiendam, nisi Rege approbante.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Nec Constutitiones Archiepiscopi.</i></span>Primatem regni sui, Archiepiscopum <i>Cantuariensem</i> seu <i>Dorobernensem</i>, +si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, +Rex non sinebat quicquam statuere, aut prohibere, nisi +quæ suæ voluntati accommoda, & a se primo essent ordinata.</p> + +<p><span class="side"><i>Nec Barones plectendos ab Episcopis.</i></span>Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut +aliquem de Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, +sive aliquo capitali crimine denotatum, publice nisi ejus +præcepto implacitaret, aut excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici +rigoris poena, constringeret.</p> + + +<p><span class="side"><i>Rex Guil. crudelis.</i></span>Erat humilis Dei servientibus<a id="footnotetag95" name="footnotetag95"></a> +<a href="#footnote95"><sup class="sml">95</sup></a>, durus sibi resistentibus. Posuerat +namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos & +Abbates possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat, +nec erat qui resisteret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote95" name="footnote95"><b>Note 95: </b></a> +<a href="#footnotetag95"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 371.</i></blockquote> + +<p>Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia.</p> + +<p>Ad castella solus omnes fatigabat construenda.</p> + +<p><span class="side"><i>Poena Cervum capientis.</i></span>Si cervum caperent<a id="footnotetag96" name="footnotetag96"></a> +<a href="#footnote96"><sup class="sml">96</sup></a> aut aprum, oculos eis evellebat, nec +erat qui obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset +earum, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote96" name="footnote96"><b>Note 96: </b></a> +<a href="#footnotetag96"> (retour) </a> <i>Hoc & Matt. Par. pag. 11.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poena homicidæ.</i></span>Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali +subjacebat sententiæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Poena oppressoris.</i></span>Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis.</p> + +<p><span class="side"><i>De Terminis Juridicis, & duodecim virali Judicio.</i></span>Quoad illa quæ <i>Polydorus</i> asserit; pacis Justitiarios, & dierum +Juridicorum distinctiones, <i>Terminos</i> appellatas, examenque +per xii Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium +vocat, a <i>Conquestore</i> fuisse instituta, <i>fallit sine dubio vehementer</i><a id="footnotetag97" name="footnotetag97"></a> +<a href="#footnote97"><sup class="sml">97</sup></a>. +<i>Justitiarios</i> enim istos ante imperium <i>Edouardi</i> III. id est, +duobus annis serius, initium accepisse, in <i>Archæologo</i> nostro clarum +fecimus. <i>Terminos</i> autem multo ante ingressum <i>Conquestoris</i>, +e scitis Canonum (quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim +a <i>Danis Saxonicisque</i> Regibus consecutos esse, monstrant foedus +<i>Edouardi</i> senioris & <i>Guthruni</i>; synodus <i>Ænhamensis</i> sub +<span class="pagenum"><a name="p196" id="p196">196</a></span> +<i>Ethelredo</i>; & Leges <i>Canuti</i> & <i>Edouardi</i> Confessoris c. 3. Duodecimviralem +primo <i>Juratam</i> Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt +sub Ethelredo Rege Senatus <i>Vanetingensis</i>, cap. 4. & <i>Consulium +de Monticolis Walliæ</i>, cap. 3. Licet etiam <i>Guilielmus</i> +Conquestor statim post subactam Angliam XII Juratores e singulis +Comitatibus ad leges patrias inquirendas dictandasque conscribi +faceret: in criminosis tamen decernendis vix usquam reperiri +puto aut eum successoremve ejus aliquem ante <i>Henricum</i> II. +duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos +Saxones. Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id +quod judicium Dei appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, +<i>in quibus Normannis nostris summopere Duellum placuit, +ipsis & Glanvilla nostra Legem apparentem nuncupatum</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote97" name="footnote97"><b>Note 97: </b></a> +<a href="#footnotetag97"> (retour) </a> Avant le Conquérant, les questions se décidoient + par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de + celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. <i>Voyez</i> + Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.</blockquote> + +<p><i>Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris +de quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162.</i></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> + +<p><i>Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi +Conf. stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri +1070, precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno +obiit.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Charta R. Guil. de Legibus Edov. Regis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<p><i>Willielmus</i> Rex salutat <i>Willielmum</i> Episcopum & Godfridum +Portegresium, & omnem[A]<span class="side">A: Burgi Barones.</span> Burghware infra London. Franc. & +Angl. amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod +vos sitis omni lege illa digni, qua fuistis <i>Edwardi diebus Regis</i><a id="footnotetag98" name="footnotetag98"></a> +<a href="#footnote98"><sup class="sml">98</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote98" name="footnote98"><b>Note 98: </b></a> +<a href="#footnotetag98"> (retour) </a> On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans + toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation + particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent + d'en faire usage.</blockquote> + +<p>Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris +sui. Et ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis +inferat. Deus vos salvet. Leges has <i>Edwardi</i> Confessoris, ut +hic charta stabilivit Willielmus Conq. Sic & solenni jurejurando +confirmavit super omnia sacra in Ecclesia Sancti <i>Albonis</i>, Frederico +ejusdem loci Abbate, hoc ministrante. Chro. 10. col. a. +nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem stetisse ex historiis liquet; +<span class="pagenum"><a name="p197" id="p197">197</a></span> +facta autem est hæc Charta ante an. 4. <i>Guilielm. Conq.</i> nam +Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus 4 incepit 14 +Octob. 1070.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri +II. Papæ legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & +multi alii Episcopi & Abbates a sedibus suis ejiciuntur.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Concilium Wintoniæ.</i> A.D. 1070. <i>Reg. 3.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + +<p><span class="side"><i>Episcopos ejectos perpetuo carceri emancipat.</i></span>Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis +Paschæ <i>Wintoniæ</i> celebratum est<a id="footnotetag99" name="footnotetag99"></a> +<a href="#footnote99"><sup class="sml">99</sup></a>, jubente & præsente Rege +<i>Guilielmo</i>, Domino Alexandro Papa consentiente & per suos Legatos +Carmenfredum Sedunensem Episcopum, & Presbyteros +Johannem & Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ, suam authoritatem +exhibente. In hoc degradatur <i>Stigandus</i> Archiepiscopus +Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum <i>Wintoniæ</i>, +cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante <i>Roberto</i> +Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum +sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum +celebratione aliquandiu usus esset. 3. Quod a <i>Benedicto</i> quem S. +Romana Ecclesia excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam +pecuniis invaserat, pallium postea accepisset. Multi præterea +degradati sunt Episcopi & Abbates quos nec Ecclesiæ Canones, +nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed urgente hoc +Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos & +Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo +mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & +in hoc se tueatur ut apud Virgilium Dido.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote99" name="footnote99"><b>Note 99: </b></a> +<a href="#footnotetag99"> (retour) </a> <i>Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432.</i></blockquote> + +<p class="mid"><i>Res dura & Regni novitas me talia cogunt.</i></p> + +<p><span class="side"><i>1072. Concil. Windesoriæ.</i></span>Anno ab incarnatione Domini nostri <i>Iesu Christi</i><a id="footnotetag100" name="footnotetag100"></a> +<a href="#footnote100"><sup class="sml">100</sup></a> millesimo +septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ +<i>Alexandri</i> undecimo, Regni vero <i>Willielmi</i> gloriosi Regis Anglorum +& Ducis Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem +Alexandri Papæ annuente eodem Rege in præsentia ipsius Episcoporum +atque Abbatum, ventilata est causa de primatu quem +<span class="pagenum"><a name="p198" id="p198">198</a></span> +Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super Eboracensem +Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore <i>Wolstanus</i> +in Consilio Wintoniæ coacto, Rege <i>Willielmo</i> jubente & +<i>Alexandro</i> Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus +die v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. +Pedredæ coram Rege & Archiep. Cantuar. atque Primatibus +totius Regni adjudicantibus terminatur pro Ulstano.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote100" name="footnote100"><b>Note 100: </b></a> +<a href="#footnotetag100"> (retour) </a> <i>Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p class="mid"><i>Rex colligi facit Leges Regni antiquas.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml">A.D. 1070 <i>&</i> 1071.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Willielmus</i> Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, +fecit summoneri<a id="footnotetag101" name="footnotetag101"></a> +<a href="#footnote101"><sup class="sml">101</sup></a> per universos consulatus Angliæ, Anglos +nobiles & sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & +jura <i>& consuetudines ab ipsis audiret</i>. Electi igitur de singulis totius +patriæ comitatibus viri <span class="sc">XII</span> jurejurando confirmarunt primo.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml">XII. <i>Inquisitores e singulis eliguntur Comitatibus.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote101" name="footnote101"><b>Note 101: </b></a> +<a href="#footnotetag101"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126, + b.</i></blockquote> +<i>Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.</i> +<p><span class="side"><i>Eorum Sacramentum.</i></span>Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad +sinistram partem divertentes Legum suarum consuetudinem & +sancita patefacerent; nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando +mutantes.</p> + +<p><span class="side"><i>Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.</i></span>A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, +quoniam per eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi +fundamentum, Leges libertatis & pacis ipsius concionati sunt, +dicentes, &c.<a id="footnotetag102" name="footnotetag102"></a> +<a href="#footnote102"><sup class="sml">102</sup></a> prout extant apud <i>Hovedenum</i> in an. Dn. 1180, +pa. 601, & in <i>Archæonom. Guil. Lambardi</i>, pa. 126, vel quæ +fonti magis videantur congruæ, exoleto illo Normannorum idiomate +ab <i>Ingulpho</i> Saxone coætaneo traditæ, <i>ut hic sequuntur</i>,<a id="footnotetag103" name="footnotetag103"></a> +<a href="#footnote103"><sup class="sml">103</sup></a> +<i>tenore admodum dispari</i>. Sed Ingulphum ipsum prius audi, e +MS. codice Croilandensi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote102" name="footnote102"><b>Note 102: </b></a> +<a href="#footnotetag102"> (retour) </a> Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le + Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote103" name="footnote103"><b>Note 103: </b></a> +<a href="#footnotetag103"> (retour) </a> Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle + édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait + servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Anno Dom. 1070, Rex <i>Willielmus</i><a id="footnotetag104" name="footnotetag104"></a> +<a href="#footnote104"><sup class="sml">104</sup></a> pessimo usus consilio, +omnia Anglorum Monasteria auro spolians & argento, insatiabiliter +appropriavit; & ad majora sanctæ Ecclesiæ opprobria, +calicibus & feretris non pepercit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml">A. D. 1070 <i>Rex thesauros Ecclesiæ diripit</i>.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote104" name="footnote104"><b>Note 104: </b></a> +<a href="#footnotetag104"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. pag. 7.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p199" id="p199">199</a></span> + + +<p><span class="side"><i>Servitia militum Ecclestiasticis imponit.</i><br><br>A: <i>Involutans.</i></span>Episcopatus quoque & Abbatias omnes<a id="footnotetag105" name="footnotetag105"></a> +<a href="#footnote105"><sup class="sml">105</sup></a> quæ Baronias tenebant, +& eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, +sub servitute statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus +& Abbatias pro voluntate sua<a id="footnotetag106" name="footnotetag106"></a> +<a href="#footnote106"><sup class="sml">106</sup></a>, quot milites sibi & successoribus +suis, hostilitatis tempore, voluit a singulis exhiberi. +Et rotulos hujus Ecclesiasticæ servitutis ponens in thesauris, multos +viros Ecclesiasticos huic constitutioni reluctantes, a regno +fugavit. Sub hac tempestate Stigandus Cantuariensis Archiepiscopus, +& Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos diffugio, +moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ +prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, +zelum Dei habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, +& rerum Ecclesiasticarum raptores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote105" name="footnote105"><b>Note 105: </b></a> +<a href="#footnotetag105"> (retour) </a> <i>Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote106" name="footnote106"><b>Note 106: </b></a> +<a href="#footnotetag106"> (retour) </a> En cela le Conquérant suivoit les Loix de + France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les + fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.</blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Temporum ad idem recursus.</i></span> +Anno 1073<a id="footnotetag107" name="footnotetag107"></a> +<a href="#footnote107"><sup class="sml">107</sup></a>, Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum <i>Solis</i> +& <i>Lunæ</i> habentur, sicut in anno 15 <i>Tiberii</i> in quo baptizatus +est Dominus i. dies baptismatis 8. Idus <i>Januarii</i> die dominico +<i>Epiphaniæ</i> & secunda feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate +itaque Domini in anno 15 <i>Tiberii</i> hucusque duo magni +<i>cycli</i>, hoc est, 1064 anni.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote107" name="footnote107"><b>Note 107: </b></a> +<a href="#footnotetag107"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. Hoved.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Prima decollatio magnatum.</i></span>An. 1075, 1. Guilielmi I. <i>Waltheofus</i> Comes cum Radulpho +Comite Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus +licet poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia +& rem omnem pandens misericordiam petiisset, suprema tamen +sententia damnatus est, & Anglorum omnium primus (quod +sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor. Wig. ibid. & præc.</p> + +<p><span class="side"><i>Hidagium.</i></span>An. 1084, de unaquaque hida<a id="footnotetag108" name="footnotetag108"></a> +<a href="#footnote108"><sup class="sml">108</sup></a>, per Angliam <span class="sc">VI</span> solidos +accepit Mat. Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum +ait post descriptionem Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis +compositam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote108" name="footnote108"><b>Note 108: </b></a> +<a href="#footnotetag108"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Domesdei liber agrarius conditur.</i></span>An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum +terræ quisque Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, +quot carucas, quot Villarios, quot Animalia, imo quantum +vivæ pecuniæ quisque haberet in omni regno suo a maximo +<span class="pagenum"><a name="p200" id="p200">200</a></span> +usque ad minimum, & quantum redditus quæque possessio reddere +poterat, & vexata est terra multis cladibus inde provenientibus. +Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex +prisco nomine <i>Domesday</i> hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum +enarrationibus. Vide <i>Præf. Eadmeri</i>.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Anno Domini 1084,<a id="footnotetag109" name="footnotetag109"></a> +<a href="#footnote109"><sup class="sml">109</sup></a> Rex Anglorum Willielmus, in <i>Pentecostes</i> +festo, apud <i>Westmonasterium</i> Henricum filium juniorem +cingulo militari donavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1084. Filium juniorem militem facit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote109" name="footnote109"><b>Note 109: </b></a> +<a href="#footnotetag109"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Deinde (<i>Searesbiriæ</i> die Calendar. Aug an. 1086, inquit <i>Florent.</i>) +cepit <i>homagia</i> hominum totius Angliæ<a id="footnotetag110" name="footnotetag110"></a> +<a href="#footnote110"><sup class="sml">110</sup></a>, & <i>juramentum</i> +fidelitatis, cujuscunque erant feodi vel tenementi, & extortis +magnæ <i>pecuniæ</i> copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas, +sive per nefas, in Normanniam transfretavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Homagium fidelitatem & pecuniam ab omnibus exigit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote110" name="footnote110"><b>Note 110: </b></a> +<a href="#footnotetag110"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Telonia & Consuetudines iniquæ exoriuntur.</i></span>Anno Domini 1085,<a id="footnotetag111" name="footnotetag111"></a> +<a href="#footnote111"><sup class="sml">111</sup></a> cum jam Dei voluntatem super Anglorum +Gentem <i>Normanni</i> complevissent, nec aliquis princeps +de genere Anglorum superesset in regno, omnesque in moerorem +& servitutem redacti fuissent, ita ut Anglum vocari foret +Opprobrio: pullulaverunt in Anglia <i>telonia</i> iniqua & <i>consuetudines</i> +pessimæ, & quanto magis principes decernebant de recto +& justitia tanto magis fiebat injuria.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote111" name="footnote111"><b>Note 111: </b></a> +<a href="#footnotetag111"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Cervum capientis poena.</i></span><i>Cervum</i> vel <i>Capreolum</i><a id="footnotetag112" name="footnotetag112"></a> +<a href="#footnote112"><sup class="sml">112</sup></a> vel <i>aprum</i> (inquit Hoved.) capienti +oculi eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. +Florent. in an. 1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote112" name="footnote112"><b>Note 112: </b></a> +<a href="#footnotetag112"> (retour) </a> <i>Hoc Hoved. supra.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Castrorum structura.</i></span>Ad <i>Castra</i> quoque construenda, Rex antecessores suos omnes +superabat.</p> + +<p>Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R.</p> + +<p>Item lib. MS. Arch. <i>Cant.</i> hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. +Tenor hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum +in eadem charta, & continetur in registro Epis. London.</p> + +<p><span class="side"><i>Manerium Lestona Episcopo Lincoln. dat.</i></span>Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) +manerium quoddam quod vocatur <i>lestona</i> quodque <i>Waldenus</i> +<span class="pagenum"><a name="p201" id="p201">201</a></span> +Comes dudum per manum meam dicto Episcopo dederat. Et +quoddam alterum quod dicitur Waburne quod sibi olim cum +Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L. +Archiep. & E. Vicecom.</p> + +<p>Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ +Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. +Benedict. pa. 211, &c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum +D. Lanfranci. Incipiunt, <i>Lanfrancus</i> indignus Ecclesiæ +Dorobernensis antistes dilectissimis fratribus suis, &c. & continent +25 capita.</p> + +<p>Cum autem ingravescente ægritudine<a id="footnotetag113" name="footnotetag113"></a> +<a href="#footnote113"><sup class="sml">113</sup></a> diem mortis sibi +imminere sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum <i>Odonem</i> Barocensem +Episcopum, Comites <i>Morcarum</i>, & <i>Rogerum</i>, <i>Siwardum</i> +cognomento Baro, & <i>Walnothum</i> Regis <i>Haraldi</i> germanum +(quem a pueritia tenuerat in custodia) & omnes quos vel in +Anglia vel in Normannia custodiæ manciparat, laxavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote113" name="footnote113"><b>Note 113: </b></a> +<a href="#footnotetag113"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37. + partim.</i></blockquote> + +<p>Dein filio suo <i>Guilielmo</i> regnum tradidit<a id="footnotetag114" name="footnotetag114"></a> +<a href="#footnote114"><sup class="sml">114</sup></a> Angliæ; & +<i>Roberto</i> filio suo primogenito, qui tunc exulabat in <i>Francia</i>, +Comitatum concessit <i>Normanniæ</i>; Henrico tertio filio thesauri +copiam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote114" name="footnote114"><b>Note 114: </b></a> +<a href="#footnotetag114"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371.</i></blockquote> + +<p>Et sic coelesti munitus viatico<a id="footnotetag115" name="footnotetag115"></a> +<a href="#footnote115"><sup class="sml">115</sup></a>, postquam <span class="sc">XX.</span> annis, mensibus +<span class="sc">X</span> & <span class="sc">XVIII</span> diebus, genti Anglorum præfuit, quinto +Iduum Septembris die regnum cum vita perdidit, & Cadomi +in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam ipse a fundamentis +struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote115" name="footnote115"><b>Note 115: </b></a> +<a href="#footnotetag115"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid.</i></blockquote> + +<p>An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum +armis militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, +cum suis militibus die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. +Quo cum venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra +omnes homines jurare coegit. Sed hoc magis perspicue reddit +codex quidam MS. in hunc modum. Eodem anno (scil. +1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam Guilielmus +I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e +<span class="pagenum"><a name="p202" id="p202">202</a></span> +<i>Nigro lib. Saccarii</i>, V. locum in <i>Glossar.</i> nostro in verbo <i>Danigeldum</i>.</p> + +<p>Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis +magnatibus terræ & Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, +& eorum militibus eidem filio fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat +enim Rex transfretare, & in anno sequenti cogitatum implevit.</p> + +<p>De placito apud <i>Pinendenam</i> inter <i>Lanfrancum</i> Archiepiscopum +& <i>Odonem</i> Baiocensem Episcopum. Tempore<a id="footnotetag116" name="footnotetag116"></a> +<a href="#footnote116"><sup class="sml">116</sup></a> magni +Regis Willielmi qui Anglicum regnum armis conquisivit, & +suis ditionibus subjugavit, contigit Odonem Baiocensem Episcopum, +& ejusdem Regis fratrem multo citius quam Lanfrancum +Archiepiscopum in Angliam venire, atque in Comitatu de +Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non modicam +exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam +non erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter +magnam quam habuit potestatem, terras complures & Archiepiscopatum +Cantuariæ & consuetudines nonnullas sibi arripuit +atque usurpans suæ dominationi ascripsit. Postea vero non multo +tempore contigit præfatum Lanfrancum Cadomensis Ecclesiæ +Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque in +Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni +Primatem sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas +Ecclesiæ suæ terras multas sibi deesse inveniret, & suorum +negligentia antecessorum illas distributas atque distractas fuisse +reperisset, diligenter inquisita & bene cognita veritate, Regem +quam citius potuit & non pigre inde requisivit. Præcepit +ergo Rex Comitatum totum absque mora considere & homines +comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis +Legibus & consuetudinibus peritos in unum convenire qui +cum convenerunt apud Pinendenam omnes pariter consederunt. +Et quam multa placita de diratiocinationibus terrarum & verba +de consuetudinibus Legum inter Archiepiscopum & prædictum +Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam inter consuetudines +Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire +<span class="pagenum"><a name="p203" id="p203">203</a></span> +non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi +detentus. In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus +plures terras quas tunc ipse Episcopus & homines +sui tenuerunt, viz. Herbertus filius Moins, Turold de Rover. +Radulphus de curva Spina, <i>Hugo de monte forti</i>, & alii plures +de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ +ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum, +& super ipsos prædictos homines illius & alios sc. Declinges, +Estoces, Prestetuna, Daintuna, & multas alias minutas terras, +& super Hugonem de Monteforti dirationavit Hocinges & Brocet. +<i>scilicet Raculf Sandivir, Rateburge, Rodetune, Monasterium +de Limnige, cum terris & consuetudinibus ad ipsum Monasterium +pertinentibus, Saltwde cum burgo Hethe ad Saltwde pertinente, +Langpor, Niwendenne, Roking, Decling, Prestetune, +Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor +prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia +favente Rege Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. +In London Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus +quas Lunng. presbyter & uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas +Heisam. In Bochingehamshire Risebergam Haltune. In Oxenefordsire +Niwentune. In East sexe Stistede. In Sutfolchia Frakenham.</i> +Item super Radulphum de curva spina <span class="sc">LX</span> solidatas de +pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias dirationavit cum +omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras pertinebant +ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum placitum +finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ, +qui aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam +pravum quicquam clamaret. <i>Stokes vero & Denmtune & Frakenham +reddidit Ecclesiæ sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ +antiquitus fuerunt.</i> Et in eodem placito non solum istas prænominatas +& alias terras, sed & omnes libertates Ecclesiæ suæ, +& omnes consuetudines suas renovavit & renovatas ibi dirationavit. +Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe, Grithbreche, +Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis +consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in aquis, +in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra +civitatem & extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis +<span class="pagenum"><a name="p204" id="p204">204</a></span> +locis. Et ab omnibus illis probis & sapientibus hominibus, qui +affuerunt, fuit ita ibi diraciocinatum, & etiam a toto comitatu +concordatum atque judicatum, quod sicut ipse Rex tenet suas +terras omnino liberas & quietas in suo dominio, ita Archiepiscopus +Cant. tenet suas terras omnino liberas & quietas in suo +dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus Constantiensis, +qui in loco Regis fuit, & justitiam illam tenuit; +Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & +totum diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo +Baiocensis Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus +Episcopus de Cicestria, vir antiquissimus & legum terræ +sapientissimus, qui ex præcepto Regis advectus fuit ad ipsas +antiquas legum consuetudines discutiendas & edocendas in una +quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo de Monte forte; +Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi Barones +Regis & ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines +multi; & alii aliorum comitatuum homines etiam cum +toto isto comitatu, multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ +scilicet & Angli. In horum omnium præsentia multis & +apertissimis rationibus demonstratum fuit, quod Rex Anglorum +nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant. Ecclesiæ, +nisi solummodo tres. Et illæ <i>tres</i>, quas habet, <i>consuetudines</i>, +hæ sunt. <i>Una</i>, si quis homo Archiepiscopi effodit illam regalem +viam, quæ vadit de civitate in civitatem; <i>altera</i>, si quis arborem +incidit juxta regalem viam, & eam super ipsam viam +dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi +fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium +ab eis acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum +Regis & per vadimonium emendabunt quæ juste emendanda +sunt. <i>Tertia</i> consuetudo talis est, si quis in ipsa regali via +sanguinem fuderit, aut homicidium vel aliud aliquid fecerit, +quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit deprehensus atque +detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus ibi non +fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil +juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, +quod Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis +& Comitis debet multas consuetudines juste habere. Etenim +<span class="pagenum"><a name="p205" id="p205">205</a></span> +ab illo die quo clauditur <i>Alleluya</i> usque ad Octavas Paschæ, +si quis sanguinem fuderit, Archiepiscopo emendabit; & in omni +tempore, tam extra Quadragesimam quam infra, quicunque +illam culpam fecerit quæ <i>Childwite</i> vocatur, Archiepiscopus +aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra +Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut dimidiam +emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque +ad curam & salutem animarum videntur pertinere. Hujus +placiti multis testibus multisque rationibus determinatum finem +postquam Rex audivit, laudavit, laudans cum consensu +omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps incorruptus +perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum +est hic, ut & futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri +ejusdem Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ +& quanta in dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque +a Regibus & Principibus hujus regni æterno jure debeant +exigere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote116" name="footnote116"><b>Note 116: </b></a> +<a href="#footnotetag116"> (retour) </a> <i>Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ.</i></blockquote> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3> +<i>GUILIELMUS II.</i></h3> + +<p><i>Guillielmus</i> Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento +patris sui, in regnum Angliæ successit. <i>Roberto</i>, fratre +ejus primogenito, Normanniam avitum patrimonium possidente. +Regnare coepit 9. Septemb. an. 1087, exiit 1. Aug. An. 1100, +regni ejus 13. non. completo.</p> + +<p><span class="side"><i>Incarceratio liberatorum procerum.</i></span>Mortuo <i>Guilielmo</i> I. <i>Guilielmus</i> filius ejus<a id="footnotetag117" name="footnotetag117"></a> +<a href="#footnote117"><sup class="sml">117</sup></a> Angliam festinato +adiit, ducens secum <i>e Normannia</i> Wulnothum & Morcarum +Comitem, Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus +carcere in Normannia diutino retinuerat, &, ut supra diximus, +moriturus liberaverat: Sed mox, ut Wintoniam venit, illos, +ut prius fuerant, custodiæ mancipavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote117" name="footnote117"><b>Note 117: </b></a> +<a href="#footnotetag117"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Coronatio Regis.</i></span>Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a +Lanfranco Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus +est.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p206" id="p206">206</a></span> + +<p><span class="side"><i>Thesauri Guil. I. in eleemosynis erogantur in Anglia.</i></span>Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, +per Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis +decem, quibusdam sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis +etiam in civitatibus vel<a id="footnotetag118" name="footnotetag118"></a> +<a href="#footnote118"><sup class="sml">118</sup></a> villis suis per singulas, denarios 60 +dari; cruces, altaria, scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, +ac ornamenta varia gemmis, auro, argento, lapidibusque +pretiosis redimita, per Ecclesias digniores ac monasteria jussit +dividi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote118" name="footnote118"><b>Note 118: </b></a> +<a href="#footnotetag118"> (retour) </a> <i>Hov. fol. 5.</i></blockquote> + +<p>Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus, +thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus, +pro anima patris sui largiter divisit. Et,</p> + +<p><span class="side"><i>Haroldi & Malcolmi RR. filii fiunt milites.</i></span>Ulfum Heraldi quondam Regis Anglorum filium, Dunecaldumque +Regis Scotorum Malcolmi filium, e custodia laxatos, +& armis militaribus honoratos, abire permisit.</p> + +<p>Nobiliores quique proceres<a id="footnotetag119" name="footnotetag119"></a> +<a href="#footnote119"><sup class="sml">119</sup></a> a Rege ad Robertum deficientes, +bella quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. +& Dunelm. Episcopus, & alii exhæredati, abjurant Angliam. +Vid. <i>Hunt</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote119" name="footnote119"><b>Note 119: </b></a> +<a href="#footnotetag119"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 372.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Normannis quibus in bello<a id="footnotetag120" name="footnotetag120"></a> +<a href="#footnote120"><sup class="sml">120</sup></a> inter <i>Guilielmum</i> Rufum & +<i>Robertum</i> Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, +ob fidelitatem Roberto præstitam, pacta jam pace restituuntur. +Ad hæc etiam constituerunt inter se, ut si Comes absque filio +legali in matrimonio genito moreretur, hæres ejus esset Rex; +modoque per omnia simili, si Regi contigisset mori, hæres +illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, & +12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Terræ ob infidelitatem ademptæ restituuntur. +Regni successio Roberto pangitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote120" name="footnote120"><b>Note 120: </b></a> +<a href="#footnotetag120"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum, + sed finitum an. 1091.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Anglia dissidentibus Papis neutri paruit.</i></span>Dissidentibus de Papatu <i>Urbano</i> II.<a id="footnotetag121" name="footnotetag121"></a> +<a href="#footnote121"><sup class="sml">121</sup></a> & <i>Clemente</i> III. res +(ut de aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam +Angliæ in tantum occupavit, ut ex quo <i>Gregorius</i> (qui & +<i>Hildebrandus</i>) defunctus fuit (id est an. 1085.) nulli, loco +Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel obedire voluerit, licet +<i>Urbanum</i> pro Vicario B. Petri Italia Galliaque jam receperat. +Et dum apud Gallos vixit <i>Anselmus</i> Beccensis Abbas, Archiepiscopus +<span class="pagenum"><a name="p207" id="p207">207</a></span> +Cantuar.<a id="footnotetag122" name="footnotetag122"></a> +<a href="#footnote122"><sup class="sml">122</sup></a> prohibetur a Rege ne huic in Anglia obediret, +donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote121" name="footnote121"><b>Note 121: </b></a> +<a href="#footnotetag121"> (retour) </a> <i>Iidem ex Eadm. pag. 25.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote122" name="footnote122"><b>Note 122: </b></a> +<a href="#footnotetag122"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 26.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Leges ad votum populi permittuntur.</i><br><br><i>Exactiones injustæ tolluntur.</i><br><br><i>Venationes conceduntur. Fidelitas.</i></span>Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo<a id="footnotetag123" name="footnotetag123"></a> +<a href="#footnote123"><sup class="sml">123</sup></a> præcipua magnatum +parte, ut Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem +ejus primogenitum in solio collocarent; Guiliemus Rex fecit +congregari Anglos, & ostendit eis traditionem Normannorum, +& rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut si in hac necessitate +sibi fideles existerent, <i>meliorem legem<a id="footnotetag124" name="footnotetag124"></a> +<a href="#footnote124"><sup class="sml">124</sup></a> quam vellent eligere, +eis concederet</i>, & omne injustum scottum (i. e. tributa & exactiones) +interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes: +sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc +fideliter eum jurabant.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote123" name="footnote123"><b>Note 123: </b></a> +<a href="#footnotetag123"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag. + 461.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote124" name="footnote124"><b>Note 124: </b></a> +<a href="#footnotetag124"> (retour) </a> Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique + Loi.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiæ ad firmam dimittunt.</i></span>A. D. 1089. obeunte<a id="footnotetag125" name="footnotetag125"></a> +<a href="#footnote125"><sup class="sml">125</sup></a> <i>Lanfranco</i> Archiep. Cantuar. Rex +<i>Willielmus Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, +pastoribus defunctis, retinens</i>,<a id="footnotetag126" name="footnotetag126"></a> +<a href="#footnote126"><sup class="sml">126</sup></a> gravi omnia depopulatione +vastabat, & instar firmarum laicis commendabat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote125" name="footnote125"><b>Note 125: </b></a> +<a href="#footnotetag125"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1089.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote126" name="footnote126"><b>Note 126: </b></a> +<a href="#footnotetag126"> (retour) </a> La Régale s'est introduite en Angleterre par le + Conquérant, qui la tenoit des François.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Homag. Regis Scotiæ.</i></span>Anno 1090, <i>Malcolmus</i> Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium +facit & fidelitatem jurat.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex iterum legum & morum pollicetur mendationem.</i></span>Rex morbo laborans Glocestriæ<a id="footnotetag127" name="footnotetag127"></a> +<a href="#footnote127"><sup class="sml">127</sup></a>, pene ad exhalationem spiritus, +vitæ poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem, +vades inter se & Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc +votum suum super altare sua vice promittant. Scribitur edictum, +regioque sigillo firmatur, quatenus captivi, quicunque sunt, in +omni dominatione sua relaxentur; omnia debita irrevocabiliter +remittantur; omnes offensiones antehæc perpetratæ, indulta remissione, +perpetuæ oblivioni tradantur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote127" name="footnote127"><b>Note 127: </b></a> +<a href="#footnotetag127"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non. + Mar.</i></blockquote> + +<p>Promittuntur insuper omni populo <i>bonæ & sanctæ leges, inviolabilis +observatio juris</i>, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros +examinatio. Anselmum donat Archiepiscopatu Cant.</p> + +<p>Convalescens denuo, cuncta<a id="footnotetag128" name="footnotetag128"></a> +<a href="#footnote128"><sup class="sml">128</sup></a> quas infirmus statuerat bona, +dissolvit, & irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria +<span class="pagenum"><a name="p208" id="p208">208</a></span> +miseraque vastatio. Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam +fuerat infirmatus, bonum visu est comparatione subsequentium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote128" name="footnote128"><b>Note 128: </b></a> +<a href="#footnotetag128"> (retour) </a> <i>Eadm.</i> +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Episcopatus jam gratis donat. Fructus retinet.</i></span>Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ<a id="footnotetag129" name="footnotetag129"></a> +<a href="#footnote129"><sup class="sml">129</sup></a> vitam suam +corrigere, Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, +sed illas regia tueri potestate, irrectas leges destruere & +rectas statuere, Deo promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum +Cantuariæ jam largitur, & <i>Roberto Bloet</i> Cancellario suo +Londoniensem præsulatum. Vacaverat per quatuor annos integros +<i>Archiepiscopatus</i>, & in fiscum deportati sunt ejusdem redditus, +qui successori semper antea conservabantur. His tamen<a id="footnotetag130" name="footnotetag130"></a> +<a href="#footnote130"><sup class="sml">130</sup></a> +non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps +petit, vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali +annuisset. Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena +arbitratus, ante promotionem vel post eam pecunias numerare.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote129" name="footnote129"><b>Note 129: </b></a> +<a href="#footnotetag129"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in + 1092.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote130" name="footnote130"><b>Note 130: </b></a> +<a href="#footnotetag130"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Militum conscriptio.</i></span>Rex conscribi<a id="footnotetag131" name="footnotetag131"></a> +<a href="#footnote131"><sup class="sml">131</sup></a> procurat 20000 peditum in Anglia ut in +Normanniam convenirent; hi autem cum ad mare venissent +transituri, Rex a singulis eorum pecuniam vectualem, 10 scil. +sol. accipiens, omnes domum remisit. Videtur, milites hos non +compulsu (quod <i>Pressing</i> vocant) sed precibus Regis conscriptos +esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote131" name="footnote131"><b>Note 131: </b></a> +<a href="#footnotetag131"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1093.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiæ exactionibus subditæ.</i></span> +Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens<a id="footnotetag132" name="footnotetag132"></a> +<a href="#footnote132"><sup class="sml">132</sup></a>, +Ecclesias & Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. +hæc inf. an. 1094.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote132" name="footnote132"><b>Note 132: </b></a> +<a href="#footnotetag132"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Regni Wallensium finis.</i></span><i>Rhesus</i><a id="footnotetag133" name="footnotetag133"></a> +<a href="#footnote133"><sup class="sml">133</sup></a> Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada +Paschali, juxta castellum quod <i>Brecheniean</i> nominatur, +in pugna occisus est. Ab illo die regnare in <i>Walonia</i> Reges +desiere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote133" name="footnote133"><b>Note 133: </b></a> +<a href="#footnotetag133"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an 1093.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Mos componendi lites inter Reges Angliæ & Scotiæ.</i></span>Rex Scotorum <i>Malcolmus</i> die festivitatis S. Bartholomæi +Apostoli, Regi Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter +eos statutum fuerat, in civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum +videre aut cum eo colloqui, præ nimia superbia & +<span class="pagenum"><a name="p209" id="p209">209</a></span> +potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam illum ut +(secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua, +rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere, +nisi in regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant +soliti rectitudinem facere Regibus Anglorum, & secundum judicium +Primatum utriusque regni, nullo modo Malcolmus voluit.--In +patriam secedens<a id="footnotetag134" name="footnotetag134"></a> +<a href="#footnote134"><sup class="sml">134</sup></a>, Angliam hyeme prædatum revertitur, +& cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque aliis<a id="footnotetag135" name="footnotetag135"></a> +<a href="#footnote135"><sup class="sml">135</sup></a> +in <i>Northumbria</i> (die festivitatis S. Bricii) a militibus <i>Roberti +Moulbrey</i> Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia +nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote134" name="footnote134"><b>Note 134: </b></a> +<a href="#footnotetag134"> (retour) </a> <i>Mat. Par. 1092.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote135" name="footnote135"><b>Note 135: </b></a> +<a href="#footnotetag135"> (retour) </a> <i>Hoved. suis exercitibus.</i></blockquote> + +<p>Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina <i>Margareta</i>, Edgari +Ethelingi soror, præ dolore efflavit animam.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex concedit regnum Scotiæ.</i></span>Qua mortua +<a id="footnotetag136" name="footnotetag136"></a> +<a href="#footnote136"><sup class="sml">136</sup></a>, <i>Dunenaldum</i> Regis <i>Malcolmi</i> fratrem, Scoti +sibi in Regem elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis +extiterunt, de Scotia expulerunt. Quibus auditis, filius Regis +Malcolmi Dunecanus, Regem Guilielmum (cui tunc militavit) +ut ei regnum patris sui concederet, petiit, & impetravit, +eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum multitudine +Anglorum & Normannorum properavit, & patruum +suum Dunenaldum expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde +nonnulli Scotorum in unum congregati, homines illius pene omnes +peremerunt, ipse vero cum paucis vix evasit. Veruntamen +illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione, ut amplius +in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, +sibique militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote136" name="footnote136"><b>Note 136: </b></a> +<a href="#footnotetag136"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. 1093.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto<a id="footnotetag137" name="footnotetag137"></a> +<a href="#footnote137"><sup class="sml">137</sup></a> Regis omnes fere +Episcopi, una cum principibus Angliæ, ad <i>Hastings</i> convenerunt +ipsum Regem in Normanniam transfretaturum, sua benedictione +& concursu<a id="footnotetag138" name="footnotetag138"></a> +<a href="#footnote138"><sup class="sml">138</sup></a> prosecuti. Rex Normanniam fratri suo +Roberto toto conamine auferre laborans, multam & immensam +<span class="pagenum"><a name="p210" id="p210">210</a></span>undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque +difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et,</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Conventus magnarum regni ad Hastingiam.</i></p> + +<p class="sml"><i>Pecuniarum immensa collectio.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote137" name="footnote137"><b>Note 137: </b></a> +<a href="#footnotetag137"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 23.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote138" name="footnote138"><b>Note 138: </b></a> +<a href="#footnotetag138"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 21.</i></blockquote> + + + +<p><span class="side"><i>Episcopos Angliæ Romano non fore subditos.</i></span>Rex asseruit quod nullus Archiepiscopus<a id="footnotetag139" name="footnotetag139"></a> +<a href="#footnote139"><sup class="sml">139</sup></a> vel Episcopus +regni sui, Curiæ <i>Romanæ</i> vel <i>Papæ</i> subesset, præcipue cum +ipse omnes libertates haberet in regno suo, quas Imperator vendicabat +in Imperio. Inter alia vero jam tum vendicabat <i>Henricus</i> +IV. ipsius Papæ designationem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote139" name="footnote139"><b>Note 139: </b></a> +<a href="#footnotetag139"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1094.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Militum conscriptio.</i></span>Rex Nuntiis in Angliam missis<a id="footnotetag140" name="footnotetag140"></a> +<a href="#footnote140"><sup class="sml">140</sup></a> <span class="sc">XX.</span> millia pedonum in +Normanniam jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent +Heastingæ congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat +ad victum Ranulphus Passeflambardus præcepto Regis abstulit, +scil. unicuique <span class="sc">X</span> sol. & eos domum repedare mandavit, pecuniam +vero Regi transmisit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote140" name="footnote140"><b>Note 140: </b></a> +<a href="#footnotetag140"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. an. 1094, pag. 462.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Tributum bienne.</i></span>Interea gravi & assiduo <i>tributo</i>, hominumque mortalitate, +præsenti & anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. +Par. in an. 1093. vid sup.</p> + +<p><span class="side"><i>Anselmus Archiep. Cant. Romam abire vult.</i></span><i>Anselmus</i> electus in Cantuar. Archiep.<a id="footnotetag141" name="footnotetag141"></a> +<a href="#footnote141"><sup class="sml">141</sup></a> veniam a Rege +petit Romam, pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet +Rex, se nondum Urbanum accepisse pro Apostolico nec +vel suæ aut paternæ fuisse consuetudinis, ut præter suam licentiam +aliquis in regno Angliæ Papam nominaret, & qui hanc +ei potestatem præriperet, coronam suam videretur adimere. Anselmus +asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum <i>Beccensis</i> +adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum +Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur +angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic +cum homagio fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, +cui sisteret aut quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, +Abbatum, cunctorumque regni principum (id est magni +regni Concilii) definitionem commendatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote141" name="footnote141"><b>Note 141: </b></a> +<a href="#footnotetag141"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 25.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concilium Rockinghamiæ.</i></span>Indicti igitur a Rege, <i>Rochinghamiæ</i> omnes conveniunt 5. Idus +Martii 1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius +castri: & post longissimas disceptationes die una atque altera +definitur, urgeturque acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius +<span class="pagenum"><a name="p211" id="p211">211</a></span> +observandam fidem quam Romano Pontifici: Anselmumque increpantes, +Noveris (inquiunt) totum regnum conqueri adversum +te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii sui, +coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines +tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe +sine alio decenter haberi non posse probamus. Sed nec his nec +aliis plurimis <i>Anselmus</i> flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, +Archiepiscopum Cantuariensem a nullo hominum, nisi +a solo Papa, judicari posse vel condemnari: nec ab aliquo cogi +pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto, contra suum velle +respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno profitetur +nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes, +induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex +interea clam per nuntios cum <i>Urbano</i> agit, <span class="side"><i>Pallium Anselmo datur.</i></span>ut Archiepiscopale +pallium sibi mitteretur Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, +viri frangeret morositatem, qui nec ita vincitur. A +Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare positum fastu +solenni inde reportavit.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex Urbanum præcepit pro Apostolico suscipi.</i></span>De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit<a id="footnotetag142" name="footnotetag142"></a> +<a href="#footnote142"><sup class="sml">142</sup></a>. +Primo inter <i>Gregorium</i> VII. quem in <i>Brixensi</i> synodo anno 1083, +deposuerat Henricus Imperator, & <i>Clementem</i> III. loco ejus ibidem +designatum. Deinde inter eundem <i>Clementem</i> & <i>Victorem</i> +III. <i>Urbanumque</i> II. successive a Pontificiis contra Clementem +constitutos. Partium studio orbis scinditur Christianus; Gallis +Italisque Urbano adhærentibus, Germanis Clementi, Anglis +neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre ejus conditam, +quis pro Apostolico suscipiendus esset, non promulgaverat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote142" name="footnote142"><b>Note 142: </b></a> +<a href="#footnotetag142"> (retour) </a> <i>An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095.</i></blockquote> + +<p>Demum autem <i>Urbani</i> victus amicitia, quod Archiepiscopale +Cantuariæ pallium <i>Anselmo</i> debitum, ei ex arbitrio conferendum +transmississet: <i>Urbanum</i> in omni imperio suo pro Apostolico haberi,<a id="footnotetag143" name="footnotetag143"></a> +<a href="#footnote143"><sup class="sml">143</sup></a> +eique vice beati Petri in Christiana religione obediri, +imperavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote143" name="footnote143"><b>Note 143: </b></a> +<a href="#footnotetag143"> (retour) </a> <i>Eadm. Will. 2, pag. 33.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concilium Scaresberiæ.</i></span>In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud <i>Searesberiæ</i> celebrato; +Comes <i>Guilielmus de Owe</i><a id="footnotetag144" name="footnotetag144"></a> +<a href="#footnote144"><sup class="sml">144</sup></a>, qui cum <i>Roberto +<span class="pagenum"><a name="p212" id="p212">212</a></span> +Moubreo</i> Comite Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque +Rege conjuraverat, filiumque amitæ Regis <i>Stephanum +de Albemarlo</i> in solium evehendo, ad duellum provocans, +victus est ab appellante. Juxta legem igitur a Guilielmo Conquestore +latam, oculi ei eruuntur, & testiculi abscinduntur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote144" name="footnote144"><b>Note 144: </b></a> +<a href="#footnotetag144"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rob. Comes Northumbriæ gratiam obtinet.</i></span><i>Roberto</i> autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub +conditione, ut uxor ejus castellum <i>Bambergense</i> Regi traderet, +quod hac pulsa necessitate fecit.</p> + +<p>Sed Guilielmus de <i>Aldari</i>, Regis compater, dapifer, atque amitæ +filius, hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, +laqueo suspenditur; <i>Concilio</i>, ut videtur, sic decernente. +Moriturus autem Confessori innocentiam protestatus est.</p> + +<p><span class="side"><i>Tributa & exactiones gravissimæ ad Normanniam lucrandam.</i></span>Post 17. Cal. Julii, an. 1096<a id="footnotetag145" name="footnotetag145"></a> +<a href="#footnote145"><sup class="sml">145</sup></a>, cum <i>Robertus</i> Dux Normanniæ +Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi +Guilielmo pignori collocasset, pro 10000 marcis sub triennio +restituendis; Rex ut tantam vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus +cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex dono, illinc ex +mutuo, passim exactionibus & tributo, quod Saxones <i>Danegeldum</i> +& <i>Hidagium</i>, Normanni <i>Tallagium</i> vocant, pro arbitrio +non ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote145" name="footnote145"><b>Note 145: </b></a> +<a href="#footnotetag145"> (retour) </a> <i>Flo. Wig.</i></blockquote> + +<p><i>Marcas</i> (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea +ab Ecclesiis & Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, +non abstinetur. Nihil (inquit <i>Eadmerus</i>) Ecclesiarum +ornamentis in hac parte indulsit dominandi cupiditas, nihil sacris +altarium vasis, nihil reliquiarum capsis, nihil Evangeliorum +libris auro argentoque paratis.</p> + +<p><span class="side"><i>Danegeldi redditio.</i></span>Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. <i>Danegeldi</i> redditio +hoc est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. +centum acræ terræ, totius Angliæ, ad conducendum milites, +qui piratas Danicas coercerent. De hoc autem libera (inquit +Legum Edouardi Confessoris concinnator) & quieta erat omnis +Ecclesia, & etiam omnis terra quæ in proprio dominio Ecclesiæ +erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione persolvens, +quia magis confidebant in orationibus quam in armorum +defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, +<span class="pagenum"><a name="p213" id="p213">213</a></span> +usque ad tempus <i>Willielmi</i> Regis junioris, qui de Baronibus totius +Angliæ auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre +suo <i>Roberto</i> Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente. +Concessum est ei, non lege statutum neque firmatum; sed habuit +necessitatis causa ex unaquaque hyda 4 solidos, Ecclesia non +excepta: quorum dum fieret collectio, proclamabat sancta Ecclesia +libertatem suam reposcens, sed nihil profecit.</p> + +<p>Indixit majoribus Angliæ<a id="footnotetag146" name="footnotetag146"></a> +<a href="#footnote146"><sup class="sml">146</sup></a>, ut quisque illorum pro posse +sibi pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, +Abbatissæ, aurea & argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; +Comites, Barones, Vice-comites, suos milites & villanos +spoliaverunt, & Regi non modicam summam auri & argenti +detulerunt. Ille autem mense Septembri mare transiit, pacem +cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo Normanniam +in vadimonium accepit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote146" name="footnote146"><b>Note 146: </b></a> +<a href="#footnotetag146"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1096.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ordalium 50 divitum Anglorum.</i></span>Sub his temporibus<a id="footnotetag147" name="footnotetag147"></a> +<a href="#footnote147"><sup class="sml">147</sup></a> (viz. antequam Anselmus Romam petiit) +Guilielmus Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores +Anglos de cervis regiis deprædandis accusatos, ad examen +igniti ferri demandavit. Statuto autem die cum judicium sævius +executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes ab ustione, innocentiam +sunt testati. Commotus Rex: <i>Meo</i> (inquit) <i>judicio +amodo respondebitur, non Dei</i>; quod pro voto cujusque hinc +inde plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas) +judicium Dei appellabant.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote147" name="footnote147"><b>Note 147: </b></a> +<a href="#footnotetag147"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 48.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nulla Synodus sub Guilielmo generalis.</i></span>A. D. 1097<a id="footnotetag148" name="footnotetag148"></a> +<a href="#footnote148"><sup class="sml">148</sup></a>, ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, +passus est Rex Anselmum <i>synodum</i> generalem celebrare, +aut delicta undequaque pullulantia cohibere. Mare igitur apud +Papam conquesturus sub Novembri transiit. Rex autem confestim +præcepit cuncta quæ illius juris fuerant, in suum transcribi dominium, +& irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata, vel statuta +fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum. +Ingens ex hoc illic tribulatio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote148" name="footnote148"><b>Note 148: </b></a> +<a href="#footnotetag148"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens. + lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Exactiones sæviunt.</i></span>A. D. 1098. Rex<a id="footnotetag149" name="footnotetag149"></a> +<a href="#footnote149"><sup class="sml">149</sup></a> in æstate urbem <i>Cenomanniam</i> cum +<span class="pagenum"><a name="p214" id="p214">214</a></span> +magna parte illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum +exactionibus & tributis, non abradens modo sed potius +excorians, omnibus infestus & molestus fuit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote149" name="footnote149"><b>Note 149: </b></a> +<a href="#footnotetag149"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Membrorum ob proditionem detruncatio.</i></span>1098. Multi Walli<a id="footnotetag150" name="footnotetag150"></a> +<a href="#footnote150"><sup class="sml">150</sup></a> in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio +Regis deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam +manibus vel pedibus truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. +Inter hos <i>Kenredum</i> Presbyterum quendam Ecclesia memorant +extractum, testiculisque cum oculo uno atque lingua excisis, +die tertia loquelam recepisse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote150" name="footnote150"><b>Note 150: </b></a> +<a href="#footnotetag150"> (retour) </a> <i>Flo. wig. & Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex excommunicandus decernitur.</i></span>1099. Rex in <i>Barensi</i> Concilio<a id="footnotetag151" name="footnotetag151"></a> +<a href="#footnote151"><sup class="sml">151</sup></a> sub Urbano Papa, ob sævitiam +ejus in Ecclesiam Anglicanam & <i>Anselmum</i> Archiepiscopum, +præsertim quod investituras præsulum sibi arrogaverat, +plena acclamatione excommunicandus decernitur. Anselmi autem +precibus ibidem tunc præsentis, moratur a sententia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote151" name="footnote151"><b>Note 151: </b></a> +<a href="#footnotetag151"> (retour) </a> <i>Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Excommunicantur investituras dantes Laicis.</i></span>In Concilio<a id="footnotetag152" name="footnotetag152"></a> +<a href="#footnote152"><sup class="sml">152</sup></a> vero jam tum subsequente <i>Romæ</i> generali (cui +etiam <i>Anselmus</i> interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur +Laici Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere, +& accipientes consecrari; Laicorumve hominum ob honores +Ecclesiasticos homines fieri.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote152" name="footnote152"><b>Note 152: </b></a> +<a href="#footnotetag152"> (retour) </a> <i>Eadm. Flo. wig. ibid.</i></blockquote> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + + +<h3><i>HENRICUS I.</i></h3> + +<p>Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, +cum ex jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum<span class="side"><i>Henricus succedit Willel. Rufo.</i></span> +& Guilielmum, a <span class="sc">XII</span> Baronibus utrinque conjuratis. <i>Henricus</i> +autem<a id="footnotetag153" name="footnotetag153"></a> +<a href="#footnote153"><sup class="sml">153</sup></a> frater minimus, quod in Anglia natus esset, & a Patre +jam tum Rege, potiorem se apud Anglos novit, proclivesque +eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret fluctuantes, +Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus, +tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: <i>Robertum</i> utique +Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum +incertum esse; hominem vero levem & præcipitem, +<span class="pagenum"><a name="p215" id="p215">215</a></span> +semet denique virga aurea omnia metientem, justitia, & mansuetudine +regnaturum pollicetur. <i>Leges insuper Edouardi Confessoris, +omnium habitas desiderio, profligatis asperis & quibuscunque +examinatis restitutum.</i> Placuit conditio, & dum Sceptri calet +ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex eligitur +consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi +Episcopo (Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica +2 Augusti An. Do. 1100, id est, intra triduum post +excessionem fratris, solenni tunc restipulatur jurejurando<a id="footnotetag154" name="footnotetag154"></a> +<a href="#footnote154"><sup class="sml">154</sup></a>:<span class="side"><i>Jurejurandum Regis ad Coronationem suam.</i></span> +Bonas & sanctas omni populo Leges se servaturum; & omnes +oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo emerserant in omni +sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus negotiis, +prohibiturum & subversurum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote153" name="footnote153"><b>Note 153: </b></a> +<a href="#footnotetag153"> (retour) </a> <i>Nubrig. lib. 1, c. 3.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote154" name="footnote154"><b>Note 154: </b></a> +<a href="#footnotetag154"> (retour) </a> <i>Eadm. in Hen. I, pag. 55.</i></blockquote> + +<p>Edidit & jam illico<a id="footnotetag155" name="footnotetag155"></a> +<a href="#footnote155"><sup class="sml">155</sup></a> <i>Chartam libertatum Angliæ munitamque +Sigillo regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit</i><a id="footnotetag156" name="footnotetag156"></a> +<a href="#footnote156"><sup class="sml">156</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote155" name="footnote155"><b>Note 155: </b></a> +<a href="#footnotetag155"> (retour) </a> <i>Eadm. ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote156" name="footnote156"><b>Note 156: </b></a> +<a href="#footnotetag156"> (retour) </a> Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette + Charte, & c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe + de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit + constitutive de la féodalité.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, +tum in toto regno restituit populo ignis atque candelarum usum<a id="footnotetag157" name="footnotetag157"></a> +<a href="#footnote157"><sup class="sml">157</sup></a>, +quem pater ejus post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium +campana prohibuerat; injustitias a fratre & <i>Ranulpho</i> +institutas prohibuit, effoeminatos a Curia pellit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Ignitegii lex adempta.</i></p> + +<p class="sml"><i>Injustitias tollit & effoeminatos.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote157" name="footnote157"><b>Note 157: </b></a> +<a href="#footnotetag157"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Mensurandi virga instituitur.</i></span>Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui +ipsius longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie <i>virga</i> +dicitur Angl. <i>a Yard</i>; erat autem Rex proceri & magni corporis.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Rex post Coronationem<a id="footnotetag158" name="footnotetag158"></a> +<a href="#footnote158"><sup class="sml">158</sup></a> dedit Episcopatum <i>Wintoniensem</i> +Willielmo <i>Giffard</i>, & continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum +pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno +præcedente sub <i>Urbano</i> editos) investivit eundem.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Rex posthabito concilio Romano investituram dat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote158" name="footnote158"><b>Note 158: </b></a> +<a href="#footnotetag158"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1100, pag. 54.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>In communi Concilio gentis Anglorum<a id="footnotetag159" name="footnotetag159"></a> +<a href="#footnote159"><sup class="sml">159</sup></a> <i>Ranulphus Dunelmensis</i> +Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus +sub defuncto Rege (cui nimium erat familiaris) populo illatis, +<span class="pagenum"><a name="p216" id="p216">216</a></span> +de communi consilio gentis Anglorum in Turrim conjicitur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Ranulphus Dun. Episc. in turrim conjicitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote159" name="footnote159"><b>Note 159: </b></a> +<a href="#footnotetag159"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm. + lib. 5. pag. 156.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Anselmus negat Regi hominium & investituras.</i></span>Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens +vero negat Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu +ejus accipere ob Canones prædicti Concilii, quod Regem egit +in maximas angustias. Nec enim minui pateretur majestatis privilegia, +nec tutum duceret hanc injuriam ab Archiepiscopo illatam +vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum in +Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur +igitur induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, +qui Decreta Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Synodus Lambethæ.</i><br><br><i>Nuptiæ Regis Henrici.</i></span>An. Dn. 1101. In Synodo<a id="footnotetag160" name="footnotetag160"></a> +<a href="#footnote160"><sup class="sml">160</sup></a> Episcoporum Abbatum, Nobilium +quorumcunque ac religiosi ordinis virorum <i>Lambethæ</i> habito, +de nuptiis agitur inter Henricum Regem & Matildem filiam +Malcolmi Regis Scotiæ, & Margaretæ Uxoris suæ, Sororis +Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi. Cum autem +Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex +more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur, +annon & ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium +subiisse castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque +non e voto, aut diuturno habitu; at sub temporum intervallis, +modo præcipiente, modo coercente Catherina matertera sua illic +Moniali induisse. Libera igitur totius Concilii acclamatione de +nunciatur, & Regi nubit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote160" name="footnote160"><b>Note 160: </b></a> +<a href="#footnotetag160"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 56. & seq.</i></blockquote> + +<p>An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt<a id="footnotetag161" name="footnotetag161"></a> +<a href="#footnote161"><sup class="sml">161</sup></a> Roma +nuntiis, porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote161" name="footnote161"><b>Note 161: </b></a> +<a href="#footnotetag161"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 48.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Populus fidem, Rex justiciam spondet.</i><br><i>Robertus Dux Angliam invadit.</i></span>An. Dn. 1101. Consilium<a id="footnotetag162" name="footnotetag162"></a> +<a href="#footnote162"><sup class="sml">162</sup></a> percrebuit sub Pentecostes festivitate +tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam +e terra sancta maximo exercitu invasurum Angliam. <i>Henricus</i> +Rex Subditorum metuens defectionem; totam regni nobilitatem, +totam populi numerositatem, ad fidei vocat sponsionem; & quod +vicissim petebatur, ipse manu in manum Anselmi porrecta justis +& sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret in cunctis +administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius christianitatis +in Anglia exercendæ<a id="footnotetag163" name="footnotetag163"></a> +<a href="#footnote163"><sup class="sml">163</sup></a>, se relicturum; atque decretis +<span class="pagenum"><a name="p217" id="p217">217</a></span> +& jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere +promittebat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote162" name="footnote162"><b>Note 162: </b></a> +<a href="#footnotetag162"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote163" name="footnote163"><b>Note 163: </b></a> +<a href="#footnotetag163"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 49.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Foedus Henrici R. & Roberti Ducis.</i></span>An. eodem sub Cal. Aug. <i>Robertus</i> (pars major navalis militiæ +quam Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, +ei defecit) ante Cal. Aug. cum magno exercitu <i>Portesmutham</i> +applicuit<a id="footnotetag164" name="footnotetag164"></a> +<a href="#footnote164"><sup class="sml">164</sup></a>. Principes utrinque fratrum non ferentes dissidium, +colloquium inierunt, mutuum & generale & concordiæ +foedus tali pacto firmaverunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote164" name="footnote164"><b>Note 164: </b></a> +<a href="#footnotetag164"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1101, pag. 55.</i> +</blockquote> + +<p>Quod Rex <i>Roberto</i> annis singulis tria millia marcarum argenti +daret ex Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, +si absque filio moreretur. Hoc a <span class="sc">XII</span> magnatibus utrinque +est juratum.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex hominium requirit ab Anselmo.</i></span>Regressi nuncii literas<a id="footnotetag165" name="footnotetag165"></a> +<a href="#footnote165"><sup class="sml">165</sup></a> a <i>Paschali</i> deferunt Regi prohibentes +investituras; unde Rex Commotus Anselmo<a id="footnotetag166" name="footnotetag166"></a> +<a href="#footnote166"><sup class="sml">166</sup></a> imperat, ut +vel hominium faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos +ipse investierat, more Antecessorum suorum; vel e regno protinus +decedat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote165" name="footnote165"><b>Note 165: </b></a> +<a href="#footnotetag165"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 59.</i> +</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote166" name="footnote166"><b>Note 166: </b></a> +<a href="#footnotetag166"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 61.</i></blockquote> + +<p>Consultior autem Proceres Regni <i>Wintoniam</i> cogit, & <i>Anselmum</i> +una. Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris +dignitatis Nuncios. Ex parte Regis Giraldum Archiepiscopum +Eboraci, Herebertum Theodfordensem, Robertumque Cestrensem +Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam venientes +jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia, +succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa +ne vel hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum +consolatur, & firmata prius, confirmat denuo & dimittit +nuncios.</p> + +<p><span class="side"><i>Concilium Londini.</i></span>His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex <i>Londini</i> indicit +conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut +consuetudines regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare. +Anselmus provocat ad Papæ literas. Respondetur ab Episcopis +Romam missis Papam aliud literis, aliud ore tradidisse: +Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut quamdiu in aliis +vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum investituris æquanimiter +<span class="pagenum"><a name="p218" id="p218">218</a></span> +illum toleraret, nec eum ullo excommunicationis vinculo +necteret, si religiosas personas per dationem virgæ pastoralis +eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto Concilio +contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt Causam; +ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi +usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam +eis hæc fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi.</p> + +<p>Scinditur in contraria totum <i>Concilium</i>, sed nec his Anselmus +frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege +investituram Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior +in his factus fuerit a <i>Paschali</i> Papa, sed interea neminem istiusmodi +accipientem consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum. +Soluto Concilio Rex Episcopos quosdam baculo pastorali +atque annulo, investituræ Symbolis donat.</p> + +<p>Citius autem novæ a Papa deferuntur<a id="footnotetag167" name="footnotetag167"></a> +<a href="#footnote167"><sup class="sml">167</sup></a> literæ quibus Episcoporum +assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed +ex nuncio intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit. +Procerum tamen Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant, +profectus Romam, Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A]<span class="side">A: <i>An. 1103.</i><br><br>B: <i>An. 1104. Anselmus +Romam proficiscitur.</i></span> +Iter<a id="footnotetag168" name="footnotetag168"></a> +<a href="#footnote168"><sup class="sml">168</sup></a> iniit 5. Cal. Maii 1103, sed mandata regia +frigidius exequenti Angliam[B] redeunti interdicit Rex, & in fiscum +rapit Archiepiscopatus emolumenta. Intercessione autem sororis +suæ Bleisensis Comitissæ, sed & una metuens excommunicationis +sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet proferendam, +colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque +redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit; +aliis Romæ per Legatos terminatu reservatis. Legatorum +indole sic decernit demum Papa: Regem amplius non daturum +investituras, sed Homagium ei facientibus prælatis benedictionem +non negandam, & excommunicatos sub his jurgiis, concepta +satisfactionis formula, restituendos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote167" name="footnote167"><b>Note 167: </b></a> +<a href="#footnotetag167"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 70.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote168" name="footnote168"><b>Note 168: </b></a> +<a href="#footnotetag168"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76.</i></blockquote> + +<p>An. 1104. Non facile potest<a id="footnotetag169" name="footnotetag169"></a> +<a href="#footnote169"><sup class="sml">169</sup></a> narrari miseria, quam sustinuit +illo tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones +regias, videtur; ad subjugationem Normanniæ quam +<span class="pagenum"><a name="p219" id="p219">219</a></span> +sequenti anno aggressus est, incipiendam; nam Flo. Wigor. sic +rem disponit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote169" name="footnote169"><b>Note 169: </b></a> +<a href="#footnotetag169"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Tributi exactio gravissima.</i></span>An. 1105. Subacta Parte <i>Normanniæ</i><a id="footnotetag170" name="footnotetag170"></a> +<a href="#footnote170"><sup class="sml">170</sup></a> potiori, fiunt tributa +ad reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in +ipsos pauperculos, ut nonnulli qui non haberent quod darent, +aut a suis domiculis pelli, aut avulsis asportatisque hostiis +domorum penitus diripiendos exponi, aut ablata vili supellectile +in summam penuriam redigi, aliisve modis cruciari, perhibeantur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote170" name="footnote170"><b>Note 170: </b></a> +<a href="#footnotetag170"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 83.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Sacerdotes acrius luunt conjugia sua.</i><br><br><i>Papæ Responsum Anselmo datum.</i></span>Cum nuper in <i>Londoniensi</i> Synodo<a id="footnotetag171" name="footnotetag171"></a> +<a href="#footnote171"><sup class="sml">171</sup></a> Sacerdotibus & Canonicis +prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; +creditaque Regi esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; +graves ille exegit redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant +desiderio. Singulorum igitur culpam in universos transferens, +de parochiali omni Ecclesiæ tam innocentium quam nocentium +Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam. Contumeliose +interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti fere +(ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis +nudis pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant +misericordiam. <i>Anselmus</i> ab Episcopis invocatus, de his +per literas cum Rege agit, increpat & exorat emendationem. +Interea Legati Roma redeunt <i>Anselmo</i> deferentes responsum Papæ +scil. Rege investituras remittente, excommunicatos absolvendos +esse, & Homagia Regi permittenda.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote171" name="footnote171"><b>Note 171: </b></a> +<a href="#footnotetag171"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 83.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Privilegia Anselmo a Rege concessa.</i></span>Lætus Rex <i>Anselmo</i><a id="footnotetag172" name="footnotetag172"></a> +<a href="#footnote172"><sup class="sml">172</sup></a> sub assumptione <i>Beccum</i> proficiscitur, +& penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas <i>Guilielmus</i> junior +sub censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, +polliceturque se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil +unquam accepturum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote172" name="footnote172"><b>Note 172: </b></a> +<a href="#footnotetag172"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 89.</i></blockquote> + +<p>Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, +nihil darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace +& quiete libera, possiderent.</p> + +<p>Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu +<span class="pagenum"><a name="p220" id="p220">220</a></span> +accepta fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset, +& dato vadimonio est pollicitus, & pollicita quæque fide adimplevit.</p> + +<p>A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus +Cantuariæ, cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus +junior, hoc adjiciens privilegium.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo +Archiepisc. Cantuar. concessis<a id="footnotetag173" name="footnotetag173"></a> +<a href="#footnote173"><sup class="sml">173</sup></a>.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Charta Regis Anselmo data.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote173" name="footnote173"><b>Note 173: </b></a> +<a href="#footnotetag173"> (retour) </a> <i>Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118.</i></blockquote> + +<p>H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, +& omnibus Ministris meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio +ut omnes Anselmi Archiepiscopi homines quos in Londonia habet, +& omnes ejus alii homines, euntes & redeuntes in ea villa, +ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus, sicut unquam +Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei tempore, +& videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite +de Cestria apud Westmonasterium.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Westmonaster.</i></span>An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.<a id="footnotetag174" name="footnotetag174"></a> +<a href="#footnote174"><sup class="sml">174</sup></a> Michaelis annuente +& præsente ipso Rege, habitum est <i>Concilium</i> in Ecclesia +S. Petri <i>Westmonast.</i> Consedentibus Anselmo Cantuariensi, +& Gerardo Eboracensi, Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis +& Abbatibus; nec non (ut omnia firmiora haberentur ex +utriusque ordinis concordia) Comitibus etiam & Baronibus. +Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos hactenus est admissa.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote174" name="footnote174"><b>Note 174: </b></a> +<a href="#footnotetag174"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib. + 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat. + Par. ibid.</i></blockquote> + +<p>1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ +Hæresis Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa +inventi, depositi sunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p221" id="p221">221</a></span> + +<pre> +Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn. +Wimundus Abb. de Tavestock Devon. +Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting. +Godricus Abb. de Peterburg. Northamp. } +Haimo Abb. de Cerne Dorset. } Nondum +Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt. } consecrati. +</pre> + +<p class="mid">Et ob alia delicta.</p> + +<pre> +Ricardus Abb. de Ely. +Robertus Abb. de S. Edmund. Suff. +Ille de Mickelney. +</pre> + +<p>2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum +officium suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas +decet, ordinatas vestes habeant; & ut semper & ubique +honestas personas testes habeant suæ conversationis.</p> + +<p>Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam.</p> + +<p>Ut Archidiaconi sint Diaconi.</p> + +<p>Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter +Canonicus uxorem ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere +quilibet qui Canonicus non est, si post professionem castitatis +uxorem duxerit, eadem regula constringatur.</p> + +<p>Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, +non sit legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, +ejus Missa audiatur.</p> + +<p>Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione +castitatis.</p> + +<p>Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum +suorum.</p> + +<p>Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, +nec Judices sanguinis.</p> + +<p>Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant.</p> + +<p>Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata.</p> + +<p>Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut +redeant, aut excommunicentur.</p> + +<p>Ut Clerici patentes coronas habeant.</p> + +<p>Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur.</p> + +<p>Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur.</p> + +<p>Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p222" id="p222">222</a></span> + +<p>Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero +& Ecclesiæ.</p> + +<p>Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis +sui, & quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, +nisi de eis quorum animarum curam gerunt.</p> + +<p>Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant.</p> + +<p>Ne Monachi teneant villas ad firmam.</p> + +<p>Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque +sibi datas ita expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes +in iis quæ sibi & Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur.</p> + +<p>Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, +de conjugio data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur.</p> + +<p>Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi +non tegantur.</p> + +<p>Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium +non copulentur, vel copulati simul permaneant; & si quis hujus +incestus conscius fuerit, non ostenderit, ejusdem criminis +se participem esse cognoscat.</p> + +<p>Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda +portentur, ut Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste +debetur.</p> + +<p>Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut +feretris, aut aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali +authoritate, reverentiam sanctitatis exhibeat.</p> + +<p>Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in +Anglia solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus +facere præsumat.</p> + +<p><a id="footnotetag175" name="footnotetag175"></a> +<a href="#footnote175"><sup class="sml">175</sup></a>Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie +juvantes, in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati +sunt, donec poenitentia & confessione absolutionem mereantur. +Qui vero hoc crimine publicatus fuerit, statutum est siquidem +fuerit persona religiosi ordinis, ut ad nullum amplius +gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur. Si +<span class="pagenum"><a name="p223" id="p223">223</a></span> +autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis +dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se +sub regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere +præsumat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote175" name="footnote175"><b>Note 175: </b></a> +<a href="#footnotetag175"> (retour) </a> <i>Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur.</i></blockquote> + +<p>Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis +diebus, excommunicatio præfata renovetur.</p> + +<p><span class="side"><i>Languescit hæc Synodus.</i></span>Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ <i>Westmonasterii</i> habitæ) +<i>Londoniensis</i> etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post +longam reviviscit desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim +spretæ sunt & posthabitæ; cum ex discordia inter <i>Regem</i> & +<i>Anselmum</i> Archiepiscopum circa investituras Ecclesiarum, tum<a id="footnotetag176" name="footnotetag176"></a> +<a href="#footnote176"><sup class="sml">176</sup></a> +quod totus Clerus Eboracensis uxores dimittere aut castitatem +profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam Anselmus ipse +excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus dominicis +in <i>Sodomitas</i> renovandam, rationabili dispensatione cohibere.<a id="footnotetag177" name="footnotetag177"></a> +<a href="#footnote177"><sup class="sml">177</sup></a> +Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam +qui hic pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum, +vel novas Abbatias consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum +reddit vigorem anno regni sui <span class="sc">X</span> ut ibidem videas.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote176" name="footnote176"><b>Note 176: </b></a> +<a href="#footnotetag176"> (retour) </a> <i>Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119. + Eadmer. lib. 3 pag. 68.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote177" name="footnote177"><b>Note 177: </b></a> +<a href="#footnotetag177"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 105.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Discordia inter Regem & Anselmum.</i></span>An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum +& Anselmum Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet +consentire quod Rex daret investituras Ecclesiarum, neque communicare +iis quibus Rex, quia Rex jam dederat, &c. Unde +Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare.</p> + +<p>Post hæc Rex tenuit<a id="footnotetag178" name="footnotetag178"></a> +<a href="#footnote178"><sup class="sml">178</sup></a> + curiam suam in Pascha <i>Wint.</i> & +Anselmus a Rege rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote178" name="footnote178"><b>Note 178: </b></a> +<a href="#footnotetag178"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1102.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond.</i></span>Anno Domini 1106. habitum est <i>Londini Concilium</i> ad Procerum +atque populi animos Regi contra Robertum Ducem +Normanniæ novum molientem bellum, confirmandos.</p> + +<p>Magnates igitur edicto regio convocatos, <i>Rex</i> sic alloquitur.</p> + +<p><span class="side"><i>Oratio Regis ad Concilium.</i></span>Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci +fama, fratrem meum <i>Robertum</i> ad Hierosolymorum regnum +a Deo vocatum, & a populo foeliciter electum fuisse.</p> + +<p><span class="pagenum"><a name="p224" id="p224">224</a></span> +Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito +refutandum. Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis +atque spoliis assuetus, pacis inimicus & impatiens, qui vos +ludibrio habet & contemptui; ignavos, desides, & helluones clamitans, +conculcare gestiens & desiderans. Ego humilis & pacificus, +paci studeo, vestrisque vos in antiquis libertatibus (prout +sæpius jurejurando sum pollicitus) confovebo. In consiliis vestris +acquiescam, & secundum hæc, ex more mansueti Principis gubernabo. +Scribantur dicta, roborabo; & iteratis omnia juramentis, +sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum +omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit, +<i>ego statuo; & inviolate impero observanda</i><a id="footnotetag179" name="footnotetag179"></a> +<a href="#footnote179"><sup class="sml">179</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote179" name="footnote179"><b>Note 179: </b></a> +<a href="#footnotetag179"> (retour) </a> On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le + Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La + Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix + d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son + extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que <i>ce ne fut que cent + ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où + on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt</i>.</blockquote> + +<p>Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, +hoste meo & totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, +strenue propellite, & ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini. +Anglorum robore fretus & virtute; Normannorum minas & +jactantias flocci facio. Sic Rex in Concilio: Et quæ inde subsecuta +sunt dicat tot Mat. Parisius suis verbis. Talibus igitur +promissis, quæ tamen in fine <i>impudenter violavit</i>, omnium corda +sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet usque ad capitis +expositionem dimicarent.</p> + +<p><span class="side"><i>Denarii nova forma.</i></span>An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit<a id="footnotetag180" name="footnotetag180"></a> +<a href="#footnote180"><sup class="sml">180</sup></a> denarium cum duplici +cruce lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum +beneficium, interlineari spatio vel in obolos frangerentur, +vel in quadrantes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote180" name="footnote180"><b>Note 180: </b></a> +<a href="#footnotetag180"> (retour) </a> <i>Stowe in Edw. an. 1279.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Dispensatio de promovendis Presbyterorum filiis +ad sacra officia.</i></span>An. 1107. Cum in Romana Ecclesia<a id="footnotetag181" name="footnotetag181"></a> +<a href="#footnote181"><sup class="sml">181</sup></a> institutum esset ut +Presbyterorum filii ad sacra officia non promoverentur; nunc +decretali Paschalis Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. +3 Cal. Junii. An. Dn. 1107. id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum +regno tanta hujusmodi plenitudo est, ut major pene & +melior clericorum pars in hac specie censeatur:--<i>Anselmo +<span class="pagenum"><a name="p225" id="p225">225</a></span> +conceditur dispensandi facultas, pro necessitate temporis & +utilitate Ecclesiæ</i>; ita tamen ut imposterum constitutionis Ecclesiasticæ +præjudicium caveatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote181" name="footnote181"><b>Note 181: </b></a> +<a href="#footnotetag181"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Dux Norman. excæcatur.</i></span>An. 1107. sub æstate,<a id="footnotetag182" name="footnotetag182"></a> +<a href="#footnote182"><sup class="sml">182</sup></a> Robertus Exdux Normannia nova +in Regem aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, +carceri mancipatur arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce +clam privatur, salvis tamen orbiculis eorundem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote182" name="footnote182"><b>Note 182: </b></a> +<a href="#footnotetag182"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in ann. Matt. West in ann.</i></blockquote> + +<p>An. Dom. 1107. <i>Concilium Londoniæ Palatinum de investituris.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concilium Londini Palatinum.</i></span>A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, <i>Conventus</i> +omnium Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, <i>Londoniæ</i> +in palatio Regis factus est; & per tres dies (absente Anselmo +Archiepiscopo) inter Regem & Episcopos satis actum e +Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc nitentibus, ut Rex +eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta præceptum & +obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ +inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, +quæ Papa Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per +hoc Regem sibi de investituris consentaneum fecerat. Dehinc, +præsente Anselmo, astante multitudine, annuit Rex & statuit,</p> + +<p>Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem +baculi pastoralis, vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, +per Regem, vel quamlibet laicam manum investiretur in +Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut nullus in prælationem +electus, pro hominio quod Regi faceret, consecratione +suscepti honoris privaretur.</p> + +<p>Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ +suis erant pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, & +Procerum regni, sine omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura, +patres a Rege sunt instituti. Instituti quoque sunt ibidem +& eodem tempore, ab ipso Rege, quidam ad regimen quarundam +Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant suis patribus +destitutæ.<a id="footnotetag183" name="footnotetag183"></a> +<a href="#footnote183"><sup class="sml">183</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote183" name="footnote183"><b>Note 183: </b></a> +<a href="#footnotetag183"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4, + pag. 91. & Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p226" id="p226">226</a></span> + +<p><span class="side"><i>Subjectio Archiep. Ebor. Cantuariæ.</i></span>In hoc etiam Concilio<a id="footnotetag184" name="footnotetag184"></a> +<a href="#footnote184"><sup class="sml">184</sup></a> Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum +Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ +& subjectionis Cantuariæ Archiepiscopatui debita. De quo plura +Eadmer, lib. 4.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote184" name="footnote184"><b>Note 184: </b></a> +<a href="#footnotetag184"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4. pag. 91.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Electi Cantuariæ benedicendi.</i><br><br><i>Oculi Duci Normanniæ eruuntur.</i></span>Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam +irent, & ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent.</p> + +<p>A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ<a id="footnotetag185" name="footnotetag185"></a> +<a href="#footnote185"><sup class="sml">185</sup></a> ab Henrico Rege +incarceratus, deceptis custodibus, conatus est evadere; sed +fugiens ab eisdem, captus est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, +Rex jussit eum arctiori carceri & custodiæ mancipatum, fulgenti +obstaculo oculorum luce privari, quod & factum est<a id="footnotetag186" name="footnotetag186"></a> +<a href="#footnote186"><sup class="sml">186</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote185" name="footnote185"><b>Note 185: </b></a> +<a href="#footnotetag185"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 60.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote186" name="footnote186"><b>Note 186: </b></a> +<a href="#footnotetag186"> (retour) </a> <i>Hæc a Spelm. bis narrantur.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex investituram Clero cedit Clerus Regi Homagium.</i></span>Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, +pariter & Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente +Archiepiscopo Anselmo, cui innuit Rex Henricus, & statuit, +ut ab eo tempore in reliquum nunquam per donationem baculi +pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel Abbatia per +Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia: +concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus, +pro homagio quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris +privaretur.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. London.</i></span>A. D. 1107. <i>Concilium</i> Londini <i>celeberrimum, in quo Rex +gratias Deo exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum +& electiones Prælatorum remittit</i>, &c.<a id="footnotetag187" name="footnotetag187"></a> +<a href="#footnote187"><sup class="sml">187</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote187" name="footnote187"><b>Note 187: </b></a> +<a href="#footnotetag187"> (retour) </a> <i>MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104. + Vid. supra Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex investituras Ecclesiarum & electiones Prælatorum. +&c. remittit.</i> +<br><br><i>Exceptis juribus regalibus.</i> +<br><br><i>Sex Episcopi canonice electi jam consecrantur.</i> +<br><br><i>Curialium rapinæ coercentur.</i> +</span>Magnificus autem Anglorum Rex <i>Henricus</i>, hoc in tempore, +pro <i>Roberti</i> fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a +Deo sibi præfata felici victoria, intima devotione gratias multiplices +accumulans & exolvens; tam Episcoporum & Abbatum +totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum, Optimatum +& Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud +<i>Londonias</i> constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, +coram omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per +<span class="pagenum"><a name="p227" id="p227">227</a></span> +annulum & baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus +Ecclesiis libere concessit, Episcopatuum & Abbatiarum vacationes +successoribus restituendas integre promisit, ac omnia alia +quæ sancta mater Ecclesia diu antea suspiraverat, regali munificentia +contulit, suis <i>tantum juribus regalibus sepositis & exceptis</i>. +Quantum tunc gaudium, quam devotus arridebat populus, quam +solenniter & sancte omnes & singuli Regis animum ad sidera +extollebant, nullus ediceret, nec <i>Tullius</i> edoceret. Illa namque +vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ <i>Anselmus</i>, assistente +sibi reverendo Archiepiscopo Eborum <i>Girardo</i>, uno die sex Episcopos +a suis Ecclesiis canonice electos consecravit.</p> + + +<p>Anno 1108<a id="footnotetag188" name="footnotetag188"></a> +<a href="#footnote188"><sup class="sml">188</sup></a>. id est, 8 & 9, <i>Henr.</i> I. cum sub plurimis +fingebatur populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores +censuit puniendos; & a Curialibus sibi primum exordiendum. +Sub tempore quippe Regis præcedentis, eis hactenus inoleverat +consuetudo, ut dum curiam sequerentur, accolas undequaque +deprædarent, res hospitum involarent, raperent, disperderent, +& nisi pretio redimerent, igni traderent. Crudelia insuper +exercentes in patres familias, turpia in uxores & filias: +adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis +sibi suisque quærerent præsidium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote188" name="footnote188"><b>Note 188: </b></a> +<a href="#footnotetag188"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4. pag. 94.</i></blockquote> + +<p>Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum +consilio, edicto coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut +oculi eruerentur, aut pedes, manus, vel membra aliqua, constanti +justitia, detruncarentur.</p> + +<p>Edixit etiam Curialibus suis<a id="footnotetag189" name="footnotetag189"></a> +<a href="#footnote189"><sup class="sml">189</sup></a>, ubicunque villarum esset, +quantum a rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio +emere debuissent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote189" name="footnote189"><b>Note 189: </b></a> +<a href="#footnotetag189"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5. pag. 162.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Felones suspenduntur.</i></span>Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 <i>H.</i> I. Rex<a id="footnotetag190" name="footnotetag190"></a> +<a href="#footnote190"><sup class="sml">190</sup></a> Anglorum +Henricus pacem firmam, legemque talem constituit; +ut si quis in furto vel latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; +sublata Wirgildorum, id est, pecuniariæ redemptionis +lege.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote190" name="footnote190"><b>Note 190: </b></a> +<a href="#footnotetag190"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig. + ib.</i></blockquote> + +<p>Stupra etiam edicto compescuit.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p228" id="p228">228</a></span> + +<p><span class="side"><i>Monetam corrumpentium poena.</i></span>Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes<a id="footnotetag191" name="footnotetag191"></a> +<a href="#footnote191"><sup class="sml">191</sup></a>, absque aliqua +redemptione oculos & testiculos amitterent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote191" name="footnote191"><b>Note 191: </b></a> +<a href="#footnotetag191"> (retour) </a> <i>Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad. + Niger. Hov. in anno 1108.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Monetam integram non respuendam.</i></span>Et quoniam sæpissime dum denarii boni<a id="footnotetag192" name="footnotetag192"></a> +<a href="#footnote192"><sup class="sml">192</sup></a> argenti eligebantur, +flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; +statuit ut nullus denarius vel obolus (quos & rotundos +esse instituit) aut etiam Quadrans, si integer esset, respueretur<a id="footnotetag193" name="footnotetag193"></a> +<a href="#footnote193"><sup class="sml">193</sup></a>. +Nota, quod <i>si</i> & <i>respueretur</i> solummodo apud Hovedenum +reperiuntur. Vide supra in An. 1106.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote192" name="footnote192"><b>Note 192: </b></a> +<a href="#footnotetag192"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94. + Hoved. ib.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote193" name="footnote193"><b>Note 193: </b></a> +<a href="#footnotetag193"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 4. pag. 162.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Foresta.</i></span>Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,<a id="footnotetag194" name="footnotetag194"></a> +<a href="#footnote194"><sup class="sml">194</sup></a> multas +etiam instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote194" name="footnote194"><b>Note 194: </b></a> +<a href="#footnotetag194"> (retour) </a> <i>Rad. Nig. an. 1108.</i></blockquote> + +<p>Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. +103.</p> + +<p><span class="side"><i>Filia Regis nupta Imperatori.</i></span>Rex dedit <i>Mathildem</i><a id="footnotetag195" name="footnotetag195"></a> +<a href="#footnote195"><sup class="sml">195</sup></a> filiam suam Henrico Imp. quæ apud +Moguntiam desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui +Imperator dedit CM. equites in dote.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote195" name="footnote195"><b>Note 195: </b></a> +<a href="#footnotetag195"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Danegeld.</i></span>Tunc in Anglia datum est <i>Danegeld</i>.<a id="footnotetag196" name="footnotetag196"></a> +<a href="#footnote196"><sup class="sml">196</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote196" name="footnote196"><b>Note 196: </b></a> +<a href="#footnotetag196"> (retour) </a> Impôt. Vide <i>Cangium ad istud verbum</i>. Il étoit + destiné au payement des troupes employées contre les Danois, + <i>quasi Danorum gelda</i>.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Mercatorum virga.</i></span>Mercatorum falsam ulnam castigavit<a id="footnotetag197" name="footnotetag197"></a> +<a href="#footnote197"><sup class="sml">197</sup></a>, brachii sui mensusura +adhibita, omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra +in An. 1. Regis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote197" name="footnote197"><b>Note 197: </b></a> +<a href="#footnotetag197"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5. pag. 162.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poenarum commutatio.</i></span>Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum +detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, +&c.</p> + +<p>Breve <i>Regis Henrici</i> I. <i>de non faciendo Episcopum Wigorn. +geldare</i><a id="footnotetag198" name="footnotetag198"></a> +<a href="#footnote198"><sup class="sml">198</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote198" name="footnote198"><b>Note 198: </b></a> +<a href="#footnotetag198"> (retour) </a> <i>MS. wigorn. fol. 136.</i></blockquote> + +<p><i>Gelder. Quietantia Ep. Wig.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum Waltero de <i>Bellocampo</i> & collectoribus +Werecestresire, salutem.</p> + +<p>Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, +&c. Teste Ep. Sarum apud Winton.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p229" id="p229">229</a></span> + + +<p><span class="side"><i>Charta Regis de Moneta falsa.</i></span><i>Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus</i><a id="footnotetag199" name="footnotetag199"></a> +<a href="#footnote199"><sup class="sml">199</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote199" name="footnote199"><b>Note 199: </b></a> +<a href="#footnotetag199"> (retour) </a> <i>Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b.</i></blockquote> + +<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de +Abetot, & omnibus Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, +salutem. Sciatis quod volo & præcipio, ut omnes +Burgenses & omnes illi qui in burgis morantur, tam Franci +quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam in Anglia, +ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum +falso denario inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad +eum ducatur; & si illum inde comprobare poterit, fiat justitia +mea de ipso Warant. Si vero non poterit illum probare de ipso +falsionario, fiat justitia mea saltem de dextro pugno & de +testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit, portet inde +judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo +acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, +nisi in Comitatu suo; & hoc coram duobus testibus legitimis +ab ipso Comitatu. Et si in alio Comitatu mutando denarios +captus fuerit, si captus sit, ut falsionarius; & nullus sit +ausus cambire denarios, nisi monetarius. Teste Willielmo Cancellario +& Roberto Comite de <i>Mell.</i> & R. filio <i>Hamonis</i>, & +R. de <i>Revers</i> apud Westm. in Natale Domini.</p> + +<p>V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40.</p> + +<p>Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in +pravos. Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, +& manus dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant. +H. <i>Huntind.</i> l. 7. p. 382. in An. 25. Hen. I. <i>Rad. +Cestrens.</i> dicit statutum esse An. 1108.</p> + +<p><span class="side"><i>Charta Regis de Comitatibus & Placitis venendis.</i></span><i>Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita +de divisis terrarum.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum <i>Sampsoni</i> Episcopo & <i>Ursoni</i> de +<i>Abetot</i>, & omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, +salutem.</p> + +<p>Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei +<span class="pagenum"><a name="p230" id="p230">230</a></span> +& Hundredi in illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt +in tempore Regis <i>Edwardi</i>, & non aliter: Ego enim +quando voluero, faciam ea satis summonere propter mea dominica +necessaria ad voluntatem meam. Et si amodo exurgat placitum +de divisione terrarum, si est inter Barones meos dominicos, +tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter <i>Vavassores</i><a id="footnotetag200" name="footnotetag200"></a> +<a href="#footnote200"><sup class="sml">200</sup></a> +duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello +fiat, nisi in eis remanserit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote200" name="footnote200"><b>Note 200: </b></a> +<a href="#footnotetag200"> (retour) </a> Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit + donc pas les Coutumes féodales.</blockquote> + +<p>Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus +& Hundreda, sicut fecerint tempore Regis <i>Edwardi</i>: +nec remaneant propter aliquam causam pacem meam vel quietudinem, +qui non sequuntur placita mea & judicia mea, sicut +tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo <i>Londoniæ</i> & R. +Episcopo & Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud +<i>Rading</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>De Wrecco maris.</i></span><i>De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani.</i></p> + +<p>Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. <i>Stephani</i> Regis. An. +4.) tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus +refertam de <i>Rumenel</i> terra Archiepiscopi Cantuariensis, +super terram Ecclesiæ de Bello in Dengemareis membro de Wy +confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est +autem hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum, +ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra statutum terminum +& tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque appulsa +forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in +Wrec cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens +consuetudinem tempore suo, per imperii sui spatia edictum +proposuit, quatenus si vel unus e navi confracta vivus evasisset<a id="footnotetag201" name="footnotetag201"></a> +<a href="#footnote201"><sup class="sml">201</sup></a>, +hæc omnia obtineret: verum qo. novus Rex cedit +& nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto recenti +pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt<a id="footnotetag202" name="footnotetag202"></a> +<a href="#footnote202"><sup class="sml">202</sup></a>. +Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum +<span class="pagenum"><a name="p231" id="p231">231</a></span> +maritimas consuetudines, & regales dignitates, Ecclesiæ +Belli prædictum Wrec vi obtinerent. E Chronico Monasterii de +Bello.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote201" name="footnote201"><b>Note 201: </b></a> +<a href="#footnotetag201"> (retour) </a> <i>Concordatum est quod Wreckum maris non + adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi.</i> + Flete, L. 1, c. 44.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote202" name="footnote202"><b>Note 202: </b></a> +<a href="#footnotetag202"> (retour) </a> Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les + premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient + sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement, + quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain, + de qui tous les fiefs relevoient.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concilium Lond. 1108.</i></span>A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium <i>Londini</i> +celebratur sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, <i>Anselmo</i> +Cantuariensi Archiepiscopo, <i>Thoma</i> Archiepiscopo Eboracensi +electo, cæterisque Episcopis, & cunctis Majoribus seu +Baronibus regni.</p> + +<p>Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis +Angliæ, in præsentia ejusdem gloriosi Regis <i>Henrici</i>, assensu +omnium Baronum suorum.</p> + +<p><span class="side"><i>Ut Clerici caste vivant.</i></span>Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas +in domibus suis non habeant, præter proxima consanguinitate +sibi junctas, secundum hoc quod sancta Nicæna synodus definivit.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum +Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias +duxerunt, si amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a +se sic facient alienas, ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in +domus earum intrent, sed neque in aliqua domo scienter conveniant, +neque hujusmodi foeminæ in territorio Ecclesiæ habitent. +Si autem propter aliquam honestam causam eas colloqui +oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum colloquantur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Cum uxoribus nec cohabitent, nec colloquium sine +testibus habeant.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Purgationis & poenæ ratio.</i></span>Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica +parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc +statutum violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis +testibus, sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si +Subdiaconus fuerit. Cui autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor +sacri Statuti judicabitur.</p> + +<p>Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum +contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino +officio remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra +chorum ponantur, infames pronunciati.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p232" id="p232">232</a></span> + +<p>Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & +missam celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, +octavo die excommunicetur.</p> + +<p>Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, +de mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, +& de districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint.</p> + +<p><span class="side"><i>Juramentum Archidiaconorum & Diaconorum.</i></span>Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient +pro toleranda transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros +quos scient foeminas habere, Missam cantare, vel <i>Vicarios</i> +habere. Similiter Decani facient. Qui vero Archidiaconus, +vel Diaconus, hoc jurare noluerit, Archidiaconatum vel +Decaniam perdet.</p> + +<p><span class="side"><i>Poenitentia poeitentium.</i></span>Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus +servire elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim +Vicarios habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc +quod Episcopis eorum visum fuerit.</p> + +<p><span class="side"><i>Mobilia lapsorum.</i></span>Omnia<a id="footnotetag203" name="footnotetag203"></a> +<a href="#footnote203"><sup class="sml">203</sup></a> vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, +Decanorum, Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur Episcopis, +& concubinæ cum rebus suis velut adulteræ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote203" name="footnote203"><b>Note 203: </b></a> +<a href="#footnotetag203"> (retour) </a> <i>Hic Canon apud Eadm. non alios extat.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. 1109.</i><br><br> +<i>Tho. electus Ebor. non consecrandus donec professionem +fecerit.</i><br><br> +<i>Rex excommunicationem metuit.</i></span><i>An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes.</i></p> + +<p><i>Anselmus</i> Archiep. Cantuar.<a id="footnotetag204" name="footnotetag204"></a> +<a href="#footnote204"><sup class="sml">204</sup></a> moritur <span class="sc">XI.</span> Maii ultimi; +gravi jam tum pendente lite inter ipsum & <i>Thomam</i> electum +<i>Eboracens.</i> Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari +<i>Anselmus</i> prohibuerat, donec subjectionis professionem +Ecclesiæ Cantuariensi debitam spospondisset. Renuit hoc enim +Eboracensis, longisque domi & foris res ambagibus agitatur, +<i>Papa</i> ab Anselmi partibus se habente. Cogit igitur Rex Concilium, +professusque nolle semet vel ad horam excommunicationi +Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque Procerum +assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, & +decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: +<i>Thomam</i> hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum +in consecratione, quod statim fecit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote204" name="footnote204"><b>Note 204: </b></a> +<a href="#footnotetag204"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 102, &c.</i></blockquote> +<br> +<span class="pagenum"><a name="p233" id="p233">233</a></span> + + +<p><span class="side"><i>Professionis forma.</i></span>Ego <i>Thomas</i> Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus +profiteor subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi +Ecclesiæ, & ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo +& consecrato, & successoribus suis canonice inthronizatis; +salva fidelitate Domini mei Regis <i>Henrici</i> Anglorum, & salva +obedientia ex parte mea tenenda, quam <i>Thomas</i> Antecessor meus +sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est.</p> + +<p><span class="side"><i>Severitas Regis in Presbyteros.</i></span>An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, +& Rex sua lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, +Concilio Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, +quo (sublato jam Anselmo) liberius usi sunt, se cohiberent.</p> + +<p><span class="side"><i>Nuptiæ filiæ Matildis.</i></span>Rex dedit <i>Matildem</i><a id="footnotetag205" name="footnotetag205"></a> +<a href="#footnote205"><sup class="sml">205</sup></a> filiam suam Henrico Regi Teutoncorum +(i. e. Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, +tantum desponsatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote205" name="footnote205"><b>Note 205: </b></a> +<a href="#footnotetag205"> (retour) </a> <i>Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd.</i></blockquote> + +<p>An. 1114. 8. Id. Jan. <i>Matildis</i> filia<a id="footnotetag206" name="footnotetag206"></a> +<a href="#footnote206"><sup class="sml">206</sup></a> Regis Henrici, <i>Henrico</i> +Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque +ei Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab +unaquaque hida Angliæ 3. solid.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote206" name="footnote206"><b>Note 206: </b></a> +<a href="#footnotetag206"> (retour) </a> <i>Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108. + Hunt. 1109.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Danegeld.</i></span>Tunc in Anglia datum est <i>Danegeld</i><a id="footnotetag207" name="footnotetag207"></a> +<a href="#footnote207"><sup class="sml">207</sup></a>, i. e. tributum.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii <i>H.</i> Rex<a id="footnotetag208" name="footnotetag208"></a> +<a href="#footnote208"><sup class="sml">208</sup></a></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rex Episc. Roff. Archiep. Cant. facit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote207" name="footnote207"><b>Note 207: </b></a> +<a href="#footnotetag207"> (retour) </a> <i>Ra. Nig. ib.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote208" name="footnote208"><b>Note 208: </b></a> +<a href="#footnotetag208"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109.</i></blockquote> + +<p>Episcopos +& Principes Angliæ in unum apud <i>Windleshoram</i>, eorumque +consilio <i>Radulphum</i> Episcopum <i>Roffensem</i> in Archiepiscopum elegit +Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a +transitu Anselmi viduata permanserat in manibus Regis.</p> + +<p>Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, +suis donavit Pastoribus.</p> + +<p><span class="side"><i>Conventus Procerum Regni. 1115.</i></span>An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes +regni sub uno convenit in palatio suo <i>Westmonasterii</i> de negotiis +regni consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus +& Annalium scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici +existentes, Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere) +non reperitur. In re autem sui ordinis ista memorantur.</p> + +<p>Venire propere ad Concilium <i>Anselmum</i> Abbatem Sabiæ +<span class="pagenum"><a name="p234" id="p234">234</a></span> +<i>Anselmi</i> Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem +literas asperas satis & velut objurgatorias Regem. In quibus +dubitare videtur Papa <i>Paschalis</i> de Doctrina & moribus Episcoporum +Angliæ qui Romanæ Curiæ usque adeo non innotescerent. +Regem vero insimulantes,</p> + +<p><span class="side"><i>Papa accusat R. Henric. I.</i></span>1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas +deferret.</p> + +<p>2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret.</p> + +<p>3. Quod Concilia Synodalia celebraret.</p> + +<p>4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum +quoque mutationes præsumeret.</p> + +<p>Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, +&c.</p> + +<p>Graviter his accensi <i>Rex</i> & <i>Concilium</i> totum, quid sit Papæ +respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt <i>Guilielmum</i> +Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia +bene Lynceum oculatum.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Saresberiæ 1116.</i></span><i>Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni +Ordines convocantur.</i></p> + +<p>Anno<a id="footnotetag209" name="footnotetag209"></a> +<a href="#footnote209"><sup class="sml">209</sup></a> 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis +habitus est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & +Baronum totius Regni apud <i>Saresberiam</i> ex hac occasione.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote209" name="footnote209"><b>Note 209: </b></a> +<a href="#footnotetag209"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>De successione in Normannia.</i></span>Conjurantibus Rege Francorum<a id="footnotetag210" name="footnotetag210"></a> +<a href="#footnote210"><sup class="sml">210</sup></a> & Andegaviæ, Flandriæque +Comitibus de adimenda Regi Angliæ Normannia, +nepotique suo <i>Guilielmo</i> (ad quem jure pertinebat) conferenda: +Rex Normanniam proficisci statuit, moramque illic per annos +aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius satagit disponenda.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote210" name="footnote210"><b>Note 210: </b></a> +<a href="#footnotetag210"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p>Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum +<i>Guilielmum</i>; postulatque omnium ei unanimiter homagium +fieri, & fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt +utrumque: Sed <i>Radulphus</i> Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique +Episcopi & Abbates regni Angliæ, fide & sacramento professi +<span class="pagenum"><a name="p235" id="p235">235</a></span> +sunt, se, & regnum & regni coronam, si defuncto patre suo +Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, & occasione, +translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente +facturos.</p> + +<p><span class="side"><i>Gravissima tributa.</i></span>In isto etiam <i>Concilio</i> Regi concedi videntur<a id="footnotetag211" name="footnotetag211"></a> +<a href="#footnote211"><sup class="sml">211</sup></a> gravissima +tributa: Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate +Regis, geldis creberrimis, & exactionibus variis Anglia +compressa est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote211" name="footnote211"><b>Note 211: </b></a> +<a href="#footnotetag211"> (retour) </a> <i>Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Agitur hic præterea de lite inter <i>Radulphum</i> Archiepiscopum +Cantuariæ, & <i>Thurstanum</i> Eboracensem electum, quem Archiepiscopus +consecrare noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi +Ecclesiæ ab antiquo solitam, nullatenus exhiberet. Nec +Concilii interea flectitur authoritate, nec minaci Regis iracundia, +Pontificatum ei alioquin prohibentis. Pontificatui potius se +renuntiaturum pollicetur; sub triennio tamen postea, consecrationem +in Concilio Remis a Calixto ipso Papa assecutus est, Rege +& Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis renitentibus. Cumque +ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi excommunicationem +minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena +imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ, +Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam.</p> + +<p>Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam +accersitur, & in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est +An. Dn. 1120.</p> + +<p><span class="side"><i>An hoc Concilium primum fuerit in Anglia.</i></span>Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse +perhibent Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres +regni ordines conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates +Ecclesiastici, & Communitas regni plebis personam sustinens; +sed miror equidem unde hæc assertio; apud antiquos enim & +illius sæculi scriptores qui Concilii meminerunt, <i>Florentium Wilgornensem</i>, +<i>Eadmerum</i>, <i>Malmesberiensem</i>, nulla populi vel Plebis +mentio. Nulla apud <i>Radulphum nigrum</i>, <i>Simeonem Dunelmensem</i> +& <i>Radulphum de Diceto</i> vicini ævi Authores, nec in +<span class="pagenum"><a name="p236" id="p236">236</a></span> +subsequentibus equidem <i>Mat. Parisio</i>, <i>Mat. Westmonasteriensi</i>, <i>Ranulpho +Cestrensi</i>, aut <i>Walsinghamio</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>Pol. Vergil. notatur.</i></span>Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios +multos perduxisse censeam, est <i>Polydorus Vergilius</i> Histor. lib. +XI. p. 188. eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo +ad fidei sacramentum prout Magnates vocarentur. Sic namque +fieri in Concilio An. Dn. 1127. in quo Matildi filiæ Regis +juratum fuit, ostendit <i>Newbrigensis</i> lib. 1. cap 3. Recentes nullum +hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte non habentes +quam <i>Polydorum</i> cujus non gestiunt meminisse.</p> + +<p>Anno 17. istius Regis;<a id="footnotetag212" name="footnotetag212"></a> +<a href="#footnote212"><sup class="sml">212</sup></a> pro necessitate Regis geldis creberrimis +& exactionibus variis Anglia compressa est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote212" name="footnote212"><b>Note 212: </b></a> +<a href="#footnotetag212"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 7. pag. 380.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex a Papa privilegia Patria obtinet.</i></span>Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I.<a id="footnotetag213" name="footnotetag213"></a> +<a href="#footnote213"><sup class="sml">213</sup></a> <i>Calixto</i> Papæ <i>Gisortium</i> +venienti occurrit Rex <i>Henricus</i>, moram in Normannia +trahens; impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater +<i>suus in Anglia & Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando +Legati officio in Anglia fungi permitteret</i><a id="footnotetag214" name="footnotetag214"></a> +<a href="#footnote214"><sup class="sml">214</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote213" name="footnote213"><b>Note 213: </b></a> +<a href="#footnotetag213"> (retour) </a> <i>Ra. Nig. ib.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote214" name="footnote214"><b>Note 214: </b></a> +<a href="#footnotetag214"> (retour) </a> <i>Voyez</i> les Chap. 23 & 24 des Preuves des + Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>An. 1116.</i></span><i>Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in +Normannia moratur<a id="footnotetag215" name="footnotetag215"></a> +<a href="#footnote215"><sup class="sml">215</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote215" name="footnote215"><b>Note 215: </b></a> +<a href="#footnotetag215"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. præsi. Regina.</i><br><br> +<i>Abbas Sabæ in Angliam missus.</i></span>Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est <i>Londini</i> +commune <i>Concilium</i> Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente +Regina, super quibusdam regni negotiis; & inter hæc de +eo quod Anselmum Abbatem <i>Sabæ</i> cum Legatina potestate in +Angliam missum, Normanniam advenisse intellexerant. Hoc +decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia, qui ex indulgentia +S. <i>Gregorii</i> & plurium Pontificum Romanorum Legatum +alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. +In cujus igitur cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam +Regi, ipsum in Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam +libentissime suscipit Archiepiscopus <i>Radulphus</i>; apud +Regem agit ut Anselmus ab ingressu Angliæ detineretur; apud +<span class="pagenum"><a name="p237" id="p237">237</a></span> +Papam ut concessam B. Augustino a <i>Bekeregorio</i> dignitatem, +Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit & <i>Bullam</i> Papæ +Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib. +5. pag. 120.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Anno 1120<a id="footnotetag216" name="footnotetag216"></a> +<a href="#footnote216"><sup class="sml">216</sup></a> composita jam pace inter <i>Ludovicum</i> Francum +& Regem Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo +filio suo primogenito 18 annorum nato; qui jubente patre +Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat, & a Normanniæ +Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus, +quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam +in navi una revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus +Guilielmus & Richardus cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, +omnes una submerguntur 6 Cal. Decembr.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Primogenitus Regis sit Dux Normanniæ, homagium facit, +recipit, & submergitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote216" name="footnote216"><b>Note 216: </b></a> +<a href="#footnotetag216"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>De secundo Regis conjugio agit.</i></span>Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) +atque filiis orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud <i>Windleshoram</i> +(vel ut habet continuator Florentii, <i>Londinum</i>) totius Angliæ +<i>Concilium</i> adunat. In quo de secundo ejus decernitur conjugio, +omniumque consensu Adelinam filiam Godefridi Ducis Lovaniæ, +lectissimam virginem, expetendam. Electis igitur qui rem perorent, +Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb. desponsata.</p> + +<p><span class="side"><i>Edictum Regis de Ecclesiis prospiciendis.</i></span>Anno 1124, Generale<a id="footnotetag217" name="footnotetag217"></a> +<a href="#footnote217"><sup class="sml">217</sup></a> Domini Regis <i>Henrici</i>, per fines +totius Angliæ ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, +divulgatur <i>Edictum</i>; ut quæcunque pastoribus viduatæ fuissent +Ecclesiæ, sibimet prospicientes, Regis in transmarinis partibus +præsentiam adirent, ad suscipiendos. Prælatos per idoneos Legatos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote217" name="footnote217"><b>Note 217: </b></a> +<a href="#footnotetag217"> (retour) </a> <i>Chron. de Bello. MS.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poena Monetariorum.</i></span>Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis<a id="footnotetag218" name="footnotetag218"></a> +<a href="#footnote218"><sup class="sml">218</sup></a> manus +dextras atque genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam +furtive corruperant. Qui autem fit ut dextris plectantur, non +oculis; haud reperio. Lege enim ab ipso lata, anno regni sui +8 oculi adimendi erant, non dextræ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote218" name="footnote218"><b>Note 218: </b></a> +<a href="#footnotetag218"> (retour) </a> <i>Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p>Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima +secuta fames.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p238" id="p238">238</a></span> + +<p><span class="side"><i>Ad minuendam potentiam H. fil. Roberti Ducis.</i><br> +<i>Concil. Lond.</i></span>Anno 1127. Rex<a id="footnotetag219" name="footnotetag219"></a> +<a href="#footnote219"><sup class="sml">219</sup></a> anxius de proditione & cæde <i>Caroli</i> Comitis +<i>Flandriæ</i> sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus +Rex Franciæ ejus Comitatum dederat <i>Guilielmo</i> filio Roberti +Ducis Normanniæ, nepoti atque hosti Regis Henrici; Concilium +<i>Londini</i> ad Rogationes tenuit. Cujus auspiciis Galliam sequenti +anno ingrediens, <i>Ludovicum</i> coegit auxilium suum Comiti +subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a <i>Theodorico</i> +Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus +incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, +effudit animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim +Roberto Duci jam superstat soboles.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote219" name="footnote219"><b>Note 219: </b></a> +<a href="#footnotetag219"> (retour) </a> <i>Hunting. Hoved. Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Synodus Westm. contra uxores clericorum.</i></span>Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii +generalem <i>Westmonasterii</i> Synodum <i>Guilielmus</i> Archiepisc. Cantuariæ +Legatus Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, +maxime vero contra Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia +Regis atque Papæ confirmarentur authoritate; en quid de successu +hujus Synodi & aliarum præcedentium perhibetur in historia +Saxonica <i>Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere Decreta</i>. <i>Omnes +Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. in quo omnes jurant Matildis sucsessionem.</i></span>Anno eodem Rex in Mense <i>Septemb.</i> Angliam venit ducens +secum e Normannia <i>Matildem</i> filiam suam Imperatricem, Comitis +Andegaviæ uxorem: Natalique primo magnum <i>Concilium +Cleri atque Procerum</i>, Londini habuit. In hoc Reginam Conjugem +suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat Comitatu. +Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore +anxius; omnes totius Angliæ Optimates<a id="footnotetag220" name="footnotetag220"></a> +<a href="#footnote220"><sup class="sml">220</sup></a>, Episcopos, Abbates, +Comites & Barones, & quotquot alicujus momenti essent, +sacramento adegit & constrinxit; ut si ipse sine hærede +masculo discederet, <i>Matildem</i> filiam suam quondam Imperatricem, +incunctanter, & sine ulla retractatione <span class="sc">Dominam</span> reciperent<a id="footnotetag221" name="footnotetag221"></a> +<a href="#footnote221"><sup class="sml">221</sup></a>. +Eidemque & susceptis vel suscipiendis ex eis Nepotibus, +regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ conservaturos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote220" name="footnote220"><b>Note 220: </b></a> +<a href="#footnotetag220"> (retour) </a> <i>Mat. Par. anno 1127.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote221" name="footnote221"><b>Note 221: </b></a> +<a href="#footnotetag221"> (retour) </a> <i>Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130.</i></blockquote> + +<p>Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur +esse momenti. Primo <i>Guilielmus</i> Cantuariæ Archiepiscopus; +<span class="pagenum"><a name="p239" id="p239">239</a></span> +mox Episcopi cæteri & Abbates, Laicorum primus, <i>David</i> +Rex Scotiæ Imperatricis avunculus; tunc <i>Moritonii</i> Comes +& <i>Bononiæ</i> Stephanus, nepos Regis e sorore Adala: Dein <i>Robertus</i> +filius Regis quem ante regnum susceperat, & postea Comitem +<i>Glocestriæ</i> fecerat: Duobus his novissimis æmula laude +contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate splendidus, +at impuri & nepotis ille, sed legitimi.</p> + +<p>Anno 1129. Regis 29.<a id="footnotetag222" name="footnotetag222"></a> +<a href="#footnote222"><sup class="sml">222</sup></a> Rex ad Calend. Aug. magnum +Concilium <i>Londini</i> tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis +praesentesque ambo Episcopi cum Suffraganeis suis, justitiam de +eorundem uxoribus (focarias vocat <i>Parisiensis</i>) Regi concesserunt: +Imprudentia, ut calumpniabant, <i>Guilielmi</i> Arcbiep. Cantuariæ, +sed aliis omnibus Episcopis consentientibus. Rex autem accepta +a Sacerdotibus ingenti nummorum mole, uxores eis permisit +denuo, & illusa hoc commento Episcoporum constitutione, +ipsi in ludibrium transiere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote222" name="footnote222"><b>Note 222: </b></a> +<a href="#footnotetag222"> (retour) </a> <i>Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>Anno 1131. Regis 31. habitum est <i>Northamptoniæ</i><a id="footnotetag223" name="footnotetag223"></a> +<a href="#footnote223"><sup class="sml">223</sup></a> magnum +Concilium (<i>placitum</i> vocat <i>Huntingtonius</i>, <i>Conventum Hovededenus</i>) +omnium <i>Magnatum</i> Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; +ubi de jurgiis agitur inter <i>Matildem</i> Imperatricem, & maritum +suum <i>Comitem Andegaviæ</i>, cui ipsa reddenda decernitur reposcenti; +Missa igitur & recepta est fastu suæ dignitati congruo.</p> + +<p>Renovarunt illic (<i>Matildi</i>) fidem<a id="footnotetag224" name="footnotetag224"></a> +<a href="#footnote224"><sup class="sml">224</sup></a> qui dederunt Proceres; +& modo dant qui prius non dedere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote223" name="footnote223"><b>Note 223: </b></a> +<a href="#footnotetag223"> (retour) </a> <i>Hunting. in ann.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote224" name="footnote224"><b>Note 224: </b></a> +<a href="#footnotetag224"> (retour) </a> <i>Malm. in eod. an.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Matildis liberi Regni Angl. Hæredes.</i></span>Anno 1132.<a id="footnotetag225" name="footnotetag225"></a> +<a href="#footnote225"><sup class="sml">225</sup></a> cum <i>Matildis filium</i> Andegavensi Comiti peperisset +(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus +filiam suam & Hæredes ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit +successores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote225" name="footnote225"><b>Note 225: </b></a> +<a href="#footnotetag225"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Conventus Lond. de lite inter Episcopos.</i></span>Anno 1133. Regis 33.<a id="footnotetag226" name="footnotetag226"></a> +<a href="#footnote226"><sup class="sml">226</sup></a> ad initium quadragesimæ jejunii +Conventus <i>Londini</i> habetur super litibus inter S. <i>Davidis</i> & <i>Glamorgensem</i> +Episcopos; nec non <i>Cantuariæ</i> Archiepisc. & <i>Alexandrum</i> +Lincolniens. Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; +quæ <i>Wintoniæ</i> postea ad Rogationes ventilantur. Sed indefinita +<span class="pagenum"><a name="p240" id="p240">240</a></span> +illa Archiepiscopi ad Regem in Normannia sequenti Anno transportatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote226" name="footnote226"><b>Note 226: </b></a> +<a href="#footnotetag226"> (retour) </a> <i>Hunting. 1133 & 1134.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex in Normanniam abit.</i></span>Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti +Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque +fuit & fatalis illi iste transitus; in Normannia enim supra +triennium detentus Calendis Decemb. id est, mensis illius die +primo in nocte obiit.</p> + +<p><span class="side"><i>Ultima Regis Henr. voluntas.</i></span>In extremis languens de <i>Successore</i> denuo interrogatus, filiæ +omnem terram suam citra & ultra mare legitima & perenni Successione +adjudicavit. Addendo insuper:</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<p class="i14">Solvantur (inquit) debita mea.</p> +<p class="i14">Reddantur Liberationes, & solidate quæ debeo.</p> +<p class="i14">Reliqua indigentibus distribuantur.</p> +</div></div> + +<p><span class="side"><i>Thesaurarii Regis Stephan. Regi thesaurum tradunt.</i></span>Sed <i>Rogerus Saresberiensis</i> Episcopus, & <i>Guil. de Ponte arcus</i>, +Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum +in denariis æstimabatur, præter vasa aurea & argentea, +<i>Stephano</i> Regi omnia tradiderunt.</p><br><br> + +<p class="sml"> +J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu intention d'abolir les Loix féodales +dans ses Etats, & de n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature, +étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 & 1102 il fit successivement deux +conventions avec Robert Comte de Flandre, & lui donna <i>en fief</i> 400 marcs d'argent; +au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers lui, & entr'autres de lui +donner 500 Cavaliers & 1000 chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une inféodation +faite sans glebe. Voyez <i>Abregé historique des Actes de Rimer</i>, tom. 10, pag. +2, 2e col. de l'Histoire d'Angleterre de Rapin Thoyras. +</p> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>STEPHANUS.</h3> + +<p class="mid"><i>Anno Domini 1135.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Stephanus Regnum Angliæ invadit contra juramentum.</i></span><i>Stephanus</i> nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi +Comitis Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis +Blesensis, vir strenuus & bellicosus; abdicato juramento quod +de suscipienda in hæredem regni Matilde juraverat; non humato +adhuc avunculo Rege, solium invadit. Electus tamen a Magnatibus +pari alligatis scelere, & perjurio.</p> + +<p><span class="side"><i>Coronatur.</i><br><br> +<i>Rex vovit Deo, Populo, Ecclesiæ.</i></span>Horum primus <i>Guilielmus</i> Archiepiscopus Cantuariæ in die S. +<i>Stephani</i> An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; +<span class="pagenum"><a name="p241" id="p241">241</a></span> +foeminæque subdi (velut turpe quiddam) renuentibus<a id="footnotetag227" name="footnotetag227"></a> +<a href="#footnote227"><sup class="sml">227</sup></a>. Linivit +scelus Hugonis Bigoti Senescalli Regis testimonium, qui solenni +jurejurando coram Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex +ageret in extremis, Imperatricem exhæredavit, & Stephanum +igitur constituit Successorem. Juravit autem Rex <i>Stephanus</i> in +Coronatione sua, tria ista, inter alia, Deo, populo, & Ecclesiæ<a id="footnotetag228" name="footnotetag228"></a> +<a href="#footnote228"><sup class="sml">228</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote227" name="footnote227"><b>Note 227: </b></a> +<a href="#footnotetag227"> (retour) </a> <i>Voyez</i> ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de + Littleton, Ier vol. pag. 26.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote228" name="footnote228"><b>Note 228: </b></a> +<a href="#footnotetag228"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. pag. 387.</i></blockquote> + +<p><i>Primo</i>, cum juramento vovit<a id="footnotetag229" name="footnotetag229"></a> +<a href="#footnote229"><sup class="sml">229</sup></a> quod defunctis Episcopis +nunquam retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni +Canonicæ consentiens, Episcopis[A]<span class="side">A: <i>Episcopiis.</i></span> eas investiret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote229" name="footnote229"><b>Note 229: </b></a> +<a href="#footnotetag229"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 482. Mat. Par.</i></blockquote> + + +<p><i>Secundo</i> vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu +sua retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos +implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis, +vel si eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent. +Quod nefandi genus placiti (verba sunt <i>Huntingtoniensis</i>) +adeo fuit execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere +pecuniam æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum +perhiberent, sive esset, sive non, & eum immerito redimerent.</p> + +<p><i>Tertio</i> vovit quod <i>Danegeldum</i>, id est, duos Solidos ad hidam, +quos antecessores sui accipere solebant singulis annis, in +æternum condonaret. Hæc principaliter Deo vovit & alia: sed +nihil horum tenuit. Hæc <i>Huntingtonius</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>Homagia accepit.</i></span>Accepit deinde Homagia<a id="footnotetag230" name="footnotetag230"></a> +<a href="#footnote230"><sup class="sml">230</sup></a> Magnatum qui <i>Matildi</i> prius regnum +juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis +<i>Oxonii</i> Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione +voverat, restipulatur denuo & confirmat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote230" name="footnote230"><b>Note 230: </b></a> +<a href="#footnotetag230"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Hunting. Hoved.</i></blockquote> + +<p>Post festum Paschæ<a id="footnotetag231" name="footnotetag231"></a> +<a href="#footnote231"><sup class="sml">231</sup></a> Angliam venit <i>Robertus</i> Comes <i>Glocestriæ +Matildis</i> frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen +actus, Regi facit homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu +ille dignitatem suam custodiret, & sibi pacta servaret. Secundum +illud antiquum proverbium (inquit <i>Parisius</i>) <i>Quamdiu habebis +me pro Senatore, & ego te pro Imperatore</i>. Et sub hoc ut +<span class="pagenum"><a name="p242" id="p242">242</a></span> +videtur tempore Chartam edidit de libertatibus Angliæ confirmandis, +quas Henricus I. sub initio regni sui concedebat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote231" name="footnote231"><b>Note 231: </b></a> +<a href="#footnotetag231"> (retour) </a> <i>Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p class="mid"><i>Charta Stephani Regis de Libertatibus.</i></p> + +<p><i>Stephanus</i> Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, +& omnibus ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, +Salutem.</p> + +<p>Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus +Baronibus & hominibus meis de Anglia omnes libertates +& bonas Leges quas Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit +& concessit, & omnes bonas Leges & bonas consuetudines +eis concedo quas habuerunt tempore Regis <i>Edwardi</i>.</p> + +<p>Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant +omnes illas bonas Leges & libertates de me & hæredibus meis, +ipsi & hæredes sui libere, quiete, & plenarie. Et prohibeo ne +quis eis super hiis molestiam vel impedimentum vel diminutionem +faciat super forisfacturam meam. Teste <i>Willielmo Martel.</i> apud +London.</p> + +<p> +<i>Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. +R. Steph. 1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de +Scirburne. Hov. An. 1142. pag. 488. l. 14.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se +apposuit inter Deum & eum, viz. Regem <i>Stephanum</i>.</p> + +<p>Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas +Leges manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad +Synodum Winton. An. 1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:) +piget meminisse, pudet narrare qualem se in regno exhibuerit, +&c. acerbe.</p> + +<p><span class="side"><i>Jurament. Episcoporum conditionale.</i></span>A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi +jurant Episcopi<a id="footnotetag232" name="footnotetag232"></a> +<a href="#footnote232"><sup class="sml">232</sup></a>, conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu +ille libertatem Ecclesiæ, & vigorem disciplinæ conservaret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote232" name="footnote232"><b>Note 232: </b></a> +<a href="#footnotetag232"> (retour) </a> <i>Malmes. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Juramentum Regis.</i></span>Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, +hoc tenore<a id="footnotetag233" name="footnotetag233"></a> +<a href="#footnote233"><sup class="sml">233</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote233" name="footnote233"><b>Note 233: </b></a> +<a href="#footnotetag233"> (retour) </a> <i>Malm. ib.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p243" id="p243">243</a></span> + +<p>Ego <i>Stephanus</i> Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem +Angliæ electus, & a Domino <i>Willielmo</i> Archiepiscopo Cantuariæ +& sanctæ Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio +sanctæ sedis Romanæ Pontifice postmodum confirmatus.</p> + +<p>Respectu & amore Dei, sanctam <i>Ecclesiam</i> liberam esse concedo, +& debitam reverentiam illi confirmo.</p> + +<p>Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum +vel permissurum promitto.</p> + +<p><i>Ecclesiasticarum</i> personarum & omnium Clericorum,& rerum +eorum justitiam & potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum +in manu Episcoporum esse perhibeo, & confirmo.</p> + +<p>Dignitates <i>Ecclesiarum</i> privilegiis earum confirmatas, & consuetudines +earum antiquo tempore habitas, inviolate manere +concedo & statuo.</p> + +<p>Omnes <i>Ecclesiarum</i> possessiones & tenuras, quas die illa habuerant +qua <i>Willielmus</i> Rex avus meus fuit vivus & mortuus, +sine omnium calumniantium reclamatione, eis liberas & absolutas +esse concedo.</p> + +<p>Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus +modo careat, <i>Ecclesia</i> deinceps repetierit; indulgentiæ & +dispensationi meæ, vel discutiendum vel restituendum reservo.</p> + +<p>Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, +largitione Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet +transmutatione fidelium collata sunt; confirmo pacem, me +& justitiam facturum, & pro posse meo conservaturum promitto, +forestas quas Willielmus Rex Avus meus, & Willielmus +II. avunculus meus instituerunt & tenuerunt, mihi reservo. +Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis & +Regno, quietas reddo & concedo.</p> + +<p>Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica +persona ante mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel +distribuenda statuerit, firmum manere concedo.</p> + +<p>Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, +Ecclesiæ consilio eadem fiat distributio.</p> + +<p>A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus +vacuæ, & ipsæ & omnes earum possessiones in manu & +custodia Clericorum, vel proborum hominum ejusdem Ecclesiæ +<span class="pagenum"><a name="p244" id="p244">244</a></span> +committantur, donec pastor canonice substituatur.</p> + +<p>Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites +vel per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo.</p> + +<p>Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, +& placitis, & aliis causis observabo, & observari præcipio. +Apud <i>Oxenford</i>, Anno Incarnationis Domini 1136. regni mei +<i>primo</i>.</p> + +<p>Nomina testium (inquit <i>Malmesburiensis</i>) qui multi fuerunt, +apponere fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi +ad hoc tantum jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno +toti ostenderet.</p> + +<p>Hoc deinceps Anno <i>Rex</i> venatum proficiscitur Bramptoniam +in viciniis <i>Huntingtoniæ</i><a id="footnotetag234" name="footnotetag234"></a> +<a href="#footnote234"><sup class="sml">234</sup></a>, nuperisque elatus victoriis, proceres +ibi in placita forestæ vocat (id est de sylvis & venationibus) +concessionis suæ, voti, atque sacramenti immemor.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote234" name="footnote234"><b>Note 234: </b></a> +<a href="#footnotetag234"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V. + supra sacramentum ejus.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Comes Glocestriæ deficit a Stephano Rege.</i></span>In 1138. sub Pentecosten,<a id="footnotetag235" name="footnotetag235"></a> +<a href="#footnote235"><sup class="sml">235</sup></a> Comes <i>Glocestriæ</i>, conscripto +ad <i>Matildis</i> opem in Normannia exercitu, homagium, quod +Regi fecit, abdicat, & more majorum, fidem atque amicitiam +suam (quod diffidiare sub hoc sæculo vocant) nunciis interdicit. +Juste fieri hæc contendit; tum quod Rex illicite ad +regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam & juratam +violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed +intercessit Papæ indulgentia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote235" name="footnote235"><b>Note 235: </b></a> +<a href="#footnotetag235"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 & + 192.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Novi Comites.</i></span>Rex vero prævia perculsus fama<a id="footnotetag236" name="footnotetag236"></a> +<a href="#footnote236"><sup class="sml">236</sup></a>, <i>multos novos instituit +Comites</i>, exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum +pertinentibus ditat, ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote236" name="footnote236"><b>Note 236: </b></a> +<a href="#footnotetag236"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. supr.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>Anno 1138. in Octavis Paschæ<a id="footnotetag237" name="footnotetag237"></a> +<a href="#footnote237"><sup class="sml">237</sup></a> (quod erat 4. Idus Aprilis) +Rex Concilium <i>Northamptoniæ</i> tenuit, cui præsidebant Eboracensis +Archiepiscopus <i>Thurstanus</i>, Episcopi, Abbates, Comites, +<i>Barones</i>, <i>Nobiles quique</i> per Angliam. Hæc <i>Florentii</i> +continuator, qui præterea Prælatorum aliquot institutiones illic +memorat, sed, ut sæpius Monachi, secularia prætermittit. Cogi +<span class="pagenum"><a name="p245" id="p245">245</a></span> +autem videtur hoc Concilium ad deliberandum de gravissimo bello, +quod in Regem moliebatur <i>Robertus</i> Comes <i>Glocestriæ</i> in +transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe fama ejus detexerat +machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa rerum +jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius +nec haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium +patefaciens dignitatum, multos creavit <i>novos Comites</i>, prædiisque, +ne <i>inanis videretur dignitas</i>,<a id="footnotetag238" name="footnotetag238"></a> +<a href="#footnote238"><sup class="sml">238</sup></a> prout potuit honoravit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote237" name="footnote237"><b>Note 237: </b></a> +<a href="#footnotetag237"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib.</i> 34.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote238" name="footnote238"><b>Note 238: </b></a> +<a href="#footnotetag238"> (retour) </a> <i>Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Albericus Ostiensis synodum Westmon. vocat.</i></span>Hoc etiam anno Angliam venit<a id="footnotetag239" name="footnotetag239"></a> +<a href="#footnote239"><sup class="sml">239</sup></a> <i>Albericus Ostiensis</i> Episcopus, +Legatus Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus +literis <i>Apostolicis</i>, primo non admittitur; at susceptus demum, +synodum convocat <i>Westmonasterii</i> 13. die Decembris in Ecclesiæ +status reformationem. Aderant ei 18 <i>Episcopi</i>, 30 circiter <i>Abbates</i>, +& innumera Cleri & populi multitudo. Interfuit Rex ipse +Stephanus cum Romano alio Legato; & post multarum causarum +discussionem, promulgata sunt ibidem 17 Capitula. E quibus +hæc <i>decerpsimus</i>, cum ad politiam Ecclesiæ, tum & regni +quodammodo pertinentia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote239" name="footnote239"><b>Note 239: </b></a> +<a href="#footnotetag239"> (retour) </a> Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à + des Fiefs étoient alors peu usitées.</blockquote> + +<p>5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque +Ecclesiastica beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis +per Episcopum acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, +se nihil propter hoc vel per se, vel per aliquam aliam personam +dedisse alicui vel promisisse. Si autem præsumptum fuerit, +irrita hujusmodi donatio erit, & tam dator quam acceptor ultioni +canonicæ subjaceat.</p> + +<p>7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia +Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem +sibi in Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum +fuerit, irritum fore decernimus, cum Psalmista dicentes: +<i>Deus meus pone illos ut rotam, qui dicunt hæreditate possideamus +sanctuarium Dei.</i></p> + +<p>8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, +<span class="pagenum"><a name="p246" id="p246">246</a></span> +Diaconos, Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis +officiis & beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire +præsumat, Apostolica authoritate prohibemus.</p> + +<p>9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica +secularium negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico +nihilominus removendos esse censemus.</p> + +<p>10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, +vel quamlibet Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, +vel nefarias ei manus intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, +anathemate feriatur. Neque quisquam ei præter Romanum +Pontificem, nisi mortis urgente periculo modum poenitentiæ +finalis injungat. Si autem impoenitens mortuus fuerit, corpus +ejus inhumatum remaneat.</p> + +<p>11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter +usurpare præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, +eum excommunicari præcipimus.</p> + +<p>12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia +Episcopi sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, +&c.</p> + + +<p class="mid"><i>Concilium Oxenfordiæ.</i></p> + +<p>Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex <i>Magnates</i> Angliae +<i>Oxonium</i> vocat ad <i>Concilium</i>: Animadvertit enim Robertum +<i>Glocestrensem</i> belli fomitem, novum in dies conscribere militem, +castra capere & munire, & militarem undique comportare +supellectilem; deficere ad eum populum plurimum, potentissimosque +aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes Imperatricis +transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella +nova exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos, +inimicis suis clam adhærere. Ex hoc esse genere <i>Rogerum</i> +Episcopum <i>Saresberiæ</i>, qui castellum Saresberiæ egregie +firmaverat, castella <i>Schiresburniæ</i> & <i>Divisæ</i> mire ædificaverat +& munierat; aliudque <i>Malmesberiæ</i> inchoaverat. Alexandrum +etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri, qui castella +de <i>Newwerk</i> & <i>Sleford</i> condiderat, & primum illud in tutamen +dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum <i>Nigello</i> Episcopo +<span class="pagenum"><a name="p247" id="p247">247</a></span> +Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri<a id="footnotetag240" name="footnotetag240"></a> +<a href="#footnote240"><sup class="sml">240</sup></a>, maximo apparatu +militum, equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem +suspicatus, suos armat; contenditur inter milites de +hospitiis. Famulus quidam Ducis Britanniæ ab Episcopalibus occiditur, +nepos etiam paulo minus. His autem a Regio milite +fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis & Lincolniensis, Eliensi +fuga elapso.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote240" name="footnote240"><b>Note 240: </b></a> +<a href="#footnotetag240"> (retour) </a> <i>Contin. Flor. pag. 521.</i></blockquote> + +<p>Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus +violationem, tum quod castella non citra suspicionem in +semet ipsum munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei +vadem, & renuentes Episcopos tradit carceri, & nihilominus +habito postmodum Concilio coram Primoribus Angliæ, statutum +est<a id="footnotetag241" name="footnotetag241"></a> +<a href="#footnote241"><sup class="sml">241</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote241" name="footnote241"><b>Note 241: </b></a> +<a href="#footnotetag241"> (retour) </a> <i>Continuat. an. 1139. pag. 528.</i></blockquote> + +<p>Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, +in quibus secularia solent exerceri negotia, Regis & Baronum +suorum juri cedant.</p> + +<p>Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, +in salutem & defensionem ovium suarum latrare non cessent, +ne lupus invisibilis, malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat, +& dispergat, omnino caveant.</p> + +<p>Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi +aut minis occupat.</p> + + +<p class="mid"><i>Synodus Wintoniæ.</i></p> + +<p>Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, <i>Henricus</i> +Wintoniensis Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, +synodum indicit. Aderat <i>Theobaldus</i> Archiepisc. <i>Cantuar.</i> +cæterique omnes Episcopi, quos aut morbus non detinuit aut +periculum belli. Citatur & <i>Rex</i> ipse, qui Comites misit responsuros, +at inprimis Procuratorem suum <i>Albericum de Vere</i>, Causidicum +argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ <i>Oxonii</i> +gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem.</p> + +<p>Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, +<span class="pagenum"><a name="p248" id="p248">248</a></span> +per semestre nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se +evocari necessitate, tanto interpelli scelere. Episcopos nempe +sacros atque unctos Domini contra jus & fas, contra omnem +vim canonum, pietatis & religionis, nefandis manibus captivatos, +& quod ne dictu est, in carcerem turpiter detrusos a +divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari possessionibus, +& sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis incentoribus +ad hoc seductum: Fratrem suum esse & charum utique; facultatum +vero & ipsius corporis subiturum potius se dispendia, +quam Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum +pateretur. Facturum igitur quicquid definiret Synodus.</p> + +<p>Pro Rege multa <i>Albericus</i> in Episcopos injuriarum, versutiæ, +tumultus, seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis +insimulans: <i>Rogerum</i> Saresberiensem captum non ut Episcopum, +sed Ministrum Regis; nec per violentiam erepta castella, sed +tradentibus Episcopis, ut de tumultu quem in Curia concitaverant, +immunes essent. Pecuniam <i>Saresberiensi</i> licite ademptam, +quod ex fisci hanc redditibus sub Henrico Rege collegisset: ipsum +Regi tamen e Castellis cessisse ut commisso absolveretur, +horumque non deesse testes.</p> + +<p><i>Rogerus Saresberiensis</i> asserit, se ministrum Regis Stephani +nunquam fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at +in Episcoporum synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur +bonis. Contra spoliatos ex jure gentium non litigandum, nisi +præcedente restitutione.</p> + +<p>Denique si justitiam in hac <i>Synodo</i> non consequatur, eam in +majori curia quæsiturum.</p> + +<p>Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: +Concedo (inquit) ut castella Episcopi haberent, si se +jure habere debere per Canones probare possent: Quod quia +non possent, extremæ improbitatis esse, contra Canones niti +velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant: Certe quia suspectum +est tempus, secundum morem aliarum gentium, Optimates +omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis +contradere, qui pro omnium pace debet militare. +<span class="pagenum"><a name="p249" id="p249">249</a></span></p> + +<p>Languescit protinus controversia<a id="footnotetag242" name="footnotetag242"></a> +<a href="#footnote242"><sup class="sml">242</sup></a>; sed prædictis addidit +Causidicus <i>Albericus</i>: Regi innotescere, agi inter Episcopos de +Romano Pontifice implorando; Regem id ne faciant prohibere, +& missis reditum interdicere: sed interea semet Romam appellare. +Turbata his dissolvitur Synodus: Legatus autem & Archiep. +ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote242" name="footnote242"><b>Note 242: </b></a> +<a href="#footnotetag242"> (retour) </a> <i>Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved. + lib. 1.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>De Wrec quod accidit tempore Regis Stephani.</i></span><i>De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, +Anno Dom. 1139. Regis Steph. 4.</i></p> + +<p>Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit<a id="footnotetag243" name="footnotetag243"></a> +<a href="#footnote243"><sup class="sml">243</sup></a> navem +quandam variis sumptibus refertam, de <i>Rumenel</i> terra Archiepiscopi +Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in <i>Dengemareis</i> +membro de <i>Wy</i>, confractam (hominibus vix evadentibus) +jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate +per maris littora observandum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote243" name="footnote243"><b>Note 243: </b></a> +<a href="#footnotetag243"> (retour) </a> <i>Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello.</i></blockquote> + +<p>Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum +& tempus eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa +forent, absque calumnia in dominum terra illius & in +Wrec cederent.</p> + +<p><span class="side"><i>Lex Henrici I.</i></span>Sed supra memoratus Rex <i>Henricus</i> hanc abhorrens consuetudinem, +tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, +quatenus: Si vel unus e navi confracta vivus evasisset, hæc +omnia obtineret. Verum quo novus Rex cedit, & nova Lex. +Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti pessundato, +morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum +est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines, +& regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec +vi obtinerent<a id="footnotetag244" name="footnotetag244"></a> +<a href="#footnote244"><sup class="sml">244</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote244" name="footnote244"><b>Note 244: </b></a> +<a href="#footnotetag244"> (retour) </a> Spelman avoit rassemblé les témoignages des + différens Historiens pour composer son Traité chronologique des + Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des + Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex quotannis coronatur.</i></span>Prisci moris fuit<a id="footnotetag245" name="footnotetag245"></a> +<a href="#footnote245"><sup class="sml">245</sup></a>, ut Magnates Angliæ ad natale Dom. +ad Curiam R. convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum +ad obsequium Regi præstandum, & de negotiis regni deliberandum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote245" name="footnote245"><b>Note 245: </b></a> +<a href="#footnotetag245"> (retour) </a> <i>Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139. + pag. 533.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p250" id="p250">250</a></span> + +<p>Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. +eum ad Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. +Unde factum est, ut Historiographi veteres annum a nativitate +Domini ordiantur, & sedulo notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam.</p> + +<p><span class="side"><i>Fastum omittit.</i></span>Anno autem Dom. 1140. R. <i>Stephani</i> 5. deturpato jam bellis +atque cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti +tantum sed omitti cepit. Unde<a id="footnotetag246" name="footnotetag246"></a> +<a href="#footnote246"><sup class="sml">246</sup></a> <i>Huntingtonius</i> in hoc anno +ait: Ubi autem ad Natale vel ad Pascha Rex fuerit, dicere +non attinet. Jam quippe curiæ solennes & ornatus regii stemmatis +ab antiqua serie descendens prorsus evanuerant. Coronatus +etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut <i>Florentii</i> continuator +refert, atque ita sine dubio in Paschate, Magnatibus utique congregantibus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote246" name="footnote246"><b>Note 246: </b></a> +<a href="#footnotetag246"> (retour) </a> <i>Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139. + Hoved. an. 1140.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nequitia Monetariorum.</i></span>Anno 1140. cum e falsariorum nequitia<a id="footnotetag247" name="footnotetag247"></a> +<a href="#footnote247"><sup class="sml">247</sup></a> tanta esset monetæ +difficultas, ut omnia chara essent, & ex decem vel eo +amplius solidis vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi +esset thesaurus totus; ferebatur Rex denariorum pondus, quod +fuerat tempore Regis <i>Henrici</i>, alleviari jussisse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote247" name="footnote247"><b>Note 247: </b></a> +<a href="#footnotetag247"> (retour) </a> <i>Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex obsidetur & capitur.</i></span>An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. <i>Stephanus</i> +Rex in obsidione <i>Lincolniæ</i> capitur<a id="footnotetag248" name="footnotetag248"></a> +<a href="#footnote248"><sup class="sml">248</sup></a>, & <i>Matildi</i> Imperatrici +cum urbe <i>Wintoniæ</i> & corona regni Angliæ traditur. Suscepta +igitur a plerisque homagia passim capit, <i>Londinum</i>que magno +fastu ingrediens, <span class="sc">Anglorum Domina</span> salutatur. Assidet autem +<i>Westmonasterii</i>, de arduis regni dispositura: Ubi supplex ejus +obtestatur gratiam Anglorum Regina pro Domino & marito +suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus (dictu +lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote248" name="footnote248"><b>Note 248: </b></a> +<a href="#footnotetag248"> (retour) </a> <i>Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140.</i></blockquote> + + + +<p><span class="side"><i>Matilde eum dimittere non vult.<br><br> +Intercessores pro R. Stephano.</i></span>Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, +cum obsidibus plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non +regno eum, sed libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat, +vel in transmarinis peregre vivat. Sed nec hos exaudit.</p> + +<p>Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus +foverat) <i>Wintoniensis</i> Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui +<span class="pagenum"><a name="p251" id="p251">251</a></span> +fuerat Regis <i>Stephani</i>, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio +largiretur. Nec hunc exaudit.</p> + +<p>Obtestantur eam demum cives <i>Londonienses</i>, qui benevole +eam exceperant, ut abrogatis patris sui Henrici Regis <i>duris atque +asperis legibus, optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret</i><a id="footnotetag249" name="footnotetag249"></a> +<a href="#footnote249"><sup class="sml">249</sup></a>. +Nec hos exaudit.<a id="footnotetag250" name="footnotetag250"></a> +<a href="#footnote250"><sup class="sml">250</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote249" name="footnote249"><b>Note 249: </b></a> +<a href="#footnotetag249"> (retour) </a> Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit, + de faire exécuter les Loix du Conquérant.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote250" name="footnote250"><b>Note 250: </b></a> +<a href="#footnotetag250"> (retour) </a> Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer + une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri + Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve, + d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies + sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de + ce temps-la étoient des dignités glébées, & non pas de simples + titres.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Matildes fugit Comes Glocestriæ capitur.</i></span>Consurgente igitur in eam civitate, fugam turpiter arripit, +in prædam derelicta supellectile. Paulo autem postea <i>Robertus</i> +Comes <i>Glocestriæ</i>, Imperatricis frater, & spes unica, sic jam +versa belli alea, captus est, & sub æqua permutatione Rex & +Comes liberantur.</p><br> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. A. 1142.</i></span>Præsente <i>Rege</i> post ejus liberationem, An. 1142. in media +quadragesima<a id="footnotetag251" name="footnotetag251"></a> +<a href="#footnote251"><sup class="sml">251</sup></a>, Episcopus <i>Wintoniensis</i>, Romanus Legatus, +<i>Concilium Londini</i> agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo +propterea quod nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, +vel ejus ordinatis, sed æque Clerici & Laici capiebantur, +redimebantur, & in vinculis detinebantur<a id="footnotetag252" name="footnotetag252"></a> +<a href="#footnote252"><sup class="sml">252</sup></a>: Sancitum +est ibi & generaliter constitutum, Rege consentiente,</p> + +<p>Ne aliquis<a id="footnotetag253" name="footnotetag253"></a> +<a href="#footnote253"><sup class="sml">253</sup></a> qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, +vel in Clericum aut virum religiosum manus injecerit violentas, +ab alio quam ipso Romano Pontifice non absolveretur.</p> + +<p>Sancitum est<a id="footnotetag254" name="footnotetag254"></a> +<a href="#footnote254"><sup class="sml">254</sup></a> etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, +talem pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio +si extitissent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote251" name="footnote251"><b>Note 251: </b></a> +<a href="#footnotetag251"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8. + Hoved. an. 1143.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote252" name="footnote252"><b>Note 252: </b></a> +<a href="#footnotetag252"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 1. cap. 10.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote253" name="footnote253"><b>Note 253: </b></a> +<a href="#footnotetag253"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Neubrig.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote254" name="footnote254"><b>Note 254: </b></a> +<a href="#footnotetag254"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum +venirent, candelis accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum +conquievit. Verba Parisii.</p> + +<p>Refert autem <i>Gervasius</i> Dorobernensis, hoc <i>Concilium</i> edicto +<span class="pagenum"><a name="p252" id="p252">252</a></span> +regio convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & +Laicos interpellasse, ut ei militantes foeminea se eximerent dominatione: +Episcopos vero & Ecclesiasticos suppetias ferrent +suis opibus. Quo impetrato, Regem vicissim concessisse.</p> + +<p>Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque +causa sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, +nec nisi a Romano Pontifice absolvendus foret.</p> + +<p>Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant; +captivosque pretio exponebant redimendos.</p> + +<p><span class="side"><i>Synod. Winton. Rege captivo existente.</i></span>Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis +celebratur, Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, +Synodus Theobaldi Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium +Episcoporum Angliæ, multorumque Abbatum; præsidente in +eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti apparatu +exorditur.</p> + +<p>Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, +mox Abbates, dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum +acta sunt, postridie palam sic enuntiat.</p> + +<p>Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad <i>Matildem</i> Imperatricem +jure, hæreditate, decreto & concessione patris sui +<i>Henrici</i> I. voto & sacramento omnium utriusque ditionis Procerum +attinere. Nectante ea moras in Normannia, dum paci patriæ +necessario consulendum fuit, Stephanum in Regem suscipi; +cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum stipulantem. +Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a <i>Concilio</i> nupero +resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque dari +ludibrio & captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri +potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse +ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate, +filiam dicti Regis incomparabilis <i>Henrici</i> I. in Angliæ (inquit) +Normanniæque dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum +promittimus.</p> + +<p><span class="side"><i>Legatusdissolvit Concilium.</i></span>Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti +ut assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis +<i>Londoniensis</i>: At hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) +Cives, hoc Barones adjuncti civibus obtestantur. Porrigitur in +eundem tenorem libellus supplex a <i>Regina</i> missus. At <i>Legatus</i> +<span class="pagenum"><a name="p253" id="p253">253</a></span> +comiter præteriens desiderata, feria 5. multis prius excommunicatis +qui regiarum erant partium, <i>Concilium</i> solvit.</p> + +<p><span class="side"><i>Discordiæ in Anglia sub Matilde.</i></span>Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, +his <i>Stephano</i> Regi, illis <i>Imperatrici</i> adhærentibus; neuter +Principum aut imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, +exercere valuit. Uterque autem blandiri suis, & ne deficerent, +omni mulcere artificio cogebantur. Evenit interea, prout scriptum +est in sacra pagina: <i>In diebus illis non erat Rex in Israel, +sed unusquisque quod sibi certum videbatur faciebat.</i> Silent Leges, +& jus sceleri datum est. Digladiantur inter se Proceres, & Provincialium +motus inde effervescunt. Castella quippe (inquit Neubrigensis) +per singulas provincias studio partium surrexerant, +erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius tyranni, +quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii +numismatis, & <i>potestatem subditis, regio more, dicendi juris</i><a id="footnotetag255" name="footnotetag255"></a> +<a href="#footnote255"><sup class="sml">255</sup></a>. +Plura hujusmodi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote255" name="footnote255"><b>Note 255: </b></a> +<a href="#footnotetag255"> (retour) </a> On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à + la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne + reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre + la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans les + affaires civiles la procédure établie par le droit civil & + canonique.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Henricus filius Matildis fit Dux Norman.</i></span>Anno 1149. <i>Henricus</i><a id="footnotetag256" name="footnotetag256"></a> +<a href="#footnote256"><sup class="sml">256</sup></a> filius <i>Gaufridi</i> Comitis <i>Andegaviæ</i> +& Matildis Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux +Normanniæ factus est, Ducatum ei cedente patre suo; quo & +anno proximo moriente, <i>Comes</i> itemque <i>Andegaviæ</i> salutatur. +Nec multo post (An scil. 1151.) <i>Alianorem</i> hæredem <i>Pictaviæ</i> +(habito inter eam & Regem <i>Franciæ</i>, consanguinitatis causa, +divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic ei titulus Dux +Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote256" name="footnote256"><b>Note 256: </b></a> +<a href="#footnotetag256"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Henr. Dux Norman. Angliam invadit.</i></span>Eodem anno 1149. <i>Henricus</i><a id="footnotetag257" name="footnotetag257"></a> +<a href="#footnote257"><sup class="sml">257</sup></a> Dux Normanniæ potentissimum +inde exercitum in <i>Angliam</i> traducit, gestisque plurimis +felicissime, fecit monetam novam, quam vocabant Ducis; & +non tantum ipse, sed omnes potentes, tam Episcopi, tam Comites, +quam Barones, suam faciebant <i>monetam</i>: sed ex quo Dux +ille venit, plurimorum monetam cassavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote257" name="footnote257"><b>Note 257: </b></a> +<a href="#footnotetag257"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 490.</i></blockquote> + +<p>Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem +<i>Eustachio</i> filio Regis <i>Stephani</i><a id="footnotetag258" name="footnotetag258"></a> +<a href="#footnote258"><sup class="sml">258</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote258" name="footnote258"><b>Note 258: </b></a> +<a href="#footnotetag258"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p254" id="p254">254</a></span> + + +<p><i>Concilium generale Londini.</i></p> + +<p>Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) <i>Theobaldus</i> +Cantuariæ Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium +generale apud Londoniam in media quadragesima, ubi +Rex Stephanus & filius suus Eustachius, & <i>Angliæ Proceres</i> interfuerunt, +totumque illud Concilium novis appellationibus infrendunt. +In Anglia namque appellationes in usu non erant, donec +eas <i>Henricus Wintoniensis</i> (Episcopus) dum Legatus esset, +malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad +Romani Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc <i>Huntingtonius</i> +illius sæculi Author.</p> + +<p>Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub +<i>Stephano</i> Rege Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. +Videntur quippe cum appellationibus huc transmigrasse, quarum +prima quod sciam mentio in Concilio Wintoniensi Ann. +1139<a id="footnotetag259" name="footnotetag259"></a> +<a href="#footnote259"><sup class="sml">259</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote259" name="footnote259"><b>Note 259: </b></a> +<a href="#footnotetag259"> (retour) </a> <i>Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Rex Eustachium filium coronari vult.</i></span>Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) <i>Stephanus</i><a id="footnotetag260" name="footnotetag260"></a> +<a href="#footnote260"><sup class="sml">260</sup></a> +convocatis Episcopis, filium suum <i>Eustachium</i> in Regem voluit +coronari. <i>Theobaldus</i> autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique +Episcopi, Papæ literis ad <i>Theobaldum</i> datis prohibiti (quod Stephanus +contra jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes +igitur Rex & filius, concludi jubent Episcopos in domo +quadam donec peragerent postulata. Sed cum nec hoc modo +ad votum traherentur quamvis de capitibus suis dubitantes; solutis +ipsis possessiones suas Rex ad fiscum rapit; & resipiscens +brevi restituit eas.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote260" name="footnote260"><b>Note 260: </b></a> +<a href="#footnotetag260"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. pag. 395.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Eustachius subito moritur.</i></span>Sequenti autem anno dum <i>Eustiachius</i> prædatum iret <i>S. Edmundi</i> +Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut +quidam aiunt) præreptus est. Cumque nulla jam superesset <i>Stephano</i> +proles successura mascula, de pace inter Principes felicius +tractatum est, prout sequitur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p255" id="p255">255</a></span> + +<p><i>Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum +Ducem Normanniæ Wallingfordiæ pacta.</i></p> + +<p>Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente<a id="footnotetag261" name="footnotetag261"></a> +<a href="#footnote261"><sup class="sml">261</sup></a> & +diligentia Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum +regni intercedente, Rex Anglorum Stephanus, & Dux Normannorum +Henricus, apud <i>Wallingford</i><a id="footnotetag262" name="footnotetag262"></a> +<a href="#footnote262"><sup class="sml">262</sup></a> in talem Concordiam +convenerunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote261" name="footnote261"><b>Note 261: </b></a> +<a href="#footnotetag261"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. pag. 82.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote262" name="footnote262"><b>Note 262: </b></a> +<a href="#footnotetag262"> (retour) </a> <i>Al. Winton.</i></blockquote> + +<p>Rex Stephanus omni hærede viduatus<a id="footnotetag263" name="footnotetag263"></a> +<a href="#footnote263"><sup class="sml">263</sup></a> præter solummodo +Ducem <i>Henricum</i>, recognovit in Conventu Episcoporum, & +aliorum regni optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus +in regnum Angliæ habebat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote263" name="footnote263"><b>Note 263: </b></a> +<a href="#footnotetag263"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 1. c. 30.</i></blockquote> + +<p>Et Dux benigne concessit, ut Rex <i>Stephanus</i> tota vita sua, +si vellet, regnum pacifice possideret.</p> + +<p>Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc +præsentes, cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux +post mortem Regis, si illum superviveret, regnum sine contradictione +aliqua obtineret<a id="footnotetag264" name="footnotetag264"></a> +<a href="#footnote264"><sup class="sml">264</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote264" name="footnote264"><b>Note 264: </b></a> +<a href="#footnotetag264"> (retour) </a> <i>Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit.</i></blockquote> + +<p>In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur +Regem.</p> + +<p>Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet.</p> + +<p>Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos +possessores, quorum fuerant Regis <i>Henrici</i> tempore, revertentur.</p> + +<p>Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa +sunt diruentur: Horum numerus (ut refert <i>Parisius</i>) ad undecies +cen. & quindecim excrevit.</p> + +<p>Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; +replebit pascua armentis; decorabit ovibus Montana.</p> + +<p>Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus +indebitis non gravabitur.</p> + +<p>Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio +persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina +sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu +<span class="pagenum"><a name="p256" id="p256">256</a></span> +poenarum afficient nocentes; fures & prædones terrebuntur in +furca & sententia capitali.</p> + +<p>Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas +in ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria +redibunt; <i>clientes ab excubiis fatigati</i>,<a id="footnotetag265" name="footnotetag265"></a> +<a href="#footnote265"><sup class="sml">265</sup></a> in communi lætitia +respirabunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote265" name="footnote265"><b>Note 265: </b></a> +<a href="#footnotetag265"> (retour) </a> On rétablit le droit féodal, mais on en réprime + les abus.</blockquote> + +<p>Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta.</p> + +<p>Negotiatores Commercium ditabit celerius.</p> + +<p>Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento +percussa.</p> + +<p>Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim +annis jam sævierat.</p> + +<p>Adoptavit etiam Ducem<a id="footnotetag266" name="footnotetag266"></a> +<a href="#footnote266"><sup class="sml">266</sup></a> Stephanus tam in filium quam +in successorem regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub +ipso, omniaque regni negotia per eum terminabantur, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote266" name="footnote266"><b>Note 266: </b></a> +<a href="#footnotetag266"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1153.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Stephanus alias Conventiones facit.</i></span>Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter <i>Londinum</i> +Rex sub natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, +prout sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac +Concordia e MS. Cod. de LL. Sax. Regum in Latina lingua; +quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ etiam hic habetur in +paginis sequentibus.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Westm' de Stufis.</i></span><i>Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses +vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162.</i></p> + +<p>In hoc Concilio (quod <i>Stowus</i><a id="footnotetag267" name="footnotetag267"></a> +<a href="#footnote267"><sup class="sml">267</sup></a> Parlamentum nuncupat) +ordinatum est (inquit) a <i>Communibus</i>, & confirmatum a Rege +& Baronibus ut diversæ consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis +ad <i>Stufas</i> in ripa <i>Thamesis</i> juxta <i>Southwark</i> spectantes, +exinde ut prius ab antiquo custodirentur. Capitula aliquot earum +in hunc modum ponit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote267" name="footnote267"><b>Note 267: </b></a> +<a href="#footnotetag267"> (retour) </a> <i>Survey London. pag. 407.</i></blockquote> + +<p>Ut Custos <i>Stufæ</i>, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad +placitum ire & redire libere quandocunque voluerit, non impediat.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p257" id="p257">257</a></span> + +<p>Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed +ubi ipsa voluerit, victum habeat.</p> + +<p>Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana +non accipiat.</p> + +<p>Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus.</p> + +<p>Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in +domo: Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio.</p> + +<p>Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, +impediatur.</p> + +<p>Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode +Stufæ recipiatur.</p> + +<p><i>Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum +cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem +concubuerit</i><a id="footnotetag268" name="footnotetag268"></a> +<a href="#footnote268"><sup class="sml">268</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote268" name="footnote268"><b>Note 268: </b></a> +<a href="#footnotetag268"> (retour) </a> On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume + eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au + quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à + Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de + l'Archevêché de Rouen, fº. 46.</blockquote> + +<p>Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur.</p> + +<p>Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim +scrutentur singulas Stufas.</p> + +<p>Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet +incendii morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, +pisces, ligna, carbones, aut aliqua alia victualia.</p> + +<p>Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non +existimo. Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) +officium non tunc in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores +cameras. Antiqua tamen sunt & antique aucta aliis constitutionibus, +quæ in singulari veteri MS. penes me visuntur.</p> + +<p><i>Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter +ipsum & Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. +18<a id="footnotetag269" name="footnotetag269"></a> +<a href="#footnote269"><sup class="sml">269</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote269" name="footnote269"><b>Note 269: </b></a> +<a href="#footnotetag269"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scac. fº. 104 prima.</i></blockquote> + +<p><i>Stephanus</i> Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +<span class="pagenum"><a name="p258" id="p258">258</a></span> +Comitibus, Justic. Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis +Angliæ salutem.</p> + +<p>Sciatis quod <i>Ego</i> Rex Angliæ <i>Stephanus</i> Henricum Ducem +Normanniæ post me successorem <i>Angliæ</i> regni & hæredem meum +jure hæreditario constitui, & ei & hæredibus suis regnum Angliæ +donavi & confirmavi.</p> + +<p>Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem +sibi a me factam, homagium mihi & sacramenti securitatem +fecit, scil. quod fidelis mihi erit, & vitam & honorem +meum pro posse suo custodiet per conventiones inter nos prolocutas +quæ in hac charta continentur. Ego etiam eandem securitatem +Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus +pro posse meo custodiam, & sicut filium meum & hæredem +in omnibus in quibus potero manutenebo & custodiam contra +omnes quos potero. Willielmus autem filius meus ligium homagium +& securitatem Duci Norm. fecit & Dux concessit ei ad +tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui antequam regnum +adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive in aliis +locis; & quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia, +sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de +omnibus terris & villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico +suo nunc habet & nominatim de illis quæ pertinent ad +honorem Com. de Warenn. Willelmum filium meum & homines +illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti & nominatim de +Castello de <i>Bolencumber</i> & <i>Mortui maris</i>: Ita scil. quod Regnum +de <i>Warenn.</i> castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet +si voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de +ligeis hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter +per salvos obsides & salvam custodiam. Alia vero Castra quæ +pertinent ad Comitatum de <i>Warenn. Moretoniæ</i> Dux ei reddet +ad voluntatem meam cum poterit per salvam custodiam & per +salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur filio meo quieti +quando Dux habebit Regnum Angliæ.</p> + +<p>Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse +Dux ei concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis +terræ; ita quod redditus de Norwico infra illas septingentas +libratas computentur, & totum Comitatum de Norwic. propter +<span class="pagenum"><a name="p259" id="p259">259</a></span> +illas quæ pertinent ad Ecclesias & Episcopos & Abbates & +Comites, & propter tertium denarium nominatim unde Hugo +Bigotus Comes est: Salva & reservata in omnibus regali justitia.</p> + +<p>Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei +Dux & concessit quicquid Richardus de Aquila habebat de honore +de <i>Peneneselli</i> & præter hæc castrum & villam <i>Peneneselli</i> +& servitium Faramosi propter villam & castrum <i>Dover</i>, & quod +ad Honorem <i>Dovere</i> pertinet Ecclesiam de <i>Feveresham</i> cum pertinentiis +Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a me data vel +reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit.</p> + +<p>Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt +pro honore quem Domino suo feci, homagium & Sacramentum +mihi fecerunt, salvis conventionibus inter me & Ducem factis. +Cæteri vero qui antea mihi homagium fecerant, fidelitatem mihi +fecerunt sicut Domino.</p> + +<p>Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium +homagium Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu +vixero & regnum tenuero simili Lege, quod si a præmissis recederem +omnino a servitio meo cessarent quousque errata corrigerent.</p> + +<p>Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico +meo habeo, ex præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, +salva fidelitate mea quamdiu vixero & regnum tenuero.</p> + +<p>Illi autem qui castrum de <i>Wallingeford</i> custodiunt, homagium +mihi fecerunt & dederunt mihi obsides de fidelitate servanda.</p> + +<p>Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem +Duci de consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente +per hoc dampnum & impedimentum regni incurrat.</p> + +<p>Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ +<i>Ricardo</i> de <i>Lucieo</i> ad custodiendum tradita sunt. <i>Ricardus</i> +autem de <i>Lucy</i> juravit & in manum Archiepiscopi & custodiam +filium suum obsidem dedit quod post meum Decessum prædicta +castra Duci reddat.</p> + +<p>Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de <i>Busseio</i> motam +de <i>Oxenford</i> & <i>Jordanus</i> de <i>Busseio</i> firmitatem <i>Lincolniæ</i> custodient +& ligei homines Duci sunt, & juraverunt & inde obsides +<span class="pagenum"><a name="p260" id="p260">260</a></span> +dederunt in manum Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci +munitiones sine impedimento redderent.</p> + +<p>Episcopus <i>Winton.</i> in manum Archiepiscopi Cantuar. coram +ipsis affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. & munitiones +<i>Hamtoniæ</i>, Duci redderet.</p> + +<p>Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa +fuerit moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio +sanctæ Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet. +Si vero aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt +contumax vel rebellis fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent: +communi consilio Ego & Dux nos inde continebimus +donec ad voluntatem utriusque cogatur satisfacere.</p> + +<p>Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto +meo fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui +in regno Angliæ deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient.</p> + +<p>Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, +quod si quis nostrum a prædictis conventionibus recederet; +tam diu eum Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata +corrigat, & ad prædictam pactionem pactione redeat.</p> + +<p>Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes +quos applicare poterit, hæc assecurabunt.</p> + +<p>In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem +in toto regno Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem +justitiam exercebo. Testibus hiis <i>Theobalao Cantuar</i>. Archiepiscopo, +Henrico <i>Winton</i>, Roberto <i>Exon</i>. Roberto <i>Bathon</i>. Jocelino +<i>Sare</i>. Roberto <i>Lincoln</i>. Flavio <i>Cicestrens</i>. Willelmo <i>Norwic</i>. +Richardo <i>London</i>. Nigello <i>Heliensi</i>, Gilberto <i>Hereford</i>. Walt. +<i>Cestrensi</i>, Walt. <i>Roffensi</i>, Galfrido <i>de S. Assaf</i>. Episcopis: Roberto +Priore de <i>Beremundeseie</i>, Otone milite templi, Willelmo +Comite <i>Cicestrensi</i>, Roberto Com. <i>Legecester</i>, Willelmo Com. +<i>Gloucestr</i>. Regium Com. <i>Cornwall</i>, Baldwino Com. <i>Devon</i>, +Rogero Com. <i>Hereford</i>, Patricio Com. <i>Sare</i>, Willelmo <i>de +Albeni</i>, <i>Alberico</i> Comite, <i>Rogero</i> Comite <i>de Clara</i>, Richardo +Comite de <i>Pembroc</i>, Richardo de <i>Lucy</i>, Willelmo <i>Martel</i>, +Richardo de <i>Humez</i>, Reginaldo de <i>Warenn</i>. Mansero <i>Biset</i>, Johanne +de <i>Norwic</i>, Richardo de <i>Canvilla</i>, Henr. apud Westm. +<span class="pagenum"><a name="p261" id="p261">261</a></span> +Anno ab incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº.</p> + +<p>Sequitur longa <i>Conventio</i><a id="footnotetag270" name="footnotetag270"></a> +<a href="#footnote270"><sup class="sml">270</sup></a> facta & scripta apud Dover 14. +Cal. Apr. inter Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem +suum & <i>Theodoricum</i> Comitem <i>Flandriæ</i> & Comitem Philippum +filium & hæredem suum, de auxiliis, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote270" name="footnote270"><b>Note 270: </b></a> +<a href="#footnotetag270"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. fol. 164. b.</i></blockquote> + +<p><i>Charta</i> recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani +facere debent Henrico Regi Angl.</p> + +<p><i>Charta</i> Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum +fecit cum Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & +de homagio suo facto de ter. Scotiæ, & super multis aliis.</p> + + +<p><i>Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19.</i></p> + +<p>Ad Octavas sequentis Epiphaniæ<a id="footnotetag271" name="footnotetag271"></a> +<a href="#footnote271"><sup class="sml">271</sup></a>, Oxonium conciliantur +Magnates Angliæ: jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem +faciunt; salvis Regi dum viveret fide & honore debitis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote271" name="footnote271"><b>Note 271: </b></a> +<a href="#footnotetag271"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 348.</i></blockquote> + +<p>Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. +Queritur illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, +Rege concedente vel connivente, prætermissa esse contra pactionem; +sed remedium non adeptus ægre tulit. Postea tamen Rex +Stephanus obsedit multa & prostravit, novissimeque omnium sub +æstate castellum de Drake juxta Eboracum.</p> + + +<p><i>Concilium Londini.</i></p> + +<p><span class="side">Venen. perit.</span>Reversus inde circa<a id="footnotetag272" name="footnotetag272"></a> +<a href="#footnote272"><sup class="sml">272</sup></a> festum B. Archangeli Michaelis, cum +Episcopis & Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, +tum pro regni negotiis, tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ +Eboracensis, cui hic Archiepiscopus <i>Rogerius</i> datur<a id="footnotetag273" name="footnotetag273"></a> +<a href="#footnote273"><sup class="sml">273</sup></a>, qui non +multo post a Monachis suis injecto sacro calici veneno, dum reliquias +ebibit, extinctus est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote272" name="footnote272"><b>Note 272: </b></a> +<a href="#footnotetag272"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 32.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote273" name="footnote273"><b>Note 273: </b></a> +<a href="#footnotetag273"> (retour) </a> <i>Hov. ib. pag. 490.</i></blockquote> + +<p>Rex Cantuariam hinc profectus <i>moritur</i> 25. Octobris, An. +1154. regni sui 19.</p> + +<p>Charta Regis Ricardi<a id="footnotetag274" name="footnotetag274"></a> +<a href="#footnote274"><sup class="sml">274</sup></a>, per quam adquietavit Regi Scotiæ +<span class="pagenum"><a name="p262" id="p262">262</a></span> +homagium suum & castra expressa contra priores Conventiones.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote274" name="footnote274"><b>Note 274: </b></a> +<a href="#footnotetag274"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. fol. 166.</i></blockquote> + +<p><i>Stephanus</i> Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, +edicto prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater <i>Roger +Bacon.</i> & Jo. de <i>Salisbury</i>, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius +in Not. ad Fortesc. p. 43, 44, 45.</p> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>HENRICUS. II.</h3> + +<p class="mid"><i>Anno Domini 1154.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Henricus II. regnum iniit.</i></span><i>Henricus</i> filius <i>Matildis</i> Imperatricis, Dux Normanniæ & +Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum +iniit 25. die Octob. An. 1154. & coronatus fuit Westmonasterii +die Dominica 17. Decemb. sequenti.</p> + +<p><span class="side"><i>Ditionis ejus limites.</i></span>Regnum Angliæ celebre fecit<a id="footnotetag275" name="footnotetag275"></a> +<a href="#footnote275"><sup class="sml">275</sup></a>, adjectis Scotia, Hibernia, +insulis Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, +& aliis in Francia territoriis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote275" name="footnote275"><b>Note 275: </b></a> +<a href="#footnotetag275"> (retour) </a> <i>Stow.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Professio ejus in coronatione.</i></span>Inter coronationis solennia<a id="footnotetag276" name="footnotetag276"></a> +<a href="#footnote276"><sup class="sml">276</sup></a>, professionem de servanda Ecclesiæ +Dei libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte +Principe jurari solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius +se astringeret, Deo obtulit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote276" name="footnote276"><b>Note 276: </b></a> +<a href="#footnotetag276"> (retour) </a> <i>Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem. + Hov. pag. 497.</i></blockquote> + +<p>Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua +omnia ab Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit +& confirmat.</p> + +<p><i>Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, +Comes Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis +& Anglicis, salutem.</p> + +<p><span class="side"><i>Concedit omnes consuetudines quas Henricus I. concessit.</i><br><br><i>Malas delet.</i> +<br><br><i>Præcipit ut Ecclesia & omnes homines sui, eas teneant +quiete.</i></span>Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi +emendatione totius regni mei, concessisse & reddidisse, +& præsenti Charta mea confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, +& omnibus Comitibus & Baronibus, & omnibus hominibus +meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus eis +<span class="pagenum"><a name="p263" id="p263">263</a></span> +dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, +quas ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, +pro me & hæredibus meis.</p> + +<p>Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & +omnes Comites & Barones, & omnes mei homines, omnes illas +consuetudines, & donationes, & libertates, & liberas consuetudines, +habeant & teneant libere & quiete, bene & in pace +& integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis, +adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus +avus meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. +T. Richardo de <i>Luci</i>.</p> + + +<p><i>Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum.</i></p> + +<p><i>Henricus</i>, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus +fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.</p> + +<p>Sciatis, me confirmasse civibus meis <i>London.</i> quod nullus eorum +placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter +placita de tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & +Ministris meis.</p> + +<p>Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: +& quod nullus faciet bellum: & quod de placitis ad +coronam se possunt disrationare secundum antiquam consuetudinem +civitatis: & quod infra muros nemo capiat hospitium +per vim, vel per liberationem Mareschalli.</p> + +<p>Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives <i>Londoniarum</i> sint +quieti de thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum +maris: & quod nullus de materia pecuniæ judicetur, nisi +secundum legem civitatis, quam habuerunt tempore Henrici avi +mei: & quod in civitate in nullo placito sit Miskenninga: & +quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: & quod +terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste +habeant, quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, +quæ infra urbem sunt, rectum eis teneatur secundum legem civitatis, +& de omnibus debitis suis quæ accommodata fuerint +apud London. & de vadimoniis ibidem factis, placita apud +<span class="pagenum"><a name="p264" id="p264">264</a></span> +London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel +consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit, +Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.</p> + +<p>Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque +eas habuerunt tempore Regis Henrici, avi mei.</p> + +<p>Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod +sint quieti de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & +de Scotale; ita quod Vicecomes meus London. vel aliquis alius +Ballivus Scotale non faciat.</p> + +<p>Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates +quas habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.</p> + +<p>Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum +hæc prædicta omnia hæreditarie habeant & teneant de me & +hæredibus meis. Hiis testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo +London.</p> + + +<p><span class="side"><i>Alienigenas expellit.</i></span>Anno 1155. Rex sub Natali Domini<a id="footnotetag277" name="footnotetag277"></a> +<a href="#footnote277"><sup class="sml">277</sup></a>, consultis Baronibus, +edicto cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes +Flandrenses, & alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, +constituto eis fatali die, ab Anglia discederent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote277" name="footnote277"><b>Note 277: </b></a> +<a href="#footnotetag277"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte, + &c.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Alienata per Stephanum Regem resumit.</i><br><br> +<i>Pseudo-Comites deponit.</i></span>Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum +patrimonium, id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano +Rege alienata erant, revocat & resumit.</p> + +<p>Comites a Rege Stephano creatos<a id="footnotetag278" name="footnotetag278"></a> +<a href="#footnote278"><sup class="sml">278</sup></a> sine comitatibus, quos +authores illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; +prædiaque eis a Stephano collata, ad dignitatum suarum +supportationem, fisco refert.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote278" name="footnote278"><b>Note 278: </b></a> +<a href="#footnotetag278"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Castra illegitima diruit.</i></span>Castella adulterina & illegitima<a id="footnotetag279" name="footnotetag279"></a> +<a href="#footnote279"><sup class="sml">279</sup></a>, quæ tempore Regis Stephani +constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ +non eversa, tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni +beneficium reservatis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote279" name="footnote279"><b>Note 279: </b></a> +<a href="#footnotetag279"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an. + 1156. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Guilielmum <i>Peverell</i> castelli <i>Nottingham</i> & maximarum possessionum +Baronem exhæredavit<a id="footnotetag280" name="footnotetag280"></a> +<a href="#footnote280"><sup class="sml">280</sup></a>, causa veneficii Comiti +Cestriæ atque aliis propinati.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p265" id="p265">265</a></span> + +<p>Tria castella Henrici <i>Wintoniensis</i> Episcopi<a id="footnotetag281" name="footnotetag281"></a> +<a href="#footnote281"><sup class="sml">281</sup></a>, quod sine licentia +sua mare transiit; ad terram complanavit.</p> + +<p>Per idem tempus Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag282" name="footnotetag282"></a> +<a href="#footnote282"><sup class="sml">282</sup></a> solennes nuncios Romam +mittens, Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam +insulam subjugare, & ad fidem Christi revocare; cui Papa +hoc concessit Privilegium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote280" name="footnote280"><b>Note 280: </b></a> +<a href="#footnotetag280"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote281" name="footnote281"><b>Note 281: </b></a> +<a href="#footnotetag281"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote282" name="footnote282"><b>Note 282: </b></a> +<a href="#footnotetag282"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Mat. West.</i></blockquote> + + +<p><i>Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi +Angliæ conceditur</i><a id="footnotetag283" name="footnotetag283"></a> +<a href="#footnote283"><sup class="sml">283</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote283" name="footnote283"><b>Note 283: </b></a> +<a href="#footnotetag283"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 91.</i></blockquote> + +<p><i>Adrianus</i> Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo +filio illustri Anglorum <i>Regi</i>, salutem & Apostolicam benedictionem.</p> + +<p>Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando +in terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, +tua Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, +& ad declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ +fidei veritatem, & vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, +sicut Catholicus Princeps intendis, & ad id convenientius +exequendum, consilium Sedis Apostolicæ exigis & favorem. +In quo facto quanto altiori consilio & majori discretione procedis, +tanto in eo feliciorem progressum, te, parante Domino, +confidimus habiturum.</p> + +<p>Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ +insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & +vitiorum inde plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis +domibus annuam unius denarii B. Petro velle solvere pensionem; +ita & jura Ecclesiarum illius terræ illibata & integra conservare.</p> + +<p>Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo +prosequentes, & petitioni tuæ benignum impendentes assensum, +gratum & acceptum habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ +terminis, vitiorum restringendo discursu, pro corrigendis +moribus & virtutibus inserendis, pro Christianæ religionis augmento, +insulam illam ingrediaris, & quæ ad honorem Dei & +<span class="pagenum"><a name="p266" id="p266">266</a></span> +illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius terræ populus +te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum +illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis +domibus annua unius denarii pensione.</p> + +<p>Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & +quæ documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri +& sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas +recognoscit) non est dubium pertinere. Si ergo quod animo +concepisti effectu duxeris prosequente complendum, stude gentem +illam bonis moribus informare, & agas tam per te quam +per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos esse perspexeris, +ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei, +Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent +animarum, taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, +mercedis cumulum consequi merearis, & in terris gloriosum nomen +valeas in seculis obtinere.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Wallingf.</i></span>An. 1156. <i>Concilium</i> habetur <i>Wallingfordiæ</i>, in quo, die Dominica +post octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni +fidelitatem jurant, primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo +primogenito, ipsoque discedente Henrico fratri suo, nondum +6. hebdomadarum infantulo.</p> + +<p><span class="side"><i>Nova moneta.</i></span>Novam facit monetam<a id="footnotetag284" name="footnotetag284"></a> +<a href="#footnote284"><sup class="sml">284</sup></a>, quæ (abdicata jam Procerum +illa) sola recepta erat, & accepta in regno.</p> + +<p><span class="side"><i>Leges Hen. I. excitat.</i></span>Stabilita in regno pace<a id="footnotetag285" name="footnotetag285"></a> +<a href="#footnote285"><sup class="sml">285</sup></a>, publicæ disciplinæ in primis habuit +sollicitudinem. Leges <i>Henrici</i> Regis avi sui, quæ sub Stephano +passæ sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum +regnum inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote284" name="footnote284"><b>Note 284: </b></a> +<a href="#footnotetag284"> (retour) </a> <i>Hoved.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote285" name="footnote285"><b>Note 285: </b></a> +<a href="#footnotetag285"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Winton.</i></span>Ad festum S. Michaelis Archang. <i>Concilium Wintoniam</i> vocat<a id="footnotetag286" name="footnotetag286"></a> +<a href="#footnote286"><sup class="sml">286</sup></a>, +in quo agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando +fratri Regis Guilielmo. Sed quia matri ejus Imperatrici non +placuit, intermissa est ad tempus expeditio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote286" name="footnote286"><b>Note 286: </b></a> +<a href="#footnotetag286"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Resumit Carliol. civitatem.</i></span>Eripit <i>Malcolmo</i>, Regi Scotorum<a id="footnotetag287" name="footnotetag287"></a> +<a href="#footnote287"><sup class="sml">287</sup></a>, civitatem <i>Carliol.</i> +quam <i>Stephanus</i> anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi +<span class="pagenum"><a name="p267" id="p267">267</a></span> +dederat; novum Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, +& totum Comitatum <i>Laudonensem</i> adjacentem; omnia nempe +quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra Stephanum, Davidem +etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur, +concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, +Davidis filio, Stephanus prius largitus erat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote287" name="footnote287"><b>Note 287: </b></a> +<a href="#footnotetag287"> (retour) </a> <i>Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap. + 4.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Resumit Pennenesel & Norwic. civitatem.</i></span>Resumpsit, etiam<a id="footnotetag288" name="footnotetag288"></a> +<a href="#footnote288"><sup class="sml">288</sup></a> a Guilielmo, <i>Notho</i> Regis Stephani, +Comite <i>Moretonii</i> & <i>Warennæ</i>, castrum Pennenesel, castrum & +civitatem <i>Norwicum</i>, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones +in Anglia & Normannia, quas ex dono Regis Stephani +possidebat. Libentius tamen ut hæc redderet, dedit ei quicquid +pater ejus Rex Stephanus habuit, die, qua Rex Henricus +mortuus fuit & vivus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote288" name="footnote288"><b>Note 288: </b></a> +<a href="#footnotetag288"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Mat. West. N. Trivet.</i></blockquote> + +<p>Eo tempore <i>Hugo Bigod</i> castella sua Regi resignavit; quod +& multi alii qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt +coacti.</p> + +<p>Eodem anno <i>Malcolmus</i> Rex Scottorum<a id="footnotetag289" name="footnotetag289"></a> +<a href="#footnote289"><sup class="sml">289</sup></a> venit ad Regem +apud <i>Cestre</i>, & homo suus devenit, eo modo quo avus +suus fuerat homo veteris Regis <i>Henrici</i>, salvis omnibus dignitatibus +suis. <i>Hoved.</i></p> + +<p>Ad expeditionem contra <i>Wallos</i><a id="footnotetag290" name="footnotetag290"></a> +<a href="#footnote290"><sup class="sml">290</sup></a> duo quique milites per +totam Angliam inveniunt tertium.</p> + +<p>Cum vero inter loca aspera & nemorosa<a id="footnotetag291" name="footnotetag291"></a> +<a href="#footnote291"><sup class="sml">291</sup></a>, pars istius exercitus +anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem, +Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus +cæteris, fugit una <i>Henricus Essexiensis</i> jure hæreditario Regis +signifer; abjectoque vexillo regio, occurrentibus pariter Regem +extinctum prædicat. Rex autem salvus fuit: At super hoc, +<i>Henricus</i> a <i>Roberto Montefort</i> de proditione appellatur, & judicio +Regis ad duellum cogitur, in quo a <i>Roberto</i> victus est. +Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in monasterium +<i>Radingæ</i>; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote289" name="footnote289"><b>Note 289: </b></a> +<a href="#footnotetag289"> (retour) </a> <i>Hoved. ann. 1157.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote290" name="footnote290"><b>Note 290: </b></a> +<a href="#footnotetag290"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote291" name="footnote291"><b>Note 291: </b></a> +<a href="#footnotetag291"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex iterum coronatus est Lincolniæ.</i></span>Rex <i>Lincolniæ</i>, juxta priscum morem<a id="footnotetag292" name="footnotetag292"></a> +<a href="#footnote292"><sup class="sml">292</sup></a>, die Dominico +<span class="pagenum"><a name="p268" id="p268">268</a></span> +natalis iterum coronatus est Lincolniæ<a id="footnotetag293" name="footnotetag293"></a> +<a href="#footnote293"><sup class="sml">293</sup></a>, non intra moenia propter +vetustam superstitionem, quam contempsit <i>Stephanus</i>; at +in Wikeforde juxta, post divinorum celebrationem, coronam +super altare posuit, nec hanc postea unquam induit; ut habet +Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa fastus regii ceremonia. +Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram conjugem suam +in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse coronari; oblatisque +jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam postea +se coronandos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote292" name="footnote292"><b>Note 292: </b></a> +<a href="#footnotetag292"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 9.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote293" name="footnote293"><b>Note 293: </b></a> +<a href="#footnotetag293"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ait Wigorniæ.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nova moneta.</i></span>A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit +Parisius;) at forte eadem est de qua <i>Hovedenus</i> supra in An. 1156.</p> + +<p><span class="side"><i>Scutagium.</i></span>A. D. 1159. Rex sub <i>Scutagii</i> nomine ab Anglis dicitur<a id="footnotetag294" name="footnotetag294"></a> +<a href="#footnote294"><sup class="sml">294</sup></a> +hoc anno percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim +pecuniæ ex aliis suis ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui +de jure hæreditario uxoris suæ fuit, comparandum. Hoc igitur +illud esse censeo, quod a quibusdam appellatur <i>Scutagium Tholosanum</i>, +licet mihi non videtur fuisse Scutagium, sed Tallagii +genus aliquod a subditis concessum. Scutagium enim non præcedit +bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum: +nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; +& hoc infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio +Normannico, Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum +censeo non in Anglia levatum, sed in Normannia & Aquitania: +vel si in Anglia, de his tantum qui terras eidem obnoxias, +sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa Anglia +(nam in donatione sic conveniretur) tenuere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote294" name="footnote294"><b>Note 294: </b></a> +<a href="#footnotetag294"> (retour) </a> <i>Gervasius, Stow.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1160. 4. <i>Novembr.</i> <i>Nonis</i> Burgi celebratum est matrimonium +inter <i>Henricum</i> filium Regis Angliæ septennem, & <i>Margaretam</i> +filiam Regis Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; +sed eisdem paulo antea desponsatis.</p> + +<p>A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ +(ut etiam Franciæ) <i>Alexandrum</i> recipit pro catholico<a id="footnotetag295" name="footnotetag295"></a> +<a href="#footnote295"><sup class="sml">295</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote295" name="footnote295"><b>Note 295: </b></a> +<a href="#footnotetag295"> (retour) </a> <i>Hoved.</i></blockquote> + +<p>Hæretici quidam, in synodo <i>Oxoniensi</i> dampnati<a id="footnotetag296" name="footnotetag296"></a> +<a href="#footnote296"><sup class="sml">296</sup></a>, +<span class="pagenum"><a name="p269" id="p269">269</a></span> +cauterio fronte inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis +aut hospitium aut alimonium eis præbere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote296" name="footnote296"><b>Note 296: </b></a> +<a href="#footnotetag296"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in hoc ann. pag. 36.</i></blockquote> + +<p><i>Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas +avitas vocabant) sunt recognitæ</i><a id="footnotetag297" name="footnotetag297"></a> +<a href="#footnote297"><sup class="sml">297</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote297" name="footnote297"><b>Note 297: </b></a> +<a href="#footnotetag297"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. c. 13.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud <i>Clarendoniam</i>, +8. Cal. Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius +Regis, præsentibus etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Prioribus, Comitibus, Baronibus & Proceribus regni; facta est +recognitio, sive recordatio cujusdam partis consuetudinum & +libertatum antecessorum suorum, Regis viz. Henrici avi sui, +& aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab omnibus +teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter +Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum +vero consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis +subsequentibus continetur.</p> + +<p>1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia +emerserit inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, +vel inter Clericos in curia Dom. Regis terminetur.</p> + +<p>2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum +dari, absque concessione ipsius.</p> + +<p>3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario +Regis, veniant in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde +videbitur curiæ Regis, quod ibi sit respondendum; ita quod +Regis Justiciarius mittet in curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum +quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus convictus vel confessus +fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.</p> + +<p><span class="side"><i>Nemo regno exeat sine licentia.</i></span>4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire +regnum absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi +placuerit, securum eum facient, quod nec in eundo, nec in +redeundo, nec in moram faciendo, perquirent malum sive damnum +Domino Regi vel regno.</p> + +<p>5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, +<span class="pagenum"><a name="p270" id="p270">270</a></span> +nec præstare juramentum; sed tantum vadium & plegium standi +judicio Ecclesiæ, ubi absolvuntur.</p> + +<p>6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores +& testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus +non perdat jus suum, nec quicquam quod inde habere debeat. +Et si tales fuerint qui culpantur, quod non velit vel non +audeat aliquis accusare, eos Vicecomes requisitus ab Episcopo, +faciat jurare duodecim legales de vicineto sive de villa, coram +Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.</p> + +<p>7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum +terræ sub interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in +regno fuerit, conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra +regimen, ut rectum de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat +ad Regis curiam, ibi terminetur, & de eo quod spectat ad +curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut ibidem terminetur.</p> + +<p>8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit +procedi ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si +Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem +perveniendum est postremo, ut præcepto ipsius in curia +Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod non debeat ultra +procedi absque assensu Dom. Regis.</p> + +<p>9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e +converso, de ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam +trahere, vel Laicus ad laicum feudum; per recognitionem +duodecim legalium hominum, juxta capitalis Justitiarii Regis +considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens +ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram Justitiario Regis. +Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, placitum erit +in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi ambo tenementum +de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de +feudo illo eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in +curia ipsius, ita quod propter factam recognitionem saisinam +non amittat, qui prius fuerit saisitus de Civitate, vel Castello, +vel Burgo, vel Dominico Manerio Regis. +<span class="pagenum"><a name="p271" id="p271">271</a></span></p> + +<p>10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus +fuerit, unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum +noluerit satisfacere, bene licet eis sub interdicto ponere eum, +sed non licet excommunicare, priusquam capitalis Minister Regis +villæ illius conveniatur, ut justitiet eum ad satisfactionem +venire. Et si minister Regis inde defecerit, erit in misericordia +Regis, & exinde poterit Episcop. ips. accusatum Ecclesiastica justitia +coercere.</p> + +<p>11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui +de rege tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege +sicut Baroniam, & inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, +& sequantur & faciant omnes consuetudines regias, & sicut +cæteri Barones debent interesse judiciis curiæ Regis, cum +Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem membrorum, +vel ad mortem.</p> + +<p>12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel +Abbatia, vel Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu +ipsius, & inde percipiet omnes reditus & exitus sicut dominicos +reditus suos. Et cum ventum fuerit ad consulendum Ecclesiam, +debet Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ, +& in capella ipsius Regis debet fieri electio, assensu ipsius Regis, +& consilio personarum regni quas ad hæc faciendum advocaverit, +& ibidem faciet electus homagium & fidelitatem +Regi, sicut ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & +de honore terreno, salvo ordine suo, priusquam consecretur.</p> + +<p>13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, +vel Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam +exhibere, Dominus Rex debet eos justitiare. Et si forte aliquis +disfortiet Domino Regi rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi +& Archidiaconi debent eum justitiare, ut Regi satisfaciat.</p> + +<p>14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat +Ecclesia, vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius +Regis sunt, sive in Ecclesiis sive extra fuerint inventa.</p> + +<p>15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque +interpositione fidei, sint in justitia Regis. +<span class="pagenum"><a name="p272" id="p272">272</a></span></p> + +<p>16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, +de cujus terra nati dignoscuntur<a id="footnotetag298" name="footnotetag298"></a> +<a href="#footnote298"><sup class="sml">298</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote298" name="footnote298"><b>Note 298: </b></a> +<a href="#footnotetag298"> (retour) </a> On voit toujours les Coutumes féodales + subsister.</blockquote> + +<p>Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & +libertatibus (iniquis, inquit <i>Parisius</i>, & dignitatibus Deo detestabilibus) +Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, +cum Comitibus, & Baronibus, & Proceribus cunctis, +juraverunt, & firmiter in verbo veritatis promiserunt, viva voce +tenendas & observandas Domino Regi, & hæredibus suis, bona +fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed resiluit statim +Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens poenitentiam, +& nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. +Vide ibid. Epist. Papæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Clericos criminosos degradandos ante punit.</i></span>Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio +Episcopi invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, +& post curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus +in contrarium sentiebat, ut quos exauctorarent Episcopi, +a manu laicali postmodum non punirentur, quia bis in idipsum +punire viderentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Casus Phil. +de Broc.</i></span>Huic controversiæ occasionem præstitit <i>Philippus de Broc</i>, +Canonicus Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, +in Regis Justitiarium verbum protulit contumeliosum: +quod cum negare coram Archiepiscopo non posset, Præbendæ +suæ beneficio mulctatus est, & per biennium a regno pullus<a id="footnotetag299" name="footnotetag299"></a> +<a href="#footnote299"><sup class="sml">299</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote299" name="footnote299"><b>Note 299: </b></a> +<a href="#footnotetag299"> (retour) </a> <i>Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant + in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd. + pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand. + III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit + authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an. + 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo + confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Aliud Exemplar Concilii Clarendon.</i></span><i>Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. +Thomæ Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, +An. 1495. desumptum.</i></p> + +<p>Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam +quando & coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum<a id="footnotetag300" name="footnotetag300"></a> +<a href="#footnote300"><sup class="sml">300</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote300" name="footnote300"><b>Note 300: </b></a> +<a href="#footnotetag300"> (retour) </a> <i>Quadrilog. lib. 5. in exordio.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p273" id="p273">273</a></span> + +<p>Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo +quarto, Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum +Henrici secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis +facta recordatio & recognitio cujusdam partis consuetudinum & +libertatum, & dignitatum antecessorum suorum videlicet Regis +Henrici avi sui, & aliorum quæ observari & teneri debent in +regno. Et propter dissensiones & discordias quæ emerserant inter +Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de consuetudinibus +& dignitatibus. Facta est ista recognitio coram Archiepiscopis +& Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & +Proceribus regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos +& Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores +& <i>Antiquiores</i> regni, Thomas Cantuariensis Archiepiscopus, & +Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, & Gilbertus Londoniensis +Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus, Nigellus Eliensis +Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, & Robertus +Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus, Jocelinus +Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, & +Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis +Episcopus, & David Menevensis Episcopus, & Rogerus +Wirgorniensis electus concesserunt, & in verbo veritatis viva +voce firmiter promiserunt tenendas & observandas Domino Regi +& Hæredibus suis, bona fide & absque malo ingenio; præsentibus +istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo Comite +Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo, +Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, +Hugone Comite Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, +Comite Patricio, Willermo Comite de Ferrariis, Richardo de +Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo +de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, Richardo +de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello +Campo, Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero +de Meduana, Maneter de Biseht <i>Dapifero</i>, Willermo Maleth, +Willermo de Curti, Roberto de Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, +Willermo Lanualis, Willermo de Laisneto, Gauffrido de +Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla, Alano de +Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario, +<span class="pagenum"><a name="p274" id="p274">274</a></span> +Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis +aliis Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. +Consuetudinum vero & dignitatum regni recognitarum, cujus +quædam pars præsenti Scripto continetur, cujus partis capitula +hæc sunt.</p> + +<p><i>Capitulum primum.</i></p> + +<p>De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia +emerserit inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter +Clericos in Curia Domini Regis tractetur & terminetur.</p> + +<p>Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum +dari absque assensu & concessione ipsius.</p> + +<p>Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti +a justitia Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de +hoc unde videbitur Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia +Ecclesiastica unde videbitur quid sit ibi respondendum. Ita +quod justitia Regis mittet in Curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum +qua ratione res ibi tractabitur. Et si Clericus convictus vel +confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia tueri.</p> + +<p>Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire +de regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi +placuerit, assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo +nec in redeundo perquirent malum vel damnum Regi vel +regno.</p> + +<p>Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens +nec præstare juramentum, sed tantum vadium & plegium standi +judicio Ecclesiæ ut absolvantur.</p> + +<p>Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales +accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus +non perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere +debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec +audeat aliquis eos accusare: Vicecomes requisitus ab Episcopo +faciet jurare duodecim legales homines de vicineto seu de villa +coram Episcopo quod inde veritatem secundum conscientiam +suam manifestabunt.</p> + +<p>Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus +<span class="pagenum"><a name="p275" id="p275">275</a></span> +illorum sub interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si +in terra fuerit conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit +ut rectum est de ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad +Curiam regiam ibidem terminetur, & de eo quod spectabit ad +Ecclesiam ad eandem mittatur ut ibidem tractetur.</p> + +<p>Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent +procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, +& si Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum +Regem est perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia +Archiepiscopi controversia terminetur ita quod non debet +ulterius procedere absque assensu Regis.</p> + +<p>Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel +inter Clericum & Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad +Eleemosynam velit attrahere, Laicus vero ad Laicum feudum, +recognitione duodecim hominum legalium per capitalis Regis +justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens +ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia +Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere +placitum erit in Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum +(nisi ambo de eodem Episcopo vel Barone advocaverint) erit +placitum in Curia Regis; sed si uterque advocaverit de feudo +illo ante eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in Curia +ipsius ita quod propter factam recognitionem saisinam non +amittat qui prius saisitus fuerat.</p> + +<p>Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico +manerio Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de +aliquo delicto citatus fuerit unde debeat iis respondere, & ad +citationem eorum noluit satisfacere, bene licet eum sub interdicto +ponere. Sed non debet excommunicari priusquam capitalis minister +villæ illius conveniatur, ut justificet eum ad satisfactionem +venire. Et si minister Regis inde defecerit, ipse erit in misericordia +Regis, & exinde poterit Episcopus ipsum accusatum justitia +Ecclesiastica coercere.</p> + +<p>Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege +tenent in capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, +& inde respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & +facient omnes rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba +<span class="pagenum"><a name="p276" id="p276">276</a></span> +Barones cæteri debent judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse +usque dum perveniatur in judicio ad diminutionem membrorum +vel mortem.</p> + +<p>Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel +Prioratus de dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde +percipiat omnes reditus & exitus sicut dominicos, & cum venerit +ad consulendam Ecclesiam debet Dominus Rex mandare +potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet fieri electio +assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc faciendum +vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem +Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & +honore terreno, salvo ordine suo priusquam sit consecratus.</p> + +<p>Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, +vel Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit +Rex debet justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi +rectitudinem suam Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum +justificare ut Regi satisfaciat.</p> + +<p>Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat +Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in +Ecclesiis, sive extra fuerint inventa.</p> + +<p>Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel +absque interpositione fidei sint in justitia Regis.</p> + +<p>Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu +Domini de cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Clarend. 1164.</i></span><i>Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id +est, 11. Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato +ipsius Regis præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma +Cant. & Rogero Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus +Baronibus, &c.</i><a id="footnotetag301" name="footnotetag301"></a> +<a href="#footnote301"><sup class="sml">301</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote301" name="footnote301"><b>Note 301: </b></a> +<a href="#footnotetag301"> (retour) </a> <i>V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. & + Ger. Dor.</i></blockquote> + +<p>In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis, +ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. +Sexdecim Capitulis.</p> + +<p>Hunc <i>Johannem</i> de Oxonia excommunicavit postea <i>Thomas</i> +<span class="pagenum"><a name="p277" id="p277">277</a></span> +Archiepiscopus <i>Cant.</i> (vulgo <i>Becket</i>) ut patet in Epistola ipsius +ad suffraganeos suos apud Hoved. pa. 99.</p> + +<p>Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in +Ecclesiam Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & +lugubriter canunt istius sæculi authores, sed expressius habeas ex +Epistolis ipsorum agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & +ab Hovedeno magna ex partæ concinnatæ; sine obsecro ut te +illi relegam, ne ab instituto nostro plus satis abripiar.</p> + +<p><i>Concilium Northamptoniæ<a id="footnotetag302" name="footnotetag302"></a> +<a href="#footnote302"><sup class="sml">302</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote302" name="footnote302"><b>Note 302: </b></a> +<a href="#footnotetag302"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165.</i></blockquote> + +<p>Anno 1164. 3 Id. Octobr. <i>Concilium</i> habetur <i>Northamptoniæ</i>, +ubi Thomas Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. +Inter alia Regi versus eum conquestus est <i>Joh. Marescallus</i> Regis, +quod Archiepiscopus manerium quoddam ei deforciabat, +quod jure hæreditario idem <i>Johannes</i> de Archiepiscopo <i>teneret</i>. +Et cum super hoc querelam suam in Curia Archiepiscopi exhibuisset, +multasque moras & vexationes passus, justitiam non est +assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum <i>consuetudinem</i> +regni Sacramento suo <i>falsificaverat</i>.</p> + +<p>Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit <i>Johanni</i> in Curia +mea<a id="footnotetag303" name="footnotetag303"></a> +<a href="#footnote303"><sup class="sml">303</sup></a>; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis +motu) attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super +illum, quod ipse pro defectu justitiæ, a Curia mea recessit: +Et videbatur Justitiariis Curiæ meæ, quod ipse injuriam mihi +fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum statutum sit in regno +Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare voluerit, oportet +eum jurare super sacrosancta Evangelia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote303" name="footnote303"><b>Note 303: </b></a> +<a href="#footnotetag303"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p>Exigente<a id="footnotetag304" name="footnotetag304"></a> +<a href="#footnote304"><sup class="sml">304</sup></a> super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis +judicaverunt eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus +niteretur judicium illud falsificare; tamen prece & +Consilio Baronum posuit se in misericordia Regis de 500 libr. & +invenit inde fidejussores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote304" name="footnote304"><b>Note 304: </b></a> +<a href="#footnotetag304"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164.</i></blockquote> + +<p>Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, +<span class="pagenum"><a name="p278" id="p278">278</a></span> +multifariam in regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: +Ab eoque sub hoc nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra +500 alias quas Rex se mutuo, ille dono concessisse affirmabat. His +accumulantur multa gravia: Et licet omnibus satis candide se +respondisse arbitratus est Archiepiscopus, Magnatum tamen sententiæ +malefidus, Romam provocat.</p> + +<p>Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans +huc Legatos destinari (vel ut refert <i>Hovedenus</i> Eboracensem +Archiepiscopum hac donari potestate) qui in omnibus inter +ipsum & Thomam Cantuariensem, remota appellatione, definirent. +Veritus autem Papa Legatorum indolem, neutrum annuit: +Concessit autem<a id="footnotetag305" name="footnotetag305"></a> +<a href="#footnote305"><sup class="sml">305</sup></a>; ut Rex ipse legatus esset totius Angliæ; +ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi +Archiepiscopo.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote305" name="footnote305"><b>Note 305: </b></a> +<a href="#footnotetag305"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 493.</i></blockquote> + +<p>Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus +ita præcipit.</p> + +<p><i>Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de +vita & passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis +impresso. A. D. 1495. & Quadrilogus nuncupato.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Constitutiones R. Henr. II.</i></span>Hæ sunt Constitutiones<a id="footnotetag306" name="footnotetag306"></a> +<a href="#footnote306"><sup class="sml">306</sup></a> quas constituit Rex <i>Henricus</i> in +Normannia; & mandavit justitiis suis <i>Richardo</i> de <i>Luci</i> & duobus +Archidiaconis S. & R. & omnibus Principibus & populis +Angliæ jurandas, & servandas: Latores earum fuerunt <i>Guimerus</i> +Presbyter & <i>Galterus de Grinesby</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote306" name="footnote306"><b>Note 306: </b></a> +<a href="#footnotetag306"> (retour) </a> <i>Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2.</i></blockquote> + +<p>Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod +mandatum Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum +Christianitatis in Angliam, capiatur, & de eo sine delatione +justitia fiat sicut de traditore Regis & Regni.</p> + +<p>Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, +vel alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire +in Angliam nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu +suo literas Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, +capiatur & incarceretur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p279" id="p279">279</a></span> + +<p>3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.</p> + +<p>4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, +vel aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, +recipiatur. Si quis inventus fuerit aliter agens capiatur & +incarceretur.</p> + +<p>5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod +mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. +Si talis inventus fuerit, capiatur & incarceretur.</p> + +<p>6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam +interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur +& tota eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum +ferant.</p> + +<p>7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, +& omnes Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque +gradus, vel sexus, vel conditionis, capiantur & dominica +manu Domini Regis confiscentur.</p> + +<p>8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti +per omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam +ad redditus suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non +venerint ad terminum statutum: Redditus in manu Regis capiantur.</p> + +<p>9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, +sed diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad +ejus præceptum.</p> + +<p>10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia +Regis; & summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint +coram Justitiariis Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis +ejus de eo quod contra Statuta de <i>Clarendon</i> interdixerunt ex +mandato Papæ terram Comitis Hugonis, & excommunicationem +quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas Parochias divulgaverint +sine licentia Justitiariorum Regis.</p> + +<p><i>Epistola R. Henrici II. Capiendos appellantes Romam.</i></p> + +<p>A. D. 1164. <i>Henricus</i> Dei gratia Rex, &c. <i>Vicecomiti</i> N. +Salutem. Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva +tua Romanam Curiam appellaverit, eum capias & firmiter +teneas, donec voluntatem meam præcipiam.</p> + +<p>Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones +saisias in manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo +sunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p280" id="p280">280</a></span> + +<p><span class="side"><i>Et Cognatos ejus cum Catallis suis.<br><br>Ne Clerici adhærentes Archiepiscopo reditibus gaudeant.</i></span>Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos +plegios & catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, +& hoc breve tecum afferas cum summonitus fueris.</p> + +<p><i>Gileberto</i> quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba.</p> + +<p>Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus +est adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; +& ideo mando tibi quod Clerici sui, qui detraxerunt honori +meo & regni, qui circa ipsum fuerunt post fugam suam, +non percipiant aliquid de reditibus suis, quos habuerunt in Episcopatu +tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium vel Consilium +a te.</p> + +<p><i>Item Justitiariis suis sub hac forma.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Tabellarios capiendos.</i></span>Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, +aut <i>Thomæ</i> Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis +in Anglia, capiatur & retineatur, donec inde voluntatem +meam præcipiam.</p> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiastici non transeant mare.</i></span>Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, +vel alicujus Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas +de reditu suo, Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus +fuerit, capiatur & retineatur.</p> + + +<p>Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod +placitum ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum +eorum in Anglia recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, +vel tractaverit, capiatur & retineatur.</p> + +<p><span class="side"><i>Interdictum tenentes ejiciendos, cum cognatione.</i></span>Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti<a id="footnotetag307" name="footnotetag307"></a> +<a href="#footnote307"><sup class="sml">307</sup></a> +tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum +cognatio, ita quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla +eorum & possessiones in manu nostra saisiantur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote307" name="footnote307"><b>Note 307: </b></a> +<a href="#footnotetag307"> (retour) </a> <i>Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo + adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum + referri debet.</i></blockquote> + +<p>Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti +per omnes Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus +suos, sicut diligunt eos & amant, in Angliam redeant. Et si +terminum præfixum non venerint, reditus eorum in manu +nostra saisiantur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p281" id="p281">281</a></span> + +<p>Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod +sint coram Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra +statuta regni, interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum +sententiam anathematis intulerunt.</p> + +<p>Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus +Rex voluntatem suam præceperit.</p> + +<p>Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona +Archiepiscopi, Rex & suorum confiscari præcepit.</p> + +<p>Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam +ejus cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, +sexus, aut ætatis.</p> + +<p>Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, +& perfidis Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum +orationum suffragiis adjuvaret.</p> + +<p><span class="side"><i>XII Magnates ad Papam missi non exaudiuntur.</i></span>Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit +qui Senensem civitatem venientes, ei omnia versus Thomam +Archiepiscopum exponunt; petentesque aut remedium exibendum +aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad cognoscendam controversiam, +in neutro exauditi redeunt<a id="footnotetag308" name="footnotetag308"></a> +<a href="#footnote308"><sup class="sml">308</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote308" name="footnote308"><b>Note 308: </b></a> +<a href="#footnotetag308"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1165. pag. 496.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Papa damnat statuta Clarendoniæ & anathematizat +observantes.</i></span>Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus +& ad pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum +supradictum, in quo Leges Angliæ, quas Rex avitas +vocabat, erant scriptæ<a id="footnotetag309" name="footnotetag309"></a> +<a href="#footnote309"><sup class="sml">309</sup></a>. Quas cum Dominus Papa coram +omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas audiret, +damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, +qui eas tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut +Thomas omnes adversarios excommunicet, excepto Rege.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote309" name="footnote309"><b>Note 309: </b></a> +<a href="#footnotetag309"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p><i>Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep.</i></p> + +<p>Si quis inventus fuerit<a id="footnotetag310" name="footnotetag310"></a> +<a href="#footnote310"><sup class="sml">310</sup></a> ferens literas vel mandatum Domini +Papæ, vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum +Christianitatis in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore +& regni, sine dilatione justitia fiat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote310" name="footnote310"><b>Note 310: </b></a> +<a href="#footnotetag310"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p>Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus +<span class="pagenum"><a name="p282" id="p282">282</a></span> +Religionis, permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi +de transfretatione habeat literas justitiarum, & de reditu, literas +Regis. Et si aliquis aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur.</p> + +<p>Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. +Papæ, vel Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur +& retineatur.</p> + +<p>Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum +Papam vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de +cætero aliquod eorum mandatum in Anglia recipiatur; neque +aliquod placitum ex mandato eorum teneatur, & si quis contra +hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur & retineatur.</p> + +<p>Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi +vel Clerici vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine +dilatione de terra ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod +nihil de Catallis suis secum deferant; & Catalla & Possessiones +eorum capiantur in manu Regis.</p> + +<p>Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti +per omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post +summonitionem in Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere +ipsos redditus, & redire in Angliam. Et si non venerint ad terminum +prædictum, Catalla, & possessiones eorum capiantur in +manu Regis.</p> + +<p>Item <i>Londoniensis</i> & <i>Norwicensis</i> Episcopi summoneantur, +ut sint coram Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod +contra statuta regni interdixerunt terram Comitis Hugonis, & +in ipsum sententiam tulerunt.</p> + +<p>Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Anno 1166<a id="footnotetag311" name="footnotetag311"></a> +<a href="#footnote311"><sup class="sml">311</sup></a>, in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia +existente) <i>Thomas</i> Archiepiscopus pulpitum ascendens +<i>Niceliaci</i>, prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, +damnat & cassas pronunciat; excommunicans accensis candelis +earundem observatores, exactores, consiliatores, adjutores & +defensores. Scribit etiam Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta +referens & confirmans; ipsosque absolvit a professione (hoc +<span class="pagenum"><a name="p283" id="p283">283</a></span> +est, a sacramento) quam fecerant de consuetudinibus istis observandis, +quas in epistola recitat<a id="footnotetag312" name="footnotetag312"></a> +<a href="#footnote312"><sup class="sml">312</sup></a>, & excommunicatorum +plurium nomina, & inter alia <i>Richardi Luci</i> & <i>Jocelini Bailol</i>, +quos ait illarum consuetudinum authores fuisse & fabricatores. +Proceres autem<a id="footnotetag313" name="footnotetag313"></a> +<a href="#footnote313"><sup class="sml">313</sup></a> absentes & non vocati nec convecti, ut +dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & +Ecclesiam intraverunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Archiepiscop. damnat Clarendon & excommunicat +observantes.</i><br><br> +<i>Absolvit qui jurabant obedientiam eis.</i><br><br> +<i>Authores earum qui.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote311" name="footnote311"><b>Note 311: </b></a> +<a href="#footnotetag311"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hoved.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote312" name="footnote312"><b>Note 312: </b></a> +<a href="#footnotetag312"> (retour) </a> <i>Epist. Hoved. pag. 498 & 515.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote313" name="footnote313"><b>Note 313: </b></a> +<a href="#footnotetag313"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex cognatos Thomæ ejicit.</i></span>Rex<a id="footnotetag314" name="footnotetag314"></a> +<a href="#footnote314"><sup class="sml">314</sup></a> vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ +dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire +potuit, de cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros +etiam in cunis vagientes, & adhuc ad ubera matrum pendentes, +misit in exilium, ut visis illis, augmentaretur dolor Archiepiscopi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote314" name="footnote314"><b>Note 314: </b></a> +<a href="#footnotetag314"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1166. pag. 500.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Hidagium.</i></span>Hoc anno<a id="footnotetag315" name="footnotetag315"></a> +<a href="#footnote315"><sup class="sml">315</sup></a> ad subventionem terræ, de unaquaque carucata +terræ totius Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote315" name="footnote315"><b>Note 315: </b></a> +<a href="#footnotetag315"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Hoc anno obiit <i>Matildis</i> Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta +est Rothomagi.</p> + +<p><span class="side"><i>Papa Legatos in Galliam mittit.</i></span>An. 1169<a id="footnotetag316" name="footnotetag316"></a> +<a href="#footnote316"><sup class="sml">316</sup></a> <i>Alexander</i> Papa ad petitionem Regis Legatos +in Galliam mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, +& excommunicatos absolverent, pacemque constituerent: sed +hæc parum promoventes recesserunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote316" name="footnote316"><b>Note 316: </b></a> +<a href="#footnotetag316"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516.</i></blockquote> + +<p>Rex post Pascham <i>Londinum</i> veniens, deposuit fere omnes +Vice-comites Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum +regni, de <i>prisis</i> 1. extortionibus eorum; adegitque omnes +ad redemptiones.</p> + +<p><i>Magnum Concilium Westmonast.<a id="footnotetag317" name="footnotetag317"></a> +<a href="#footnote317"><sup class="sml">317</sup></a></i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote317" name="footnote317"><b>Note 317: </b></a> +<a href="#footnotetag317"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 518.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Coronat filium Henricum, qui patris obit.</i></span>In festo S. <i>Barnabæ</i> Apost. idem Rex (Henricus) magnum +celebravit Concilium Londoniis, cum <i>Principibus & Magnatibus</i> +terræ suæ, de coronatione Henrici filii sui, & Dominica +sequenti, quæ evenit 17. Kal. Julii, Clero & populo consentientibus, +fecit prædictum filium suum coronari, &c.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p284" id="p284">284</a></span> + +<p>Anno eodem<a id="footnotetag318" name="footnotetag318"></a> +<a href="#footnote318"><sup class="sml">318</sup></a>, in Idibus Julii, convocatis <i>Westmonasterii</i> +Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in +Regem fecit coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus +III. alias Rex Henricus junior: sed in vita patris defunctus +est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote318" name="footnote318"><b>Note 318: </b></a> +<a href="#footnotetag318"> (retour) </a> <i>Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>In crastino coronationis illius<a id="footnotetag319" name="footnotetag319"></a> +<a href="#footnote319"><sup class="sml">319</sup></a>, fecit Rex pater <i>Willielmum</i> +Regem Scottorum, & <i>David</i> fratrem suum, & Comites +& Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei +fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rex Scotor. & Proceres regni novo Regi hominium +praæstant.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote319" name="footnote319"><b>Note 319: </b></a> +<a href="#footnotetag319"> (retour) </a> <i>Hov. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ludov. R. Franciæ invadit Angliam.</i></span><i>Ludovicus</i> Rex <i>Franciæ</i><a id="footnotetag320" name="footnotetag320"></a> +<a href="#footnote320"><sup class="sml">320</sup></a> exercitum cogit in Regem Angliæ, +quod Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, +cum marito non fecit coronari. Propere autem occurrens ei +Rex pater, pacem fecit: pollicendo quod in proximis filius iterum, +& una uxor ejus, coronarentur: & factum est Wintoniæ +6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172<a id="footnotetag321" name="footnotetag321"></a> +<a href="#footnote321"><sup class="sml">321</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote320" name="footnote320"><b>Note 320: </b></a> +<a href="#footnotetag320"> (retour) </a> <i>Hov. ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote321" name="footnote321"><b>Note 321: </b></a> +<a href="#footnotetag321"> (retour) </a> <i>Hov. an. 1172. pag. 529.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Pax restituta in Anglia.</i></span>4. Idus Octob. cum Rex<a id="footnotetag322" name="footnotetag322"></a> +<a href="#footnote322"><sup class="sml">322</sup></a> & Magnates Franciæ a Papa +impetrassent, ut, remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati +subjiceretur, & regnum ejus interdicto, in Ecclesia redderet +Archiepiscopum; pax eorundem mediatione post difficultates +aliquot est composita, & <i>Archiepiscopus</i> ad sua omnia restitutus. +Angliam igitur regreditur post sexenne fere exilium, +& Calendis Decembris <i>Sandwicum</i> applicans, litteras quibus +Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi +obsequentiores suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, +jam ad ipsos (celatos hactenus) propere mittit. Intellecto +hoc, excanduit supra modum Rex: & per nuntios Archiepiscopum +rogat ut suspensos absolvat; sed respondet ille, se non +posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo Rex +in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent, +<i>Willielmus de Traci</i>, <i>Reginaldus</i> filius <i>Ursi</i>, <i>Hugo de Marvilla</i>, +& <i>Richardus Brito</i>, de Normannia advolantes Canterburiam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote322" name="footnote322"><b>Note 322: </b></a> +<a href="#footnotetag322"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. pag. 117.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Tho. Archiep. trucidetur.</i></span>5. die Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime +& plusquam barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt +Archiepiscopum, incipiente A. D. 1171.</p> +<span class="pagenum"><a name="p285" id="p285">285</a></span> + +<p><span class="side"><i>R. Henr. II. excommunicationi vicinus.</i></span>Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni +more annuatim solet publice vel absolvere vel excommunicare) +communi Cardinalium consilio jam decreverat, Regem Angliæ +atque Angliam ipsam sub interdicto ponere. Interea Romam +veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati, qui solennius +ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur, +Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum.</p> + +<p><span class="side"><i>Pax inter Regem & Papam.</i></span>Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, +& post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, +juravit mortem <i>Thomæ</i> martyris gloriosi, nec voluntate +sua nec conscientia perpetratam fuisse, nec ejus artificio perquisitam. +Sed quoniam ex verbis, quæ succensus iracundia incaute +protulerat, nequissimi clientes occasionem sumpserant Archiepiscopum +perimendi; absolutionem supplex petiit & impetravit. +Promittens insuper ad mandatum Legatorum:</p> + + +<p>Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem +terræ sanctæ possent sustentari per annum.</p> + +<p>Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.</p> + +<p>Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus +contra libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret.</p> + + +<p>Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum +Archiepiscopi ablatæ integre redderentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Exulantes revocandi.</i></span>Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre +de regno exierant, cum pace sua recipere bona omnia, +& libere redire licebit.</p> + +<p>Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex +Henricus filius; sigilloque regio confirmata Romam mittuntur<a id="footnotetag323" name="footnotetag323"></a> +<a href="#footnote323"><sup class="sml">323</sup></a>.</p> + +<p>Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico +accipiens) dedit<a id="footnotetag324" name="footnotetag324"></a> +<a href="#footnote324"><sup class="sml">324</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote323" name="footnote323"><b>Note 323: </b></a> +<a href="#footnotetag323"> (retour) </a> + <i>Char. absol.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote324" name="footnote324"><b>Note 324: </b></a> +<a href="#footnotetag324"> (retour) </a> + <i>Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529. + Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum + ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par. + pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat. + Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83. + b. multo fusius e Gervas. Dorob.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p286" id="p286">286</a></span> + +<p><i>De origine Assisarum & recognitionum per <span class="sc">XII</span> Juratores<a id="footnotetag325" name="footnotetag325"></a> +<a href="#footnote325"><sup class="sml">325</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote325" name="footnote325"><b>Note 325: </b></a> +<a href="#footnotetag325"> (retour) </a> Henri II n'institua point la Jurée; elle + existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours + dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel. +</blockquote> + +<p><i>Assisas</i> instituit Rex <i>Henricus</i> II. ad duelli asperitatem (quam +<i>triall by batttel</i> vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia +apud <i>Glanvillam</i><a id="footnotetag326" name="footnotetag326"></a> +<a href="#footnote326"><sup class="sml">326</sup></a>, quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem. +Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & +R. de una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia +M. qui est Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit +recognitionem fieri.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote326" name="footnote326"><b>Note 326: </b></a> +<a href="#footnotetag326"> (retour) </a> <i>Lib. 2. cap. 8 & 9.</i> +</blockquote> + +<p>Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem +meam: nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc +seculo Assisæ appellantur; ut hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ +de Clarendon, & Assisa de habendis armis. Hinc & de legibus +ab eodem editis <i>Radulphus Niger</i>: Singulis (inquit) annis +novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De Assisarum autem +(quibus duellum tollitur) origine, sic <i>Glanvilla</i><a id="footnotetag327" name="footnotetag327"></a> +<a href="#footnote327"><sup class="sml">327</sup></a>: Est +autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis +de consilio <i>Procerum</i> populis indultum, quo vitæ hominum, +& status integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod +quis in libero solo tenemento possidet retinendo, duelli casum +declinare possunt homines ambiguum, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote327" name="footnote327"><b>Note 327: </b></a> +<a href="#footnotetag327"> (retour) </a> <i>Lib. 2. cap. 7.</i></blockquote> + +<p>Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi +elucebit, si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte +posteriori, inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author +celebris <i>Glanvilla</i>, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege +Assisarum tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam +Regis <i>Johannis Beverlacensi</i> Ecclesiæ (ut in charta <i>Richardi</i> +II<a id="footnotetag328" name="footnotetag328"></a> +<a href="#footnote328"><sup class="sml">328</sup></a> per Inspeximus extat) concesso, prout sequitur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote328" name="footnote328"><b>Note 328: </b></a> +<a href="#footnotetag328"> (retour) </a> <i>Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12.</i> +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poena perjurantium +in magna +Assisa.</i></span>Poena in hac <i>Assisa</i> (id est, magna Assisa domini Regis) temere +jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter +inserta. Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime +convicti<a id="footnotetag329" name="footnotetag329"></a> +<a href="#footnote329"><sup class="sml">329</sup></a>, vel in jure confessi; omnibus catallis & +<span class="pagenum"><a name="p287" id="p287">287</a></span> +rebus mobilibus spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; +de clementia autem Principis maxima, salvis eis tenementis +solis liberis. Præterea in carcerem detrudentur, & ibi per +annum ad minus in prisona detinebantur: insuper de cætero legem +terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde merito +incurrent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote329" name="footnote329"><b>Note 329: </b></a> +<a href="#footnotetag329"> (retour) </a> <i>Glan. lib. 2. cap. 19.</i></blockquote> + +<p>Dominus <i>Ludovicus</i> Duelli loco induxit <i>Preuves per Tesmoings +& Charters</i>. Choppin. pag. 577.<a id="footnotetag330" name="footnotetag330"></a> +<a href="#footnote330"><sup class="sml">330</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote330" name="footnote330"><b>Note 330: </b></a> +<a href="#footnotetag330"> (retour) </a> Choppin dit ceci, L. 3: <i>De domanio Franciæ</i>, + tit. 26, nº 18. + +<p> Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que + Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce + que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par + toute l'Angleterre.</p></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Charta Eccl. Beverlacensi data.</i></span><i>Rex</i> omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam +Dominus <i>Johannes</i>, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit +præfatæ Ecclesiæ <i>Beverlac.</i> & <i>Simoni</i> huic Præposito <i>Beverlacen.</i> +ac Clericis Ecclesiæ ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei +gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux <i>Aquit.</i> Com. <i>Andag.</i> +Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis & fidelibus +suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem & defensionem +nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum +Beverlac. & omnes homines, res & possessiones, jura & libertates +illius Ecclesiæ & Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam +illam pertinentes. Præcipientes, quod non faciatis, vel ab aliquo +fieri permittatis eis inde injuriam, vexationem, aut gravamen, +vel aliquid quod sit in dampnum vel dispendium, juris vel libertatum +præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim & firmiter præcipimus, +quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon Præpositus, & Successores +sui, habeant & teneant, toto tempore nostro & hæredum +nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta +Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt +& tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum +nostrorum. Volumus etiam quod libertates & dignitates +datæ ab antecessoribus nostris, & ab aliis, Deo & beato +Johanni de <i>Beverlaco</i>, & Præposito illius Ecclesiæ, in nullo depereant, +vel minuantur vel lædantur, per <i>assisas</i>, vel recognitiones, +vel constitutiones postea factas. Sed si recognitiones vel +assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re aliqua, quæ +<span class="pagenum"><a name="p288" id="p288">288</a></span> +pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in dominicis +quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi +placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. +patris nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, <i>antequam +recognitiones vel assisæ in regno nostro essent constitutæ</i>.<a id="footnotetag331" name="footnotetag331"></a> +<a href="#footnote331"><sup class="sml">331</sup></a> Volumus +etiam, &c. Testibus, &c. Datum per manum nostram +apud <i>Vernohun</i> 8. die Octob. anno regni nostri quarto.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote331" name="footnote331"><b>Note 331: </b></a> +<a href="#footnotetag331"> (retour) </a> Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les + grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit, + & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II, + par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée + pour les autres Brefs au temps de la Conquête. <i>Voyez</i> Polid. + Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. de Henr. juniore.</i></span><i>Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis +habitum in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id +est, 11 Junii, sed, ut ait Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, +A. D. 1170. in quo Rex Henricus pater Henricum filium suum +primogenitum consortem sibi regni facit coronatque<a id="footnotetag332" name="footnotetag332"></a> +<a href="#footnote332"><sup class="sml">332</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote332" name="footnote332"><b>Note 332: </b></a> +<a href="#footnotetag332"> (retour) </a> <i>Hoved. in Hen. II. pag. 518.</i></blockquote> + +<p>Deinde in festo S. <i>Barnabæ</i> Apostoli idem Rex (Henricus +pater) magnum celebravit Concilium <i>Londoniis</i>, cum Principibus +& Magnatibus terræ suæ de coronatione Henrici filii sui, +& Dominica sequenti, quæ evenit decimo septimo Calendarum +Julii, Clero & Populo consentientibus & assentientibus, fecit +ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in Regem +consecrari apud Westmonasterium a <i>Rogero</i> Archiepiscopo Eboracensi, +ministrantibus ei in illo officio <i>Hugone Dunelmensi</i> Episcopo, +& <i>Waltero Roffensi</i> Episcopo, <i>Gilleberto Londinensi</i> Episcopo, +& <i>Jocelino Salisbiriensi</i> Episcopo: nulla mentione facta +de beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio +illa & consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in +crastino coronationis illius fecit Rex pater Willielmum Regem +Scottorum, & David fratrem suum, & Comites & Barones +regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem +contra omnes homines, salva fidelitate sua.</p> + +<p><i>Rex ægrotans dividit terras suas inter filios<a id="footnotetag333" name="footnotetag333"></a> +<a href="#footnote333"><sup class="sml">333</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote333" name="footnote333"><b>Note 333: </b></a> +<a href="#footnotetag333"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 518.</i></blockquote> + +<p>Deinde a <i>Colloquio</i> illo (scil. <i>Ludovici</i> Regis) venit Rex +<span class="pagenum"><a name="p289" id="p289">289</a></span> +(<i>Henricus</i>) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit +in gravem ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc +modum.</p> + +<p>Dedit itaque <i>Richardo</i> filio suo Ducatum Aquitaniæ, & +omnes terras quas accepit cum matre illius Alienor Regina.</p> + +<p>Et <i>Gaudefrido</i> filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, +quas ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.</p> + +<p>Et <i>Henrico</i> Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras +quæ fuerunt patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et +fecit illos tres filios suos devenire homines <i>Ludovici</i> Regis Franciæ.</p> + +<p>Et <i>Johanni</i> filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum <i>Moretanii</i>. +Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit<a id="footnotetag334" name="footnotetag334"></a> +<a href="#footnote334"><sup class="sml">334</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote334" name="footnote334"><b>Note 334: </b></a> +<a href="#footnotetag334"> (retour) </a> <i>Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis & + concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175. + pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an. + 1175.</i></blockquote> + +<p><i>Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, +quæ circuitus vocant.</i></p> + +<p><i>Concilium Notinghamiæ.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Notingham de statutis regni.</i></span>Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo<a id="footnotetag335" name="footnotetag335"></a> +<a href="#footnote335"><sup class="sml">335</sup></a> Conversionis +S. <i>Pauli</i>, venit Dominus Rex pater usque Notingham, +& ibi celebravit <i>magnum concilium</i>, de statutis regni sui: & +coram Rege filio suo, & coram Archiepiscopis, Episcopis, +Comitibus, & Baronibus regni sui (& per concilium militum +& hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi omnium +concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas +tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote335" name="footnote335"><b>Note 335: </b></a> +<a href="#footnotetag335"> (retour) </a> <i>Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in + an. 1176. MS.</i></blockquote> + +<pre> + { Norfolc. + { Suffolc. + { Cantebrigesire. + { Hugo de Cressi { Huntedunesire. +1. { Walterus fil. Roberti { Bedefordesire. + { Robertus Mantel { Bukinhamsire. + { Estsex. + { Hertefordesire. +<span class="pagenum"><a name="p290" id="p290">290</a></span> + { Lincolnesire. + { Notingamsire. + { Hugo de Gundevilla { Derebisire. +2. { Willielmus fil. Radulfi { Staffordesire. + { Willielmus Basset { Warwickesire. + { Norhantesire. + { Leicestresire. + + { Kent. + { Surrie. + { Robertus fil. Bernardi { Suthantesire. +3. { Ricardus Giffard { Suthsexa. + { Rogerus fil. Reinfrai { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { Willielmus fil. Stephani { Herefordesire. +4. { Bertram de Verdun { Gloucestersire. + { Turstan fil. Simonis { Wirecestersire. + { Salopesire. + + { Wiltesire. + { Radulphus fil. Stephani { Dorsete. +5. { Willielmus Ruffus { Somersete. + { Gilebertus Pipard { Devonia. + { Cornubia. + + { Everwikesire. + { Richemundesire. + { Robertus de Wals { Lancastre. +6. { Radulphus de Glaovil { Coplande. + { Robertus Pikenot { Westmerlande. + { Northumberlande. + { Cumberlande. +</pre> + +<p>Et postea fecit Dom. Rex<a id="footnotetag336" name="footnotetag336"></a> +<a href="#footnote336"><sup class="sml">336</sup></a> + omnes prædictos Justitiarios +<span class="pagenum"><a name="p291" id="p291">291</a></span> +jurare supra sacrosancta Evangelia, <i>quod ipsi bona fide, & sine +malo ingenio, has subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter +ab hominibus regni facerent custodiri</i><a id="footnotetag337" name="footnotetag337"></a> +<a href="#footnote337"><sup class="sml">337</sup></a> +.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote336" name="footnote336"><b>Note 336: </b></a> +<a href="#footnotetag336"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 548.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote337" name="footnote337"><b>Note 337: </b></a> +<a href="#footnotetag337"> (retour) </a> En France, sous les deux premieres Races, il y + avoit eu des Justiciers ambulans, <i>Missi-Dominici</i>. En + Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces + Justiciers. <i>Voyez</i> Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il + est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par + Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement + augmenté par ce Prince.</blockquote> + +<p>De hoc Concilio sic Benedict. Abbas<a id="footnotetag338" name="footnotetag338"></a> +<a href="#footnote338"><sup class="sml">338</sup></a>: Circa festum S. +Pauli venit Dominus Rex usque ad <i>Northampton</i>, & magnum +ibi celebravit Concilium de Statutis regni sui coram Episcopis, +Comitibus, & Baronibus terræ suæ, & per consilium militum +& hominum suorum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote338" name="footnote338"><b>Note 338: </b></a> +<a href="#footnotetag338"> (retour) </a> <i>In vita Hen. II.</i></blockquote> + +<p><i>Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud +Northamtune.</i></p> + +<p>Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, +vel latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum +tale facientium, vel de falsoneria, vel iniqua combustione, +per sacramentum <span class="sc">XII</span> militum de hundredo; & si <i>milites non +adfuerint</i>, per sacramentum <span class="sc">XII</span> liberorum & legalium hominum, +& per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa hundredi, +eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. +Et apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod +dextrum similiter pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, +& infra 40 dies a regno exulet.</p> + +<p>2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat +in regno, nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi +<i>felonia</i> per commune comitatus, & legalium militum patriæ: +de quo, si prædicto modo retatus fuerit, quamvis ad aquam +mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a regno exeat, & catalla +sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, & regnum +abjuret in misericordia Domini Regis.</p> + +<p>3. Hæc autem <i>Assisa</i> attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit +apud <i>Clendune</i>, continue usque ad hoc tempus, & a modo +<span class="pagenum"><a name="p292" id="p292">292</a></span> +quamdiu Domino Regi placuerit, in murdro, & proditione, +& iniqua combustione, & in omnibus prædictis, nisi in minutis +furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ guerræ; sicut +de equis, & bobus, & minoribus rebus.</p> + +<p>4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem +extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere +noluerit, nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, +quod hospes domus monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram +vicinis recedat, & per diem.</p> + +<p>5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel +roberia, vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua +alia felonia, quam fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, +vel coram legalibus hominibus, id postea coram Justiciis negare +non poterit.</p> + +<p>6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in +tali saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, +de feodo suo, & catalla sua habeant, unde faciant & +divisum, & Dominum suum postea requirant, & ei faciant de +relevio, & aliis quæ eis facere debent de feodo suo.</p> + +<p>7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat +homagium suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: +alii Domini, si plures fuerint, homagium ejus recipiant, & +ipse faciat eis quod facere debuerit.</p> + +<p>8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis +ejus, quæ eam contingit.</p> + +<p>Et si Dominus feodi negat<a id="footnotetag339" name="footnotetag339"></a> +<a href="#footnote339"><sup class="sml">339</sup></a> hæredibus defuncti saisinam +ejusdem feodi quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant +inde fieri recognitionem per <span class="sc">XII</span> legales homines, qualem saisinam +defunctus inde habuit, die qua fuit vivus & mortuus: & +sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus restituant. Et si quis +contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit, remaneat in misericordia +Regis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote339" name="footnote339"><b>Note 339: </b></a> +<a href="#footnotetag339"> (retour) </a> Les Coutumes féodales avoient prévalu; il + n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de + Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve + sans replique.</blockquote> + + + +<p>10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de +<span class="pagenum"><a name="p293" id="p293">293</a></span> +dissaisinis factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit +in Angliam proxime post pacem factam inter ipsum & Regem +filium suum.</p> + +<p>11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, +& ad ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, +viz. Comitibus, Baronibus, Militibus, & libere tenentibus, & +etiam rusticis, qui in regno manere voluerint: & qui facere noluerit +fidelitatem, tanquam inimicus Domini Regis capiatur.</p> + +<p>12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum +fecerunt homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad +terminum quem eis nominabunt, veniant & faciant Regi homagium +& ligiantiam, sicut ligio Domino.</p> + +<p>13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad +Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, +vel illorum qui loco ejus erunt, de feodo dimidii militis +& infra; nisi tam grandis sit querela, quod non possit deduci +sine Domino Rege, vel talis quam justitiæ ei reponent pro dubitatione +sua, vel ad illos qui in loco ejus erunt. Intendant tamen +pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum.</p> + +<p>14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus +terræ, quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum +suorum per quos ituri sunt comitatus.</p> + +<p>15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, +& diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint +Dominus Rex judicium Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut +de contemptoribus præcepti sui.</p> + +<p>16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, +de foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis.</p> + +<p>17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de +assiso reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt +in ballivis suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.</p> + +<p>18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & +quantum, & ubi eas debeant, & postea mandent Dom. Regi.</p> + +<p>19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: +Et si Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, +& ipsum illum custodiat donec illiberet Vicecomiti.</p> + +<p>20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos +<span class="pagenum"><a name="p294" id="p294">294</a></span> +qui a regno recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum +nominatum, & stare ad rectum in Curia Domini Regis, postea +uthlagentur; & nomina uthlagatorum afferantur ad Pascha, & +ad festum S. Michaelis, ad scaccarium, & exinde mittantur Domino +Regi<a id="footnotetag340" name="footnotetag340"></a> +<a href="#footnote340"><sup class="sml">340</sup></a>.</p> + +<p><span class="side"><i>Legatus Romanus Hugo Petro-Leonis. A. D. 1176.</i><br><br> +<i>Clerici implacitantur de forestis.</i></span>Hoc etiam Anno<a id="footnotetag341" name="footnotetag341"></a> +<a href="#footnote341"><sup class="sml">341</sup></a> Angliam venit Legatus Romanus <i>Hugo +Petro-Leonis</i> alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse +dicitur Concilio <i>Northamptoniæ</i>. Synodum autem celebravit<a id="footnotetag342" name="footnotetag342"></a> +<a href="#footnote342"><sup class="sml">342</sup></a> +suffragantibus Episcopis, Angliæ & Scotiæ; concessitque +in eadem, & dedit Domino Regi licentiam implacitandi Clericos +regni sui, de forestis suis, & de captione venationis, coram +Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege constitutum fuit<a id="footnotetag343" name="footnotetag343"></a> +<a href="#footnote343"><sup class="sml">343</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote340" name="footnote340"><b>Note 340: </b></a> +<a href="#footnotetag340"> (retour) </a> <i>Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio + R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote341" name="footnote341"><b>Note 341: </b></a> +<a href="#footnotetag341"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 127.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote342" name="footnote342"><b>Note 342: </b></a> +<a href="#footnotetag342"> (retour) </a> <i>Hollins.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote343" name="footnote343"><b>Note 343: </b></a> +<a href="#footnotetag343"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 547.</i></blockquote> + +<p>Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ +observanda<a id="footnotetag344" name="footnotetag344"></a> +<a href="#footnote344"><sup class="sml">344</sup></a> +.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote344" name="footnote344"><b>Note 344: </b></a> +<a href="#footnotetag344"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 127.</i></blockquote> + +<p>Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem +sæcularem personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, +nisi pro foresta, & Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino +sæculari, Laicum debetur servitium.</p> + +<p>Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non +teneantur in manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, +vel necessitate urgente.</p> + +<p>Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel +confessi, coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.</p> + +<p>Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Supplicium detegentis secreta Domini sui.</i></span>Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag345" name="footnotetag345"></a> +<a href="#footnote345"><sup class="sml">345</sup></a> filius <i>Pictaviæ</i> existens, cepit Adam de +<i>Chirchdune</i>, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet <i>Gaufridi</i> +Præpositi <i>Beverlaci</i>, Cancellarii Regis filii, & fecit eum +fustibus cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi +patri suo; & flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis +<i>Pictavis</i> fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet +dehonestari, qui secreta Domini sui detegit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote345" name="footnote345"><b>Note 345: </b></a> +<a href="#footnotetag345"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 551.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>In Concilio <i>Londoniis</i><a id="footnotetag346" name="footnotetag346"></a> +<a href="#footnote346"><sup class="sml">346</sup></a> Rex Henricus Pater consilio universorum +<span class="pagenum"><a name="p295" id="p295">295</a></span> +<i>Episcoporum</i>, Comitum & Baronum regni, concessit Regi +Siciliæ filiam suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis +ejus apud Hoved. p. 551.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rex filiam Regi Siciliæ in uxorem dat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote346" name="footnote346"><b>Note 346: </b></a> +<a href="#footnotetag346"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex Vivianum Cardinalem terrefacit.</i></span>An. 1177.<a id="footnotetag347" name="footnotetag347"></a> +<a href="#footnote347"><sup class="sml">347</sup></a> <i>Viviano</i> Cardinale, Legato Pontificis Romani, +Angliam veniente, Rex misit ad eum Ric. <i>Wintoniensem</i>, & +Gaufridum <i>Eliensem</i> Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate +ausus erat intrare regnum suum sine ipsius licentia. Quibus +plurimum territus Cardinalis; de satisfactione juravit Regi; +quod ipse nihil ageret in legatione sua, contra voluntatem ipsius.</p> + +<p>Habito <i>Oxonii</i> Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo +Hiberniam<a id="footnotetag348" name="footnotetag348"></a> +<a href="#footnote348"><sup class="sml">348</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote347" name="footnote347"><b>Note 347: </b></a> +<a href="#footnotetag347"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 553.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote348" name="footnote348"><b>Note 348: </b></a> +<a href="#footnotetag348"> (retour) </a> <i>Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra.</i></blockquote> + +<p><i>Ludovicus</i><a id="footnotetag349" name="footnotetag349"></a> +<a href="#footnote349"><sup class="sml">349</sup></a> Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. +Octob. pactum ineunt de suscipiendo Crucem, & <i>Hierosolymas</i> +proficiscendo<a id="footnotetag350" name="footnotetag350"></a> +<a href="#footnote350"><sup class="sml">350</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote349" name="footnote349"><b>Note 349: </b></a> +<a href="#footnotetag349"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote350" name="footnote350"><b>Note 350: </b></a> +<a href="#footnotetag350"> (retour) </a> <i>Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Roberto Comiti Leicestriæ terræ redduntur.</i></span>Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato +<i>Concilio generali</i> apud <i>Northamtun</i>.<a id="footnotetag351" name="footnotetag351"></a> +<a href="#footnote351"><sup class="sml">351</sup></a> Post festum S. Hilarii +reddidit Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra +mare & ultra sicut eas habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis +Castellis de Muntford & de Pasci: Similiter Hugoni Comiti +Cestriæ, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote351" name="footnote351"><b>Note 351: </b></a> +<a href="#footnotetag351"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 560.</i></blockquote> + +<p>Eodem Anno<a id="footnotetag352" name="footnotetag352"></a> +<a href="#footnote352"><sup class="sml">352</sup></a> Rex Concilium generale <i>Londini</i> celebrat +in causa litis inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem +Navarræ, judicio ejus & Baronum suorum ab utroque +Rege compromissæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote352" name="footnote352"><b>Note 352: </b></a> +<a href="#footnotetag352"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 561.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Frater Comitis de Ferrariis interficitur.</i></span>Tempore dicti Concilii<a id="footnotetag353" name="footnotetag353"></a> +<a href="#footnote353"><sup class="sml">353</sup></a>, noctu interfectus est Londini, +<i>frater Comitis</i> de <i>Ferrariis</i> & in plateas clam projectus. Postulantur +cædis multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam +<i>Johannes</i>. Qui cum judicio aquæ (id est, <i>Ordalio</i>) deprehensus +sit culpabilis; suspendio traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem +vitæ, obtulisset. Intelligendum autem est, examen hoc +factum fuisse aqua calida, non frigida, quod Johannes nobilis +<span class="pagenum"><a name="p296" id="p296">296</a></span> +esset; nam aqua frigida rustici solummodo examinabantur<a id="footnotetag354" name="footnotetag354"></a> +<a href="#footnote354"><sup class="sml">354</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote353" name="footnote353"><b>Note 353: </b></a> +<a href="#footnotetag353"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote354" name="footnote354"><b>Note 354: </b></a> +<a href="#footnotetag354"> (retour) </a> On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce + qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle + plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins, + dans son Glossaire, des Ordales, <i>Ordalium</i>, &c.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Eodem anno<a id="footnotetag355" name="footnotetag355"></a> +<a href="#footnote355"><sup class="sml">355</sup></a> celebratum est <i>generale Consilium Oxonii</i>; +in quo Rex constituit Johannem filium suum <i>Regem in Hibernia</i>, +Concessione & Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque +munificentius terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, +his Castella, urbes, dominia; illis provincias & regna +integra, indictis servitiis & juratis ligantiis & fidelitatibus utrique +Regi possidendum.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Johannes Rex Hiberniæ constituitur.</i><br><br> +<i>Hibernia Proceribus regni divisa.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote355" name="footnote355"><b>Note 355: </b></a> +<a href="#footnotetag355"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo.</i></blockquote> + +<p><i>Hugoni de Lasci</i> Midiam totam pro servitio 100 Militum.</p> + +<p><i>Roberto</i> fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc +(excepta Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum.</p> + +<p><i>Hereberto</i> fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis <i>Cornubiæ</i>, +& <i>Jollano de la Primerai</i> nepoti eorum, totum regnum de Limeric +pro servitio--60 Militum & cæt.<a id="footnotetag356" name="footnotetag356"></a> +<a href="#footnote356"><sup class="sml">356</sup></a></p> + +<p>In hoc etiam Concilio<a id="footnotetag357" name="footnotetag357"></a> +<a href="#footnote357"><sup class="sml">357</sup></a> supplices veniunt Reguli & Nobiles +plerique <i>Walliæ</i>. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, +pacem ei & regno suo conservandum juravere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote356" name="footnote356"><b>Note 356: </b></a> +<a href="#footnotetag356"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote357" name="footnote357"><b>Note 357: </b></a> +<a href="#footnotetag357"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>XI. Cal. Octobr.<a id="footnotetag358" name="footnotetag358"></a> +<a href="#footnote358"><sup class="sml">358</sup></a> Rex Angliæ (in Normanniam transvectus) +<i>colloquium</i> tueri iniit cum <i>Ludovico</i> Rege Franciæ: Pactumque +inter eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, +Crucem susciperent, & una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti +Chartam breviter exhibet <i>Mat. Parisius</i> p. 128. integre, <i>Rogerus +Hoveden.</i> p. 570.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>R. Henr. & Ludov. R. Fr. de itinere Hierosol. agunt.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote358" name="footnote358"><b>Note 358: </b></a> +<a href="#footnotetag358"> (retour) </a> <i>Hoved. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Statutum de militia pro terra sancta.</i></span>Henricus autem Rex <i>Vernolium</i> inde veniens; coram Episcopis, +Comitibus, & Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium +militantium pro terra sancta statuit.</p> + +<p>Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, +nisi homo ejusdem debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus +quos homines reddere debent Dominis suis, reddantur Creditori +Dominorum suorum, & non Dominis.</p> + +<p><span class="side">A: C'est <i>nantire</i>, nantir.</span>Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas +pro Dominorum debitis liceat cuique <i>naintire</i>.[A]</p> + +<span class="pagenum"><a name="p297" id="p297">297</a></span> + +<p>Hoc <i>statutum</i> sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes +ditiones suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas.</p> + +<p><i>Concilium generale Lateranense<a id="footnotetag359" name="footnotetag359"></a> +<a href="#footnote359"><sup class="sml">359</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote359" name="footnote359"><b>Note 359: </b></a> +<a href="#footnotetag359"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 582.</i></blockquote> + +<p>Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ +quæ 3. Nonas Martii evenit, coepit XI <i>Generale</i> Concilium in +<i>Lateranensi</i> Ecclesia Romæ celebrari, Præsidente <i>Alexandro</i> Papa +3. & suffragantibus 280. vel 300. Episcopis<a id="footnotetag360" name="footnotetag360"></a> +<a href="#footnote360"><sup class="sml">360</sup></a> præter cæteram +Cleri multitudinem. Exierant quippe præcedenti<a id="footnotetag361" name="footnotetag361"></a> +<a href="#footnote361"><sup class="sml">361</sup></a> anno per +orbem Christianum Romæ subditum Legati Pontificis ad hoc indicendum. +Quo dum undique conflueretur, Archiepiscopi & +Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ<a id="footnotetag362" name="footnotetag362"></a> +<a href="#footnote362"><sup class="sml">362</sup></a>: per Angliam transeuntes, +pro licentia transeundi juraverunt:</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote360" name="footnote360"><b>Note 360: </b></a> +<a href="#footnotetag360"> (retour) </a> <i>Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote361" name="footnote361"><b>Note 361: </b></a> +<a href="#footnotetag361"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1178. pag. 580.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote362" name="footnote362"><b>Note 362: </b></a> +<a href="#footnotetag362"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1179. pag. 582.</i></blockquote> + +<p>Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.</p> + +<p>Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi +profecti sunt Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. +Rob. Herefordensis, & Reginaldus Bathoniensis: Abbates +autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ constanter asseruerunt:</p> + +<p>Quod ad generale <i>Concilium</i> Domini Papæ quatuor Episcopi +de Anglia tantum Romam mittendi sunt<a id="footnotetag363" name="footnotetag363"></a> +<a href="#footnote363"><sup class="sml">363</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote363" name="footnote363"><b>Note 363: </b></a> +<a href="#footnotetag363"> (retour) </a> <i>Adde Canones de præsentando infra 6 menses. + Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584 + & 588. & V. Concilia.</i></blockquote> + +<p>Post Pascha <i>Richardus de Luci</i> Justitiarius Angliæ, relicta +Justitiaria potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua +de <i>Lewes</i>, quam ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, +& paulo post ibidem obiit.</p> + +<p><span class="side"><i>Anglia divisa.</i></span>Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato <i>Concilio</i> apud +<i>Windeshores</i> communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, +Comitum & Baronum, coram Rege filio suo divisit Angliam in +4 partes; & unicuique partium præfecit viros sapientes ad faciendam +justitiam in terra, in hunc modum.</p> +<span class="pagenum"><a name="p298" id="p298">298</a></span> + + +<pre> + { Suthantesire. + { Wiltesire. + { Rich. Episcop. Wint. { Gloucestresire. + { Rich. Thesaur. Reg. { Dorsete. +1. { Nicholaus fil. Toroldi. { Somersete. + { Thomas Basset. { Devonia. + { Robert. de Witefeld. { Cornubia. + { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { Cantebrigesire. + { Huntedunesire. + { Gaufrid. Elien. Episc. { Northamtesire. + { Nichol. Capel. Regis. { Leicestresire. +2. { Gilebertus Pipardus. { Warewichsire. + { Reginald. de Wisebec. { Wirecestresire. + Cler. Reg. { Herefordsire in + { Gaufridus Hosee. Wallia. + { Staffordesire. + { Salopesire. + + { Norfolchiæ. + { Suthfolchiæ. + { Johan. Epis. Norwic. { Essex. + { Hugo Murdac. Cler. { Hertefordsire. + Regis. { Midlesex. +3. { Michal Belet. { Kent. + { Richardus del Pei. { Surreia. + { Johannes Brito. { Sudsexe. + { Bukinghamsire. + { Bedefordsire. + + { Notinghamsire. + { Derebisire. + { Godefridus de Luci. { Euerwicsire. + { Johannes Cumin. { Northumberland. + { Hugo de Caerst. { Westmerland. +4. { Ranulf de Glanvilla. { Cumberland inter + { Williel. de Bendings. Rible & + { Alanus de Furnellis. Mecese. + { Lancastre. +</pre> + +<span class="pagenum"><a name="p299" id="p299">299</a></span> + +<p>Isti sex (inquit <i>Hovedenus</i>) sunt justitiæ in Curia Regis constituti, +ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant +subscriptæ Provinciæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Monetæ forma corrupta est.</i></span>Ad festum S. <i>Martini</i><a id="footnotetag364" name="footnotetag364"></a> +<a href="#footnote364"><sup class="sml">364</sup></a> (qui erat An. 27. Regis <i>Henrici</i> II.) +forma monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono +reipub. pauperum vero & Colonorum damno. Monetarios Rex +coegit ad se redimendos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote364" name="footnote364"><b>Note 364: </b></a> +<a href="#footnotetag364"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag. + 197. Mat. Par. 1181.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ran. de Glanvilla fit Justitiarius.</i></span>Eodem Anno 1180.<a id="footnotetag365" name="footnotetag365"></a> +<a href="#footnote365"><sup class="sml">365</sup></a> <i>Henricus</i> Rex Angliæ Pater, constituit +Ranulfum de <i>Glanvilla</i> summum justitiarium totius Angliæ; +cujus sapientia conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit <i>Hovedenus</i>) +quas Anglicanas vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus +I. Anno 4. regni sui concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus<a id="footnotetag366" name="footnotetag366"></a> +<a href="#footnote366"><sup class="sml">366</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote365" name="footnote365"><b>Note 365: </b></a> +<a href="#footnotetag365"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 600.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote366" name="footnote366"><b>Note 366: </b></a> +<a href="#footnotetag366"> (retour) </a> Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait + voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires + pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les + Loix du Conquérant sur les Fiefs.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Lex de armis exhibendis.</i></span>Rex <i>Cenomannæ</i> existens<a id="footnotetag367" name="footnotetag367"></a> +<a href="#footnote367"><sup class="sml">367</sup></a> Legem tulit de armis exhibendis, +per omnes terras suas transmarinas observandam; quam cum +Philippus Rex Franciæ & Philippus Comes Flandriæ audivissent, +præceperunt ut sui homines simili modo armarentur: Modum +breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum Rege Scotiæ +Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam +de armis statuit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote367" name="footnote367"><b>Note 367: </b></a> +<a href="#footnotetag367"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 611.</i></blockquote> + +<p><i>Assisa Regis Henrici II. de habendis<a id="footnotetag368" name="footnotetag368"></a> +<a href="#footnote368"><sup class="sml">368</sup></a> armis in Anglia.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote368" name="footnote368"><b>Note 368: </b></a> +<a href="#footnotetag368"> (retour) </a> + <i>Hoved. ib. pag. 614.</i></blockquote> + +<p>Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & +cassidem, & clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot +loricas, & cassides & clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda +militaria in dominio suo.</p> + +<p>Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad +valentiam 16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, +& lanceam: Quicunque liber laicus habuerit in Catallo +ad valentiam 10 marcarum habeat hambergellum, & capelet +ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota communia +<span class="pagenum"><a name="p300" id="p300">300</a></span> +liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; +& unusquisque <i>juret</i> quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, +& Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis +fidem portabit, & hæc arma in suo servitio tenebit <i>secundum +præceptum</i> suum, & ad fidem Domini Regis & regni sui.</p> + +<p>Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec +præstet, nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo +modo ab homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, +nec per donum, nec per vadium, nec aliquo alio modo.</p> + +<p>Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi +suo; & si hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, +si quis fuerit, ille eum qui habebit in custodia, habeat similiter +custodiam armorum, & inveniet hominem qui armis uti +possit in servitio Domini Regis, si opus fuerit donec hæres de +tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc ea habeat.</p> + +<p>Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum +habere oportuerit secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, +vel sic a se alienet alicui homini, qui ea in servitio Domini +Regis in Anglia retineat. Et nullus eorum plura arma retineat, +quam eum secundum hanc assisam habere oportuerit.</p> + +<p>Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, +sed ea vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; +ita quod remaneant in servitio Domini Regis Angliæ.</p> + +<p>Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum +Domini Regis: nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab +Anglia, nec mercator nec alius ea ab Anglia portet.</p> + +<p>Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios +liberos & legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, +quod viderint expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, +secundum quod eum habere oportuerit, loricam, & galeam, +& lanceam, & clypeum, secundum quod dictum est; sc. quod +separatim nominabunt eos omnes de hundredis suis, & visnetis, +& burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel in redditu: +Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios, faciant +imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & +qui secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, +& postea coram eis in communi audientia illorum +<span class="pagenum"><a name="p301" id="p301">301</a></span> +faciant legere hanc assisam de armis habendis, & eos jurare, quod +ea arma habebunt secundum valentiam prædictam catallorum, +vel reddituum, & ea tenebunt in servitio Domini Regis secundum +hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom. Regis +Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui.</p> + +<p>Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint +hæc arma, non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ +in Comitatu illo erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu +coram eis.</p> + +<p>Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, +& non fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster +ad Octavas S. Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum +sacramentum suum, sicut se & omnia sua diligit; & ei præcipiatur, +quod infra prædictum festum S. Hilarii habeat arma +secundum quod ad eum pertinet habendum.</p> + +<p>Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ +sunt, quod qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum +est; Dominus Rex capiet se ad eorum membra, & nullo +modo capiet ab eis terram & catalla.</p> + +<p>Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non +habeat sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo.</p> + +<p>Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ +sunt, quod nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel +vendat aliquam navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis +deferat, vel deferri faciat, mairemam extra Angliam.</p> + +<p>Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum +armorum, nisi liber homo.</p> + +<p><i>Rogerus</i> Archiepiscopus <i>Eboracensis</i> hoc in valetudine sua judicium +tulerat<a id="footnotetag369" name="footnotetag369"></a> +<a href="#footnote369"><sup class="sml">369</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote369" name="footnote369"><b>Note 369: </b></a> +<a href="#footnotetag369"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 615.</i></blockquote> + +<p>Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam +(i. testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.</p> + +<p>Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; +Rex hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum +ministris, ad fiscum redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus +præ se ferens. Mandat insuper Justitiariis suis, quod +<span class="pagenum"><a name="p302" id="p302">302</a></span> +diligentem inquisitionem facerent de pecuniis Archiepiscopi, inventam +sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab <i>Hugone</i> +Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas +erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo +totidem recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, +operibusque charitatis distribuisse: & qui eas habere +voluerit, colligat (inquit) per me nunquam colligentur. Responsione +Rex accensus, saisiari jubet castellum ejus Dunelmense, +affligique ipsum modis omnibus.</p> + +<p><i>Neubrigensis</i><a id="footnotetag370" name="footnotetag370"></a> +<a href="#footnote370"><sup class="sml">370</sup></a> ait, eum non pauca millia marcarum argenti +in thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa +omnia diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: +dicentem, thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, +solius Principis in bonis esse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote370" name="footnote370"><b>Note 370: </b></a> +<a href="#footnotetag370"> (retour) </a> <i>Neub. lib. 3. c. 5.</i></blockquote> + +<p>Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem +Archiepiscopi, viro pecunioso<a id="footnotetag371" name="footnotetag371"></a> +<a href="#footnote371"><sup class="sml">371</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote371" name="footnote371"><b>Note 371: </b></a> +<a href="#footnotetag371"> (retour) </a> <i>Neub. ibid.</i></blockquote> + +<p><i>Henricus</i> Rex filius in festo S. <i>Barnabæ</i> Torroinnæ obiit in Castello +Martel, <i>A.</i> 1183.</p> + +<p>Anno 1184<a id="footnotetag372" name="footnotetag372"></a> +<a href="#footnote372"><sup class="sml">372</sup></a>. <i>Gilbertus</i> de <i>Plumtun</i>, Miles nobilis, coram +Rege & <i>Ranulfo</i> de <i>Glanvilla</i> Justitiario Angliæ, convictus est +de raptu, & suspendio judicatus. Dum autem <i>Wigorniæ</i> duceretur +ad patibulum, clamante populo eum justum esse & innocentem; +accurrit, in articulo <i>suspensionis</i>, Episcopus civitatis, +ministrisque & carnifici prohibet sub anathemate, ne die illa +(erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ Magdalenæ) eum +morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex interea +vitam cedit, non ignarus a <i>Glanvilla</i> prosecutum ex invidia, +ut suspensi uxorem, filiam Rogeri <i>Galewast</i>, cum hæreditate +ejus, <i>Reinero</i> Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. +A morte tamen liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad +Regis obitum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote372" name="footnote372"><b>Note 372: </b></a> +<a href="#footnotetag372"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 622.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Thomas filius Bernardi, Justitiarius summus obit.</i></span>Eodem anno<a id="footnotetag373" name="footnotetag373"></a> +<a href="#footnote373"><sup class="sml">373</sup></a> obiit <i>Thomas</i> filius Bernardi, qui, post decessum +<i>Alani</i> de <i>Neovilla</i>, constitutus erat summus Justitiarius +<span class="pagenum"><a name="p303" id="p303">303</a></span> +omnium forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, +divisit Dominus Rex forestas suas Angliæ in diversas partes, & +unicuique partium præfecit 4 Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 +Milites; & 2 servientes de domo & familia ipsius, custodes venationis +& viridis super omnes alios forestarios, tam Regis quam +Militum & Baronum: Et misit eos placitare placita forestæ, +secundum <i>suprascriptam Assisam forestæ</i>. Hæc <i>Hovedenus</i>; sed <i>Assisa</i> +de qua loquitur in libro edito non habetur<a id="footnotetag374" name="footnotetag374"></a> +<a href="#footnote374"><sup class="sml">374</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote373" name="footnote373"><b>Note 373: </b></a> +<a href="#footnotetag373"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 624.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote374" name="footnote374"><b>Note 374: </b></a> +<a href="#footnotetag374"> (retour) </a> At <i>Clarkenwell, an. 1184. H. 23.</i> touching the + King's going to <i>Jerusalem</i> War. <i>pag. 108. col. 2</i>. At + <i>Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111</i>.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. de subsidio Terræ Sanctæ.</i></span>Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex <i>magnum Concilium +Londini</i> tenuit<a id="footnotetag375" name="footnotetag375"></a> +<a href="#footnote375"><sup class="sml">375</sup></a>: Cui aderant ipse Rex & <i>Patriarcha</i> +Hierosolymorum; Episcopi, Abbates, <i>Comites</i>, & <i>Barones</i> +regni Angliæ, & <i>Guilielmus</i> Rex Scotiæ, & David frater ejus, +cum Comitibus & Baronibus terræ suæ. Consulitur de subsidio +ferendo <i>Terræ Sanctæ</i>, quod dictus Patriarcha, & per Epistolam +ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans, vehementer +flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, +quod Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum +Regem Franciæ: & sic soluto Concilio, Dominus Rex dedit +universis hominibus suis, tam Clericis quam Laicis, licentiam +capiendi crucem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote375" name="footnote375"><b>Note 375: </b></a> +<a href="#footnotetag375"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137.</i></blockquote> + +<p>Unde factum est<a id="footnotetag376" name="footnotetag376"></a> +<a href="#footnote376"><sup class="sml">376</sup></a> quod <i>Baldewinus</i> Cantuariensis Archiepiscopus, +& Ranulfus <i>Glanvilla</i> Justitiarius Angliæ, & Walterus +Rothomagensis Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. +& alii quamplures Episcopi transmarini & cismarini, & fere omnes +Comites & Barones & Milites Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, +&c. crucem ceperunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote376" name="footnote376"><b>Note 376: </b></a> +<a href="#footnotetag376"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 629.</i></blockquote> + +<p>Rex recusat coronam Jerus. <i>Mat. Par.</i></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Deinde Rex<a id="footnotetag377" name="footnotetag377"></a> +<a href="#footnote377"><sup class="sml">377</sup></a> in die Dominica quæ vocatur <i>Lætare</i> Jerusalem, +quæ illo anno pridie Cal. Aprilis evenit, <i>Windesoriæ</i> +fecit Johannem filium suum, Militem, & statim misit eum in +<i>Hiberniam</i>, & inde eum Regem constituit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Johannes filius Henr. Rex Hiberniæ constituitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote377" name="footnote377"><b>Note 377: </b></a> +<a href="#footnotetag377"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Misit etiam hoc anno<a id="footnotetag378" name="footnotetag378"></a> +<a href="#footnote378"><sup class="sml">378</sup></a> Rex nuntios suos ad <i>Urbanum</i> Papam, +& ab eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in +<span class="pagenum"><a name="p304" id="p304">304</a></span> +<i>Regem</i> coronaret Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, +& coronam misit de penna pavonis auro contextam.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Urbanus Papa Joh. coronandi potestatem concedit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote378" name="footnote378"><b>Note 378: </b></a> +<a href="#footnotetag378"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 631.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1186<a id="footnotetag379" name="footnotetag379"></a> +<a href="#footnote379"><sup class="sml">379</sup></a>. <i>Matildis</i> Imperatrix moritur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote379" name="footnote379"><b>Note 379: </b></a> +<a href="#footnotetag379"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. +1187. <i>Octavianum</i> Cardinalem & <i>Hugonem de Nunant</i> ad Regem +misit<a id="footnotetag380" name="footnotetag380"></a> +<a href="#footnote380"><sup class="sml">380</sup></a>, commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum +ibi <i>Johannem</i> filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote380" name="footnote380"><b>Note 380: </b></a> +<a href="#footnotetag380"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 634.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Conventio inter R. Angliæ & Franciæ de cruce Hieros. +suscipiend.</i></span>12. Cal. Febr. die S. Agnetis<a id="footnotetag381" name="footnotetag381"></a> +<a href="#footnote381"><sup class="sml">381</sup></a>, Reges Franciæ & Angliæ +ex pacto conveniunt inter <i>Gisortium</i> & <i>Trie</i>, cum Archiepiscopis, +Episcopis, <i>Comitibus</i> & <i>Baronibus</i> regnorum suorum. Conventui +aderat <i>Guilielmus</i> Archiepiscopus <i>Tyri</i>, qui insigni sua +prædicatione, hostiles Regum animos commulsit invicem, eoque +perduxit, ut amici facti, in illa die, de manu sua crucem receperint. +Ut autem ipsi gentes suæ seorsum cognoscerentur, Rex +<i>Franciæ</i> & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex <i>Angliæ</i>, cum +gente sua, cruces albas; & <i>Philippus</i> Comes <i>Flandriæ</i>, cum gente +sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum sibi +& itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote381" name="footnote381"><b>Note 381: </b></a> +<a href="#footnotetag381"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 641.</i> +</blockquote> + +<p><i>Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum +in Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia<a id="footnotetag382" name="footnotetag382"></a> +<a href="#footnote382"><sup class="sml">382</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote382" name="footnote382"><b>Note 382: </b></a> +<a href="#footnotetag382"> (retour) </a> <i>Hoved. ut supra.</i></blockquote> + +<p><i>Henricus</i> Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur) +<i>Cenomannum</i> venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout +sequitur.</p> + +<p>Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in +eleemosynam dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc +anno, exceptis armis, & equis, & vestibus militum, & exceptis +equis, & libris, & vestibus, & vestimentis, & omnimoda +capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam Clericorum +quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab Archiepiscopis, +Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis Parochiis, +super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non +<span class="pagenum"><a name="p305" id="p305">305</a></span> +dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse.</p> + +<p>Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente +Presbytero parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, +& uno Hospitalario, & serviente Domini Regis, & Clerico +Regis, & serviente Baronis, & Clerico ejus, & Clerico +Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus dederit +quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui +jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, +& tum oportebit illum superaddere quod minus dedit.</p> + +<p>Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de +decima illa dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines +eorum debuerint ad opus illorum, colligetur per supradictos, +& eis totum reddetur.</p> + +<p>Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum +suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, +& S. Johannis, ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem +B. Virginis Mariæ, penes se colligat, & sequenti +die deinceps, illis Præsentibus qui dicti sunt, ad locum quo vocatus +fuerit, unusquisque legitime persolvat.</p> + +<p>Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus +vel Laicus crucem susceperit, ab omnibus peccatis de +quibus poenituerit, & confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum +Apostolorum Petri & Pauli, liberatus est, & absolutus.</p> + +<p>Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus +terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc +iter non accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus +anni, & omnium catallorum suorum, tam in auro quam +in argento, & omnibus aliis, dabunt: Exceptis vestibus, & libris, +& vestimentis Clericorum, Capellanorum, & lapidibus +pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis & +armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus.</p> + +<p>Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, +qui hoc iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum +suorum habebunt, & nihil pro se dabunt. +<span class="pagenum"><a name="p306" id="p306">306</a></span></p> + +<p>Burgenses vero & rustici, qui sine <i>licentia</i> Dominorum suorum +crucem acceperint, nihilominus decimas dabunt.</p> + +<p>Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod +nullus ludat ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum +Pascha utatur vario, vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: +& quod omnes contenti sint duobus ferculis. Et quod nullus +aliquam mulierem secum ducat in peregrinatione, nisi forte aliquam +lotricem peditem, de qua nulla habeatur suspicio: & quod +nullus habeat pannos decisos, vel laceratos.</p> + +<p>Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus +redditus suos ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus +anni integre habeat; & transito anno creditor redditus rehabeat, +ita quod fructus quos inde receperit, in solutione debiti +computentur; & debitum post susceptionem crucis quamdiu +debitor erit in peregrinatione non usuret.</p> + +<p>Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione +proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, +sive Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter +arripuerint, usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid +de creditoribus contingat, fructus omnium reddituum quos in +vadio habebunt, a prædicto Pascha, usque ad tres annos integre +percipiant.</p> + +<p>Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit, +pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit +ad sustentationem servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, +& ad sustentationem pauperum dividet, juxta consilium +discretorum virorum, qui ad hoc constituentur.</p> + +<p>Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico +Rege Angliæ, in præsentia:</p> + +<p> +<i>Rich.</i> fil. Regis Com. Pictaviæ.<br> +<i>Wil. Turon.</i> Archiep.<br> +<i>Baldewini</i> Cant. Archiep.<br> +<i>Walteri Rothomag.</i> Archiep.<br> +<i>Johannis</i> Ebroicens. Episc.<br> +<i>M.</i> Namnetens. Episc.<br> +<i>Hugonis</i> de Nunant. Cestrensis Electi.<br> +<i>Lisardi</i> Sagiensis Electi.<br> +<i>Radulfi</i> Andegavens. Epis.<br> +<i>R.</i> Cenomanensis Episc. +</p> + + + +<span class="pagenum"><a name="p307" id="p307">307</a></span> + + +<p>Et in præsentia Baronum <i>Andegaviæ</i>, <i>Cenomanniæ</i> & <i>Turonorum</i> +apud Cenomannum.</p> + +<p>Vide hæc non tam integre apud <i>Neubrig.</i> lib. 3. cap. 22. +p. 289.</p> + + +<p><i>Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188</i><a id="footnotetag383" name="footnotetag383"></a> +<a href="#footnote383"><sup class="sml">383</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote383" name="footnote383"><b>Note 383: </b></a> +<a href="#footnotetag383"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh.</i></blockquote> + +<p>Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim +postea magnum celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, +Comitum & Baronum, & aliorum multorum tam Clericorum +quam Laicorum, apud Gaintington<a id="footnotetag384" name="footnotetag384"></a> +<a href="#footnote384"><sup class="sml">384</sup></a>. Ubi in publica audientia +recitari fecit omnia supradicta capitula quæ constituerat (in +Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, Baldewinus +Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis Episcopus, +ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege & +Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; +ad quorum prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem +receperunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote384" name="footnote384"><b>Note 384: </b></a> +<a href="#footnotetag384"> (retour) </a> <i>Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Decimæ colligentur pro itinere Hierosol.</i></span>Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos +per singulos Comitatus Angliæ ad <i>decimas colligendas</i> secundum +prædictam præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. +Sed de singulis urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, +viz. de Londonia 200, & de Eboraco 100, & de aliis +urbibus secundum quantitatem earum, & fecit omnes sibi præsentari +diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam mobilium +suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui +noverant redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset +rebelles, statim fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec +ultimum quadrantem persolverent.</p> + +<p>Similiter fecit de <i>Judæis</i> terræ suæ, unde inæstimabilem sibi +acquisivit pecuniam.</p> + +<p>Deinde misit <i>Hugonem</i> Dunelmensem Episcopum, & alios +Clericos & Laicos ad <i>Willielmum</i> Regem Scottorum pro <i>decimis +<span class="pagenum"><a name="p308" id="p308">308</a></span> +colligendis</i><a id="footnotetag385" name="footnotetag385"></a> +<a href="#footnote385"><sup class="sml">385</sup></a> in terra sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit +eis inter <i>Wrec</i> & <i>Brigeham</i> in <i>Loenas</i>, & non permittens eos +terram suam pro decimis colligendis intrare, obtulit se daturum +Domino suo Regi Angliæ quinque millia marcarum argenti, +pro supradictis decimis, & pro castellis suis rehabendis, sed Rex +Angliæ facere noluit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote385" name="footnote385"><b>Note 385: </b></a> +<a href="#footnotetag385"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 642.</i> +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Gilbertus de Ogerstan in latrocinio deprehensus punitur.</i></span>Eodem anno<a id="footnotetag386" name="footnotetag386"></a> +<a href="#footnote386"><sup class="sml">386</sup></a> <i>Gilbertus</i> de <i>Ogerstan</i> frater <i>Templi</i>, a Domino +Rege Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam +Laicis ad decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, +quem cum Dominus Rex ratione judicii damnare posset: tamen +tradidit eum Magistro Templi Londoniarum, ut secundum ordinis +sui statum tractaretur; quem Magister Templi suscipiens, vinculis +mancipavit, & diversis poenis afflixit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote386" name="footnote386"><b>Note 386: </b></a> +<a href="#footnotetag386"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 649.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Variorum furtorum poena in Suffliete.</i></span>Curia de <i>Suffliete</i> dicit & parata est probare, quod tempore +Domini Gi. Episcopi<a id="footnotetag387" name="footnotetag387"></a> +<a href="#footnote387"><sup class="sml">387</sup></a> venit quidam homo Parmentarius nomine, +& furatus est bladum nocte de granario Monachorum in +<i>Suffliete</i>, cum quo blado captus est & in eadem curia incarceratus, +& habuit judicium suum in eadem curia de <i>Suffliete</i>, scil. quod ivit +ad aquam apud <i>Suttune</i>, & fuit mundus. Et tunc fuit Coronarius +Domini Regis <i>Osbernus</i> Monachus, qui præsens fuit ad illud judicium +faciendum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote387" name="footnote387"><b>Note 387: </b></a> +<a href="#footnotetag387"> (retour) </a> <i>Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus + Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24. + Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud + Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II.</i></blockquote> + +<p>Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, <i>Jordanus</i> +nomine, furatus est pannos <i>Walderi</i> fabri, cum quibus pannis +captus est & ligatus in curia de <i>Suffliete</i>, sed quia negavit contra +omnes, recessit quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: +Et ibi fuit idem Osbernus Coronarius Domini Regis.</p> + +<p>Item duæ mulieres venerunt in villam de <i>Suffliete</i>, quæ furatæ +fuerant multos pannos in villa de <i>Croindone</i>, & secuti sunt +eas homines ejusdem villæ de <i>Croindone</i>, quorum pannos furtive +apportaverant usque in villam de <i>Suffliete</i>, & ibi captæ fuerant +& incarceratæ, & habuerunt judicium suum in curia de +<i>Suffliete</i>, ad portandum calidum ferrum, quarum una fuit salva +& altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole. Et hoc +<span class="pagenum"><a name="p309" id="p309">309</a></span> +totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet +judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et <i>Paulus de Stanes</i> +fuit tunc Cacherellus de hundredo de <i>Acstane</i>. Et per totum illud +tempus Robertus de <i>Hecham</i> Monachus fuit Custos de Manerio +de <i>Suffliete</i>, & ad mulieres judicandas fuit Dominus Henricus +de <i>Cobeham</i>, & alii plures homines discreti de patria. <i>Ex +vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ.</i></p> + +<p>Cum prædones Danorum <i>Frekeham</i> & <i>Iselham</i>, quod Rex +<i>Alvredus</i> dedit, spoliando vendidissent, S. <i>Dunstanus</i> illud eripuit, +& Ecclesiæ Roffensi restituit. Idem Sanctus <i>Ethelredum</i> +Regem, fratrem Sancti <i>Edwardi</i> Martyris, a vastatione Ecclesiæ +Roffensis (nescio qua causa furibundus Rex quam conceperat) +C. lib. prohibuit<a id="footnotetag388" name="footnotetag388"></a> +<a href="#footnote388"><sup class="sml">388</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote388" name="footnote388"><b>Note 388: </b></a> +<a href="#footnotetag388"> (retour) </a> <i>Ita MS. Spelmanni, sententia non completa.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Lex contra ormannos lata.</i></span>Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum +cohibendam insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. <i>Petri +de Dunstaple</i><a id="footnotetag389" name="footnotetag389"></a> +<a href="#footnote389"><sup class="sml">389</sup></a>. Henricus Rex II. dedit <i>Hugoni de Curnay</i> manerium +de Houcton cum omnibus pertinentiis, tenendum in forma +qua ipse illud tenuit & habebat. Mox autem post hæc <i>Hugo +de Curnay</i>, per legem contra Normannos in Anglia editam, ab +Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro beneplacito +suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem +<i>Hugonis de Cornaco</i> proditoris, Rex Johannes dedit Johanni +Marescallo<a id="footnotetag390" name="footnotetag390"></a> +<a href="#footnote390"><sup class="sml">390</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote389" name="footnote389"><b>Note 389: </b></a> +<a href="#footnotetag389"> (retour) </a> <i>Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote390" name="footnote390"><b>Note 390: </b></a> +<a href="#footnotetag390"> (retour) </a> <i>A Britanno, pag. 347.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Vita Henrici a Radulpho Nigro descripta.</i></span>Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. +infra. Obiit Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus +Angliæ regnum <i>Henricus</i>, servos, spurios, caligarios, cubiculi, +mensæ, regno præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, +Tribunos, Municipes, Forestarios, super provincias +constituit. Illustres ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, +patrimoniis omnino privavit, vel subdole portionibus detractis +decrustando sensim adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus +Episcopos, Abbates, factos authoritate propria, ad officium +apparitorum revocavit: & quem præsulem crearat ex præside, +in præsidatum recreavit ex præsule. Monasteriis vacantibus +<span class="pagenum"><a name="p310" id="p310">310</a></span> +sollicite disposuit, non qualiter beatus Gregorius subarando, +sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando coluit. +Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones Ecclesiarum +confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens +revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed +relicta Ecclesiæ callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.</p> + +<p>Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas +colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem +concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam +dedit, qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, +cum decessores nulla linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores +ducere, filias nuptui dare præter Regis conscientiam inhibuit, +& transgressores tanquam reos læsæ majestatis punivit. Hæredes +omnium quos avus suus extulerat, & qui ei in subigenda Anglia +constanter assistebant, cognatos quoque suos, tanquam aspides +exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in +flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras exercens, +consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis +se sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius +stupris vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris +inclusit.</p> + +<p>Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor +Sacramenti præstiti præsente patris corpore.</p> + +<p>Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis +novas leges quas <i>assisa</i> vocant edidit<a id="footnotetag391" name="footnotetag391"></a> +<a href="#footnote391"><sup class="sml">391</sup></a>. <i>Danegeldum</i> avitum innovavit. +Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens +usuras capiendo judaizabat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote391" name="footnote391"><b>Note 391: </b></a> +<a href="#footnotetag391"> (retour) </a> Il faut toujours se défier des portraits que les + anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé + au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes + Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée + qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en + rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la + Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à + consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix + Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois + n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à + un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister + parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le + joug. <i>Voyez</i> ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist. + d'Anglet. 2e vol.</blockquote> + +<p>Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: +<span class="pagenum"><a name="p311" id="p311">311</a></span> +Clericos ad sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. +Expulso beato Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, +ipso in Ecclesia interfecto, persecutoribus ejus patrocinium +præstitit. Laicos apostatare compulit. Juratus se tria Monasteria +constructurum duos ordines transvertit, personas de loco +ad locum transferens: Meretrices alias aliis Cenomanicas Anglis +substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu in truncos +convertit de <span class="sc">XX</span> solidis duos denarios extorquens, & in +hoc facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus +Christianum nomen profitentibus auctor mali & exemplar +inauditi fuit flagitii. Consanguineos in tertio gradu connubere +mos illi celeberrimus. Corruptus a <i>Ricardo</i> Archiepiscopo monetam +corrumpi permisit, corruptores tandem suspendio decedere +compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis terræ +carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. +Causam fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi +constituit. Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio +nec unus ex millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum +manibus & pedibus truncavit. Comites & Episcopos in servitutem +fossandi; & cæterorum operum servilium coegit. Tributarius +exteris, in domesticos prædo, Scutagiis, recognitionibus, & +variis angarium alluvionibus, fere omnes depressit. Omne jus +populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica omnium enervavit, +libertatibus omnium insidians quasi e specula.</p> + +<p>Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis +corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes +mechanicos creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis +fecit universos. Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam +semper in exitu præter duos annos vitæ ultimos blandam +expertus.</p> + +<p>Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum +præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, +& crescentem auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium +ingressus picturæ aut susurrio vacabat, horas regulares quasi aconitum +fugiebat. Presbyteros noxios compeditos habuit in vinculis, +nullam distinctionem habens Clerici aut rustici, Abbatis vel +cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis cavillacissimus, +<span class="pagenum"><a name="p312" id="p312">312</a></span> +ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione suspendit; +ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici +& Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari +vel benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, +nunquam enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur +inter eligentes serens discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, +ut factionem propriam aliena malignitate obnubilaret +& hæc ei causa excidii præcipua.</p> + +<p><i>Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister +Radulfus Niger, qui accusatus apud prædictum +Principem, & in exilium pulsus; ob +expulsionis injuriam atrociora quam decuit de +tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo +conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis +ubique habebatur reticendo, atque prava +ejus opera absque alicujus excusationis palliatione +replicando cum pleraque de his quæ +commemoravit in pluribus articulis aliquantulam +admittant excusationem; si gestorum +ejus intentio justo libramine ponderetur; si +regiæ potestatis lubrica libertas pensetur, quæ +cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum +vitiis facile favent inferiores, prompti +ad adulandum, cum & impunitas præstet audaciam, +divitiæ vero acuant & accendant culpam.</i></p> + +<p><i>Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus +Abbas Cisterciensium qui ad Radulphi Nigri +Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. +annorum appendices fecit. V. Baleus.</i></p> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>RICHARDUS. I.</h3> + +<p>Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo +ducunt in Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis +Evangeliis cum plurimorum sanctorum reliquiis: <span class="side"><i>Rex jurat.</i></span><i>Rex</i> coram +Clero & populo juravit.</p> + +<p>Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus +vitæ suæ portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit +etiam; quod populo sibi commisso rectam justitiam exercebit, +& quod malas Leges & iniquas consuetudines, si aliquæ +fuerint in regno suo, delebit, et bonas observabit.</p> + +<p>Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus +vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus +est ex parte Dei, & prohibitus.</p> + +<p><span class="side"><i>Coronatur.</i></span>Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta +tenere, quæ fecit: Respondens vero se per auxilium +Dei, bona fide observaturum omnia supradicta; coronatus est.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p313" id="p313">313</a></span> + +<p><i>Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.<a id="footnotetag392" name="footnotetag392"></a> +<a href="#footnote392"><sup class="sml">392</sup></a></i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote392" name="footnote392"><b>Note 392: </b></a> +<a href="#footnotetag392"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 658.</i></blockquote> + +<p>Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) +venit Rex ad Abbatiam de <i>Pipewel</i>, & congregatis ibi <i>Baldwino</i> +Cant. Archiep. & <i>Waltero</i> Rothomagensi Archiepiscopo; & +<i>Johanne</i> Dublinensi Archiepiscopo, & <i>Formale</i> Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque +Angliæ Episcopis, & <i>Albino</i> Fernensi +Episcopo, & <i>Concerde</i> Hegibonensi Episcopo, & Abbatibus & +Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit Episcopales & +Ecclesiasticas dignitates.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Ran. de Glanvilla deponitur.</i><br><br> +<i>Omnia vendit.</i></span>Deposuit<a id="footnotetag393" name="footnotetag393"></a> +<a href="#footnote393"><sup class="sml">393</sup></a> a <i>Ballivis</i> (id est officiis) suis, <i>Ranulphum de +Glanvilla</i> Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, +& ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. +Exposuit autem omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri +affluentius expediret) Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, +prædia, immunitates privilegia; perceptisque ab <i>Hugone</i> +Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis argenti<a id="footnotetag394" name="footnotetag394"></a> +<a href="#footnote394"><sup class="sml">394</sup></a>, eum & Guilielmum +Comitem Albemarliæ constituit summos Angliæ Justitiarios, +& associavit eis in regimine regni, Willielmum Marescallum, +& Gaufridum filium Petri, & Willielmum <i>Bruera</i> & Robertum +de <i>Wihtefeld</i>, & Rogerum filium <i>Remfredi</i>.</p> + +<p><i>Generale Concilium Londoniis<a id="footnotetag395" name="footnotetag395"></a> +<a href="#footnote395"><sup class="sml">395</sup></a> sub Novembri in auxilium +Terræ sanctæ. An. Dom. 1189.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote393" name="footnote393"><b>Note 393: </b></a> +<a href="#footnotetag393"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 148.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote394" name="footnote394"><b>Note 394: </b></a> +<a href="#footnotetag394"> (retour) </a> <i>Hoved. pag 658.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote395" name="footnote395"><b>Note 395: </b></a> +<a href="#footnotetag395"> (retour) </a> <i>Al. Westm.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex & Proceres nunciant se diem & locum convenitus +jurasse.</i></span>Mense Octobris<a id="footnotetag396" name="footnotetag396"></a> +<a href="#footnote396"><sup class="sml">396</sup></a> <i>Rothrodus</i> Comes de <i>Pertico</i> & alii Nuntii +<i>Philippi</i> Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad <i>Richardum</i> +Regem Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio +Parisiis juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes +regni sui qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente +immutabiliter erunt apud <i>Vizeliacum</i><a id="footnotetag397" name="footnotetag397"></a> +<a href="#footnote397"><sup class="sml">397</sup></a> ad Clausum Paschæ; +inde Jerosolymam ituri; & in testimonium illius sacramenti +Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam petens ab +<span class="pagenum"><a name="p314" id="p314">314</a></span> +eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo +securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum<a id="footnotetag398" name="footnotetag398"></a> +<a href="#footnote398"><sup class="sml">398</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote396" name="footnote396"><b>Note 396: </b></a> +<a href="#footnotetag396"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote397" name="footnote397"><b>Note 397: </b></a> +<a href="#footnotetag397"> (retour) </a> <i>Al. Nize.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote398" name="footnote398"><b>Note 398: </b></a> +<a href="#footnotetag398"> (retour) </a> <i>Al. Nize.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex & Proceres Angliæ obvios se daturos jurant.</i></span>Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, +& Barones sui qui crucem susceperant in <i>generali Concilio</i> constituti +apud Londonias<a id="footnotetag399" name="footnotetag399"></a> +<a href="#footnote399"><sup class="sml">399</sup></a> juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, +quod per auxilium Dei immutabiliter venirent Vizeliacum +in Clausum Paschæ, parati inde iter Jerosolymitanum arripere; +& prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii Regis Franciæ +hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege Angliæ +in Concilio illo, & <i>Willielmus</i> Marescallus, & quidam +alii hoc idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis +Regis Franciæ in eodem Concilio, & misit inde Chartam +suam Regi Franciæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote399" name="footnote399"><b>Note 399: </b></a> +<a href="#footnotetag399"> (retour) </a> <i>Al. Westm.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Legatus siscitur & illusus remittitur.</i></span>Hoc Anno mense Nov.<a id="footnotetag400" name="footnotetag400"></a> +<a href="#footnote400"><sup class="sml">400</sup></a> <i>Johannes Anagninus</i> Cardinalis +Legatus a latere Clementis Papæ III. ad litem componendam +inter <i>Baldewinum</i> Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis +<i>Cantuariæ</i>: <i>Doveriam</i> applicans, a Rege prohibetur injussus +progredi. Rex interea Cantuariam proficiscitur, & re composita, +accersitus illuc Cardinalem fastu regio excepit. Sed illusum +atque ægre hæc ferentem relegavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote400" name="footnote400"><b>Note 400: </b></a> +<a href="#footnotetag400"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 661.</i></blockquote> + +<p><i>Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Rex Scotiæ excipitur.</i><br><br> +<i>Homagium facit pro dignitatibus in Anglia.</i></span>Eodem anno Mense Novemb.<a id="footnotetag401" name="footnotetag401"></a> +<a href="#footnote401"><sup class="sml">401</sup></a> <i>Gaufridus</i> Eboracensis electus +una cum Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, +per mandatum Domini Regis perrexit usque ad aquam de +Twede, & ibi recepit <i>Willielmum</i> Regem Scottorum, & exhibuit +ei honorem debitum, & securum conductum usque ad Regem +Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense +Decembris ad Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus +suis habendis ia Anglia, sicut Malcolmus frater suus +habuit. Et Richardus Rex<a id="footnotetag402" name="footnotetag402"></a> +<a href="#footnote402"><sup class="sml">402</sup></a> Angliæ reddidit ei Castellum de +<i>Rokesburgh</i> & Castellum de <i>Berwic</i> libera, & quieta; & eum, +& omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab ipso, +<span class="pagenum"><a name="p315" id="p315">315</a></span> +& Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione +de regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, +& pro quieta clamantia fidelitatis, & ligantia de regno +Scotiæ, & pro Charta Richardi Regis Angliæ inde habenda, +<i>Willielmus</i> Rex Scottorum dedit Richardo Regi Angliæ decem +millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex Angliæ fecit +Chartam suam hac forma.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote401" name="footnote401"><b>Note 401: </b></a> +<a href="#footnotetag401"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 662.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote402" name="footnote402"><b>Note 402: </b></a> +<a href="#footnotetag402"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 149.</i></blockquote> + + +<p><i>Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum +Regi concessis.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Castella ei redduntur.</i></span><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ +Comes Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, & Baronibus; Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus +ministris suis totius Angliæ; ballivis & fidelibus suis salutem. +Sciatis Nos charissimo consanguineo nostro <i>Willielmo</i>, +eadem gratia Regi <i>Scottorum</i> reddidisse Castella sua <i>Rokesburk</i> +& <i>Berwic</i> tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo & hæredibus +suis in perpetuum possidenda.</p> + +<p><span class="side"><i>Pacta fratris relaxantur.</i></span>Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas +bonæ memoriæ bonus pater noster <i>Henricus</i> Rex Angliæ per +novas Chartas, & per captionem suam extorsit; ita videlicet +ut nobis faciet integre & plenarie quicquid Rex Scottorum <i>Malcolmus</i> +frater ejus antecessoribus nostris de jure fecit, & de jure +facere debuit.</p> + +<p><span class="side"><i>Jus hospitalitatis confirmatur.</i></span>Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo +de jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in +conductu & de veniendo in Curiam, & in morando in Curia, +& redeundo a Curia, & in procurationibus & in omnibus libertatibus +& in dignitatibus & honoribus eidem jure debitis, secundum +quod recognoscetur a quatuor Proceribus nostris ab ipso +Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a nobis +electis.</p> + +<p><span class="side"><i>Marciæ usurpatæ restituuntur.</i></span>Si autem <i>fines sive</i> Marcias regni <i>Scotiæ</i> aliquis nostrorum hominum +postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro +<span class="pagenum"><a name="p316" id="p316">316</a></span> +captus fuerit, usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, +& ad eum statum reducantur quo erant ante ejus captionem.</p> + +<p><span class="side"><i>Sua omniain Anglia ex conceduntur.</i></span>Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, +seu feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis +in ea libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, +qua præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere +debuit, nisi jam prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid +postea infeodaverint: Ita tamen quod si aliqua postea infeodata +sunt, ipsorum infeodorum servitia, ad eum vel ejus hæredes +pertineant.</p> + +<p>Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum +donaverit, ratum, & firmum habere volumus.</p> + +<p>Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit +in eadem libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes +suos perpetuo jure possidere volumus.</p> + +<p>Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater +noster receperat & omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit +per captionem suam.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas +quas Dom. Pater noster de eo habuit per captionem suam. +Et si aliquæ aliæ forte per oblivionem retentæ, aut inventæ +fuerint, eas penitus carere viribus præcipimus.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Cum ligantiis hominum suorum & Chartis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Homagium fecit & fidelitatem.</i></span><i>Ipse autem</i> ligius homo noster devenit de omnibus terris, de +quibus, antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines +fuerunt, & nobis & hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus +his <i>Baldewino</i> Cantuar. Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi +T. Dublin. Archiepisc. Hugone <i>Dunelmensi</i>, & Johanne +<i>Northwicensi</i>, & Henrico <i>Saresbiriensi</i>, & Hugone <i>Lincolniensi</i>, +& Godefrido <i>Wintoniensi</i>, & Gileberto <i>Roffensi</i>, & Reginaldo +<i>Bathoniensi</i>, & Hugone <i>Coventrensi</i>, & Willielmo <i>Wigorniensi</i> +Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne Comite <i>Moretonis</i> +fratre Regis & multis aliis.</p> + +<p>Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti +Charta & sigillo nostro id roboravimus: Testibus B. <i>Cantuar.</i> +W. <i>Rothomag.</i> T. <i>Dublin.</i> Archiepis. H. <i>Dunelm.</i> H. <i>Linc.</i> C. +<i>Winton.</i> H. <i>Sar.</i> Reg. <i>Bathon.</i> Episc. Domino J. fratre nostro. +R. Com. <i>Leicestr.</i> H. Com. <i>Warenn.</i> H. <i>Bard.</i> <i>Steph. de longo</i> +<span class="pagenum"><a name="p317" id="p317">317</a></span> +campo dapifero nostro & aliis multis v. die Decembris. Datum +per manum Willelmi Eliensis Clerici Cancellarii nostri apud Cantuar. +regni nostri anno primo.</p> + +<p>Rex<a id="footnotetag403" name="footnotetag403"></a> +<a href="#footnote403"><sup class="sml">403</sup></a> + plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia +concedit, magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque +Willielmo Eliensi Episcopo Cancellario suo & uni Justitiariorum +Angliæ, unum de sigillis suis per quod fieri præcepit mandata sua +in regno.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote403" name="footnote403"><b>Note 403: </b></a> +<a href="#footnotetag403"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 663.</i></blockquote> + +<p>Compositis domi negotiis <span class="sc">XI</span> die Decemb. feria secunda, transfretavit +a Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam +profecturus; magnum suum sigillum, quod Malo Catulo +Vicecancellario suo credidit secum deferens.</p> + +<p> +<i>Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas +profecturos. An. Dom. 1190. Reg. 1.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Reges paciscuntur.</i></span><i>Philippus</i><a id="footnotetag404" name="footnotetag404"></a> +<a href="#footnote404"><sup class="sml">404</sup></a> Rex Franciæ & <i>Richardus</i> Angliæ Hierosolymas +una profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium +ineuntes, pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, +& sacramentis suis confirmant; jurant pariter regni utriusque +Proceres; sed Archiepiscopi, & Episcopi in verbo solummodo +veritatis, ejusdem pollicentur observationem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote404" name="footnote404"><b>Note 404: </b></a> +<a href="#footnotetag404"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 664.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Fidem jurant & mutuum auxilium.</i></span>Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & +fidem ei portabit de vita, & membris & terreno honore suo, +& quod neuter eorum alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex +Franciæ juvabit Regem Angliæ, ad terram suam defendendam, +ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis defendere, & si esset +obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem Franciæ ad +terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam Rothomagi +defendere, si obsessa esset.</p> + +<p>Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt:</p> + +<p><span class="side"><i>Proceres fidem & pacem.</i></span>Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt +ullam in terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione +sua.</p> + +<p>Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo +veritatis; juraverunt, inquit Parisius.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p318" id="p318">318</a></span> + +<p><span class="side"><i>Episcopi excommunicabunt transgressores.</i></span>Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam +anathematis dabunt.</p> + +<p>Præterea prædicti Reges statuerunt:</p> + +<p><span class="side"><i>Reges invicem succedent.</i></span>Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana, +alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, +ad servitium Dei faciendum.</p> + +<p><span class="side"><i>Alia forma sacramenti eorum.</i></span>Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert.</p> + +<p>Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum +bonam fidem servabo, ut fideli meo & amico, de vita, & membris, +& honore terreno<a id="footnotetag405" name="footnotetag405"></a> +<a href="#footnote405"><sup class="sml">405</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote405" name="footnote405"><b>Note 405: </b></a> +<a href="#footnotetag405"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 150.</i></blockquote> + +<p>Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum +facere promitto de vita & membris, ut Domino meo & amico.</p> + +<p><span class="side"><i>Equi capti ad auxilium Regis.</i></span>Willielmus<a id="footnotetag406" name="footnotetag406"></a> +<a href="#footnote406"><sup class="sml">406</sup></a> Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius +cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, +duos Palefridos, & duos summarios (i. equos clitellarios) +de auxilio; & de unaquaque Abbatia Angliæ, unum palefridum +& unum summarium; & de unoquoque manerio Regis, +unum Palefridum, & unum summarium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote406" name="footnote406"><b>Note 406: </b></a> +<a href="#footnotetag406"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Justitiaria Angliæ dividitur in 2.</i></span>Post Purificationem<a id="footnotetag407" name="footnotetag407"></a> +<a href="#footnote407"><sup class="sml">407</sup></a> accersitis plurimis Episcopis & Johanne +Comite Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex +consilio eorum divisit Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit +nempe <i>Will.</i> Episcopum <i>Eliensem</i> Cancellarium suum summum +Justitiarium Angliæ; & concessit Hugoni Dunelmensi +Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram Regis +Scotiæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote407" name="footnote407"><b>Note 407: </b></a> +<a href="#footnotetag407"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 664.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Fratres Regis abjurant Angliam.</i></span>Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem +Moretonii fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent +infra tres annos proximo sequentes, nisi per licentiam illius. +Sed relaxavit Johanni hoc sacramentum, novo præstito: +Quod fideliter ei serviret.</p> + +<p><i>Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario, +Cancellario, &c.</i></p> + +<p><i>Richardus</i> Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam +constitutis salutem<a id="footnotetag408" name="footnotetag408"></a> +<a href="#footnote408"><sup class="sml">408</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote408" name="footnote408"><b>Note 408: </b></a> +<a href="#footnotetag408"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 152.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p319" id="p319">319</a></span> + +<p>Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum +nostrum diligitis, & vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis +omnino intendentes dilecto & fideli Cancellario nostro <i>Eliensi</i> +Episcopo, super omnibus quæ ad nos spectant, & pro ipso +faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in regno, de omnibus +quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud +<i>Baionam</i>.</p> + +<p>Adjungam si placeat Bullam <i>Clementis</i> Papæ, qua Legationis +donatus est Potestate<a id="footnotetag409" name="footnotetag409"></a> +<a href="#footnote409"><sup class="sml">409</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote409" name="footnote409"><b>Note 409: </b></a> +<a href="#footnotetag409"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote> + +<p><i>Clemens</i> Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam +Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi +in Domino filii nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati +tuæ legationis officium in tota Anglia & Wallia tam +per Cantuariensem quam per Eboracensem Archiepiscopatum, +& in illis Hiberniæ partibus in quibus nobilis Vir Johannes Comes +Moretonii, frater ipsius Regis potestatem habet & dominium +authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis +Julii, Pontificatus nostri anno tertio.</p> + +<p>Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. +ubi <i>Hubertus</i> Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur.</p> + +<p><span class="side"><i>Justitiarii & ductores navigii Regis.</i></span><a id="footnotetag410" name="footnotetag410"></a> +<a href="#footnote410"><sup class="sml">410</sup></a>Rex ad <i>Chinonem</i> in <i>Andegavia</i> constituit Girardum <i>Anxienensem</i> +Episcopum, & Bernardum Episcopum <i>Baioniæ</i><a id="footnotetag411" name="footnotetag411"></a> +<a href="#footnote411"><sup class="sml">411</sup></a>, & +Robertum de <i>Sabul</i><a id="footnotetag412" name="footnotetag412"></a> +<a href="#footnote412"><sup class="sml">412</sup></a> & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.<a id="footnotetag413" name="footnotetag413"></a> +<a href="#footnote413"><sup class="sml">413</sup></a> +de Ulerum, ductores & constabularios (Justitiarios inquit +Parisius) totius navigii sui, quod in terram navigii Suliæ iturus +erat; & tradidit eis Chartam suam in hac forma.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote410" name="footnote410"><b>Note 410: </b></a> +<a href="#footnotetag410"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 666.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote411" name="footnote411"><b>Note 411: </b></a> +<a href="#footnotetag411"> (retour) </a> <i>Al. de. Baruia.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote412" name="footnote412"><b>Note 412: </b></a> +<a href="#footnotetag412"> (retour) </a> <i>Al. Sabulis.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote413" name="footnote413"><b>Note 413: </b></a> +<a href="#footnotetag413"> (retour) </a> <i>Al. Foret.</i></blockquote> + +<p><i>Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare +itinerant<a id="footnotetag414" name="footnotetag414"></a> +<a href="#footnote414"><sup class="sml">414</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote414" name="footnote414"><b>Note 414: </b></a> +<a href="#footnotetag414"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote> + +<p><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & +Aquitaniæ & Comes Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam +per mare ituris, salutem. Sciatis nos, de communi proborum +virorum consilio, fecisse has justitias subscriptas.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p320" id="p320">320</a></span> + + +<p>Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur +in mare.</p> + +<p>Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in +terra infodiatur.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum +ad alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad +sanguinem percusserit, pugnum perdat.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Ferrum stringens vel sanguinem.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Palma feriens.</i></span>Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus +vicibus mergatur in mari.</p> + +<p><span class="side"><i>Convitiator.</i></span>Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei +injecerit; quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei +det.</p> + +<p><span class="side"><i>Latro.</i></span>Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, +& pix bulliens super caput ejus effundatur, & pluma +pulvinaris super caput ejus excutiatur ad cognoscendum eum, +& in prima terra qua naves applicuerint, projiciatur. Teste me +ipso apud <i>Chinonem</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>Obedientia.</i></span>Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines +sui, qui per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis +prædictorum Justitiariorum navigii sui.</p> + +<p><span class="side"><i>Sacramentum.</i></span>Et refert <i>Parisius</i> ipsum fecisse constitutiones istas sacramento +confirmari.</p> + +<p><i>Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ +Regum apud Messinam in Sicilia facta<a id="footnotetag415" name="footnotetag415"></a> +<a href="#footnote415"><sup class="sml">415</sup></a> +.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote415" name="footnote415"><b>Note 415: </b></a> +<a href="#footnotetag415"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 675.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Reges jurant mutuam tutelam.</i></span>Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram +Comitibus & Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super +reliquias Sanctorum.</p> + +<p>Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, +in eundo, & redeundo, bona fide custodiret.</p> + +<p><span class="side"><i>Idem Proceres.</i></span>Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse +servaturos.</p> + +<p>Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius +exercitus peregrinorum statuerunt:</p> + +<span class="pagenum"><a name="p321" id="p321">321</a></span> + +<p>Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; +de omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus +quibus usuri erant, pro voluntate sua disponant, & de medietate +possessionum suarum, quas secum habent in via, similiter +pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil in patriam suam remittant.</p> + + +<p><i>Relaxatio Wrecci Maris<a id="footnotetag416" name="footnotetag416"></a> +<a href="#footnote416"><sup class="sml">416</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote416" name="footnote416"><b>Note 416: </b></a> +<a href="#footnotetag416"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 678.</i></blockquote> + +<p><i>Richardus</i> Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro +amore Dei, & salute animæ suæ & parentum suorum, quietum +clamavit in perpetuum <i>Wrec</i> per totam terram suam citra mare +& ultra, statuens:</p> + +<p>Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes +res suas liberas & quietas habeat.</p> + +<p>Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores +ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt +se esse propinquiores illius hæredes.</p> + +<p>Hanc autem quietam clamantiam de <i>Wrec</i> fecit <i>Richardus</i> Rex +Angliæ; & Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense +Octobris, apud Messinam, coram Waltero <i>Rothomagensi</i>, & +Gerardo <i>Anxiensi</i> Archiepiscopis, & Johanne <i>Ebroicense</i>, & +Bernardo <i>Baoniensi</i> Episcopis, & multis aliis tam Clericis quam +Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita fuit per +manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis.</p> + +<p><span class="side"><i>Graves exactiones.</i></span>Will. <i>Eliensis</i> Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. +Regis Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ +sibi commissam, gravibus exactionibus premebat<a id="footnotetag417" name="footnotetag417"></a> +<a href="#footnote417"><sup class="sml">417</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote417" name="footnote417"><b>Note 417: </b></a> +<a href="#footnotetag417"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 680.</i></blockquote> + +<p><i>Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium +& Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Conventus Procerum.</i></span>Tertia die<a id="footnotetag418" name="footnotetag418"></a> +<a href="#footnote418"><sup class="sml">418</sup></a> proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes +Comes <i>Moretonii</i> frater Regis, & Walterus Archiepiscopus +<i>Rothomagensis</i>, & omnes <i>Episcopi</i>, & <i>Comites</i> & <i>Barones</i>, +& <i>Cives Londonienses</i> cum illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ +S. Pauli.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote418" name="footnote418"><b>Note 418: </b></a> +<a href="#footnotetag418"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens. + Episc. pag. 703.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p322" id="p322">322</a></span> + +<p><span class="side"><i>Querela de injuriis.</i></span>Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario +Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter +alia,</p> + +<p>De injuriis quibus affecisset <i>Gaufridum</i> Archiepiscopum <i>Eboracensem</i> +fratrem Regis, & <i>Hugonem</i> Episcopum <i>Dunelmensem</i>.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in +regimine regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria +dispositione solus fecisset.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>De administrando regno sine aliorum consilio.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> + + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo <i>Rothomagensi</i> & +Guilielmo Marescallo Comite <i>Strogoil</i>, literæ Regis<a id="footnotetag419" name="footnotetag419"></a> +<a href="#footnote419"><sup class="sml">419</sup></a> <i>Messinæ</i> +datæ, quibus præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus +in regimine regni Cancellario associarentur, & quod Cancellarius +sine illorum consilio, & aliorum pariter assignatorum, +nihil de negotio Regis vel regni tractaret: Aliter si in detrimentum +regni quicquam faceret, deponeretur, & loco ejus Rothomagensis +Archiepiscopus institueretur. Totius igitur Concilii +judicio Cancellarius deponitur, & <i>Rothomagensis</i> instituitur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Literæ Regis de cura regni.</i><br><br> +<i>Eliens. Episc. ab administr. regni deponitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote419" name="footnote419"><b>Note 419: </b></a> +<a href="#footnotetag419"> (retour) </a> <i>Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 & + seq.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Eodem die Comes <i>Moretonii</i> & Archiepiscopus <i>Rothomagensis</i>, +& alii Regis Justitiarii, concesserunt civibus <i>Londoniarum</i> +habere communam suam<a id="footnotetag420" name="footnotetag420"></a> +<a href="#footnote420"><sup class="sml">420</sup></a> +. Et eodem anno Comes <i>Moretonii</i> +& Archiepiscopus <i>Rothomagensis</i>, & fere omnes Episcopi & +Comites, & Barones regni juraverunt communam illam firmiter, +& inconcusse se servaturos, quamdiu Dom. Regi placuerit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Communa Londonarium concessa. Et juramento firmata.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote420" name="footnote420"><b>Note 420: </b></a> +<a href="#footnotetag420"> (retour) </a> <i>Hoved pag. 702.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Cives fidelitatem Regi jurant, & Joh. recepturos successorem.</i></span>Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi +Richardo, & hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent +Comitem Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem +& Dominum. Et juraverunt ei fidelitatem contra omnes +homines, salva fidelitate Regis Richardi fratris sui. Cancellarius +depositus juravit reddere Castella Angliæ.</p> + +<p>Vide Epistolam <i>Hugonis</i> Coventrensis Episcopi, de dejectione +Willielmi Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi +causæ aliquot magis specialiter referuntur.</p> + +<p>Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & +<span class="pagenum"><a name="p323" id="p323">323</a></span> +Epistolam Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. +p. 706. & vide nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad +Lincolniens. Episcop. p. 707.</p> + +<p><span class="side"><i>Fidelitas juratur.</i></span>In tempore Quadragesimæ Regina <i>Alienora</i>, mater Regis, +& omnes Magnates Angliæ in unum convenientes, juraverunt +fidelitatem & fidele servitium <i>Richardo</i> Regi Angliæ, & hæredi +suo, contra omnes homines<a id="footnotetag421" name="footnotetag421"></a> +<a href="#footnote421"><sup class="sml">421</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote421" name="footnote421"><b>Note 421: </b></a> +<a href="#footnotetag421"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 718.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex perfide capitur.</i></span>In mense <i>Novemb.</i> Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus +clam per Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam +perfide captus est a <i>Leopoldo</i> Duce, & Imperatori postea venundatus<a id="footnotetag422" name="footnotetag422"></a> +<a href="#footnote422"><sup class="sml">422</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote422" name="footnote422"><b>Note 422: </b></a> +<a href="#footnotetag422"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 717 & 720.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Legatus prohibetur ingredi.</i></span>Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium +ejectum de Justitiaria potestate, & <i>Rothomagensem</i> +Archiepiscopum ejus obeuntem munus, in Normannia progredi +inhibentur<a id="footnotetag423" name="footnotetag423"></a> +<a href="#footnote423"><sup class="sml">423</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote423" name="footnote423"><b>Note 423: </b></a> +<a href="#footnotetag423"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 720.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex Angliam subjugat Imperatori, recipitque; tenend. +sub tributo 5000 libr.</i><br><br> +<i>Rex relaxatur.</i></span><i>Richardus</i> Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici +Romanorum Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, +consilio <i>Alienoræ</i> matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, +& tradidit illud Imperatori, sicut universorum Domino; & investivit +eum inde per pileum suum<a id="footnotetag424" name="footnotetag424"></a> +<a href="#footnote424"><sup class="sml">424</sup></a>. Sed Imperator, sicut prolocutum +fuit, statim reddidit ei in conspectu Magnatum Alemanniæ +& Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de +ipso pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis +de tributo solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem +crucem de auro. Sed idem Imperator in morte sua de +omnibus his, & aliis conventionibus, quietum clamavit ipsum +<i>Richardum</i> Regem Angliæ & hæredes suos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote424" name="footnote424"><b>Note 424: </b></a> +<a href="#footnotetag424"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 724.</i></blockquote> + +<p><i>Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. +Reg. 4. & 5.</i></p> + +<p><span class="side"> <i>Literæ Regis pro colligenda pecunia redemptionis.</i></span>Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, +datas apud <i>Hagenou</i> in <i>Germania</i> 3. Cal. Maii<a id="footnotetag425" name="footnotetag425"></a> +<a href="#footnote425"><sup class="sml">425</sup></a>, petit colligi in +redemptionis suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique +<span class="pagenum"><a name="p324" id="p324">324</a></span> +ad eum omni expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice +& magnifice ei subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo +alacre aliis exemplum præbentes. Universum autem (inquit) +aurum & argentum Ecclesiarum diligenti observatione & scripti +testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum Prælatis accipiatis: eisque +per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum nostrorum, quos +volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote425" name="footnote425"><b>Note 425: </b></a> +<a href="#footnotetag425"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 726.</i></blockquote> + +<p>Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones +quæ fiunt per sigillum matris suæ, ei significentur. +Extant literæ integræ in Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, +&c.</p> + +<p>Authoritate igitur literarum istarum, <i>Mater</i> Regis, & Justitiarii +Angliæ statuerunt:</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem +redditus sui de hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: +& tantum superadderent de mobilibus suis, unde Rex deberet +eis gratias scire. Et de unoquoque Feodo Militis 20 s. Et +de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus ordinis de +Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum +aurum & argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat.</p> + +<p>Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum +argenti ad pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum +præterea, inter Imperatorem & Ducem Austriæ dividendas, +viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c. <i>Vide +formam Conventionis in Hovedeno</i>, p. 728.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>4 Pars reddituum.</i><br> +<i>Pars mobilium.</i><br><br> +<i>20. s. de Feod. M. l.</i><br><br> +<i>Tota lana Cistrensium, &c.</i><br><br> +<i>Totus thesaurus Ecclesiarum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi +quidam ceperunt a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, +quidam vero nisi decimam. In omnibus terris Regis transmarinis +similis est nummorum coacervatio<a id="footnotetag426" name="footnotetag426"></a> +<a href="#footnote426"><sup class="sml">426</sup></a>.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Colligitur taxatio, sed non ubique; integre.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote426" name="footnote426"><b>Note 426: </b></a> +<a href="#footnotetag426"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 732.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex liberatur.</i></span>A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas <i>Februarii</i>, feria sexta, +die Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur<a id="footnotetag427" name="footnotetag427"></a> +<a href="#footnote427"><sup class="sml">427</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote427" name="footnote427"><b>Note 427: </b></a> +<a href="#footnotetag427"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 734.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Summonet Coventrensem Episcopum.</i></span>Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem <i>Coventrensem</i> +Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret +judicio Episcoporum, in eo quod ipse Episcopum erat: & +<span class="pagenum"><a name="p325" id="p325">325</a></span> +judicio Laicorum, in eo quod ipse de eo tenuerat laicalem ballivam +super his, quæ adversus eum loqueretur<a id="footnotetag428" name="footnotetag428"></a> +<a href="#footnote428"><sup class="sml">428</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote428" name="footnote428"><b>Note 428: </b></a> +<a href="#footnotetag428"> (retour) </a>Ibid.</blockquote> + +<p><span class="side">Concedit redditus pro homagiis.</span>Deinde Rex<a id="footnotetag429" name="footnotetag429"></a> +<a href="#footnote429"><sup class="sml">429</sup></a> concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, +Ducibus, Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus +annuos pro homagiis & fidelitatibus, & auxiliis eorum +contra Regem Franciæ. Recepit itaque homagium de Archiepiscopis +Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis, multisque +Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot +eorum nomina apud Hoveden. Ibid.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote429" name="footnote429"><b>Note 429: </b></a> +<a href="#footnotetag429"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote> + + +<p><i>Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem +Regis<a id="footnotetag430" name="footnotetag430"></a> +<a href="#footnote430"><sup class="sml">430</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote430" name="footnote430"><b>Note 430: </b></a> +<a href="#footnotetag430"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 735.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nuntius ejus capitur.</i></span>Paulo ante adventum Regis, <i>Adam de S. Edmundo</i> Clericus, +a Johanne Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur +cum literis ad castella ipsius Johannis contra Regem munienda. +Jactans autem Johannis Domini sui potentiam, & familiaritatem +cum Rege Franciæ inimico Regis Angliæ; a Majori Londoniensi +captus est cum omnibus Brevibus in quibus mandata. +Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum +eisdem traditus.</p> + +<p><span class="side"><i>Proceres convocantur.</i></span>Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus +& Baronibus regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque +earundem tenore, per <i>commune Consilium</i> regni definitum +est<a id="footnotetag431" name="footnotetag431"></a> +<a href="#footnote431"><sup class="sml">431</sup></a>:</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote431" name="footnote431"><b>Note 431: </b></a> +<a href="#footnotetag431"> (retour) </a> <i>Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Terræ ejus saisantur.</i></span>Quod Comes <i>Johannes</i> dissaisiretur de omnibus tenementis suis +in Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita.</p> + +<p>Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam +subito olim summonerentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Excommunicatur, & fautores ejus.</i></span>Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem +Johannem & omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem +& regnum Regis Angliæ turbaverunt vel turbarent.</p> +<br> +<p><span class="side"><i>Rex rediti.</i></span>Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud +Sandwicum applicuit<a id="footnotetag432" name="footnotetag432"></a> +<a href="#footnote432"><sup class="sml">432</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote432" name="footnote432"><b>Note 432: </b></a> +<a href="#footnotetag432"> (retour) </a> <i>Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p326" id="p326">326</a></span> + +<p><i>Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum +A. D. 1194. Reg. 5.</i></p> + +<p>Tricesima die mensis <i>Martii</i>, feria 4. <i>Richardus</i> Rex Angliæ +celebravit primum <i>Concilii</i> sui diem apud <i>Nottingham</i><a id="footnotetag433" name="footnotetag433"></a> +<a href="#footnote433"><sup class="sml">433</sup></a>, cui +interfuerunt <i>Alienora Regina</i>, mater ejus, & <i>Hubertus Cantuariensis</i> +Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio +illo: & <i>Gaufridus Eboracensis</i> Archiepiscopus, qui a sinistris ejus +sedebat: & Hugo <i>Dunelmensis</i>, & Hugo <i>Lincolniensis</i>, & Willielmus +<i>Eliensis</i> Regis Cancellarius, & Willielmus <i>Herefordensis</i>, +& Henricus <i>Wigorniensis</i>, & Henricus <i>Exoniensis</i>, & Johannes +<i>Candidæ Casæ</i>, Episcopi: & Comes <i>David</i> frater Regis <i>Scotiæ</i>, +& Hamelinus Comes de <i>Warenna</i>, & Ranulphus Comes +<i>Cestriæ</i>, & Willielmus Comes de <i>Ferreres</i>, & Willielmus Comes +de <i>Salisberia</i>, & Rogerus <i>Bigot</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote433" name="footnote433"><b>Note 433: </b></a> +<a href="#footnotetag433"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 736.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Fautores Comitis Joh. dissaisantur.</i></span>1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo +& Vicecomitatu <i>Lincolniensi</i>, & <i>Hugonem Bardolf</i> de Vicecomitatu +<i>Eboracensis</i> sciræ, & de Castello <i>Eboraci</i>, & de <i>Scardeburc</i>, +& de custodia de <i>Westmerland</i>, quod ipsi Comiti Johanni +adhæserant contra Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, +&c.</p> + +<p><span class="side"><i>Accusationes in eum & Episcopum Cov.</i><br><br> +<i>Judicium.</i></span>2. Tricesima prima die mensis <i>Martii</i>, sc. pridie Calendarum +Aprilis, Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in +quo ipse petit sibi fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, +qui contra fidelitatem quam ei juraverat, castella sua occupaverat, +& terras suas transmarinas & cismarinas destruxerat, & +foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum inierat. Similiter +de <i>Hugone Nunant</i>, Coventrensi Episcopo, sibi fieri +judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, +& Regi Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne +malum in perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, +quod Comes <i>Johannes</i>, & Episcopus <i>Coventrensis</i> peremptorie +citarentur; & si infra 40 dies non venerint, nec juri steterint, +judicaverunt Comitem <i>Johannem</i> demeruisse regnum, & Episcopum +<i>Coventrensem</i> subjacere judicio Episcoporum in eo quod +<span class="pagenum"><a name="p327" id="p327">324</a></span> +ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo quod ipse Vicecomes +Regis extiterit.</p> + +<p><span class="side"><i>Tallagium 2. solidorum.</i></span>3. Calendis <i>Aprilis</i> prima die ejusdem mensis, prædictus Rex +Angliæ celebravit tertium <i>colloquium</i> suum, in quo constituit sibi +dari de unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, +quod ab antiquis nominatur, <i>Te Mantale</i>.</p> + +<p>Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem +servitii militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum +cum illo in Normanniam.</p> + +<p>Deinde exigebat a Monachis Ordinis <i>Cistrensis</i> totam lanam +suam de hoc anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, +fecerunt cum eo finem pecuniarum.</p> + +<p><span class="side"><i>Queritur de Archiep. Ebor. qui non respondet.</i></span>4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit <i>diem +quartum & ultimum</i> Concilii sui<a id="footnotetag434" name="footnotetag434"></a> +<a href="#footnote434"><sup class="sml">434</sup></a>, in quo omnes tam Clerici +quam Laici, qui volebant sibi conqueri de Archiepiscopo +<i>Eboracensi</i>, fecerunt querimonias multas de rapinis & injustis +exactionibus: sed Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis +responsum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote434" name="footnote434"><b>Note 434: </b></a> +<a href="#footnotetag434"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 737.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Deinde per <i>consilium</i> & machinationem Cancellarii (ut dicitur) +Gerardus de <i>Canvilla</i> fuit <i>retatus</i> de receptione prædonum, +qui rapuerunt bona mercatorum euntium ad nundinas de <i>Stanford</i>; +& ab eo recesserunt ad rapinam illam faciendam.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Ger. de Canvilla accusatur de receptione prædonum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in +eo quod ipse ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, +nec juri stare de prædicta receptatione raptorum, neque eos ad +justitiam Regis producere, sed respondit se esse <i>Hominem Comitis +Johannis</i>, & velle in curia sua juri stare.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>De læsa majestate, in non stando juri Regis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio +cum Comite Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis +de <i>Nottingham</i> & de <i>Tikehil</i> capienda. Gerardus vero de Canvilla +negavit omnia quæ objiciebantur ab illis, & illi dederunt +vadium de prosequendo, & Gerardus dedit vadium de defendendo +se per unum de liberis hominibus suis.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>De adjuvando inimicum Regis.</i></p> + +<p class="sml"><i>Negat omnia, & duellum vadiat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Concessiones Willel. Regi Scotiæ.</i></span>Rex Angliæ<a id="footnotetag435" name="footnotetag435"></a> +<a href="#footnote435"><sup class="sml">435</sup></a>, in præsentia <i>Alienoræ</i> matris suæ, & <i>Huberti +Cantuariensis</i> Archiepiscopi, & <i>Hugonis Dunelmensis</i> Episcopi, +<span class="pagenum"><a name="p328" id="p328">328</a></span> +& <i>Gocelini Glascovensis</i> Episcopi, & aliorum multorum +tam Clericorum quam Laicorum utriusque regni:</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote435" name="footnote435"><b>Note 435: </b></a> +<a href="#footnotetag435"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 737 & 738.</i></blockquote> + +<p>Concessit & charta sua confirmavit <i>Willielmo</i> Regi Scottorum +& hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per +summonitionem Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus +<i>Dunelmensis</i> & Vicecomes <i>Northumbriæ</i> recipient eum ad +aquam de <i>Twede</i>, & in salvo conductu ducent eos usque ad +aquam de <i>Taise</i>, & ibi recipient eos Archiepiscopus <i>Eboracensis</i> +& Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque +ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites +ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad +curiam Regis Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram +Regis Angliæ, habebit quotidie de bursa Regis Angliæ 100 +solidos de liberatione.</p> + +<p>Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, +quamdiu ipse in curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie +de liberatione triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, +& duodecim Simenellos Dominicos, & quatuor sextertia +de Dominico vino Regis, & octo sextertia de vino expensabili, +& 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2 petras +de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de +Dominica candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: +Et cum ipse in patriam suam redire voluerit, conducetur +per Episcopos & Vice-comites de comitatu in comitatum, +donec pervenerit ad aquam de <i>Twede</i>: & habebit similiter quotidie +100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem.</p> + +<p>Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ +tradita fuit <i>Willielmo</i> Regi Scotiæ in villa de Northamptun, +feria secunda in hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis +Episcopi, Regis Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini +nostri Jhesu Christi 1194. anno etiam regni Regis <i>Richardi</i> V. +12. die mensis Aprilis, feria tertia in hebdomada Paschæ.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>15. die mensis <i>Aprilis</i> venit Rex Angliæ ad <i>Wintoniam</i><a id="footnotetag436" name="footnotetag436"></a> +<a href="#footnote436"><sup class="sml">436</sup></a>, +& eodem die dissaisivit Godefridum <i>Wintoniensem</i> Episcopum de +<span class="pagenum"><a name="p329" id="p329">329</a></span> +Castello & Comitatu <i>Wintoniæ</i>, & de illis duobus Maneriis quæ +Episcopus Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, +& de magna parte patrimonii sui.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Winton. Episc. de Castell. & Comit. Winton. +dissaisatur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote436" name="footnote436"><b>Note 436: </b></a> +<a href="#footnotetag436"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 738.</i></blockquote> + +<p>24. die mensis <i>Aprilis</i><a id="footnotetag437" name="footnotetag437"></a> +<a href="#footnote437"><sup class="sml">437</sup></a> Dominus Rex fecit pacem & finalem +concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & +Willielmum Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus +ad summonitionem Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum +centesima manu Sacerdotum, quod ipse nec præcepit, nec voluit, +ut idem Eboracensis Archiepiscopus caperetur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote437" name="footnote437"><b>Note 437: </b></a> +<a href="#footnotetag437"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 739.</i></blockquote> + + + +<p><i>Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. +1194. Reg. 5.</i></p> + +<p><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, +& Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, +Comitibus, Justic. Vicecomitibus, Ministris, & omnibus +fidelibus Francis & Angl. totius Angliæ, salutem.</p> + +<p>Sciatis, nos concessisse civibus nostris <i>London</i>, quod nullus +eorum placitetur extra muros civitatis, &c. <i>Ut in charta quam +Henricus Rex Pater ejus fecit eisdem civibus<a id="footnotetag438" name="footnotetag438"></a> +<a href="#footnote438"><sup class="sml">438</sup></a>.</i> T. Huberto +<i>Cantuariæ</i> Archiepiscopo, Richardo <i>London</i>, Hugone de <i>Dunelmo</i>, +Gilberto <i>Roffen</i>, Hugone <i>Lincolniensi</i>, Episcopis; Radulpho +Comite <i>Cestriæ</i>, Richardo Comite de <i>Clare</i>, Willielmo +<i>Marescallo</i>, Rogero <i>Bigot</i>, Galfrido filio Petri, Hugone <i>Bardolfe</i>, +Willielmo <i>Brewere</i>, Willielmo de <i>Warenne</i>. Dat. per +manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii nostri apud Winton. +23. die Aprilis, anno regni nostri quinto<a id="footnotetag439" name="footnotetag439"></a> +<a href="#footnote439"><sup class="sml">439</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote438" name="footnote438"><b>Note 438: </b></a> +<a href="#footnotetag438"> (retour) </a> <i>In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus + Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote439" name="footnote439"><b>Note 439: </b></a> +<a href="#footnotetag439"> (retour) </a> <i>In alio MS. hic sequitur. Concessit & + confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de + Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam + est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas + videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum + Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem + personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad + Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut + vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum + tangentes. Vid. Hoved. 678, 152.</i></blockquote> + +<p>In mense <i>Septembris</i> missi sunt<a id="footnotetag440" name="footnotetag440"></a> +<a href="#footnote440"><sup class="sml">440</sup></a> ex parte Regis per singulos +comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum +formam capitulorum processerunt in justitiis exequendis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote440" name="footnote440"><b>Note 440: </b></a> +<a href="#footnotetag440"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 743.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p330" id="p330">330</a></span> + +<p><i>Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis<a id="footnotetag441" name="footnotetag441"></a> +<a href="#footnote441"><sup class="sml">441</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote441" name="footnote441"><b>Note 441: </b></a> +<a href="#footnotetag441"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 744.</i>.</blockquote> + +<p>In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per +sacramentum suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo +& wapentaccio,<a id="footnotetag442" name="footnotetag442"></a> +<a href="#footnote442"><sup class="sml">442</sup></a> & illi duo eligant super sacramentum +suum 10 Milites de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si +Milites defuerint, legales & liberos homines: ita quod illi duodecim +in singulis respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo +& wapentaccio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote442" name="footnote442"><b>Note 442: </b></a> +<a href="#footnotetag442"> (retour) </a> C'est un canton composé d'un certain nombre de + villages.</blockquote> + +<p><i>Capitula Placitorum Coronæ Regis.</i></p> + +<p>De <i>Placitis Coronæ</i> novis & veteribus, & omnibus quæ nondum +sunt finita coram Justitiariis Dom. Regis.</p> + +<p>Item de omnibus <i>Recognitionibus</i>, & omnibus placitis quæ +summonita sunt coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis +Justitiæ, vel a capitali curia Regis coram eis missa.</p> + +<p>Item de <i>Eschaetis</i> quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit +iter versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu +Regis, & iterum sunt modo in manu ejus vel non, & de omnibus +<i>Eschaetis</i> Domini Regis; si a manu sua sunt remotæ, quomodo, & +per quem, & in cujus manus devenerunt, & qualiter, & quis exitus +inde habuerit, & quos, & quid valuerint, & quid modo +valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem +pertineat, quæ in manu ejus non sit.</p> + +<p>Item de <i>Ecclesiis</i> quæ sunt de donatione Domini Regis.</p> + +<p>Item de <i>Custodiis puerorum</i>, quæ ad Dominum Regem pertinent.</p> + +<p>Item de <i>Maritagiis</i> puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum +Regem pertinent.</p> + +<p>Item de <i>Malefactoribus</i> & eorum receptoribus, & eis consentientibus.</p> + +<p>Item de <i>Falsonariis</i>.</p> + +<p>Item de <i>Interfectoribus Judæorum</i>, qui sunt: & de vadiis Judæorum +interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & +<span class="pagenum"><a name="p331" id="p331">331</a></span> +chartis, & quis ea habuerit, & quis quantum eis debuerit, & +quæ vadia habuerint, & quis ea teneat, & quantum valeant, & +quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia vadia, & debita +Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui ad +occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino +Rege, vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, +nisi per Dom. Regem vel Justitiarios suos.</p> + +<p>Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, +quis quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum +a retro sit<a id="footnotetag443" name="footnotetag443"></a> +<a href="#footnote443"><sup class="sml">443</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote443" name="footnote443"><b>Note 443: </b></a> +<a href="#footnotetag443"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 744.</i></blockquote> + +<p>Item de <i>Fautoribus</i> Comitis Johannis, qui finem cum Dom. +Rege fecerunt, & qui non.</p> + +<p>Item de <i>Catallis</i> Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad +usum Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites +receperunt, & Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas +consuetudines regni dederit.</p> + +<p>Item de omnibus terris Comitis Johannis, de <i>Dominicis</i>, & +<i>Wardis</i>, & <i>Eschaetis</i>, & de donis suis, & qua de causa data +sunt ei illa dona, & omnia dona Comitis Johannis capiantur in +manu Dom. Regis, præterquam illa quæ per Regem confirmata +sunt.</p> + +<p>Item de <i>debitis</i> & <i>finibus</i> quæ debentur Comiti Johanni, & +qua de causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis.</p> + +<p>Item de <i>foeneratoribus</i>, & eorum <i>Catallis</i>, qui mortui sunt.</p> + +<p>Item de vinis venditis contra <i>Assisam</i>, & de falsis mensuris +tam vini quam aliarum rerum.</p> + +<p>Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, +& quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta.</p> + +<p>Item de magnis <i>Assisis</i>, quæ sunt de centum solidatis terræ, +& infra.</p> + +<p>Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres <i>Milites</i> & unus +<i>Clericus</i>, custodes Placitorum coronæ. Et nullus <i>Vicecomes</i> sit +Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit +post primam coronationem Dom. Regis.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p332" id="p332">332</a></span> + +<p>Præterea <i>tailleantur</i> omnes Civitates & Burgi, & dominica +Dom. Regis.</p> + +<p><i>Justitiarii</i> vero nominati una cum <i>Baillivis Willielmi</i> de S. +Mariæ Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de <i>Chimelli</i>, +& Willielmi Bruere, & Hugonis <i>Bardulfi</i> & Vicecomitis +locorum, summoniri faciant milites in Comitatu in rotulo nominatos; +& ad diem & locum quem eis scire facient, veniant, +& coram eis jurare faciant illos, quod legale posse suum ponent +ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad appretiandas +ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore +vel gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super +sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, +& legales homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per +diversas partes singulorum Comitatuum in itinere prædictorum +Justitiariorum, sicut expedire viderint; qui similiter jurent, quod +ad <i>Wardas</i> & <i>Eschaetas</i> de partibus illis instaurandas, & appretiandas, +& affirmandas, suum legale posse & consilium & auxilium +apponent ad commodum Regis ut prædictum est; & prædicti +jurati super sacramentum suum eligent de liberioribus hominibus +<i>Eschaetarum</i> & <i>Wardarum</i>, quot & quales noverint esse +sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut melius +fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda.</p> + +<p>Et secundum est quod prædictæ <i>Wardæ</i> & <i>Eschaetæ</i> instaurabantur +de exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. +Item de exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, +supplebitur deficiens de <i>Telonio</i> Dom. Regis ita quod illi qui +tenebunt <i>Wardas</i>, & <i>Eschaetas</i> illas ad firmam respondebunt inde +a festo S. Michaelis & deinceps tanquam de stauratis.</p> + +<p>Dominus autem Rex illis qui <i>Wardas</i> illas & <i>Eschaetas</i> ad firmam +tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum +warrantizabit; ita quod licet Dominus Rex aliquam illarum +alicui dedisset, firmarius firmam suam tenebit, usque ad finem +anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam dederit, quam +Dominus Rex inde perceperit.</p> + +<p>Justitia vero <i>Eschaetæ</i>, quam dederit, remaneat Dom. Regi, +nisi Dominus Rex illud nominatim dederit.</p> + +<p><i>Firmarius</i> vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum +<span class="pagenum"><a name="p333" id="p333">333</a></span> +suum, & omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum +Regis, libere & sine diminutione habebit, & inde habebunt literas +Dom. Archiepiscopi patentes, continentes tenorem Chartæ +Dom. Regis super hoc factæ.</p> + +<p>Inquiratur item diligentissime quantus sit <i>assisii</i> redditus per singula +manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis +maneriis <i>assisa</i>; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ +valeant, non æstimantes eas ad pretium <span class="sc">XX</span> solidorum tantum; +sed secundum quod terra fuerit vel bona vel mala, crescat +vel decrescat pretium.</p> + +<p>Illi vero qui <i>firmas</i> suscipient, <i>firmas</i> suas instaurabunt ut prædictum +est, secundum pretium supradictum, de exitibus <i>Eschaetarum</i> +& <i>Wardarum</i>.</p> + +<p>Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant +instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria +possint sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum +redigantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Pretium animalium.</i></span>Erit autem pretium bovis <span class="sc">IV</span> solidi, & vaccæ similiter, & +averi similiter; & ovis crispæ <span class="sc">X</span> denarii & ovis lanæ grossioris +VI denarii, & suis <span class="sc">XII</span> denarii, & verris <span class="sc">XII</span> denarii. Et cum +firmarii firmas suas dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, +vel de animalibus pacabilibus in optione firmariorum; & cum +omnia prædicta instaurata fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur +aperte & distincte & deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur +autem de hac assisa Episcopatus & Abbatiæ, & terræ +Baronum qui proximi sunt ætati.</p> + +<p>Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus +<i>Wardis</i> & <i>Eschaetis</i>, quæ non sunt in manu Domini Regis; & +capiantur in manu Dom. Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis +& Wardis.</p> + +<p><i>Capitula de Judæis<a id="footnotetag444" name="footnotetag444"></a> +<a href="#footnote444"><sup class="sml">444</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote444" name="footnote444"><b>Note 444: </b></a> +<a href="#footnotetag444"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 745.</i></blockquote> + +<p>Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, +redditus, & possessiones.</p> + +<p><i>Judæus</i> vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura +<span class="pagenum"><a name="p334" id="p334">334</a></span> +Domini Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus +possessionibus suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam +concelamentum Judæo recuperare licebit.</p> + +<p>Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita +sua; & provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, +& 2 legales scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de +S. Mariæ Ecclesia, & Willielmi de Chimilli fiant præstita, & +Chartæ præstitorum fiant in modum Chirographi, & altera pars +remaneat <i>Judæo</i>, sigillato sigillo illius cui pecunia traditur; & +altera pars remaneat in arca communi, in qua sunt 3 ferruræ; +unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 <i>Judæi</i> unam, +& Clerici Willielmi de <i>S. Mariæ</i> Ecclesia, & magistri Willielmi +de <i>Chimilli</i> habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui +claves habuerint sigilla apponent.</p> + +<p>Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant +rotulum de transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, +mutetur & rotulus.</p> + +<p>De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a <i>Judæo</i>, & +medietas ab eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant +2 denarios, & custos rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet +præstitum, nulla Judæis fiet solutio, nulla fiet chartarum mutatio, +nisi coram predictis vel majori parte, si omnes interesse +nequiverint.</p> + +<p>Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta +Judæorum solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, +& Custos rotuli unum.</p> + +<p>Item quilibet <i>Judæus</i> jurabit super rotulum suum quod omnia +debita sua, & vadia & redditus, & omnes res, & possessiones +suas imbreviari faciet, & quod nihil celabit ut prædictum est; +& si scire poterit quod aliquis aliquid celaverit, istud justitiis ad +eos missis secreto revelabit; & quod falsarios Chartarum, & +retonsores denariorum, ubi eos scient, detegent, & monstrabunt, +& de falsis Chartis similiter.</p> + +<p>Præterea <i>Inquisitio</i> quæ quærenda erat de prisis & censeriis +omnium Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum +& Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, +post coronationem Domini Regis Richardi primum, +<span class="pagenum"><a name="p335" id="p335">335</a></span> +& quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per quem, & de omnibus +Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ factæ de terris +Comitis <i>Johannis</i>, & fautorum suorum; & quis ea receperit, +& quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti +Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii +Regis.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex aliud sigillum regni fieri jubet.</i></span>Sub hoc tempore<a id="footnotetag445" name="footnotetag445"></a> +<a href="#footnote445"><sup class="sml">445</sup></a> Rex ex <i>Andegavia</i> & <i>Cenomannia</i> veniens +in Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de +treugis factis inter ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario +suo hoc per eum fuisse factum, abstulit ab eo sigillum +suum, & fecit sibi novum sigillum fieri; & mandavit per singulas +terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat per vetus sigillum +suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde minus +discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum +erat quando <i>Rogerus Malus-Catulus</i> Vicecancellarius suus +submersus erat in mari ante insulam de <i>Cypro</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote445" name="footnote445"><b>Note 445: </b></a> +<a href="#footnotetag445"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 746.</i></blockquote> + +<p>Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent +ad novum sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.</p> + +<p>Praeterea statuit Rex<a id="footnotetag446" name="footnotetag446"></a> +<a href="#footnote446"><sup class="sml">446</sup></a> <i>Torniamenta</i>[A]<span class="side">A: Tournois.</span> fieri in Anglia, & +Charta sua confirmavit, ita quod quicunque <i>torniare</i> vellet, daret +ei pecuniam secundum formam subscriptam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote446" name="footnote446"><b>Note 446: </b></a> +<a href="#footnotetag446"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 746.</i></blockquote> + +<p>Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi <span class="sc">XX</span> marcas argenti; +& Barones <span class="sc">X</span> marcas argenti; & miles terram habens, +<span class="sc">IV</span> marcas argenti; & miles non habens terram, <span class="sc">II</span> marcas argenti. +Et præcepit Rex ne aliquis accederet ad loca torniamentorum, +nisi prius tradidisset ei memoratam pecuniam. Chartam +autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo Comiti Salesburiensi +custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved. +pag. 755. lin. 11.</p> + +<p>Eodem anno 1195. <i>Hubertus</i> Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ +Sedis Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam +Angliam hujusmodi formam Juramenti, viz<a id="footnotetag447" name="footnotetag447"></a> +<a href="#footnote447"><sup class="sml">447</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote447" name="footnote447"><b>Note 447: </b></a> +<a href="#footnotetag447"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 757.</i></blockquote> + +<p>Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro +posse suo servabunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p336" id="p336">336</a></span> + +<p>Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores +erunt, nec in aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi +malefactores scirent, illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus +liberabunt, qui nullo modo deliberentur nisi per Dom. +Regem, vel capitalem justitiam suam: Et si illos capere non +poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque fuerint, scire +facient.</p> + +<p>Levato autem clamore insequendi <i>Utlagatos</i>, <i>Robatores</i>, <i>Latrones</i>, +aut eorum <i>Receptatores</i>, omnes sectam illam plene facient +pro toto posse suo; & si quem viderint, vel manifestum +fuerit, sectam illam non fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, +eos tanquam malefactores ipsos capient, & Vicecomiti +liberabunt, non liberandos nisi per Regem, aut ejus capitalem +justitiam.</p> + +<p>Milites<a id="footnotetag448" name="footnotetag448"></a> +<a href="#footnote448"><sup class="sml">448</sup></a> vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva +sua coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient +quod pacem Domini Regis, ut supradictum est, servabunt; & +quod nec utlagati, nec robatores, nec latrones, nec eorum receptatores +erunt, nec in aliquo eis consentient, & quod sectam, +ut prædictum est, plenam facient; & quod si cum malefactione +aliquem ceperint, militibus in balliva super se positis, & ad hoc +assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt Vicecomiti custodiendum, +ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per +præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote448" name="footnote448"><b>Note 448: </b></a> +<a href="#footnotetag448"> (retour) </a> <i>V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1.</i></blockquote> + +<p>Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus +Angliæ, viri electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum +de visnetis, multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. +At multi inde præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, +relictis domibus & possessionibus suis<a id="footnotetag449" name="footnotetag449"></a> +<a href="#footnote449"><sup class="sml">449</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote449" name="footnote449"><b>Note 449: </b></a> +<a href="#footnotetag449"> (retour) </a> <i>W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas + ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186.</i></blockquote> + +<p><i>Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam +Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi +Regis & Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8.</i></p> + +<p>Hæc est <i>Assisa</i><a id="footnotetag450" name="footnotetag450"></a> +<a href="#footnote450"><sup class="sml">450</sup></a> facta per Regem Richardum per petitionem +<span class="pagenum"><a name="p337" id="p337">337</a></span> +Consilii Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de +mensuris per totum regnum Angliæ in festo S. Edmundi apud +Westm. Anno regni sui 8.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote450" name="footnote450"><b>Note 450: </b></a> +<a href="#footnotetag450"> (retour) </a> <i>E vet. MS.</i></blockquote> + +<p>Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in +bladis quam in leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem +quantitatis, sc. una bona summa, &c.</p> + +<p><i>Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam +Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii +in die S. Edmundi Regis & Martyris apud Westm.</i><a id="footnotetag451" name="footnotetag451"></a> +<a href="#footnote451"><sup class="sml">451</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote451" name="footnote451"><b>Note 451: </b></a> +<a href="#footnotetag451"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184.</i></blockquote> + +<p>Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de +bladis, quam de leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem +quantitatis, scilicet una bona summa æqui, & hæc mensura +sit rasa tam in Civitatibus & Burgis quam extra.</p> + +<p>Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit +ejusdem quantitatis secundum diversitates liquorum.</p> + +<p>Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis +in toto regno secundum diversitates mercaturarum.</p> + +<p>Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur +ferreis clavis, ne per dolum possint falsari.</p> + +<p>Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, +fiant de eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & +ejusdem bonitatis in medio & in lateribus. Eademque sit mensura +de ulnis in toto regno, & ulna sit ferrea.</p> + +<p>Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne +quis prætendat seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, +vel aliqua alia per quæ visus emptorum sæpe decipiuntur ad +bonum pannum eligendum.</p> + +<p>Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo +nigra fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus +Burgis.</p> + +<p>Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, +4 & 6 legales homines de eadem villa, secundum quantitatem +villæ, simul cum Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut +<span class="pagenum"><a name="p338" id="p338">338</a></span> +Burgi, si in manu Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc +assisam custodiendam sub hac forma; ut ipsi videant & certi +sint quod omnia vendantur & emantur per eandem mensuram, +& omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum diversitatem +mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel convictus +fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram, +corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla +sua in manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi +per Regem aut capitales ejus justitias.</p> + +<p>De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam +ita negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes +coram justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, +vel de mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel +latitudine pannorum, ipsi Custodes de Catallis suis in misericordia +Dom. Regis remaneant.</p> + +<p>Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, +nullus in aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam +mensuram, quæ ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ +quadragesimæ, quæ erit apud <i>Stanford</i>, vendat aliquem +pannum minoris latitudinis quam duarum ulnarum inter listas.</p> + +<p><i>Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi & +colligendi ejusdem. An. Dom. 1198<a id="footnotetag452" name="footnotetag452"></a> +<a href="#footnote452"><sup class="sml">452</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote452" name="footnote452"><b>Note 452: </b></a> +<a href="#footnotetag452"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188.</i></blockquote> + +<p>Eodem anno <i>Richardus</i> Rex Angliæ accepit de unaquaque +carucata terræ, sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: +<span class="side"><i>Commissionarii jurati.</i></span> +Ad quos colligendos misit idem Rex per singulos Comitatus +Angliæ unum Clericum & etiam militem; qui cum Vicecomite +Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus militibus +ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur +<span class="side"><i>Inquisitores.</i></span> +negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum +illius Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum +villæ & Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, +sive liberis, sive rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo +qui juraverunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p339" id="p339">339</a></span> + +<p><span class="side"><i>Inquisitorum Sacramentum.</i></span>Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia +fuerint in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot +in vilenagia, quot in eleemosynis viris religiosis collatis; quas +ipsi donatores, vel eorum hæredes tenentur warrantizare, vel +adquietare, vel unde viri religiosi debent servitium facere.</p> + +<p><span class="side"><i>Taxatio.</i></span>Et super singula carucarum <i>Wannagia</i> ponebant ex præcepto +Regis primo <span class="sc">II</span> solidos, postea <span class="sc">III</span> solidos, & hæc omnia in +scriptum redigebantur, & habebat inde Clericus rotulum unum, +& miles rotulum alterum, Vicecomes rotulum tertium; Senescallus +<span class="side"><i>Collectores.</i></span> +Baronum rotulum quartum de terra Domini sui. Hæc pecunia +recipiebatur per manus duorum legalium militum de singulis +Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi +inde respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat +Vicecomes inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus +& Baronibus ad hoc assignatis.</p> + +<p><span class="side"><i>Poena celantium.</i></span>Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum +suum celaverint in hoc negotio, statutum erat.</p> + +<p>Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret +Domino meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet +de pretio ad opus Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum +fuisset declaratum per suum perjurium fuisse celatum: Si vero +liber homo convictus fuisset, esset in misericordia Regis, & +insuper refunderet de proprio ad opus Domini Regis, quantum +fuerit per eum celatum, sicut & rusticus.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p><i>Statutum</i> etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, +faceret districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum +districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico +Baronum, quod super homines suos restaret reddendum, & +ipsi Barones ad homines suos inde caperent; & libera <i>feoda +Ecclesiarum parochialium</i> de hoc tallagio excipiebantur, & omnes +<i>Eschaetæ</i> Baronum quæ fuerunt in manu Dom. Regis, communicaverunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Gravis distringendi modus.</i><br><br> +<i>Excipiuntur feoda Eccles. Eschaetæ.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Serganteriæ.</i></span><i>Serganteriæ</i> vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum, +excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus +carucatarum terræ, & valentiæ terrarum, & nomina servientium; +& servientes illi summonebantur esse apud Londonias in +<span class="pagenum"><a name="p340" id="p340">340</a></span> +Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi præceptum Dom. +Regis.</p> + +<p>Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium +Regis faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, +ad uniuscujusque carucæ <i>Wannagium</i> centum acras terræ.</p> + +<p><i>Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno +in Ric. I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus +mare.</i></p> + +<p>Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in +Hispaniam secus mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, +est Domini Regis Angliæ; & protenditur usque ad portum +qui dicitur <i>Huarz</i><a id="footnotetag453" name="footnotetag453"></a> +<a href="#footnote453"><sup class="sml">453</sup></a>, qui dividit terram Comitis de Baonia +a terra Regis <i>Navarræ</i>. Et terra Regis <i>Navarræ</i> incipit a +portu de <i>Huviarz</i>, & protenditur usque ad aquam quæ dicitur +<i>Castre</i>, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote453" name="footnote453"><b>Note 453: </b></a> +<a href="#footnotetag453"> (retour) </a> <i>Al. Huviarz.</i></blockquote> + +<p>Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) <i>Hugo Bardulfi</i>, +& magister Rogerus <i>Arundel</i> & Gaufridus <i>Hachet</i>, quibus commissæ +fuerant <i>Lincolnsire</i>, <i>Notinghamsire</i>, <i>Derebisire</i>, <i>Euerwicsire</i>, +<i>Northumberland</i>, <i>Westmerland</i>, <i>Cumberland</i>, <i>Lancaster</i>, +itinerantes placitaverunt placita coronæ Regis<a id="footnotetag454" name="footnotetag454"></a> +<a href="#footnote454"><sup class="sml">454</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote454" name="footnote454"><b>Note 454: </b></a> +<a href="#footnotetag454"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 783.</i></blockquote> + +<p><i>Capitula Placitorum Coronæ Regis.</i></p> + +<p>De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita +coram justitiis Domini Regis. De morte antecessorum. De nova +dissaisiva. De magnis Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. +Et de advocationibus Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones +magnæ <i>Assisæ</i> per mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis +justitiæ.</p> + +<p>De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de +donatione Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat +& per quem, & quantum valent.</p> + +<p>De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas +habeat, & per quem.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p341" id="p341">341</a></span> + +<p>De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse +debent in donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum +& si quis eorum vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, +per quem, & a quo tempore.</p> + +<p>Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, +& finis capiatur ad opus Dom. Regis.</p> + +<p>De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, +& quantum valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini +Regis, & qui fecerunt, & finis capiatur.</p> + +<p>De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui.</p> + +<p>De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati.</p> + +<p>De præpresturis Domini Regis.</p> + +<p>De viis Dom. Regis <i>Estreciatis</i>.</p> + +<p>De Thesauris inventis.</p> + +<p>De malefactoribus & eorum receptoribus.</p> + +<p>De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.</p> + +<p>De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & +si 4 homines qui sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque +villa fecerint quod inde statutum est; & si attachiaverunt +transgressores illius Assisæ, & si non attachiaverunt prout debent, +puniantur sicut ipsi transgressores.</p> + +<p>Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad +opus Domini Regis, & præterea Dominus vini & venditores +sint in misericordia Regis.</p> + +<p>Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; +& si Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; +& si de omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt.</p> + +<p>De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; +& si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; +& si quis aliquid ceperit qui non fuit ad hoc attornatus.</p> + +<p>Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter +nominatus fuerit.</p> + +<p>His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia +a mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum +finitis supervenit aliud genus tormenti ad confusionem hominum +regni per Justitiarios forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla +<span class="pagenum"><a name="p342" id="p342">342</a></span> +summum Justitiarium omnium forestarum Regis in Anglia, qui +cognominatus est Enuellu; & per Hugonem War, & per Ernistum +de Neville.</p> + +<p>Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum +est ex parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri +essent, convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. +Episc. Comites & Barones, & omnes libere tenentes, & de +unaquaque villa Præpositus, & 4 homines ad audienda præcepta +Regis.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p><i>Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis +in Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. +Abbatum, Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui<a id="footnotetag455" name="footnotetag455"></a> +<a href="#footnote455"><sup class="sml">455</sup></a>.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Assisa Regis Rich. I. de Forestis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote455" name="footnote455"><b>Note 455: </b></a> +<a href="#footnotetag455"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 784.</i></blockquote> + +<p>Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat +de venatione sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult +quod confidant in hoc, quod habuit misericordiam de illis per +eorum catalla hucusque qui ei forisfecerint de venatione sua, +& de Forestis suis. Nam si qui amodo ei forisfecerint inde, & +inde convicti fuerint, plenariam vult de illis Justitiam fieri, qualis +facta fuit tempore Henrici avi patris Domini Regis, viz. ut +amittant oculos & testiculos.</p> + +<p>Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel +sagittas, neque canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi +habeat ipsum Regem ad warrantum suum, vel aliquem alium qui +eum possit inde <i>warantizare</i>.</p> + +<p>Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad +destructionem bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; +sed concedit bene quod capiant de boscis suis, quod necesse +iis fuerit sine wasta, & hoc per visum Forestarii sui, & +Viridariorum suorum.</p> + +<p>Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas +Forestæ Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis +suis: de quibus Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: +vel tales inveniant plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii +in aliquo forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p343" id="p343">343</a></span> + +<p>Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios +Militum & aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini +Regis, quod bosci non destruantur. Nam si super hoc bosci +eorum destructi fuerint, sciant bene illi quorum bosci fuerint, +quod de ipsismet vel eorum terris capietur emendatio, & non +de alio.</p> + +<p>Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum +omne posse suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit +de Forestis suis, & quod non vexabunt milites neque probos homines +de hoc, quod Dominus Rex iis concessit de boscis eorum.</p> + +<p>Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem +habet, ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, +& viride in Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos +boscos suos, & ad recipiendum panagium suum, & custodiendum +& defendendum.</p> + +<p>Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas +Forestæ suæ, antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum +quod incipit adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum +S. <i>Michaelis</i>, & durat 15 diebus post festum S. <i>Michaelis</i>.</p> + +<p>Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia +sua Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & +non possit, nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, +nihil aliud capiatur de Forestario illo, nisi proprium +corpus suum.</p> + +<p>Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione +sua, neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, +quod si invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus +imponere, ad eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde +warantizabit.</p> + +<p>Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet +tertio anno, tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes +perpræsturæ similiter, & omnia wasta boscorum, & quod quodlibet +illorum per se imbrevietur.</p> + +<p>Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, +& Milites, & libere tenentes, & omnes homines de +terra sua, veniant ad summonitionem <i>Magistri Forestarii</i> sui, & +ad placitanda placita de Forestis suis. +<span class="pagenum"><a name="p344" id="p344">344</a></span></p> + +<p>Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta +exeat Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta +Regis tempore de Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. +<i>Johannis Baptistæ</i>, & 15 diebus post idem festum.</p> + +<p>Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis +de venatione sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia +Regis ad oculos & testiculos perdendos.</p> + +<p>Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per <i>culpaturam</i>, +sive per <i>esbrancaturam</i>, sive per <i>foditionem turvarum</i>, sive +per <i>escoriationem moræ</i>, sive per <i>culpationem</i> de subnemore, sive +per <i>essartum</i>, sive per novam <i>prepræsturam</i>, per <i>sepem</i> vel <i>fossatum</i>, +vel per <i>remotionem molendini</i>, vel <i>cursus aquæ</i>, vel <i>beccariæ</i>, vel +aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes, vel +extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet +Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.</p> + +<p>Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit +sine copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit +in misericordia Regis.</p> + +<p>Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus +Forestæ; in reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. +Et videnda sunt in reguardo nova essarta & vetera imbladata +post ultimum reguardum, & quo blado vel legumine imbladata +sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: si vetera sarta imbladata +sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra dabit +Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de +avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque +acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.</p> + +<p>Et sciendum est, quod tempore <i>Henrici Regis</i> filii <i>Matildis</i> +Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco +sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque +forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de +se ipso salvi plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter +capiantur de ipso salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, +pro tertio forisfacto nulli plegii capiantur, sed proprium corpus +forisfactoris.</p> + +<p>Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de +wannagio carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant. +<span class="pagenum"><a name="p345" id="p345">345</a></span></p> + +<p>Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset +Clerico, aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: +sed si Clericus aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, +statim compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, +quod viri religiosi ad redemptionem coacti sunt.</p> + +<p>Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam +Laici, qui chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, +deferrent eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi +fecerint, nihil quod actum fuit per sigillum suum vetus, ratum +haberetur. Hov. p. 785<a id="footnotetag456" name="footnotetag456"></a> +<a href="#footnote456"><sup class="sml">456</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote456" name="footnote456"><b>Note 456: </b></a> +<a href="#footnotetag456"> (retour) </a> <i>Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Truncatio membrorum provenatione adimitur.</i></span>Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur +oculi, abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, +pius Rex & miscericors sustulit<a id="footnotetag457" name="footnotetag457"></a> +<a href="#footnote457"><sup class="sml">457</sup></a> <i>Richardus</i> I inhumanum ducens, +ut homines ad imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta +legem naturalem generaliter omnibus sunt concessæ, de vita vel +membris periclitarentur, & id faciendo feris & bestiis deterior +videretur. Hoc enim solummodo sufficiebat ei, ut quilibet in tali +culpa deprehensi, vel Angliam abjurarent, vel poenam carceralem +subirent, vel poena punirentur pecuniali, salvis omnibus vita +& membris. Hæc <i>Parisius</i>, qui casum refert nova hac lege judicatum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote457" name="footnote457"><b>Note 457: </b></a> +<a href="#footnotetag457"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in an. 1232. pag. 360.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Vicesimæ ad terræ sanctæ subventionem datur.</i></span>Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni +coram Rege congregati fuissent<a id="footnotetag458" name="footnotetag458"></a> +<a href="#footnote458"><sup class="sml">458</sup></a>, ut partem vicesimam mobilium +suorum ad subventionem Terræ Sanctæ concederent, & +seorsum sederent super præfato negotio colloquentes; Rex ait +Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre, qui apud pedes ejus +sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui ibi sedent. +Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent quomodo +eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem +illos, ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum +vetus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote458" name="footnote458"><b>Note 458: </b></a> +<a href="#footnotetag458"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in an. 1232. pag. 361.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Moribundus Joh. ratri regnum dividit.</i></span>A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex <i>Richardus</i><a id="footnotetag459" name="footnotetag459"></a> +<a href="#footnote459"><sup class="sml">459</sup></a>, +divisit <i>Johanni</i> fratri suo regnum Angliæ, & omnes +alias terras suas, & fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis +<span class="pagenum"><a name="p346" id="p346">346</a></span> +qui aderant, & præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres +partes thesauri sui: & omnia baubella sua divisit Othoni nepoti +suo Regi Alemannorum, & quartam partem thesauri sui præcepit +servientibus suis & pauperibus distribui.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote459" name="footnote459"><b>Note 459: </b></a> +<a href="#footnotetag459"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 791.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Moritur.</i></span>Decessit 8. Idus <i>Aprilis</i> feria 3. ante Dominicam Palmarum, +12.<a id="footnotetag460" name="footnotetag460"></a> +<a href="#footnote460"><sup class="sml">460</sup></a> die postquam percussus fuerat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote460" name="footnote460"><b>Note 460: </b></a> +<a href="#footnotetag460"> (retour) </a> <i>Al. 9.</i></blockquote> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>JOHANNES.</h3> + +<p class="mid"><i>Anno Domini 1199.</i></p> + + + +<p><span class="side"><i>Quo jure Regnum obtinuit Johannes.</i><br><br> +<i>Arthuro Rex promisit Regnum.</i></span>Recte quæritur quonam titulo <i>Johannes</i> cum tertius esset filius +<i>Henrici</i> II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus +Dux Britanniæ filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, +secundi filii ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis +jam defuncti, dictorumque <i>Gaufridi</i> & Johannis. Declaraverat +etiam <i>Richardus</i> Rex cum <i>Messinæ</i> esset <i>Arthurum</i> sibi +successurum, ut <i>Parisius</i> refert. Sed id inprimis intelligendum +est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus qui +partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro +more illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in +successionem quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, +seniorem familiæ, velut magis strenuum ad gubernandum (quod +Hibernici Tanistriam vocant) cooptavit.</p> + +<p><i>Londonienses</i> profecto Regi <i>Richardo</i> Hierosolymis juramento +se obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine +prole decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum +jurabant.</p> + +<p>Mortuo <i>Richardo</i><a id="footnotetag461" name="footnotetag461"></a> +<a href="#footnote461"><sup class="sml">461</sup></a>, ejus servi, milites & stipendiarii <i>Johannem</i> +suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens +Hubertum Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum +in Angliam protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri +Justitiario Regni Magnates Northamptoniæ convocatos ad +<span class="pagenum"><a name="p347" id="p347">347</a></span> +fidelitatem Johanni jurandum prout plebeios antea perducunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote461" name="footnote461"><b>Note 461: </b></a> +<a href="#footnotetag461"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 188. l. 50.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Principes cæteri adherent Arthuro.</i></span><i>Arthuro</i> adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ +dicentes judicium esse & consuetudinem illarum regionum, +ut <i>Arthurus</i> filius fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, +avunculo succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem +<i>Arthuri</i> esset habiturus si Regi Richardo defuncto supervixisset. +Sed Johannes in octavis Paschæ ab Archiepiscopo Rothomagi +accinctus est gladio ducatus Normanniæ<a id="footnotetag462" name="footnotetag462"></a> +<a href="#footnote462"><sup class="sml">462</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote462" name="footnote462"><b>Note 462: </b></a> +<a href="#footnotetag462"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 189. l. 25.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Modus eligendi R. Johannem.</i></span><i>Hubertus</i> Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & +inter columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente +scil. in Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis +Londoniis magnatibus regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem +ejus; idem Archiepiscopus sic effatur. Nullum prævia ratione +in Regnum successurum nisi ab universitate Regni unanimiter +invocata Spiritus gratia electum & secundum morum suorum eminentiam +præelectum, ad exemplum <i>Sauli</i> primi Regis inuncti +quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de +regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc +quia strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & +humilem, ut sic qui in regno supereminet strenuitate, omnibus +possit & potestate & regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis +præpolleret, pronius & promptius ad electionem ejus est consentiendum. +Et cum Ducem Johannem istiusmodi esse perhibuisset +eum ratione tam meritorum quam regii sanguinis, unanimiter +(inquit) eligimus universi.</p> + +<p>Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; +nec inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni +maxime interfuit, & perspicuis verbis recordatus est <i>Rogerus +Hoveden</i><a id="footnotetag463" name="footnotetag463"></a> +<a href="#footnote463"><sup class="sml">463</sup></a>. Richardum scil. de vita desperantem, Johanni fratri +suo divisisse regnum Angliæ omnes alias terras suas, fecisseque +fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, & præcepisse ei tradi +Castella sua & tres partes thesauri sui.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote463" name="footnote463"><b>Note 463: </b></a> +<a href="#footnotetag463"> (retour) </a> <i>Hov. pag. 791.</i></blockquote> + +<p>Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum +tuebatur opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti +juniorem potius quam nepotem ejus e seniori jam antea +<span class="pagenum"><a name="p348" id="p348">348</a></span> +defuncto, ut inferius videris in argumentatione Romæ habita +inter <i>Innocentium</i> Papam III. & Legatos <i>Ludovici</i> Franci.</p> + +<p><span class="side"><i>R. Joh. coronatur. An. 1199.</i></span><i>Johannes</i> coronatus est <i>Westmonasterii</i> ab Archiep. Cantuar. die +dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento +sponsionis<a id="footnotetag464" name="footnotetag464"></a> +<a href="#footnote464"><sup class="sml">464</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote464" name="footnote464"><b>Note 464: </b></a> +<a href="#footnotetag464"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 190.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Sacramentum ejus.</i></span>Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam +ab incursione malignantium indemnem conservaret.</p> + +<p>Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret.</p> + +<p>Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret.</p> + +<p>Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei +& districte prohibitus.</p> + +<p>Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, +opere, quod juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; +se per auxilium Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. +Die crastino Homagia & fidelitates accepit.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam +Carucagium (i. e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod +cum Gaufridus Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem +in sua Diocesi colligere, sed & ipsum excommunicasset, +& totam Eboracensem Provinciam interdicto Ecclesiastico supposuisset; +mandato regio spoliatus est bonis omnibus sui Archiepiscopatus.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Carucagium conceditur.</i></p> + +<p class="sml"><i>Archiep. Ebor. id prohibens spoliatur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>A. D. 1201. Edictum ad servitium militare.</i></span>Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale +proposuit Edictum. Anno Domini 1201.</p> + +<p>Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei +debebant parati essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad +transfretandum cum eo ad partes transmarinas in die Pentecostes +jam instante<a id="footnotetag465" name="footnotetag465"></a> +<a href="#footnote465"><sup class="sml">465</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote465" name="footnote465"><b>Note 465: </b></a> +<a href="#footnotetag465"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 198.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Scutagium 2 marcarum.</i></span>Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, +dantes Regi de quolibet scuto duas marcas argenti.</p> + +<p><i>Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. +Reg. 1<a id="footnotetag466" name="footnotetag466"></a> +<a href="#footnote466"><sup class="sml">466</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote466" name="footnote466"><b>Note 466: </b></a> +<a href="#footnotetag466"> (retour) </a> + <i>Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart. + Reg. Joh. 1.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +<span class="pagenum"><a name="p349" id="p349">349</a></span> +Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, +Præpositis & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem.</p> + +<p>2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit +hæreditario divina misericordia vocaverit, & mediante tam +Cleri quam Populi unanimi consensu & favore satis misericorditer +nos in Regem sublimaverit; summo desideramus desiderio, +sicut & debemus, libertati & indempnitati tam Cleri quam Populi +propensius provideri, & pravas & iniquas consuetudines, +quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio, vel alio +motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ +Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus +extirpare.</p> + +<p>3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris +quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum +ut de quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam +præter cursum solitum ab antiquis temporibus statuta, potius +voluntate quam ratione mediante in præjudicium regiæ dignitatis +& libertatis Regni recipiebantur, viz.</p> + +<p>4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur +decem & octo solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur +dari nisi duo solidi.</p> + +<p>5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est +insertum, pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, +pro quibus non debebantur dari nisi decem & octo solidi +& quatuor denarii.</p> + +<p>6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici +quondam Regis Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi +fratris nostri, & omnium antecessorum & successorum +nostrorum, volumus, concedimus, & ad instantiam venerabilis +Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi Cancellarii nostri.</p> + +<p>7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus +successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis +temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; +& quod de Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris +nostri quondam Regis Angliæ recipiebatur, pro quibuscunque +negotiis recipiatur, scil. +<span class="pagenum"><a name="p350" id="p350">350</a></span></p> + +<p>8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, +vel libertatum, capiatur una marca auri, vel decem +marcæ argenti, ad opus Cancellarii, & una marca argenti +ad opus Vicecancellarii, & una marca argenti, ad opus Prothonotarii; +quinque solidi pro cera.</p> + +<p>9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, +detur una marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad +opus Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, +& duodecim denarii pro cera.</p> + +<p>10. De simplici protectione dentur duo solidi.</p> + +<p>11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire +præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram +omnemque qua quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere +potest, maledictionem incurrat.</p> + +<p>12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius +noster, una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione +nostra manus imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem +venire præsumpserint, sententiam excommunicationis +generaliter de assensu nostro promulgavit.</p> + +<p>13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus +ipsum Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, +in testimonium & perpetuam firmitatem.</p> + +<p>14. T. J. <i>Dublinens.</i> Archiep. W. <i>London.</i> <i>Rofen.</i> C. +<i>Winton.</i> H. <i>Lincol.</i> E. <i>Eliens.</i> H. <i>Sarum.</i> S. <i>Bathon.</i> C. <i>Coventer.</i> +H. <i>Landaven.</i> R. <i>Bangor.</i> Phil. <i>Dunelm.</i> S. <i>Meden.</i> Episcopis. +Willelmo Com. de <i>Arundell.</i> Hamelino Com. de <i>Waren.</i> +R. Com. de <i>Clare.</i> W. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> C. fil. Petri +Com. <i>Essex.</i> Rog. <i>le Bigot</i> Com. <i>Nortfolchiæ.</i> W. Com. <i>Sarum.</i> +R. Com. <i>Cestr.</i> Walter. Com. <i>Warwic.</i> W. Com. <i>de Ferrariis</i>, +Will. de <i>Brahos</i>, Rob. fil. <i>Walteri</i>, Walt. de <i>Lasc.</i> W. de <i>Waren.</i> +Rob. fil Rogeri, Will. <i>Briwer</i>, Hug. <i>Bardolf.</i></p> + +<p>15. Dat. per manum H. <i>Cant.</i> Archiepisc. Canc. nostri apud +<i>Northampton</i>, septimo die Junii, anno regni nostri primo.</p> + +<p>(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.)</p> + +<p>Quod testamentum <i>Huberti</i> Archiep. <i>Cant.</i> ratum fit.</p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux +<span class="pagenum"><a name="p351" id="p351">351</a></span> +Normanniæ, Aquit. & Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis +suis Angliæ, salutem<a id="footnotetag467" name="footnotetag467"></a> +<a href="#footnote467"><sup class="sml">467</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote467" name="footnote467"><b>Note 467: </b></a> +<a href="#footnotetag467"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6.</i></blockquote> + +<p>Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum +quod venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. +Archiepiscopus secundum Deum condidit, firmum sit & stabile, +& quod firmiter & inviolabiliter teneatur & observetur. Et ideo +vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne aliquis vestrum aliquo +modo contra testamentum suum veniat, vel illud aliquo +modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi +sustineat. T. Com. Will. <i>Marescallo</i>, Will. de <i>Breos</i>, apud <i>Rothom.</i> +<span class="sc">XXX.</span> die Augusti.</p> + +<p><i>Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus +cuneis in Civitate Cantuaria<a id="footnotetag468" name="footnotetag468"></a> +<a href="#footnote468"><sup class="sml">468</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote468" name="footnote468"><b>Note 468: </b></a> +<a href="#footnotetag468"> (retour) </a> <i>Ibidem, n. 7.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, +Vicecomitibus, & omnibus Ministris & fidelibus suis, Francis +& Anglis, salutem.</p> + +<p>Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo +& Ecclesiæ Christi <i>Cant.</i> & venerabili patri nostro <i>Huberto</i> +Cant. Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice +substituend. tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam +fabricandam in civitate Cantuariæ perpetuo habendos, quos +Dominus Rex Ric. frater noster reddidit bonæ memoriæ Baldwino +Cant. Archiepiscopo, & successoribus suis, & Carta sua +confirmavit.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus +H. & successores sui, habeant prædictos Monetarios +cum prædictis cuneis, ita libere, honorifice & quiete, +sicut aliquis prædecessorum suorum liberius & quietius Monetarios +suos cum cuneis suis habuit.</p> + +<p>Hiis testibus: <i>Roffensi</i> Episc. S. Andr. Com. <i>David</i>, Will. +Com. de <i>Arundel</i> Will. de <i>Humet</i> Const. <i>Norm.</i> Hug. de <i>Gernaco</i>, +<span class="pagenum"><a name="p352" id="p352">352</a></span> +Will. de <i>Rupibus</i>. Datum per manus Simonis Archid. <i>Wellen.</i> & Johannis +de <i>Gray.</i> apud <i>Cenom.</i> xxix. die <i>Septemb.</i> anno primo regni +nostri.</p> + +<p>Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. +<i>Hoved.</i> p. 815.</p> + +<p> +<i>Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua +in Gavel-kind ad feoda militaria.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, +Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & +fidelibus suis, salutem<a id="footnotetag469" name="footnotetag469"></a> +<a href="#footnote469"><sup class="sml">469</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote469" name="footnote469"><b>Note 469: </b></a> +<a href="#footnotetag469"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14.</i></blockquote> + +<p>Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse +venerabili patri nostro in Christo <i>Huberto</i> Cant. Archiepiscopo, +& successoribus suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, +quas homines de feodo Ecclesiæ <i>Cant.</i> tenent in <i>Gavelkende</i>, +convertere in feoda militaria; & quod idem Archiepiscopus & +successores sui eandem in omnibus potestatem & libertatem habeant +in perpetuum, in homines illos qui terras easdem ita in +feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes eorum, quam +ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum habebunt, +in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum. +Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem +habeant in perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ +<i>Cantuar.</i> & hæredes eorum habent. Ita tamen quod nihilominus +consuetus redditus denariorum reddatur integre de terris +suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia opera, quæ fiebant +de terris eisdem, convertatur in <i>redditum denariorum</i> æquivalentem, +& redditus ille reddatur, sicut alius redditus denariorum.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus +Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, +in feoda militum secundum præscriptam formam convertendis, +fecerint, ratum in perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, +<span class="pagenum"><a name="p353" id="p353">353</a></span> +ne quis contra factum ipsius Archiepiscopi, vel Successorum +suorum, in hac parte venire præsumat.</p> + +<p>T. E. <i>Eliens.</i> & S. <i>Bathon.</i> Episcopis, C. fil. Petri Com. +<i>Essex.</i> Will <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> Rob. de <i>Harecourt</i>, +Garmo fil. <i>Geraldi</i>, Petro de <i>Stolx</i>, Ric. de <i>Riveriis</i>, Roberto +de <i>Tateshall</i>. Datum per manum Simonis <i>Archidiaconi Wellen.</i> +apud <i>Rupem Aurivall.</i> iv. die Maii, anno regni nostri tertio. +Hæc est duplicata.</p> + +<p><span class="side"><i>Arch. Cant. Assisæ.</i></span><i>Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris +prædictis, A. D. 1201. Reg. 3.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux +Norm. Aquit. Com. Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, +& omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem<a id="footnotetag470" name="footnotetag470"></a> +<a href="#footnote470"><sup class="sml">470</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote470" name="footnote470"><b>Note 470: </b></a> +<a href="#footnotetag470"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15.</i></blockquote> + +<p>Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili +patri nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus +suis in perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas +Assisas de terris, quæ tenentur in <i>Gavelkend</i>, de feodo Ecclesiæ +Cant. in Canc. Ita scilicet, quod idem Archiepiscopus rogabit +nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, & nos vel ille mittemus +aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius Archiepiscopi, +in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et quicunque +de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in misericordiam +per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt Archiepiscopi +Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas +illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ +erunt.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, +& successores sui, habeant & teneant Assisas illas +in Curia sua, libere & quiete, & sine omni impedimento & contradictione, +sicut prædictum est, cum misericordiis hominum de +feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore nostro, & tempore +hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis +<span class="pagenum"><a name="p354" id="p354">354</a></span> +contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat.</p> + +<p>T. E. <i>Elien.</i> S. <i>Bathon.</i> Episcopis, C. fil. Petri Com. <i>Essex</i> +Will. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> Rob. de <i>Harecourt</i>, Gar. fil. +<i>Geraldi</i>, Petro de <i>Stlox.</i> Ric. de <i>Riveriis</i>, Rob. de <i>Tateshall</i>. +Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud <i>Rupem Aurivall.</i> +iv die Maii, anno regni nostri tertio.</p> + +<p><i>Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis.</i></p> + +<p>Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex +concedit, <i>signata sigillo Johannis Regis</i><a id="footnotetag471" name="footnotetag471"></a> +<a href="#footnote471"><sup class="sml">471</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote471" name="footnote471"><b>Note 471: </b></a> +<a href="#footnotetag471"> (retour) </a> <i>Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30.</i></blockquote> + +<p>Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt +hæreditatem suam per antiquum relevium exprimendum in Charta.</p> + +<p>Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum +ad ætatem pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio +& fine.</p> + +<p>Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines +& servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum +suarum. Et si Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat +custodiam. Et custos sustentabit domos, parcos, vivaria, +stagna, molendina, & cætera ad terram illam pertinentia, +de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes ita maritentur ne +disparagentur, & per consilium propinquorum de consanguinitate +sua.</p> + +<p>Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum +mariti sui, sed maneat in domo sua per <span class="sc">XL</span> dies post mortem +ipsius, & infra terminum illum assignetur ei dos, & maritagium +statim habeat, & hæreditatem suam.</p> + +<p>Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla +debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum +capitalis debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor +defecerit in solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, +donec debitum illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor +monstrare poterit, se esse inde quietum erga plegios.</p> + +<p>Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de +<span class="pagenum"><a name="p355" id="p355">355</a></span> +liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad +faciendum primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam +filiam suam semel maritandam; & hoc faciet per rationabile +auxilium.</p> + +<p>Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde +debetur.</p> + +<p>Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed +assignentur in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in +eisdem comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per +quatuor vices in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus +electis per Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, +morte antecessoris, & ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc +sit summonitus, nisi Juratores & duæ partes.</p> + +<p>Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum +delicti, & pro magno delicto secundum magnitudinem delicti; +salvo contenemento suo. Villanus etiam amercietur, salvo +vainagio suo. Et Mercator eodem modo, salva mercandisa per +sacramentum proborum hominum de visneto.</p> + +<p>Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum +aliorum prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum.</p> + +<p>Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum +aliarum, emendetur, & ita de ponderibus.</p> + +<p>Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, +nisi ubi de jure antiquitus esse solebat.</p> + +<p>Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, +& similiter de aliis Assisis.</p> + +<p>Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam +pertinentibus, sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda +sint ad antiquas firmas, absque ullo incremento, exceptis dominicis +maneriis Regis.</p> + +<p>Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel +alii Ballivo Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum +legalium hominum: Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec +plenius sciatur, si debet aliquod liquidum debitum Domino +Regi: & tunc debitum Domini Regis persolvatur; residuum vero +relinquetur executoribus, ad faciendum testamentum defuncti. +<span class="pagenum"><a name="p356" id="p356">356</a></span> +Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent defuncto.</p> + +<p>Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum +proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum +Ecclesiæ, distribuantur.</p> + +<p>Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine +marito vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non +maritabunt se sine assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum +suorum de quibus tenent.</p> + +<p>Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia +catalla, nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere +possit de voluntate venditoris.</p> + +<p>Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum +denarios pro custodia castri, si voluerit facere custodiam +illam in propria persona, vel per alium probum hominem, si +ipse eam facere non possit per rationabilem causam. Et si Rex +eum duxerit in exercitum, sit quietus de custodia secundum quantitatem +temporis.</p> + +<p>Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat +equos vel carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, +nisi ex voluntate ipsius.</p> + +<p>Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel +ad alia agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.</p> + +<p>Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, +nisi per unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino +feodi.</p> + +<p>Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia +& Medeweye, & per totam Angliam.</p> + +<p>Ne breve, quod vocatur <i>Præcipe</i>, de cætero fiat alicui de +aliquo tenemento, unde liber homo amittat curiam suam.</p> + +<p>Si quis fuerit <i>dissaisitus</i> vel prolongatus per Regem sine judicio +de terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si +contentio super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium +<span class="sc">XXV</span> Baronum, & ut illi, qui fuerint <i>dissaisiti</i> per patrem +vel fratrem Regis, rectum habeant sine dilatione per judicia parium +suorum in curia Regis. Et si Rex debeat habere terminum +aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus & Episcopi faciant +inde judicium ad certam diem, appellatione remota. +<span class="pagenum"><a name="p357" id="p357">357</a></span></p> + +<p>Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, +sed libere concedatur sine pretio, & non negetur.</p> + +<p>Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per <i>soccagium</i>, +vel <i>burgagium</i>, & de alio per servitium militis, Dominus Rex +non habebit custodiam militum de feodo alterius, occasione <i>burgagii</i> +vel <i>soccagii</i>; nec debet habere custodiam <i>burgagii</i>, <i>soccagii</i>, +vel feodæ firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam +suam occasione parvarum <i>sergantisarum</i>, sicuti de illis qui tenent +aliquod tenementum, reddendo inde cultellos, vel sagittas, vel +hujusmodi.</p> + +<p>Ne aliquis <i>Ballivus</i> possit ponere aliquem ad legem simplici +loquela sua, sine testibus fidelibus.</p> + +<p>Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur, +nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, +nec Rex eat vel mittat super eum vi, nisi per judicium parium +suorum, vel per legem terræ.</p> + +<p>Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.</p> + +<p>Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum +vel vendendum, sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas +consuetudines.</p> + +<p>Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune +consilium regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & +primogenitum filium suum militem faciendum, & filiam suam +primogenitam semel maritandam, & ad hoc fiat rationabile auxilium. +Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de civitate London, +& de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut +civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per aquas quam per terras.</p> + +<p>Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini +Regis, nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, +propter communem utilitatem regni.</p> + +<p>Si quis mutuo aliquid acceperit a <i>Judæis</i> plus vel minus, & +moriatur antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit +quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et +si debitum illud inciderit in manum Regis, Rex non capiet, +nisi catallum quod continetur in charta.</p> + +<p>Si quis moriatur, & debitum debeat <i>Judæis</i>, uxor ejus +<span class="pagenum"><a name="p358" id="p358">358</a></span> +habeat dotem suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria +secundum tenementum, & de residuo solvatur debitum, +salvo servitio dominorum. Simili modo fiat de aliis debitis, & +ut custos terræ reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit, +terram suam instauratam secundum quod rationabiliter +poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis vel wainagiis.</p> + +<p>Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore <i>Wallingford</i>, +<i>Nottingham</i>, <i>Banen</i><a id="footnotetag472" name="footnotetag472"></a> +<a href="#footnote472"><sup class="sml">472</sup></a> & <i>Lancastr.</i> & de aliis eschaetis, +quæ sunt in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, +hæres ejus non dabit aliud relevium, vel faciet Regi aliud servitium +quam faceret Baroni, & ut Rex eodem modo eam teneat, +quo Baro eam tenuit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote472" name="footnote472"><b>Note 472: </b></a> +<a href="#footnotetag472"> (retour) </a> <i>Al.</i> Bononiæ.</blockquote> + +<p>Ut fines qui facti sunt pro dotibus, <i>maritagiis</i>, hæreditatibus, +& <i>amerciamentis</i>, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, +vel fiat inde per judicium <span class="sc">XXV</span> Baronum, vel per +judicium majoris partis eorundem, una cum Archiepiscopo, & +aliis quos secum vocare voluerit; ita quod si aliquis vel aliqui +de <span class="sc">XXV</span> fuerint in simili querela, amoveantur, & alii loco illorum +per residuos de <span class="sc">XXV</span> substituantur.</p> + +<p>Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi +in securitatem.</p> + +<p>Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. +de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel +plegii fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, +& warennis, & vic. & rivariis, emendentur per <i>XV</i><a id="footnotetag473" name="footnotetag473"></a> +<a href="#footnote473"><sup class="sml">473</sup></a> +Milites de quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos +homines ejusdem Comitatus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote473" name="footnote473"><b>Note 473: </b></a> +<a href="#footnotetag473"> (retour) </a> <i>Al. xii.</i></blockquote> + +<p>Ut Rex amoveat penitus de <i>Wallia</i> parentes & totam sequelam +Gerardi de <i>Atyes</i>, quod de cætero balliam non habeant, +scil. Engelardum <i>Andr.</i> Petrum & Cyonem de <i>Cancell.</i> Cyonem +de <i>Cygon</i>; Matheum de <i>Martino</i>, & fratres ejus, & Galfrid +nepotem ejus, & Philippum de <i>Marbo</i>.</p> + +<p>Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, +<span class="pagenum"><a name="p359" id="p359">359</a></span> +& ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & +armis ad nocumentum regni.</p> + +<p>Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus +qui sciant legem terræ, & eam bene velint observare.</p> + +<p>Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas +Regum, vel antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum +vacaverint.</p> + +<p>Si Rex <i>Wallenses</i> dissaisierit vel elongaverit de terris vel libertatibus, +vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim +sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de tenementis +suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio +parium suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo +modo, quo exhibet Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. +secundum legem Angl. & de tenementis Wall. secundum legem +Wall. & de tenementis Marchiæ secundum legem Marchiæ. Idem +facient Wallenses Regi & suis.</p> + +<p>Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides +de Wallia, & chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem +pacis.</p> + +<p>Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus +suis, & jure suo, secundum formam quam facit Baronibus +Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas Rex habet, +per judicium Archiepiscopi & aliorum quos secum vocare voluerit.</p> + +<p>Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore +suo, desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem +sunt in defenso.</p> + +<p>Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit +regno tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes +de regno, tam Clerici quam Laici observabunt, quantum ad se +pertinent, erga suos.</p> + +<p>Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates +inter Regem & regnum. Barones eligentur, <span class="sc">XXV</span> Barones de +regno quos voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, +tenere, & facere observari pacem & libertates, quas Dominus +Rex eis concessit, & charta sua confirmavit. Ita videlicet +quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, vel aliquis de ministris +<span class="pagenum"><a name="p360" id="p360">360</a></span> +suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel aliquem articulorum pacis +aut securitatis transgressus fuerit, & delictum ostensum fuerit <span class="sc">IV</span> Baronibus +de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, illi quatuor Barones accedent +ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex fuerit extra +regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum illum +sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud +non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile +tempus determinandum in charta prædicta, <span class="sc">IV</span> referent causam +illam ad residuos de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus; & illi <span class="sc">XXV</span>, cum +communa totius terræ, distringent & gravabunt Regem modis +omnibus quibus poterint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium +eorum; salva persona Domini Regis & Reginæ & liberorum +suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi +sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta +exequenda, pariturum mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> Baronum, & +gravaturum Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & +libere dabit licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli +unquam jurare prohibebit. Omnes autem illos de terra, qui +sponte sua & per se jurare noluerint <span class="sc">XXV</span> Baronibus de distringendo +& gravando Regem cunctis, Rex faciet jurare<a id="footnotetag474" name="footnotetag474"></a> +<a href="#footnote474"><sup class="sml">474</sup></a> ejusdem +de mandata suo, sicut prædictum est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote474" name="footnote474"><b>Note 474: </b></a> +<a href="#footnotetag474"> (retour) </a> <i>Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29.</i></blockquote> + +<p>Item si aliquis de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus decesserit vel a terra +recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus +ista prædicta possit exequi: qui residui fuerint de <span class="sc">XXV</span> eligent +alium loco ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo +& cæteri. In omnibus autem quæ istis <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur +exequenda, si forte ipsi <span class="sc">XXV</span> præsentes fuerint & inter se +super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis vocati nolint vel +nequeant interesse, ratum habebitur & firmum quod major pars +ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc concessissent, +& prædicti <span class="sc">XXV</span> jurabunt quod omnia antedicta fideliter +observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea +Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum +& magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per +-----File: 365.png--- P. 361 +quod aliqua istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et +si aliquid tale impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam +eo utatur. Sine dato.</p> + + +<p><i>Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. +A. D. 1201 Reg. 3.</i></p> + +<p>Rex Hugoni de <i>Neville</i> Sal.<a id="footnotetag475" name="footnotetag475"></a> +<a href="#footnote475"><sup class="sml">475</sup></a> Mandamus vobis quod non +omittatis propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin +Forestas nostras Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint +in Forestis nostris tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis +terris quas disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas +nostras parcos concessimus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote475" name="footnote475"><b>Note 475: </b></a> +<a href="#footnotetag475"> (retour) </a> <i>Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29.</i></blockquote> + +<p><i>Assisa panis secundum diversum pretium frumenti<a id="footnotetag476" name="footnotetag476"></a> +<a href="#footnote476"><sup class="sml">476</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote476" name="footnote476"><b>Note 476: </b></a> +<a href="#footnotetag476"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 200.</i></blockquote> + +<p>Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis +inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata +fuit per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem +R. de <i>Turnam</i>; ita quod pistores poterint sic vendere, & +in quolibet quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.</p> + +<p> +Brennio & 2 panibus ad Furnarium.<br> +Et 4 servientibus--4 obolos.<br> +Duobus Garcionibus--1 quadrant.<br> +Et in sale----obol.<br> +Et in gesta----obol.<br> +Et in candela----quadrant.<br> +Et in busca----3 denar.<br> +Et in buletello----obol.<br> +</p> + +<p>Quando frumentum (intellige <i>quarterium</i>) venditur pro 6 solidis, +tunc ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, +16 solidos de viginti lova; & panis de toto blado, debet esse +bonus & bene coctus, ita quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 +solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis +ponderabit 20 solid. & de toto blado--28 solid.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p362" id="p362">362</a></span> + +<p>Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit +24 sol. & panis de toto blado--32 solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis +ponderabit 32. solid. de toto blado--42 solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit +36 solid. de toto blado--46 solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis +ponderabit 42 sol. de toto blado--54 sol.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit +48 sol. de toto blado--64 sol.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis +ponderabit 54 sol. de toto blado--72 sol.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit +60 sol. de toto blado--4 libr.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit +77 sol. de toto blado 4 libr. & 8 solid.</p> + +<p>Et hoc per totum Regnum est proclamatum.</p> + + +<p>Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum +inter hostes reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) +unde Castella & terras suas pro eorum defectu amiserat; +cepit ab eis septimam partem omnium mobilium suorum<a id="footnotetag477" name="footnotetag477"></a> +<a href="#footnote477"><sup class="sml">477</sup></a>; +nec ab Ecclesiis conventualibus, nec parochialibus manus coercuit: +Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos habuit executorem +<i>Hubertum</i> Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, <i>Gaufridum</i> +filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote477" name="footnote477"><b>Note 477: </b></a> +<a href="#footnotetag477"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 201.</i></blockquote> + +<p>In Crastino Circumcisionis convenerunt ad <i>colloquium</i> apud +<i>Oxoniam</i> Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia +militaria, de quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. +Nec etiam Episcopi & Abbates sive Ecclesiasticæ personæ, sine +promissione recesserunt<a id="footnotetag478" name="footnotetag478"></a> +<a href="#footnote478"><sup class="sml">478</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote478" name="footnote478"><b>Note 478: </b></a> +<a href="#footnotetag478"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 201.</i></blockquote> + + +<p>Proclamatio fiat<a id="footnotetag479" name="footnotetag479"></a> +<a href="#footnote479"><sup class="sml">479</sup></a> quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum +omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus +inveniatur post diem prædictam in manu Burgensis, denarium +illud capiatur & perforetur, & quodam forulo ponatur, & ad +<span class="pagenum"><a name="p363" id="p363">363</a></span> +opus Regis salvo custodiatur. Et qui illud habeat ponatur per salvos +plegios, & omnia ejus Catalla attachientur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote479" name="footnote479"><b>Note 479: </b></a> +<a href="#footnotetag479"> (retour) </a> <i>Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16.</i></blockquote> + +<p>Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & +corpus & omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c.</p> + +<p>Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, +capiatur & reddatur ei a quo captus fuit.</p> + + + +<p><i>Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de +moneta.</i></p> + +<p>Rex Willelmo de <i>Wrotham</i>, &c. & Reginaldo de <i>Cornhill</i>, +&c. Sciatis quod per commune consilium regni nostri fecimus +hanc Assisam subscriptam de moneta custodiend. & retonsoribus +& falsonariis monetæ nostræ destruendis. Et ad prædictam Assisam +& ad articulos prædictæ Assisæ custodiend. vos superiores +custodes loco nostro constituimus vobis præcipientes quod eam +juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri faciatis +nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro deferentes. +Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis mittimus +in Warant.</p> + +<p><span class="side"><i>Penny peice.</i></span>Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet +libra sit lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ +plus lactavit & denarii qui plus lactaverint perforentur & reddantur +sicut alias provisum fuit. Judæi vero Aurifabri, & mercatores +forinseci emant moneta ista victum & vestitum suum tantum +sed non debent præstitum vel <i>merchandisas</i> facere nisi de +grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii <i>Sterlingæ</i>. +Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat +a monetaria nostra unum <i>penipeis</i> & liberetur cui illud voluerit +habere, habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri +septimo de lacco octavæ partis denarii. Item denarios qui +de cætero fiet scilicet post natale anno Regni nostri sexto inventa +rentoss. in alicujus manu perforetur & ille cujus manu captus +fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS.</p> + +<p>Rex, &c. W. de <i>Wrotham</i>, &c. & Reginald de <i>Cornhill</i>, +&c.<a id="footnotetag480" name="footnotetag480"></a> +<a href="#footnote480"><sup class="sml">480</sup></a> Sciatis quod per commune consilium Regni nostri +<span class="pagenum"><a name="p364" id="p364">364</a></span> +fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus +& falsonariis monetæ nostræ destruendis & ad prædictam +Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ custodiendos, vos +superiores custodes loco nostro constituimus, vobis præcipientes +quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri +faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro +deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus +vobis mittimus in Warant. &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote480" name="footnote480"><b>Note 480: </b></a> +<a href="#footnotetag480"> (retour) </a> <i>Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso.</i></blockquote> + +<p>Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad +Cambium nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam +cambiens quam recipiens cum eo, quod cambiaverit, capiantur; +& <i>assisum</i> est quod nullus capiat ad Cambium pro libra +de <i>fine</i> & puro argento plus vel minus quam sex denarios de +Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel +Domini Cant. nisi sit legalis de <i>Vintenlor</i>.</p> + +<p>Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus +Burgis & Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit +& qui inventus fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur +omnia catalla sua & corpus suum mittatur in prisonam nostram, +& sit in voluntate nostra de justitia facienda.</p> + +<p>Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere +inventi fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci +vel servientium eorum pro merchandisa vel præstito faciendo +assisum est quod illi in quorum manu fuerint inventi, nisi tamen +ad victum & vestitum suum emendum, ut prædictum est, capiatur. +Teste meipso apud <i>Winton.</i> vicesimo sexto die Januar.<br> +Exam. per me <i>Geo. Robson</i><br> +24 die Dec. 1619.</p> + +<p> +<i>In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in +ultimo rotulo in Dorso<a id="footnotetag481" name="footnotetag481"></a> +<a href="#footnote481"><sup class="sml">481</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote481" name="footnote481"><b>Note 481: </b></a> +<a href="#footnotetag481"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. scacc. fol. 149. b.</i></blockquote> + +<p>Consideratum est per Justic. quod precium <i>osturci</i> fori sit <span class="sc">XX</span> s. +precium <i>Osturci</i> mutati sit <span class="sc">XL.</span> s. Et si Austarcus fori non reddatur +<span class="pagenum"><a name="p365" id="p365">365</a></span> +primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus.</p> + +<p>A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis<a id="footnotetag482" name="footnotetag482"></a> +<a href="#footnote482"><sup class="sml">482</sup></a> quod pro amore Dei & +salute animæ matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones +incarceratos pro quacunque causa detenti fuerint; sive pro +murdro, sive pro felonia, sive latrocinio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote482" name="footnote482"><b>Note 482: </b></a> +<a href="#footnotetag482"> (retour) </a> <i>Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1.</i></blockquote> + +<p>Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. +Ita quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de +Regno adjurando.</p> + +<p>Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ +destruendis<a id="footnotetag483" name="footnotetag483"></a> +<a href="#footnote483"><sup class="sml">483</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote483" name="footnote483"><b>Note 483: </b></a> +<a href="#footnotetag483"> (retour) </a> <i>Dors. ibid. in 3.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Assisa de moneta contra retonsores ejus.</i></span>Rex Vicecomiti <i>Roteland</i> salutem<a id="footnotetag484" name="footnotetag484"></a> +<a href="#footnote484"><sup class="sml">484</sup></a>. Sciatis quod provisum +est communi assensu Archiepiscoporum................... +quod novem milites per totam Angliam invenient decimum militem +bene paratum equis & armis ad defensionem Regni nostri, +& 2 solidos per diem ad liberationem suam. Ideo tibi præcipimus +sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites de +Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & +armis cum liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire +in servitium quo præceperimus pro defensione Regni nostri. +Provisum quod si alienigenæ in terram nostram venerint, omnes +unanimiter eis occurrant cum forcia & armis sine dilatione auditis +rumoribus de eorum adventu.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote484" name="footnote484"><b>Note 484: </b></a> +<a href="#footnotetag484"> (retour) </a> <i>In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n.</i></blockquote> + +<p>Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, +ipse & hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum +remanebit Domino fundi ad faciendum inde voluntatem suam: +Et qui non habent terras, servi fient in perpetuum, reddendo +annuatim 4 denar.</p> + +<p>Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. +D. 1205. Reg. 7.</p> + +<p><span class="side"><i>Mulctantur qui Reg. non secuti sunt ad bellum +transmarinum.</i></span>Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam +apud Portesmuthe conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus +<i>Julii</i> naves ascendit velut trajecturus, sed mutato consilio, tertia +die Juxta <i>Warrham</i> applicuit. Reversus autem cepit de +<span class="pagenum"><a name="p366" id="p366">366</a></span> +Comitibus, Baronibus, & militibus<a id="footnotetag485" name="footnotetag485"></a> +<a href="#footnote485"><sup class="sml">485</sup></a>, & viris religiosis, pecuniam +infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt ipsum +sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote485" name="footnote485"><b>Note 485: </b></a> +<a href="#footnotetag485"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 204.</i></blockquote> + +<p>Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de +morte hominis replegietur vel in Custodia trahatur, vel <i>escagietur</i>, +nisi per speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter +teneatur, donec coram Justitiariis judicium suum habuerit T. +Dom. Joh. Norwic. &c<a id="footnotetag486" name="footnotetag486"></a> +<a href="#footnote486"><sup class="sml">486</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote486" name="footnote486"><b>Note 486: </b></a> +<a href="#footnotetag486"> (retour) </a> <i>Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>13 Pars mobilium exigitur.</i><br><br> +<i>Archiep. Ebor. contradicit.</i></span>Rex in Purificatione B. Mariæ<a id="footnotetag487" name="footnotetag487"></a> +<a href="#footnote487"><sup class="sml">487</sup></a> cepit per totam Angliam +tertiam decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam +de Laicis quam de viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, +sed contradicere non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. +Ebor. contradicens, clanculo recessit ab Anglia, sed +rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu invasores, anathematis +sententia innodavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote487" name="footnote487"><b>Note 487: </b></a> +<a href="#footnotetag487"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 212.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Captura avium prohibita.</i></span>Anno Domini 1209. Rex Anglorum <i>Johannes</i> ad natale Domini +fuit apud Bristollum, & ibi capturam avium per totam +Angliam interdixit<a id="footnotetag488" name="footnotetag488"></a> +<a href="#footnote488"><sup class="sml">488</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote488" name="footnote488"><b>Note 488: </b></a> +<a href="#footnotetag488"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. pag. 218.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Innocentius Pap. Angliam interdicit.</i></span>Cum Stephanum <i>Langtonum</i> Cardinalem S. <i>Chrysogoni</i> quem +Innocentius Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, +nec blanditiis suscipere duceretur Rex <i>Johannes</i>, nec comminationibus, +Papa ad gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub +generali interdicto totam Angliam inclusit, quod a <i>Londoniensi</i>, +<i>Eliensi</i>, & <i>Wigornensi</i> Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, +die Lunæ in Passione Domini (quæ tunc contigit decimo Cal. +Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque in Anglia omnia +Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum in +ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum +de civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis +& fossatis sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex frendens invadit Ecclesiam.</i></span>Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus +ubique præcipit ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, +<span class="pagenum"><a name="p367" id="p367">367</a></span> +Abbatias, Prioratus, Laicorum deputat custodiis. Bona & +redditus Ecclesiasticorum fisco rapit, parce eis victum ministrans +& vestitum. Presbyterorum & Clericorum focariæ (sic uxores vocant) +passim captæ, ad gravem compelluntur redemptionem; +affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit sublevamen. Consanguinei +insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam interdixere, +ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem detruduntur.</p> + +<p>Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam +excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. +Magnates igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in +hoc securus, obsides etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas +redemptiones.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> + + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Papa Regem excommunicat.</i><br> +<i>Regnum Angliæ Phil. Regi Fr. dat.</i><br> +<i>Phil. Rex Fr. Angliam invadit.</i></span>Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam +<i>Alexander Cementarius</i>: Sed brevi hoc contrito, Papa non +solum Regem excommunicat, sed ex consilio Cardinalium sententialiter +pronuntiat deponendum. Regnum Angliæ <i>Philippo</i> +Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe capescere, +nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub +<i>Culvertagii</i> stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ +ad ingens adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, +coepti diem statuens in Octavis Paschæ.</p> + +<p><i>Johannes</i> contra summam rerum jam in alea positam videns; +nihil quod ad defensionem pertinet non exequitur. Primo naves +in universis portubus lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi +juxta Brevis formulam quod subsequitur singulorum portuum +Ballivis directi.</p> + +<p><i>Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. +A. D. 1213. Reg. 15.</i></p> + +<p>Johannes Rex Angliæ, &c.<a id="footnotetag489" name="footnotetag489"></a> +<a href="#footnote489"><sup class="sml">489</sup></a> Præcipimus tibi quatenus statim +visis literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis +portuum ad singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter +imbreviare omnes naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos +vel plures: Et præcipias ex parte nostra magistris omnium +<span class="pagenum"><a name="p368" id="p368">368</a></span> +navium illarum, & illis quorum naves sunt; quod sicut se & naves +suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad Portesmuthe +in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis <i>Marinellis</i>, +& bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad liberationes +nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte imbreviatum +quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum +ipsæ sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis +scire, quot & quæ naves in portubus suis <i>die dominica</i> proxime +post Cineres, sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. +Teste me ipso apud <i>Nov. Templum</i> 3 die Martis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote489" name="footnote489"><b>Note 489: </b></a> +<a href="#footnotetag489"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 224.</i></blockquote> + +<p>Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub +hac forma.</p> + +<p><i>Johannes</i> Rex Angliæ, &c.<a id="footnotetag490" name="footnotetag490"></a> +<a href="#footnote490"><sup class="sml">490</sup></a> Summone per bonos summonitores, +Comites, Barones, milites, & omnes <i>liberos</i> homines +& <i>servientes</i>, vel quicunque sint, & de quocunque teneant, +qui arma habere debent, vel habere possint, & qui homagium +nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut nos & seipsos +& omnia sua diligunt, sint apud <i>Doveram</i> ad instans clausum +Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, +ad defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. +Et quod nullus remaneat qui arma portare possit, sub nomine +<i>Culvertagii</i> & perpetuæ servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum +suum. Et qui terram non habent, & arma habere possint, +illuc veniant ad capiendum <i>solidatas</i> nostras. Et tu omnem attractum +victualium & omnia mercata Baillivarum tuarum venire facias, +ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum mercatum +de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum prædictis +summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint +de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas +quod tu ita effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita +exequaris, ne inde ad corpus tuum nos capere debeamus. Et +tu inde habeas rotulum tuum, ad nos certificandum qui remanserint.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote490" name="footnote490"><b>Note 490: </b></a> +<a href="#footnotetag490"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 224.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Legatus Papæ de reconciliatione tractat.</i><br><br> +<i>Rex Joh. conditiones pacis accipit.</i></span>Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea +<span class="pagenum"><a name="p369" id="p369">369</a></span> +Roma missus <i>Pandulfus</i> Subdiaconus<a id="footnotetag491" name="footnotetag491"></a> +<a href="#footnote491"><sup class="sml">491</sup></a> familiaris & Legatus Innocentii +Papæ, de reconciliatione tractaturus: Regis in adverso +littore, licentiam opperit ingrediendi. Hac concessa, Francorum +veniens formidabilem nuntiat apparatum. Anglorum metuendam +defectionem, periculum imminens esse, certum, & +inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni studere, +resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem +pene sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, +& illud una quod a <i>Petro</i> Heremita quodam vaticinatum +esset, eum regno fore exutum ante festum instantis ascensionis; +Legato acquievit, se & regnum suum in Papæ deferens Patrocinium. +Jurat insuper coram Legato, tactis sacris Evangeliis, +se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus Magnatibus, +cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse +suo ad satisfactionem compellerent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote491" name="footnote491"><b>Note 491: </b></a> +<a href="#footnotetag491"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex Joh. Articulos Pacis stipulatur.</i></span><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas +inspecturis, salutem<a id="footnotetag492" name="footnotetag492"></a> +<a href="#footnote492"><sup class="sml">492</sup></a>. Per has Patentes literas Sigillo nostro +munitas, volumus esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor +Barones nostri, Willielmus sc. Comes <i>Saresberiæ</i>, frater +noster, & Reginaldus Comes <i>Bononiæ</i>, Willielmus Comes +<i>Warennæ</i> & Willielmus Comes de <i>Ferrariis</i>, juraverunt in animam +nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide per +omnia curabimus observare.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote492" name="footnote492"><b>Note 492: </b></a> +<a href="#footnotetag492"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 225.</i></blockquote> + +<p>Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis +Domini Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus +pro quibus excommunicati sumus ab ipso.</p> + +<p>Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus +viris <i>Stephano</i> Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo <i>Londoniensi</i>, +Eliæ <i>Eliensi</i>, C. <i>Herefordensi</i>, J. <i>Batoniensi</i>, & <i>Huberto +Lincolniensi</i> Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, +& <i>Roberto</i> filio Walteri, & <i>Eustachio</i> de <i>Vesci</i>, nec +non & cæteris Clericis & Laicis ad hoc negotium contingentibus; +præastando simul coram eodem Legato vel Delegato publice +juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi +faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus +<span class="pagenum"><a name="p370" id="p370">370</a></span> +omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem +recipiemus & tenebimus bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum +& Episcopos non impediemus, nec faciemus, nec permittemus +aliquatenus impediri, quominus ipsi libere suum exequantur +officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout +debent, utantur.</p> + +<p>Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis +Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab +Episcopis, & Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati +Archiepiscopus & Episcopi postulant juramenta & eorum +patentes literas exhiberi, quod ipsi bona fide studebunt, ut hæc +pax & securitas firmiter observetur.</p> + +<p>Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra +venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis, +mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium +Ecclesiarum custodias amittamus.</p> + +<p>Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti +eos inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios +contra venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & +securitatis, mandatis Apostolicis inhærebunt.</p> + +<p>Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per +nostras patentes literas obligavimus omne jus Patronatus quod +habemus in Ecclesiis Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt +pro securitate prædictorum sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo +& Episcopis ante suum ingressum in Angliam transmittemus.</p> + +<p>Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, +salvo honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & +literatoriam quod ipsi nec per se nec per alium contra personam +nostram, vel Coronam nostram aliquid attentabunt, nobis prædictam +pacem & securitatem servantibus illibatam.</p> + +<p>De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem +sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis +quam Laicis ad hoc negotium pertingentibus, non solum rerum +sed omnium libertatum & restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo +quidem & Episcopo Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, +aliis autem a tempore discordiæ inchoatæ. Nec obstabit +aliqua pactio, vel promissio, vel concessio, quominus & +<span class="pagenum"><a name="p371" id="p371">371</a></span> +damna recompensentur, & restituantur ablata tam vivorum, +quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii +quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio +recompensatio tribuetur.</p> + +<p>Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos +dimitti, ac restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione +negotii detinentur.</p> + +<p>In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere, +faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum +Legalium Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis +expensis nunciis prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & +Monachorum Cantuariensium assignari sine impedimento quolibet +per potestatem nostram ad eos libere deferendorum, ut expediti +veniant in Angliam honorifice revocati: viz. Stephano +Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi +750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H. +Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus +1000 libras.</p> + +<p>Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, +assignari faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis +& Ecclesiis universis in manibus nuntiorum & procuratorum +ipsorum, mobilia omnia cum administratione libera eorundem +& in pace dimitti.</p> + +<p>Interdictum vero <i>Utlagatio</i> vulgariter nuncupatum, quod +proponi fecimus contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, +protestando per nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, +id ad nos nullatenus pertinere, quodque istud de cætero +contra Ecclesiasticas personas, nullatenus faciemus proponi: +Revocantes præterea utlagationem laicorum ad hoc negotium +pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum recepimus +ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem +& Ecclesiæ libertatem.</p> + +<p>Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione +quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum +Domini Papæ, receptis probationibus terminetur.</p> + +<p>Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.</p> + +<p>Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes +<span class="pagenum"><a name="p372" id="p372">372</a></span> +subortæ, de quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel +Delegatum Domini Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; +ad ipsius referantur arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, +Teste me ipso apud <i>Doveram</i>, 13 die <i>Maii</i> Anno +Regni nostri 14.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex Papæ resignat coronam Angliæ.</i></span>His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates +Angliæ ad domum militum Templi juxta <i>Doveram</i> 15 die +Maii in Vigilia Ascensionis; ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum +est, resignavit coronam suam, cum Regnis Angliæ &c. +Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc gerebat Pandulphus +memoratus, factaque resignatione eadem Papæ & successoribus +suis per Chartam dedit & confirmavit.</p> + +<p><span class="side"><i>Charta Regis Joh. resignationis Regni.</i></span><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus +hanc chartam inspecturis, salutem in Domino.</p> + +<p>Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, +volumus esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam +Ecclesiam offenderimus in multis, & proinde divina misericordia +plurimum indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro +satisfactione Deo & Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos +humiliemus & regna nostra; volentes nos ipsos humiliare pro +illo qui se pro nobis humiliavit usque ad mortem, gratia Sancti +Spiritus inspirante, non vi interdicti nec timore coacti, sed nostra +bona spontaneaque voluntate, ac communi consilio Baronum +nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis Apostolis +ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, +ac Domino Papæ <i>Innocentio</i>, ejusque catholicis successoribus, +totum regnum Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum +omni jure & pertinentiis suis, pro remissione omnium peccatorum +nostrorum, & totius generis nostri, tam pro vivis quam +pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam +secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis +viri Domini Papæ Subdiaconi & familiaris.</p> + +<p>Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis +successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam +fecimus & juravimus homagium ligeum in præsentia <i>Pandulphi</i>: +Si coram Domino Papa esse poterimus, eidem faciemus; successores +nostros & hæredes de uxore nostra in perpetuum obligantes, +<span class="pagenum"><a name="p373" id="p373">373</a></span> +ut simili modo summo Pontifici qui pro tempore fuerit, & +Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant fidelitatem præstare, +& homagium recognoscere.</p> + +<p>Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis +volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus +nostris prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, +quæ pro ipsis facere debemus, salvis per omnia denariis +beati Petri, Ecclesia Romana mille marcas Esterlingorum +percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis 500 marcas, & in +Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300 pro regno +Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis, libertatibus, +& regalibus nostris.</p> + +<p>Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque +firma, obligamus nos & successores nostros contra non venire: +& si nos vel aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare +præsumpserit, quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, +cadat a jure regni: Et hæc charta obligationis & concessionis +nostræ semper firma permaneat.</p> + +<p>Teste meipso apud <i>Domum Militum Templi</i> juxta <i>Doveram</i> +coram H. <i>Dublinensi</i> Archiepiscopo, Joh. <i>Norwicensi</i> Episcopo, +Galfrido fil. <i>Petri</i>, W. Comite <i>Saresberiæ</i>, W. Comite <i>Penbroc</i>, +R. Comite <i>Bononiæ</i>, W. Comite <i>Warennæ</i>, S. Comite +<i>Winton</i>, W. Comite <i>Arundel</i>, W. Comite de <i>Ferrariis</i>, W. +<i>Briwere</i>, Petro fil. <i>Hereberti</i>, Warino fil. <i>Geraldi</i>, 15 die Maii, +anno regni nostri 14.</p> + +<p>Chartam Rex <i>Pandulpho</i> tradidit <i>Innocentio</i> deferendam<a id="footnotetag493" name="footnotetag493"></a> +<a href="#footnote493"><sup class="sml">493</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote493" name="footnote493"><b>Note 493: </b></a> +<a href="#footnotetag493"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 227.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Regis Johan. Charta obedientiam promittens Papæ.</i></span>Ego <i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, +ab hac hora & in antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ +Romanæ, & Domino meo Papæ Domino <i>Innocentio</i> +ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero in facto, in +dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, vel +mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, +& remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero +intimabo, vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo +dicturam. Concilium quod mihi crediderint per se, vel per +<span class="pagenum"><a name="p374" id="p374">374</a></span> +nuntios suos, seu literas suas, secretum tenebo, & ad eorum damnum +nulli pandam me sciente. Patrimonium beati Petri, & specialiter +regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero ad +tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. +Sic me adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen.</p> + +<p>Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, +quam Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo +conculcavit.</p> + +<p><span class="side"><i>Phil. Rex contra Flandriam movet exercitum.</i><br><br> +<i>Rex Joh. revocat exulantes.</i><br><br> +<i>Jurat.</i></span>His compositis, <i>Pandulphus</i> Galliam repetit, ut <i>Philippum</i> +Regem ab incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum +se in apparatu asserit expendisse; nec jam remorandus erat; +nisi Comes <i>Flandriæ</i>, qui signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. +In <i>Flandriam</i> igitur furorem vertit: cui Johannes opem +ferens, 300 Galliæ naves abduxit captas, & 100 vel eo amplius +in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum ulterius adversus Gallum +exercitum promoveret in <i>Pictaviam</i>, ad amissa recuperanda; +Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab excommunicationis +sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur & Episcopos +exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis +securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit <i>Wintoniæ</i>, +provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. +Mirantur Regis humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum +ad Ecclesiam ducunt, & absolvunt protinus. In absolutione +autem jurat Rex ad sacra Evangelia:</p> + +<p>Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, +& in manu teneret, contra omnes adversarios suos pro +posse suo.</p> + +<p>Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges +Edwardi Regis, renovaret, & iniquas destrueret.</p> + +<p>Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret: +quodque singulis redderet jura sua.</p> + +<p>Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum +Pascha plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin +autem, in pristinam excommunicationis sententiam revocaretur.</p> + +<p>Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus, +fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur. +<span class="pagenum"><a name="p375" id="p375">375</a></span></p> + +<p><i>Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti<a id="footnotetag494" name="footnotetag494"></a> +<a href="#footnote494"><sup class="sml">494</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote494" name="footnote494"><b>Note 494: </b></a> +<a href="#footnotetag494"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 229.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Inquiritur de damnis Episcop.</i></span>In crastino S. <i>Margaretæ</i> misit Rex brevia ad omnes Vice-comites +regni, præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, +<span class="sc">IV</span> legales homines cum Præposito, apud S. Albanum pridie +nonas Augusti facerent convenire: ut per illos & alios ministros +suos de damnis singulorum Episcoporum, & ablatis, certitudinem +inquireret, & quid singulis deberetur.</p> + +<p><span class="side"><i>Qui aderant huic Concilio.</i></span>Conveniunt ad indictum diem & locum <i>Gaufridus</i> fil. Petri +Justitiarius Angliæ, & Episcopus <i>Wintoniensis</i> (quos paulo ante +Rex statuerat <i>Custodes regni</i>) <i>Archiep. Cantuariæ</i>, cæterique +Episcopi & Magnates Angliæ.</p> + + +<p>Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter +præceptum est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus +in regno custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus +enervarentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Extorsiones prohibentur.</i><br><br> +<i>Et Scotalla.</i></span>Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis +Ministris Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam +aliquid violenter extorqueant, vel alicui injuriam irrogare +præsumant, aut scotalla alicubi in regno faciant, sicut facere +consueverunt.</p><br> + +<p><span class="side"><i>Leges Hen. I. confirmantur.</i></span>8. Calendas Septembris<a id="footnotetag495" name="footnotetag495"></a> +<a href="#footnote495"><sup class="sml">495</sup></a> convenerunt ad S. <i>Paulum</i> Londoniarum, +<i>Stephanus</i> Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, +Abbates, Priores, Decani, & Barones regni: statutoque +in re Ecclesiæ paxilli quidpiam, Proceres aliquot (ut fama refert) +seorsum evocat in colloquium. Audistis (inquit) quomodo ipse +apud <i>Winton</i> Regem absolvi, & ipsum jurare compulerim, quod +leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges Regis Edwardi +Confessoris renovaret, & in regno faceret observari. Inventa +est quoque nunc charta quædam <i>Henrici</i> I Regis Angliæ, +per quam si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum +pristinum revocare. Et proferens chartam, in medium recitari +fecit ad tenorem quem posuimus in anno 2. Henrici I.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote495" name="footnote495"><b>Note 495: </b></a> +<a href="#footnotetag495"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 230.</i></blockquote> + +<p>Perlecta <i>charta</i>, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce +<span class="pagenum"><a name="p376" id="p376">376</a></span> +libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque +pollicetur Archiepiscopus fidelissimum<a id="footnotetag496" name="footnotetag496"></a> +<a href="#footnote496"><sup class="sml">496</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote496" name="footnote496"><b>Note 496: </b></a> +<a href="#footnotetag496"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 231.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Dissensiones inter Regnum & Sacerdotium reformantur.</i></span>Circa festum S. <i>Michaelis</i><a id="footnotetag497" name="footnotetag497"></a> +<a href="#footnote497"><sup class="sml">497</sup></a> Angliam venit <i>Nicolaus Tusculanensis</i> +Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones +inter regnum & sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. +Indicta die, Londini comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus +Cantuar. cum Episcopis & Magnatibus regni. Tractatum +est triduo, de damnis Episcoporum, de ablatis restituendis, +de interdicti relaxatione. Rex in plenariam satisfactionem, ultra +omne quod anterius persolutum esset, centum millia librarum argenti +continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem +investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius +abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria +cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante +Pascham sequentem soluturum. Legato placuit, non Episcopis, +qui inquisitionem prius expetunt faciendam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote497" name="footnote497"><b>Note 497: </b></a> +<a href="#footnotetag497"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 236.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Inderdictum relaxatur.</i></span>Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. <i>Pauli</i> +cathedrali: ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus +altare, coram Clero & populo, exacta est a Rege & innovata +famosa illa subjectio, qua diadema suum cum dominiis Angliæ +& Hiberniæ Papæ subjugaverat. Subjectionis etiam charta, quæ +prius cera obsignata erat, & Pandulpho tradita, ut supra constat, +auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ & Romanæ +Ecclesiæ resignata.</p> + +<p>Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas +accepit dilationes, cum ad tempora tum ad loca.</p> + +<p>Die Apostolorum Petri & Pauli<a id="footnotetag498" name="footnotetag498"></a> +<a href="#footnote498"><sup class="sml">498</sup></a> Legatus in cathedrali +Ecclesia solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat +annis 6, mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile +damnum Ecclesiæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote498" name="footnote498"><b>Note 498: </b></a> +<a href="#footnotetag498"> (retour) </a> <i>Ibid. 240.</i></blockquote> + +<p><i>Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus +Roffens.<a id="footnotetag499" name="footnotetag499"></a> +<a href="#footnote499"><sup class="sml">499</sup></a> A. D. 1214. Reg. 16.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote499" name="footnote499"><b>Note 499: </b></a> +<a href="#footnotetag499"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +<span class="pagenum"><a name="p377" id="p377">377</a></span> +Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis +Roffens. & Militibus ac libere tenentibus de Episcopatu +Roffens. salutem.</p> + +<p>Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino <i>Stephano</i>, +Cant. Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus +pertinentiis suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, +quod ei tanquam Domino & Patrono ejusdem Episcopatus +sitis intendentes in omnibus. In hujus autem rei testimonium has +literas nostras patentes vobis mittimus. Teste meipso apud Novum +Templum <i>London.</i> <span class="sc">XXII.</span> die <i>Novembr.</i> anno regni nostri +<span class="sc">XVI</span>.</p> + +<p> +<i>Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium +folium, &c. in schedula, viz.<a id="footnotetag500" name="footnotetag500"></a> +<a href="#footnote500"><sup class="sml">500</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote500" name="footnote500"><b>Note 500: </b></a> +<a href="#footnotetag500"> (retour) </a> <i>Ibid. post tertium folium.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. +Sciatis nos pro salute animæ nostræ & antecessorum & successorum +nostrorum Regum Angl. & communi consilio Episcoporum, +Comitum, Baronum & aliorum fidelium nostrorum reddidisse & +concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & venerabili patri nostro +S. Cant. <i>Archiepiscopo</i>, totius Angliæ Primati, & sanctæ Romanæ +Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. <i>Roffens.</i> +cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & +liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali, +custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus +& successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, +ut patroni. Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo +& Episcopi electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, +Regis inquiretur assensus; sed totum ad Archiepiscopum, +quicunque fuerit, pertinebit. Episcopus autem, vel Electus, +loci illius, temporalia, quæ prius vocabantur Regalia, de manu +prædicti Archiepiscopi & successorum suorum plenarie recipiet, +& fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad Ecclesiam illam +Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus. Servitia autem, +quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus +qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo & +<span class="pagenum"><a name="p378" id="p378">378</a></span> +successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et +ipse Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus +suas nobis & successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus +Roffensis nobis & hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, +sed non propter feodum.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus +& successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus +Roffens. cum custodia & ordinatione ejusdem, cum vacaverit, +habeant & teneant, libere, quiete, pacifice, integre & plenarie, +cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & liberis +consuetudinibus suis in perpetuum, sicut prædictum est. Prohibemus +autem ex parte Dei Patris omnipotentis, & beatæ Mariæ, +& omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam +& liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. +Quod si quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ +& omnium sanctorum, ac nostram incurrat.</p> + +<p>Testibus Dominis W. <i>London.</i> P. <i>Winton.</i> R. <i>Elien.</i> E. <i>Hereforden.</i> +P. <i>Bathon.</i> & <i>Glaston.</i> H. <i>Linc.</i> Episcopis R. Com. <i>Cestr.</i> +W. <i>Marescallo</i> Com. <i>Penbroc.</i> W. Com. <i>Arundel.</i> W. Com. +<i>Waren.</i> W. Com. de <i>Ferrar.</i> S. Com. <i>Winton.</i> W. <i>Briwer.</i> Rob. +fil. <i>Walteri</i>, Galfrido de <i>Mandevill</i>, Ric. de <i>Monfichet</i>, Thoma +de <i>Erdinten</i>. Datum per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii +nostri, apud Novum Templum London. <span class="sc">XXII.</span> die Novemb. +anno regni nostri <span class="sc">XVI</span>. <i>Hæc non habetur sigillata, sed +transcripta est de registro veteri inter Chartas Johannis Regis. Istud +originale remanet penes Episcopum Roffensem.</i></p> + +<p><i>Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, +Constabulariis, & omnibus Ministris & Ballivis suis, +salutem<a id="footnotetag501" name="footnotetag501"></a> +<a href="#footnote501"><sup class="sml">501</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote501" name="footnote501"><b>Note 501: </b></a> +<a href="#footnotetag501"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29.</i></blockquote> + +<p>Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. <i>Cantuariæ</i> +Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, +<span class="pagenum"><a name="p379" id="p379">379</a></span> +pro quocunque forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis +firmiter præcipimus, quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes +Clericos, quos in custodia vestra habetis, si quos in custodia +habetis, vel quos vos pro aliquo forisfacto, quodcunque sit, contigerit +habere. Et prohibemus, ne quis aliquem Clericum pro +quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam præfatus Archiepiscopus +ipsum requisivit.</p> + +<p>Teste Will. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> apud Argenton. +<span class="sc">VII.</span> die Junii.</p> + +<p><i>Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus +faciendis<a id="footnotetag502" name="footnotetag502"></a> +<a href="#footnote502"><sup class="sml">502</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote502" name="footnote502"><b>Note 502: </b></a> +<a href="#footnotetag502"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ +& Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, +Episcopis, Comitibus, Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus +has litteras visuris, salutem.</p> + +<p>Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum +Cantuariensem (Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ +Ecclesiæ Romanæ Cardinalem, Willielmum Londoniensem, E. +Eliensem, E. Herefordensem, Johannem Bathoniensem & Glastonensem, +& Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super damnis +& ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de +mera & libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus +non solum eis quantum secundum Deum possumus satisfacere, +verum etiam toti Ecclesiæ Anglicanæ salubriter & utiliter in +perpetuum providere.</p> + +<p>Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris & +prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia <i>Anglicana</i> fuerit +observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: +de cætero in universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus +& conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in +perpetuum electiones quorumcunque Prælatorum, majorum & +minorum: salva nobis & hæredibus nostris custodia Ecclesiarum +& Monasteriorum vacantium, quæ ad nos pertinent.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p380" id="p380">380</a></span> + +<p>Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus +per nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis +Monasteriis & Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, +quemcunque voluerint, libere sibi præficient electores Pastorem, +petita tamen a nobis & hæredibus nostris licentia eligendi, +quam non denegabimus nec differemus. Et si forte accidat, quod +denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant electores +ad electionem canonicam faciendam.</p> + +<p>Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, +quem non denegabimus, nisi adversus eandem rationale +proposuerimus, & legitime probaverimus, propter quod non +debemus consentire.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis +vel Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut +constitutionem, in aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis +vero contra hoc aliquo tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis +& nostram incurrat. His testibus, P. <i>Wintoniensi</i> Episcopo, +W. <i>Mareschallo</i> Comite <i>Penbrock</i>, Willielmo Comite +<i>Warenniæ</i>, R. Comite <i>Cestriæ</i>, S. Comite <i>Wintoniensi</i>, G. de +<i>Mandevilla</i> Comite <i>Glouverniæ</i> & <i>Essexiæ</i>, W. Comite de <i>Ferrariis</i>, +G. <i>Briewere</i>, W. fil. <i>Geraldi</i>, W. de <i>Cantelupo</i>, G. de +<i>Novilla</i>, Rob. de Ver. W. de <i>Guntingefeld</i>. Datum per manum +magistri <i>Roberti de Marisco</i> Cancellarii nostri <span class="sc">XV.</span> die Januarii +apud <i>Novum Templum Londini</i>, anno regni nostri <span class="sc">XVI</span>.</p> + +<p>Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) +confirmavit <i>Innocentius</i> Papa verbis plurimis <i>Laterani</i> datis <span class="sc">III.</span> +Calend. Aprilis, Pontificatus sui <span class="sc">XVIII.</span> <i>Vide Bullam apud Mat. +Par. in A. D. 1215. p. 253.</i></p> + +<p><i>Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum +Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus.</i></p> + +<p>Circa 14. Cal. <i>Novembris</i>, A. D. 1213.<a id="footnotetag503" name="footnotetag503"></a> +<a href="#footnote503"><sup class="sml">503</sup></a> Comites & +Barones Angliæ apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, +de restaurandis tractant libertatibus, quæ in Charta +Regis Henrici I. ab Archiepiscopo (ut prædiximus) prolata, +<span class="pagenum"><a name="p381" id="p381">381</a></span> +continebantur. Continebat autem Charta (inquit Parisius) quasdam +libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ Anglicanæ +pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam +libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, +a majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod +si Rex has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos, +bellumque illaturos donec faceret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote503" name="footnote503"><b>Note 503: </b></a> +<a href="#footnotetag503"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 243.</i></blockquote> + +<p>Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus +Natalitiis sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & +Legum petunt confirmationem, asseruntque eum juramento has +spospondisse, cum Wintoniæ absolutus esset. Rex eorum metuens +potentiam, rem causatur arduam esse & difficilem, utque +igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet, inducias postulat +in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores præstat, juste +omnia peracturum.</p> + +<p>Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad +fidelitatem iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, +non devotionis, in festo Purificationis, crucem Domini in se +suscepit.</p> + +<p>Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum +Regis <i>Oxonii</i> petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, +prorupit in furorem, juratque nunquam se has concessurum. +Magnates protinus Robertum filium Walteri, principem +statuunt militiæ suæ, appellantes eum Mareschallum exercitus +Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma omnes, +castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem, +sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus +adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro +regni libertate & avitis starent legibus, suorum omnium minantur +alias direptionem.</p> + +<p>Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: +resipiscens igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque +diem pangit atque locum. Convenitur inter <i>Stanes</i> & +<i>Windleshores</i>, prato appellato <i>Runingemad</i>; deletisque utrinque +arbitris, Rex pro eorum sententia has concessit libertates. +<span class="pagenum"><a name="p382" id="p382">382</a></span></p> + +<p><i>Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D. +1215. Reg. 17.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &c.<a id="footnotetag504" name="footnotetag504"></a> +<a href="#footnote504"><sup class="sml">504</sup></a> Sciatis nos intuitu Dei, +& pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum +meorum, & ad honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, +& emendationem regni nostri, per consilium venerabilium patrum +nostrorum, Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, totius +Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henrici +<i>Dubliniensis</i> Archiepiscopi, Willielmi <i>Londinensis</i> Episcopi, +Petri <i>Wintoniensis</i>, Jocelini <i>Bathoniensis</i> & <i>Glaston.</i> Hugonis +<i>Lincolnens.</i> Walteri <i>Wigornens.</i> Willielmi <i>Coventrens.</i> Benedicti +<i>Roffens.</i> Episcoporum; & Magistri <i>Pandulphi</i> Domini Papæ +Subdiaconi, & familiaris fratris <i>Emerin.</i> Magistri Militiæ Templi +in Anglia, & nobilium virorum Willielmi <i>Marescalli</i> Comitis +<i>Penbroc</i>, Willielmi Comitis <i>Sarisberien.</i> Willielmi Comitis +<i>Warrenniæ</i>, Willielmi Comitis <i>Arundel</i>, Alani de <i>Leveia</i><a id="footnotetag505" name="footnotetag505"></a> +<a href="#footnote505"><sup class="sml">505</sup></a> +Constabular. Scotiæ, Warini filii <i>Garaldi</i>, Petri filii <i>Hereberti +de Burgo</i>, Senescalli <i>Pictaviæ</i>, Hugo de <i>Nevilla</i>, Math. +fil. <i>Hereberti</i>, Thomæ <i>Basset</i>, Alani <i>Basset</i>, Philippi de <i>Albaniace</i>, +Roberti de <i>Roppeleia</i>, Johannis <i>Marescalli</i>, & Johannis +filii <i>Hugonis</i>, & aliorum fidelium nostrorum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote504" name="footnote504"><b>Note 504: </b></a> +<a href="#footnotetag504"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag. + 246.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote505" name="footnote505"><b>Note 505: </b></a> +<a href="#footnotetag505"> (retour) </a> <i>Al. Calweia.</i></blockquote> + +<p>In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, +pro nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod +Anglicana Ecclesia libera sit, & habeat jura sua integra, & libertates +suas illæsas, & ita volumus observari: quod apparet ex +eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima & magis necessaria +reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea voluntate, +ante discordiam inter nos & Barones nostros <i>manifeste</i> motam, +concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam +obtinuimus a Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam +& nos observabimus, & ab hæredibus nostris in perpetuum +bona fide volumus observari.</p> + +<p>Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni <i>Angliæ</i>, +pro nobis & hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates +-----File: 387.png--- P. 383 +subscriptas, habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis +& hæredibus nostris.</p> + +<p>Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium +de nobis in capite per servitium militare, mortuus fuerit: +& cum decesserit, hæres suus plenæ ætatis fuerit, & relevium +debeat, habeat hæreditatem suam per antiquum relevium, sc. hæres +vel hæredes Comitis de Baronia Comitis integra, centum +marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis integro, per +centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det, secundum +antiquam consuetudinem feudorum.</p> + +<p>Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit +in custodia, <i>& Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ +suæ antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres +fuerit in custodia</i>, & cum ad ætatem pervenerit, sc. <i>viginti +& unius anni</i>, habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: +<i>ita tamen quod si ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, +nihilominus terra remaneat in custodia Dominorurn suorum usque +ad terminum prædictum</i>.</p> + +<p>Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non +capiat de terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles +consuetudines, & rationabilia servitia, & hæc sine destructione +& vasto, hominum vel rerum. Et si nos commiserimus custodiam +alicui talis terræ, Vicecomiti vel alicui alii, qui de exitibus +<i>terræ</i> illius nobis respondere debent, & ille destructionem +de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo capiemus emendam, +vel terra committatur duobus legalibus & discretis hominibus +de feudo illo, qui de exitibus <i>similiter</i> nobis respondeant, sicut +prædictum est.</p> + +<p>Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet +domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa +terra pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, +cum ad plenam ætatem pervenerit, terram suam totam instauratam +de carucis, <i>& omnibus aliis rebus, ad minus secundum quod +illa recepit</i>. <i>Hæc omnia observentur de custodiis Archiepiscopatuum, +Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, & Dignitatum vacantium, +quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ hujusmodi vendi non +debent.</i> +<span class="pagenum"><a name="p384" id="p384">384</a></span></p> + +<p>Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod +antequam contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de +consanguinitate ipsius hæredis.</p> + +<p>Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate +<i>aliqua</i> habeat maritagium <i>suum</i> & hæreditatem suam; nec aliquid +det pro dote sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate +sua, quam hæreditatem maritus suus & ipsa tenuerunt, die +obitus ipsius mariti: & maneat in <i>capitali messuagio</i> mariti sui +per 40 dies post mortem ipsius <i>mariti</i>, infra quos assignetur ei +dos sua, <i>nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus illa fuerit castrum: +& si de castro recesserit, statim provideatur ei domus competens +in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua assignetur +secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium interim +de communi</i>. <i>Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars +totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata +fuit ad ostium Ecclesiæ.</i> Nulla vidua distringatur ad se maritandum, +dum voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem +faciet, quod se non maritabit sine assensu nostro, si +de nobis tenuerit, vel sine assensu Domini sui de quo tenuerit, +si de alio tenuerit.</p> + +<p>Nos vero & Ballivi nostri non <i>seisiemus</i> terram aliquam nec +redditum pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris <i>præsentia</i> +sufficiunt ad debitum reddendum, <i>& ipse debitor paratus sit +inde satisfacere</i>. Nec plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu +ipse capitalis debitor sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis +debitor defecerit in solutione debiti, non habens unde +<i>reddat, aut reddere nolit cum possit</i>, plegii respondeant debito; +& si voluerint, habeant terras & redditus debitoris, quousque +sit eis satisfactum de debito, quod ante pro eo solvitur, nisi +capitalis debitor monstraverit se esse quietum inde versus eosdem +plegios.</p> + +<p>Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & +moriatur antequam debitum illud persolverit, debitum illud non +usuret quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: +& si debitum illud inciderit in manus nostras, nos non capiemus +nisi catallum contentum in Charta. Et si quis moriatur, & +debitum debet Judæis, uxor ejus habeat dotem suam & nil +<span class="pagenum"><a name="p385" id="p385">385</a></span> +reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti, qui fuerunt infra +ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria secundum tenementum +quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum, +salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ +debentur aliis quam Judæis.</p> + +<p>Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi +per commune consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, +& ad primogenitum filium nostrum Militem faciendum, +& ad filiam nostram primogenitam semel maritandam; & +ad hoc non fiet nisi rationabile auxilium.</p> + +<p>Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas +Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per terras quam per aquas.</p> + +<p>Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, +& burgi, & villæ, <i>& Barones de quinque portubus</i>, & omnes +portus habeant omnes libertates, & omnes liberas consuetudines +suas, & ad habendum <i>commune consilium regni</i> de auxiliis assidendis +(aliter quam in tribus casibus prædictis.) Et de scutagiis assidendis +summoneri facimus Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Comites, +& <i>majores Barones regni</i> sigillatim, per literas nostras. Et præterea +faciemus summoneri in generali, per Vice-comites & Ballivos +nostros, omnes illos qui in capite de nobis tenent, ad certum +diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum +locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam +summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium +ad diem assignatum procedat, secundum consilium eorum +qui præsentes fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint.</p> + +<p>Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium +de liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & +ad faciendum primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam +filiam suam semel maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile +auxilium.</p> + +<p>Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, +nec de alio libero tenemento quam quod inde debetur.</p> + +<p>Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur +in aliquo loco certo.</p> + +<p>Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, +<span class="pagenum"><a name="p386" id="p386">386</a></span> +& de ultima præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, +& hoc modo: Nos, vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis +Justiciarius noster, mittet duos Justiciarios nostros per unumquemque +Comitatum semel in anno, <i>qui cum militibus Comitatuum capiant +in Comitatibus assisas prædictas, & ea quæ in illo adventu +suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad prædictas assisas +capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem terminentur +alibi in itinere suo</i>. <i>Et ea quæ per eosdem propter difficultatem articulorum +aliquorum terminari non possunt, referantur ad Justiciarios +de Banco.</i></p> + +<p><i>Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram +Justiciariis de Banco, & ibi terminentur.</i></p> + +<p>Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum +modum ipsius delicti: & pro magno delicto amercietur secundum +magnitudinem delicti, salvo contenemento suo: Et mercator +eodem modo, salva merchandiza sua: Et villanus alterius +quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio suo, +si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum misericordiarum +ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium +hominum de vicineto Comitatus.</p> + +<p>Comites & Barones non <i>amercientur</i>, nisi per pares suos, & +non nisi secundum modum delicti.</p> + +<p><i>Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii +sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum +quantitatem delicti.</i></p> + +<p><span class="side"><i>A. D. 1215.</i></span>Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, +nisi qui ab antiquo & de jure facere debent.</p> + +<p><i>Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso +tempore Henrici Regis avi nostri.</i></p> + +<p>Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii +Ballivi nostri, teneant placita Coronæ nostræ.</p> + +<p>Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, +sint ad antiquas firmas absque ullo incremento, exceptis +dominicis maneriis nostris.</p> + +<p>Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes +vel Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione, +nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat +<span class="pagenum"><a name="p387" id="p387">387</a></span> +Vicecomiti vel Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla +defuncti inventa in laico feodo, ad valentiam illius debiti, per +visum legalium hominum: ita tamen quod nihil inde amoveatur, +donec persolvatur nobis debitum, quod clarum fuerit, & residuum +relinquatur executoribus ad faciendum testamentum defuncti. +Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant +defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus +suis.</p> + +<p>Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus +propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum +Ecclesiæ distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei +debebat.</p> + +<p>Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia +catalla alicujus <i>qui non</i> de villa ubi castrum situm sit, nisi statim +inde reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate +venditoris; <i>Si autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium +reddat</i>.</p> + +<p>Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum +denarios pro custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria +persona sua, vel per alium probum hominem, si ipse eam +facere non possit propter rationabilem causam. Et si nos duxerimus +eum vel miserimus in exercitum, erit quietus de custodia, +secundum quantitatem temporis, quo per nos fuerit in exercitu, +<i>de feudo pro quo fecit servitium in exercitu</i>.</p> + +<p>Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat +equos, vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, +nisi de voluntate ipsius liberi hominis <i>reddat liberationem antiquitus +statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per +diem; & pro careta ad 3 equos, 14 denarios per diem</i>. <i>Nulla Careta +dominica alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus +Dominæ capiatur per Ballivos prædictos.</i></p> + +<p>Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum +ad castra vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus +boscus ille fuerit.</p> + +<p>Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint +de felonia, nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur +terræ Dominis feodorum. +<span class="pagenum"><a name="p388" id="p388">388</a></span></p> + +<p>Omnes <i>Kidelli</i> de cætero deponantur penitus per Thamisiam, +& per Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam +maris.</p> + +<p>Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo +tenemento, unde liber homo perdat causam suam.</p> + +<p>Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; +& una mensura bladi, sc. quarterium Londonense.</p> + +<p>Et una latitudo pannorum tinctorum & <i>russeccorum</i>, & <i>haubergetorum</i>, +sc. duæ ulnæ infra listas.</p> + +<p> +<i>De ponderibus vero sit ut de mensuris.</i></p> + +<p>Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab +eo qui inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis +concedatur, & non negetur.</p> + +<p>Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, +vel per burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; +nos non habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, +quæ est de feodo alterius occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, +vel Burgaii; nec habebimus custodiam illius feodi firmæ, +vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi firma debeat servitium +militare.</p> + +<p>Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam +tenet de alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ +Serganteriæ, quam tenet de nobis per servitium reddendi nobis +cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.</p> + +<p>Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad +juramentum simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc +inductis.</p> + +<p>Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, +aut utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo +libero tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus +suis, nec super eum ibimus, nec super eum in carcerem +mittemus, nisi per legale judicium parium suorum, vel per +Legem terræ. Nulli vendemus, nulli negabimus, aut differemus +rectum aut justitiam.</p> + +<p>Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum +& securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & +<span class="pagenum"><a name="p389" id="p389">389</a></span> +morari, & ire per Angliam, tam per terram, quam per aquam, +ad emendum vel vendendum sine omnibus malis toltis per antiquas +& rectas consuetudines, præterquam in tempore guerræ, & +si sint de terra contra nos guerrina; & si tales inveniantur in +terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno temporum +vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro +capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc +invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint +ibi, alii salvi sint in terra nostra.</p> + +<p>Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire +salvo & secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi +tempore guerræ per aliquod breve tempus propter communem +utilitatem regni, exceptis imprisonatis & utlagatis, secundum +Legem regni, & gente contra nos guerrina, & mercatoribus, +de quibus fiat sicut supradictum est.</p> + +<p>Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore <i>Walingefordiæ</i>, +<i>Nothinham Boloniæ</i>, <i>Lancastriæ</i> vel de aliis Eschaetis +quæ sunt in manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus +non det aliud relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam +faceret Baroni, si Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem +modo eam tenebimus, quo Baro eam tenuit; <i>nec nos occasione +talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus aliquam Eschaetam vel +custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi tenuerit de nobis +in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam</i>.</p> + +<p>Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero +coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, +nisi sint in placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati +sunt propter forestam.</p> + +<p>Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum +fratrem nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici +bosci nostri.</p> + +<p>Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat +de terra sua, quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter +fieri Dom. feudi servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum +illud.</p> + +<p>Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ +de advocatione, vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, +<span class="pagenum"><a name="p390" id="p390">390</a></span> +habeant earum custodiam cum vacuerint, sicut habere +debent, & sicut supra declaratum est.</p> + +<p>Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, +de morte alterius quam viri sui.</p> + +<p>Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; +& ubi major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes +aliquis, vel Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum +nisi bis in anno & non nisi in loco debito & consueto, +<i>viz.</i> semel post Pascha, & iterum post festum S. Michaelis. Et +visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad illum terminum S. +Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat suas libertates, +quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis +avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco +plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit +sicut esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, +& quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit +de visu suo faciendo tempore Henrici Regis avi nostri.</p> + +<p>Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, +ita quod illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat +alicui domui Religionis terram sic accipere, quod tradat eam +illi a quo illam recepit tenendam. Si quis autem de cætero terram +suam sic dederit domui religiosæ, & super hoc convincatur, +donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo illius +feudi incurratur.</p> + +<p><i>Scutagium</i> de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici +avi nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, +& quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit.</p> + +<p>Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus +in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, +erga omnes homines nostros de regno nostro tam Clerici quam +Laici nostri observent quantum ad se pertinet erga homines suos; +salvis Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Templariis, +Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, Militibus, & omnibus +aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus, libertatibus +& liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His Testibus, +&c. +<span class="pagenum"><a name="p391" id="p391">391</a></span></p> + +<p><span class="side"><i>Leges Forestæ.</i></span>Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum +libertatibus præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri +nequiverant in hac alia charta subscripta complectebatur.</p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu +Dei, & pro salute animæ nostræ, & animarum antecessorum +& successorum ad exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem +regni nostri Angliæ in perpetuum, spontanei & bona voluntate +nostra dedimus, concessimus pro nobis & hæredibus nostris +has libertates subscriptas, habendas & tenendas in regno nostro +Angliæ in perpetuum.</p> + +<p>Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit, +videantur per probos & legales homines, & si boscum +aliquem alium quam suum dominicum afforestaverit ad damnum +illius cujus boscus fuerit, statim deafforestetur. Et si boscum suum +proprium afforestaverit, remaneat Foresta, salva communia de +herbagio, & rebus aliis in eadem Foresta, illis qui eam prius +habere consueverunt.</p> + +<p>Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero +coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, +nisi sint in placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati +sunt propter Forestam.</p> + +<p>Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum +fratrem nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint +dominici bosci nostri.</p> + +<p>Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, +Milites & libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, +habeant boscos suos sicut eos habuerunt tempore primæ Coronationis +prædicti Regis Henrici avi nostri; ita quod quieti sint in +perpetuum de omnibus Purpresturis, vastis & assartis factis in +illis boscis post illud tempus usque ad Principium secundi anni Coronationis +nostræ. Et qui de cætero vastum, purpresturam, vel +assartum facient sine licentia nostra in illis boscis de vastis, purpresturis +& assartis respondeant.</p> + +<p><i>Regardatores</i> nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, +sicut fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti +Regis Henrici avi nostri, & non aliter.</p> + +<p><i>Inquisitio</i> vel visus de expeditatione canum existentium in +<span class="pagenum"><a name="p392" id="p392">392</a></span> +Foresta, de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio +anno in tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium +legalium hominum, & non aliter. Et ille cujus canis inventus +fuerit tunc non expeditatus, pro misericordia det 3 solidos; & +de cætero nullus bos capiatur pro expeditatione.</p> + +<p>Talis autem <i>expeditatio</i> sit per assisam communiter, quod tres +ortelli abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur +canes de cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore +primæ Coronationis prædicti Henrici Regis avi nostri.</p> + +<p>Nullus <i>Forestarius</i> vel <i>Budellus</i> faciat de cætero scotallum, vel +colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel +porcellos; nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum +12. Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii +ponantur ad Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas +rationabiliter viderint sufficere.</p> + +<p>Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi +ter in anno viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, +quando Agistatores veniunt ad agistandum dominicos boscos; +& circa festum S. Martini, quando Agistatores nostri debent +accipere panagium suum. Et ad ista duo Suanimota convenient +Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus alius per +districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum +ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, +& ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, +& non alii per districtionem. Et præterea singulis 40 diebus +per totum annum convenient Viridarii, & Forestarii ad videndum +attachiamenta de Foresta, tam de viridi quam de venatione, +per præsentationem ipsorum Forestariorum, & coram ipsis +attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi in +Comitatibus in quibus teneri consueverunt.</p> + +<p>Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro +voluntate sua, & habeat panagium suum. Concedimus etiam +quod unusquisque liber homo possit ducere porcos suos per dominicum +boscum nostrum, libere & sine impedimento, & ad agistandum +eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi voluerit. Et si +porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint in foresta +nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo perdat. +<span class="pagenum"><a name="p393" id="p393">393</a></span></p> + +<p>Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione +nostra; sed si aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis +graviter redimatur, si habeat unde redimi possit; & si +non unde redimi possit, jaceat in prisona nostra per annum unum, +& unum diem; & si post annum unum & diem unum plegios +invenire possit, exeat e prisona; sin autem, abjuret regnum nostrum +Angliæ.</p> + +<p>Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens +ad nos per mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, +licet illi capere unam vel duas bestias per visum Forestarii +si præsens fuerit: Sin autem, si facit coronari, ne videatur +hoc furtive facere. Item licet in redeundo idem eis facere sicut +prædictum est.</p> + +<p>Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco +suo, vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, +Stagnum, Marleram, fossatum vel terram arabilem extra +coopertum in terra arabili, ita quod non sit ad nocumentum +alicujus vicini.</p> + +<p>Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum, +Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & +habeat similiter mel quod inventum fuit in boscis suis.</p> + +<p>Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, +reddens firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. +pro careta per dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium +annum duos denarios, & pro equo qui portat summagium +per dimidium annum unum obolum, & non nisi de illis qui +extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per licentiam +suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel carbonem +emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. +Et de nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium +& capiatur. Non capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus +capi solebat & debuit. Illi autem qui portant super dorsum +suum buscam, corticem, vel carbonem ad vendendum, +quamvis inde vivant, nullum de cætero dent cheminagium. De +boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis nostris, +præterquam de dominicis boscis nostris.</p> + +<p>Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi +<span class="pagenum"><a name="p394" id="p394">394</a></span> +nostri, usque ad primam Coronationem nostram, veniant ad pacem +sine impedimento; & salvos plegios inveniant, quod de cætero +non forisfacient nobis de foresta nostra.</p> + +<p>Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive +de viridi, sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo +attachiet placita de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & +ea præsentet viridariis provinciarum; & cum rotulata fuerint, +& sub Sigillis viridariorum inclusa præesententur capitali Forestario +cum in partes illas venerit, ad terminandum placita forestæ, +& coram eo terminentur.</p> + +<p>Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos +concessimus in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga +nostros; omnes de regno nostro tam Laici, quam Clerici observent, +quantum ad se pertinent, erga suos.</p> + +<p>Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & +ad melius sopiendam discordiam inter nos & Barones nostros, +hæc omnia concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate +gaudere, facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, +viz.</p> + +<p>Quod Barones eligant <span class="sc">XXV</span> Barones de regno nostro quos +voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, tenere, +& facere observari pacem & libertates quas eis concessimus, +& hac præsenti charta nostra confirmavimus, ita sc. quod si per +nos vel Justitiarium nostrum erga aliquem in aliquo deliquiverimus, +vel aliquem articulorum pacis vel securitatis transgressi, +fuerimus, & delictum ostensum fuerit <span class="sc">IV</span> Baronibus de <span class="sc">XXV</span> +Baronibus, illi <span class="sc">IV</span> Barones accedent ad nos & ad Justitiarium +nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis excessum, +petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum +non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus +extra regnum) inter tempus 40 dierum, computando a tempore +quo monstratum fuerit nobis: prædicti <i>IV</i> Barones referent +causam illam ad residuos de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus; & illi +Barones cum commune totius terræ, distringent & gravabunt +in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum, +terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec +fuerit emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona +<span class="pagenum"><a name="p395" id="p395">395</a></span> +nostra, & reginæ nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit +emendatum intendent nobis sicut prius fecerunt.</p> + +<p>Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia +exequenda parebit mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> Baronum, +& quod gravabit nos pro posse cum ipsis. Et nos publice & +libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & +nulli unquam jurare prohibebimus.</p> + +<p>Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua +voluerint jurare <span class="sc">XXV</span> Baronibus de distringendo nos, & gravando +nos cum eis, faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut +prædictum est.</p> + +<p>In omnibus autem istis quæ <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur +exequenda, si forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui +ex eis submoniti, voluerint vel nequiverint interresse, ratum +habeatur & firmum quod major pars eorum providerit vel præceperit, +ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc concessissent.</p> + +<p>Et <span class="sc">XXV</span> Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, +& pro toto posse suo, facient observari.</p> + +<p>Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod +aliquid istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. +Et si aliquid tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, +& nunquam eo utemur per nos vel per alium.</p> + +<p>Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores +ortos inter nos & homines nostros Clericos & Laicos a tempore +discordiæ, plene omnibus remisimus, & condonavimus.</p> + +<p>Et ad melius distringendum nos <span class="sc">IV</span> Castellani de <i>Northanton</i> +sc. de <i>Kenillewwiche</i>, de <i>Nothingham</i>, & de <i>Scardeburck</i>, erunt jurati +<span class="sc">XXV</span> Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, +vel mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper +Castellani ponantur in illis castris, qui fideles sint, & nolunt +transgredi juramentum suum.</p> + +<p>Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes +Girardi de <i>Athies</i>, Engelardum scil. Andream, Petrum +Gyonem de <i>Chanceles</i>, Gyonem de <i>Cigony</i>, uxorem prædicti, +Girardi cum omnibus liberis suis, Gaufridum de Martenni, & +fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus, & G. nepotem +<span class="pagenum"><a name="p396" id="p396">396</a></span> +ejus, <i>Falconem</i>, & <i>Flandrenses</i> omnes, & ruptarios, qui +sunt ad nocumentum regni.</p> + +<p>Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, +a Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque +ad hanc pacem reformatam; plene remisimus omnibus Clericis +& Laicis, & quantum ad nos pertinet, plene condonavimus. +Et insuper faciemus illis fieri literas testimoniales & patentes Domini +Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, Domini Henrici Dublinensis +Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi & Dom. +Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate +ista, & concessionibus præfatis.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia +libera sit, & quod omnes homines de regno nostro habeant +& teneant omnes libertates præfatas, jura, & consuetudines +bene & in pace, libere & quiete, plene & integre, +sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus +rebus & locis in perpetuum ut prædictum est.</p> + +<p> +<i>Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Steph. Arch. Cant. confirmat magnam Chartam R. Joh.</i></span>Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit +<i>Stephanus</i> Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius +Angliæ primas & sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, <i>Henricus</i> +eadem gratia. <i>Dublinensis</i> Archiepiscopus, Willielmus <i>London.</i> +Petrus <i>Winton.</i> Joscelinus <i>Bathon.</i> & <i>Glascon.</i> Hugo <i>Linc.</i> +Walterus <i>Wigorn.</i> Wilielmus <i>Coventr.</i> & Benedictus <i>Roffen.</i> divina +miseratione Episcopi & Magister <i>Pandulphus</i> Dom. Papæ +Subdiaconus & familiaris, salutem in Domino.</p> + +<p>Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster <i>Johannes</i> +illustris Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus +suis Angliæ de libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus +& liberis consuetudinibus suis eisdem ab eo concessis sub hac +forma.</p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ & Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, +Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis +& fidelibus suis salutem. Sciatis +<span class="pagenum"><a name="p397" id="p397">397</a></span> +vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus +licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit +vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus +& discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis +respondeant sicut prædictum est.</p> + +<p>Custos autem quam +carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii exigit, & exitus +terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum quatuor militibus +cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in Comitatu +& in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die +Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere +tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die +illo per quos possint judicia sufficienter fieri secundum quod +negotium fuerit majus vel minus. Liber homo non amercietur.</p> + +<p> +Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum +modum aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii +sui Ecclesiastici. Nec villa nec----</p> + +<p>Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites +vel Ballivos nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene +velint observare.</p> + +<p>Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas +Regum Angliæ vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam +cum vacaverint, sicut habere debent.</p> + +<p>Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim +deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore +nostro positæ sunt in defenso.</p> + +<p>Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de +Forestariis & Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, +Ripariis & eorum Custodibus statim inquirantur in quolibet Comitatu +per <span class="sc">XII</span> Milites juratos de eodem Comitatu qui debent +eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra 40 dies +post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur, +<span class="pagenum"><a name="p398" id="p398">398</a></span> +deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel +Justitiarius noster si in Anglia non fuerimus.</p> + +<p>Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt +nobis ab Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.</p> + +<p>Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de <i>Atyes</i> +quod de cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum +de <i>Cygony</i>, Andream Petrum & Gyonem de <i>Cairtell</i>, Gyonem +de <i>Cygony</i>, Galfridum de <i>Martenni</i> & fratres ejus, Philippum +<i>Martenni</i> & fratres ejus & Galfridum nepotem ejus, & totam +sequelam eorundem; & statim post pacis reformationem amovebimus +de regno omnes alienigenas, Milites, Balistarios, servientes, +stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad nocumentum +regni.</p> + +<p>Si quis fuerit <i>dissaisitus</i> vel elongatus per nos sine legali judicio +parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, +statim ei restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia +inde fiat per judicium viginti quinque Baronum de quibus +fit mentio inferius in securitate pacis.</p> + +<p>De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel +elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem +patrem nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, +quæ in manu nostra habemus, vel quæ alii tenent quæ +nos oporteat warantizare, respectum habebimus usque ad communem +terminum cruce signatorum, exceptis illis de quibus placitum +motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum +ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione +nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra +statim inde plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum +habebimus, & eodem modo de justitia exhibenda, de +forestis de afforestandis, vel remansuris forestis quas Henricus +pater noster vel Richardus frater noster afforestaverunt, & de +custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo, cujusmodi custodias +hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de nobis tenuerit +per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint in +feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se +jus habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione +nostra super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim +exhibebimus. +<span class="pagenum"><a name="p399" id="p399">399</a></span></p> + +<p>Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de +morte alterius quam viri sui.</p> + +<p>Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, +& omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ +omnino condonentur, vel fiat inde per judicium <span class="sc">XXV</span> Baronum, +de quibus fit mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium +majoris partis eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. +Archiepiscopo, si interesse poterit, & aliis quos secum ad hoc +vocare voluerit, & si interesse non poterit, nihilominus procedat +negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel aliqui de prædictis +<span class="sc">XXV</span> Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur quantum ad +hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem <span class="sc">XXV</span> +tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant.</p> + +<p>Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel +libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum +in Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio +super hoc orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium +parium suorum, de tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, +de tenementis Walliæ secundum legem Walliæ, de tenementis +marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant Wallenses nobis +& nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis Wallensium +dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium +suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum +Regem fratrem nostrum, quæ nos in manu nostra +habemus, vel alii tenent, quæ nos oportet warantizare, respectum +habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, +illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel inquisitio +facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ. +Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione +nostra statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum +leges Wallensium & partes prædictas.</p> + +<p>Nos reddemus filium <i>Lewelim</i> statim, & omnes obsides de +Wall. & chartæ quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.</p> + +<p>Nos faciemus <i>Alexandro</i> Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus +reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam +in qua faciemus aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat +per chartas quas habemus de Willielmo patre ipsius, quondam +Rege Scott. & hoc erit per judicium parium suorum in Curia nostra +<span class="pagenum"><a name="p400" id="p400">400</a></span></p> + +<p>Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas +nos concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet +erga nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam +Laici observent, quantum ad se pertinent erga suos.</p> + +<p>Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad +melius sopiendum discordiam inter nos & Barones nostros ortam, +hæc omnia prædicta concessimus, volentes ea integra & firma +stabilitate in perpetuum gaudere; facimus & concedimus eis securitatem +subscriptam, viz. quod Barones eligant viginti quinque +Barones de regno, quos voluerint, qui debeant pro totis +viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertatem, +quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra confirmavimus: +Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel +Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem +deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis +transgressi fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus +de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, illi quatuor Barones accedant +ad nos, vel ad Justiciarium nostrum, si fuerimus extra regnum, +proponentes nobis excessum, petent ut excessum illum sine dilatione +faciamus emendari: Et si excessum non emendaverimus, +vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non emendaverit +infra tempus <span class="sc">XL.</span> dierum, computand. a tempore quo monstratum +fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; +prædicti quatuor Barones referant causam illam ad residuos +de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, & illi <span class="sc">XXV</span> Barones, cum communia +totius terræ, distringent & gravabunt nos modis omnibus quibus +poterint, scil. per captionem terrarum, possessionum, & aliis modis +quibus poterunt, donec fuerit emendatum secundum arbitrium +eorum, salva persona nostra, & Reginæ nostræ, & liberorum +nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis +sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod +ad prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> +Baronum, & quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos +publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, +& nulli nunquam jurare prohibebimus. Omnes autem illos +de terra, qui per se & sponte sua voluerint jurare <span class="sc">XXV</span> Baronibus +de distringendo & gravando nos cum eis, faciemus jurare eosdem +<span class="pagenum"><a name="p401" id="p401">401</a></span> +de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si aliquis de +prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, vel +aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint +exequi, qui residui fuerint de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, eligant +alium loco ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus +quo & cæteri. In omnibus autem quæ ipsis <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur +exequenda, si forte ipsi <span class="sc">XXV</span> præsentes fuerint, & inter +se super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis summoniti +nolint vel nequeant interesse, ratum habeatur & firmum quod +major pars eorum, qui præsentes fuerint, providerit vel præceperit, +ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc consensissent. Et prædicti <span class="sc">XXV</span> jurent, +quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto +posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo +per nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum +vel libertatum revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum +fuerit, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos +nec per alium. Et omnes malas voluntates, indignationes & rancores +ortos inter nos & homines nostros, Clericos & Laicos, a +tempore discordiæ, plene omnibus remisimus & condonavimus. +Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, +a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem refirmatam, +plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum +ad nos pertinet plene condonavimus.</p> + +<p>Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini +Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. +Archiepiscopi, & Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super +securitate ista, & concessionibus præfatis. Quare volumus & +firmiter præcipimus, quod Anglicana Ecclesia libera sit, & quod +homines in regno nostro habeant & teneant omnes præfatas libertates, +jura, & concessiones, bene & in pace, libere & quiete, +plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus +nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut prædictum +est.</p> + +<p>Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, +quod hæc omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio +observabuntur. Testibus supradictis & multis aliis. Dat. per +<span class="pagenum"><a name="p402" id="p402">402</a></span> +manum nostram in prato quod vocatur <i>Runigmed</i> inter <i>Windleshores</i> +& <i>Stanes</i>, quinto decimo die <i>Junii</i>, anno regni nostri +septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ aliquid possit addi, +vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui, huic scripto sigilla +nostra apposuimus.</p> + +<p>Charta Regis <i>Henrici</i> I quod cives <i>London.</i> non placitent extra +muros civitatis, fol. 131. b. <i>Rubri</i> (ut opinor) <i>Libri Scaccar.</i></p> + +<p>Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.</p> + +<p>Charta Regis <i>Henrici</i> I quod Barones & qui cum eis affident, +ex mandato Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, +&c. S. D. ibid. fol. 131. b.</p> + +<p>Mag. Char. <i>Hen.</i> III fol. 138.</p> + +<p>Charta W. <i>Conq.</i> de quibusdam statutis, fol. 161. b.</p> + +<p>Charta de Monet. <i>H.</i> I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR.</p> + +<p>Summa <i>XV.</i> Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. <span class="sc">XX/IV.</span> +<span class="sc">VI</span> Mil. <span class="sc">DCCLVIII</span> Mr. <span class="sc">II</span>d. fol. <span class="sc">CIV/XX.</span></p> + +<p>Summa <span class="sc">XL</span> anno Regis ejusdem 17. <span class="sc">XXIV</span> Mil. <span class="sc">DCCXII</span> +Mr. <span class="sc">VII</span>s. <span class="sc">V</span>d. ib.</p> + +<p>Summa Carucagii <span class="sc">III</span> Mil. Mr. ib.</p> + +<p>Summa <span class="sc">XXX</span> Assisæ, an. Regis ejusdem 21. <span class="sc">XX/IV</span> Mil. <span class="sc">DCCC-XX/IV</span> +<span class="sc">XI</span> Mr. <span class="sc">II</span>s. <span class="sc">I</span>d. ib.</p> + +<p>A. D. 1259. 43º. <span class="sc">Hen.</span> fil. Regis <span class="sc">Joh.</span> convenientibus apud +Westmonast. in quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus +suis, de communi consilio & assensu dictorum Reg. & Magnatum +factæ sunt provisiones subscriptæ, & per ipsos Reg. & +Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad curias +magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181.</p> + +<p>Charta Regis <i>Henr.</i> fil. <i>Joh.</i> pro die in anno bissext. computand. +cum procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.</p> + +<p>Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. +Joh. anno regni sui 19. ad maritandam <i>Isabellam</i> sororem suam +<i>Frederico</i> Romanorum Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. +sicut continetur in longis rotulis.</p> + +<p>Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. +maritandam An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto +20 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus +Angl. +<span class="pagenum"><a name="p403" id="p403">403</a></span></p> + +<p>Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. +Militem faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso +ad 40 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus +Angl.</p> + +<p>Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. +18. concess. fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. +maritandam, viz. de quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. +Term. S. Trin. an. 18. fol. 217. b.</p> + +<p>Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, +quod hæc omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio +observabimus. Testibus supradictis & multis aliis. Data per +manum nostram in prato quod vocatur <i>Riningemade</i>, inter <i>Stanes</i> +& <i>Windleshores</i>, 15. die <i>Junii</i>, anno regni nostri 17.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex Joh. queritur de injuriis.</i><br><br> +<i>Barones regni Nuncio Papæ articulos Chartæ R. Joh. porrigunt.</i></span>Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit. +Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, +& ludibrio exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus +suasionibus, pacta & jurata detestatur. Castra præcipit munienda: +Oratores ad vicinos mittit Principes: Queritur de injuriis, de +audaciis, de insaniis Procerum; opem implorat atque militem, +sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam expedit; ejus se +profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso inconsulto, +potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea insignitum, +& ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. +Nota hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil +deesset impietati, appellationem ejus super istis ad Romanam sedem +una pariter rejecerunt. His expositis, articulos chartæ, quos +exosos magis noverant, Papæ Nuncii porrigunt. Ille omnia contemplatur; +rugarisque supercillis indignationem præferens: Nunquid +(ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub protectione +sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur expellere, +& dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per +S. Petrum hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. +Habito igitur cum Cardinalibus consilio, prædictam libertatum +chartam definitiva sententiâ in perpetuum damnavit & cassavit. +<span class="pagenum"><a name="p404" id="p404">404</a></span></p> + +<p><i>Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de +libertatibus Angliæ irritas decernit<a id="footnotetag506" name="footnotetag506"></a> +<a href="#footnote506"><sup class="sml">506</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote506" name="footnote506"><b>Note 506: </b></a> +<a href="#footnotetag506"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 256.</i></blockquote> + +<p><i>Innocentius</i> Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi +fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem.</p> + +<p>Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum +illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde +nos eum vinculo excommunicationis innodavimus, & regnum +ejus Ecclesiastico subjecimus interdicto: ipse tamen (illo misericorditer +inspirante) qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur +& vivat, tandem conversus est ad cor, Deo & Ecclesiæ +humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum recompensationem +pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum +etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo +utraque sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ +quam Hiberniæ, beato Petro & Ecclesiæ Romanæ concessit, +recipiens illud a nobis in feudum cum annuo censu mille marcarum, +fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut per privilegium +ejus apparet aurea bulla munitum.</p> + +<p>Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum +vivificæ crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium +Terræ Sanctæ, ad quod se magnifice præparabat. Sed humani generis +inimicus, qui semper consuevit bonis actibus invidere, suis +callide artibus, adversus eum Barones Angliæ concitavit, ita ut +ordine perverso in illum insurgerent, postquam conversus Ecclesiæ +satisfecit, qui assistebant eidem quando Ecclesiam offendebat.</p> + +<p>Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies +statuti fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes +nuncii ad nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito +diligenti tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per +eosdem Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, +præcipiendo mandantes, ut ad reformandam inter utrosque +veram & plenam concordiam diligens impenderent studium +<span class="pagenum"><a name="p405" id="p405">405</a></span> +& operam efficacem. Omnes Conjurationes & Conspirationes, +si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ discordiæ inter +Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes authoritate, +cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, +ne talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles +Angliæ monendo prudenter & efficaciter injungendo, ut +per manifesta devotionis & humilitatis indicia, ipsum regem +sibi placere studerent: ac deinde si quid ab eo ducerent postulandum, +non insolenter, sed humiliter implorarent, regalem +conservantes ei honorem, & exhibentes servitia consueta, quæ +ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis impenderunt: +cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, +ut sic quod intenderent, possent facilius obtinere.</p> + +<p>Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & +monuimus, & per præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari +& moneri mandavimus, in remissionem sibi peccaminum injungentes, +quatenus prædictos Magnates & Nobiles benigne tractaret, +& justas eorum petitiones clementer admitteret, ut & ipsi +congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum divina +gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi & +hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena +eis in veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita +quod si forte nequiret inter eos concordia provenire, in Curia +sua per partes eorum secundum leges & consuetudines regni suborta +dissensio sopiretur.</p> + +<p>Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato +rediissent, illi juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi +Rex eos injuste gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere +contra eum, ut in causa sua iidem judices & executores existerent; +vassalli contra dominum, & Milites contra Regem publice +conjurantes, non solum cum aliis, sed cum ejus manifestissimis +inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes & devastantes +terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, +quæ sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt.</p> + +<p>Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis +secundum formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, +quam ipsi omnino spernentes coeperunt manus extendere ad +<span class="pagenum"><a name="p406" id="p406">406</a></span> +pejora. Unde Rex ipse ad audientiam nostram appellans, obtulit +eis exhibere justitiam coram nobis, ad quem hujus causæ judicium +ratione dominii pertinebat, quod ipsi sunt penitus aspernati. Deinde +obtulit illis, ut tam ab ipso quam ab illis quatuor viri eligerentur +prudentes, qui una nobiscum subortam inter eos discordiam terminarent, +promittens quod ante omnia revocaret universos abusus, +quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti.</p> + +<p>Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad +Romanam Ecclesiam pertineret, ipse non poterat nec debebat +absque nostro speciali mandato, quicquam de illo in nostrum præjudicium +immutare. Unde rursus ad nostram audientiam appellavit, +seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo, Apostolicæ +protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret, +postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur +mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur +eundem secundum formam privilegii cruce-signatis indulti.</p> + +<p>Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni +auxilio & consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non +est ausus ipse negare. Unde compulsus est per vim & metum, +qui cadere poterat in virum etiam constantissimum, compositionem +inire cum ipsis non solum vilem & turpem, verum etiam +& iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui juris +pariter & honoris.</p> + +<p>Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: <i>Constitui +te super gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes</i>; +itemque per alium Prophetam, <i>Dissolve colligationes impietatis, +solve fasciculos deprimentes</i>: Nos tantæ malignitatis audaciam +dissimulare nolentes in Apostolicæ Sedis contemptum, regalis +juris dispendium, Anglicanæ gentis opprobrium, & grave periculum +totius negotii cruce-fixi, quod ubique immineret, nisi per +authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto Principe +cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex +parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate +quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, +de communi fratrum nostrorum consilio, compositionem hujusmodi +reprobamus penitus & damnamus, sub intimatione anathematis +<span class="pagenum"><a name="p407" id="p407">407</a></span> +prohibentes, ne dictus Rex eam observare præsumat, aut +Barones cum implicibus suis ipsam exigant observari: tam Chartam, +quam obligationes seu cautiones quæcunque pro ipsa, vel +de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo unquam +tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ +nono Calendas Septembris, Pontificatus nostri <span class="sc">XVIII</span>.</p> + +<p>Eadem, sed contractius Baronibus scribit<a id="footnotetag507" name="footnotetag507"></a> +<a href="#footnote507"><sup class="sml">507</sup></a>, & hæc inter +cætera: Cum igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per +vim & metum induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, +verum etiam illicita & iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, +maxime propter modum; Nos, qui tam Regi quam Regno +tenemur, & spiritualiter & temporaliter providere per Apostolica +scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta fide +consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis +compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem +Regi ac suis de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex +per manifesta devotionis & humilitatis indicia placatus a vobis, +per seipsum emendet quicquid de jure faceret concedendum, ad +quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus. Quoniam sicut nolumus, +quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse de +vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones +iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. +Eritque firmum & stabile in perpetuum, quod tali modo fuit +ordinatum. Inspiret igitur vobis ille, qui neminem vult perire, +ut adquiescatis humiliter nostris salubribus consiliis & mandatis: +ne si secus egeritis, in eum incidatis articulum necessitatis, quem +tandem evadere sine multo gravamine non possitis. Datæ ut superiores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote507" name="footnote507"><b>Note 507: </b></a> +<a href="#footnotetag507"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 257.</i></blockquote> + +<p>His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde +specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, +terras etiam eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in +malitia Ludovicum filium Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, +qui ne prohibente Papa, a direptione Angliæ revocatur. Romam +igitur Nuncios mittit, inter quos & Papam, sic de causa agitur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p408" id="p408">408</a></span> + +<p><i>Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios +Ludovici Franci, & Papam Innocentium.</i></p> + +<p><i>Nuncii.</i> Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & +dominiorum Regis Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus +per proditionem interfecit, pessimo mortis genere, quod +Angli murdrum appellant. Pro quo facto idem Rex condemnatus +fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per judicium Parium +suorum.</p> + +<p><i>Papa.</i> Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, +qui sit Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam +inferiores, non potuit ad mortem condemnari, quia major +dignitas quodam modo absorbet minorem. Et præterea incivile +videtur, & contra Canones esse, in hominem absentem, +non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet +omnimodam jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex +Angliæ erat suus homo Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo +licet esset alias Rex inunctus, tamen tanquam Comes & Dux, +erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed si Comes & +Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari +ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel +homo Ligius Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione +delicti in regno perpetrati, potuerunt Barones eum judicare +ad mortem. Alioquin si Rex Angliæ, quia Rex erat inunctus, +non posset judicari ad mortem, impune posset intrare regnum +Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut interfecerat Arthurum.</p> + +<p>Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex +Johannes juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem +Rex non judicialiter sed violenter spoliatus, misit propter restitutionem +Regi Francorum Philippo, Nuncios solennes & prudentes, +viz. Eustachium Episcopum Eliensem, & Hubertum de +Burgo, viros disertos & facundos, significans ei quod libenter +veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re pariturus ac +responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et respondit +Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in +<span class="pagenum"><a name="p409" id="p409">409</a></span> +pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: +Ita sit, si parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent +omnes Nuncii Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire +& redire, Rex Franciæ iratus cum juramento solito respondit: +Per sanctos Franciæ, non nisi mediante judicio. Et cum adderet +Episcopus pericula quæ possent contingere per adventum ejus, +ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam +vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint +Dux & Rex, quod non permitteret aliquo modo Barnagium +Angliæ, etsi ipse Rex hoc vellet: imminerent enim pericula, +ut nostis, capturæ vel cædis. Cui respondens Rex, dixit: Et quid +hoc, domine Episcope? Bene scitur quod Dux Normanniæ, +qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: & si +subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus +Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter +respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ +audierant & viderant, nunciantes. Rex autem noluit se committere +dubiis casibus, & judiciis Francorum qui eum non diligebant, +maxime cum timeret ut ei de turpissima morte Arthuri +objiceretur, juxta illud <i>Horatii</i>,</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<p class="i20"><i>----quia me vestigia terrent,</i></p> +<p class="i14"><i>Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.</i></p> +</div></div> + +<p>Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, +quod rite non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui +adesse voluit si posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit +per adversarios suos, non rite abjudicabatur.</p> + +<p><i>Papa.</i> Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum +Reges, multos in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec +tamen quenquam illorum legimus morti addictum. Et cum Arthurus +apud Mirabel in castrum non ut innocens, sed quasi nocens +& proditor domini & avunculi sui cui homagium & ligantiam +fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam +turpissima sine judicio condemnari.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus +<span class="pagenum"><a name="p410" id="p410">410</a></span> +comparuit, nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ +destinavit.</p> + +<p><i>Papa.</i> Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus +non venit, nec misit; sed propter contumaciam non solet quis +puniri ad mortem, nec debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt +judicare eum ad mortem, sed saltem alio modo punire +eum, per ablationem sc. feudi sui.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis +accusatur coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod +murdrum appellatur, & ille qui accusatur non venit (nec) vero +modo legitimo se excusat, pro convicto habetur, & tanquam +convictus per omnia judicatur, & etiam ad mortem, ac si præsens +esset.</p> + +<p><i>Papa.</i> Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, +vel antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non +debet venire ad citationem Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, +si non venit citatus, nec deliquit, nec propter hoc potuit taliter +puniri. Item si sententia lata fuerit contra Regem Angliæ, +non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit occisus; unde +proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: Quia +Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen +hæreseos, pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto +patris.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis +est damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam +damnationis succedere non debet; geniti tamen ante +sententiam succedere debent. Sed tamen super hoc nuncii litigare +noluerunt.</p> + +<p> +<i>Objectiones Papæ versus Lodovicum.</i></p> + +<p><i>Papa.</i> interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, +& etiam filii de carne sua geniti, non ideo <i>Blanca</i><a id="footnotetag508" name="footnotetag508"></a> +<a href="#footnote508"><sup class="sml">508</sup></a> deberet +ei succedere, sed propinquiores de genere ejus, viz. proles +fratris primogeniti: & ita soror Arthuri, vel Otho qui fuit +filius sororis primogenitæ. Et si ponatur quod Regina Castellæ +<span class="pagenum"><a name="p411" id="p411">411</a></span> +debeat succedere, & ita Blanca filia ejus, non est verum, quia +masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si nullus esset +Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam primogenita.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote508" name="footnote508"><b>Note 508: </b></a> +<a href="#footnotetag508"> (retour) </a> <i>Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis.</i></blockquote> + +<p><i>Nuncii.</i> Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore +latæ sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror +sc. Arthuri, non debet succedere, quia non est in linea descendenti, +cum sit filia fratris. Similiter tempore latæ sententiæ, mater +Othonis non vivebat, ergo non successit, ergo Otho non +debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat quæ soror erat, +& ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles successit +& succedere debuit.</p> + +<p><i>Papa.</i> Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel +Regina Legionum tanquam primogenita.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, +& ille qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate +investiri debet, hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, +salvo tamen jure alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus +Ludovicus intrat regnum Angliæ ut suum: Et si quis propinquior +velit super hoc reclamare, Dominus Ludovicus faciet inde +quod debet.</p> + +<p><i>Papa.</i> Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione +Domini, ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per +juramentum, & etiam ratione census qui jam ei solutus est de +regno; unde cum in nullo delinqueret, non deberet sibi guerram +movere Ludovicus, nec deberet eum spoliare a regno Angliæ +per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet terras +in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem +Angliæ antequam regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno +Angliæ venit Willielmus de longa Spata, & multi alii cum +eo in manu valida, & armata, qui damna multa & injurias +intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo Dominus +noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.</p> + +<p><i>Papa.</i> Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, +<span class="pagenum"><a name="p412" id="p412">412</a></span> +non ipse tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri +Domino superiori sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam +Vassallus ejus.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet +guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, +potest ei movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri +Domino illius. Et si Dominus vult defendere Vassallum suum +quamdiu movet talem guerram, ipse Dominus dicitur facere +guerram.</p> + +<p><i>Papa.</i> In generali Concilio statutum est, quod inter omnes +discordantes debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, +pro succursu terræ sanctæ, & ideo tempore medio Ludovicus +non debet regno Angliæ guerram movere.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus +de pace vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam +esse malitiam Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga +gaudere.</p> + +<p><i>Papa.</i> Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione +generalis Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub +protectione Ecclesiæ.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat +Domino Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua +ceperat, & adhuc milites suos & servientes incarceratos retinet, +& huc usque in guerra est contra Dominum Lodovicum, +nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc etiam +sæpe requisitus.</p> + +<p><i>Papa</i> dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii +excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores +eorum, & ita Dominus Lodovicus sententiam incurrisse videtur.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet +eos, sed jus suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, +nec credere debet, quod Dominus Papa ad tantum Concilium, +injuste velit aliquem excommunicare. Nam tempore latæ sententiæ +Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus haberet jus de +regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom. +Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre. +<span class="pagenum"><a name="p413" id="p413">413</a></span></p> + +<p><i>Papa.</i> Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam +a Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem +appellaverunt, & pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam +cum Rege Angliæ, treugas statuerunt.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam +illum pro Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum +appellaverunt, sicut Abbas depositus & quilibet alius dici solet.</p> + +<p><i>Papa.</i> Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his +antequam veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo +Legatus ejus cum ad Regem Franciæ tum in Angliam & ad Johannem +Regem.</p> + +<p>Rex <i>Johannes</i> in castro <i>Neuwerc</i> asperrimo contritus morbo, +<i>Henricum</i> filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: +Literisque Sigillo suo munitis, omnibus Vicecomitibus & +Castellanis præcipit, ut ei forent intendentes; nocteque 19 <i>Octobris</i> +vitam post tot discrimina exhalavit.</p> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3><i>HENRICUS III.</i></h3> + +<p><span class="side"><i>Initium Regis Ætas.</i></span><i>Henricus</i> III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem +mensis, natus jam annos tantum novem & dies 27 a +Legato Walone, cum Episcopis & Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam +S. Petri Westmonast. solenni ducitur processione<a id="footnotetag509" name="footnotetag509"></a> +<a href="#footnote509"><sup class="sml">509</sup></a>: +ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero & Populo, +appositis sibi sacrosanctis Evangeliis,<span class="side"><i>Juratur.</i></span> & plurimorum Sanctorum +reliquiis, dictante juramentum <i>Jocelino</i> Bathoniensi Episcopo.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote509" name="footnote509"><b>Note 509: </b></a> +<a href="#footnotetag509"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 278.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiæ.</i></span>Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & +sanctæ Ecclesiæ, & ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Justit.</i></span>Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.</p> + +<p><span class="side"><i>Bonis Legibus.</i></span>Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in +regno, delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p414" id="p414">414</a></span> + +<p><span class="side"><i>Homag. Papæ facit.</i></span>Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, +de regno Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.</p> + +<p><span class="side"><i>Censum jurat.</i></span>Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ +fideliter persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.</p> + +<p><span class="side"><i>Coronatur.</i></span>His peractis a Petro <i>Wintoniensi</i> & <i>Johanne Bathoniensi</i> Episcopis +(suspenso & exulante <i>Cantuariensi</i> Archiepiscopo) in Regem, +de more, unctus & coronatus est.</p> + +<p>Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum +præsentium cepit.</p> + +<p><span class="side"><i>Comes Penbroc.</i></span>Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes +<i>Penbroc</i>, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus +omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato +sint intendentes<a id="footnotetag510" name="footnotetag510"></a> +<a href="#footnote510"><sup class="sml">510</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote510" name="footnote510"><b>Note 510: </b></a> +<a href="#footnotetag510"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p>Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis +ex Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.</p> + +<p><span class="side"><i>Pacis articuli inter R. Henr. & Ludov. R. Fr.</i></span>A. D. 1217. 3 Id. Septemb.<a id="footnotetag511" name="footnotetag511"></a> +<a href="#footnote511"><sup class="sml">511</sup></a> cum ad extremas angustias +adactus <i>Lodovicus</i> Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; +conveniunt utrique in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter +alia Lodovico recessurum se ab Anglia nunquam rediturum; +& Henrico Regi omnia jura sua in partibus transmarinis restituturum. +Henricus Rex vicissim Legato Papæ & Custodi Regni +Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ & aliis +omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus +libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter +Jo. Regem Anglorum & Barones.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote511" name="footnote511"><b>Note 511: </b></a> +<a href="#footnotetag511"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 288.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini<a id="footnotetag512" name="footnotetag512"></a> +<a href="#footnote512"><sup class="sml">512</sup></a>, Guilielmus Marescallus +custos Regis & regni moritur; & Petrus <i>Wintoniensis</i> Episcopus +ad hoc munus eligitur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote512" name="footnote512"><b>Note 512: </b></a> +<a href="#footnotetag512"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 292.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. <i>Junii</i> die sancta Pentecostes +Rex apud Westmonasterium a <i>Stephano</i> Cantuariensi Archiepiscopo +præsente Clero & Populo totius regni (verba sunt <i>Parisii</i>)<a id="footnotetag513" name="footnotetag513"></a> +<a href="#footnote513"><sup class="sml">513</sup></a> +coronatus. Sed hoc de more annuo.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote513" name="footnote513"><b>Note 513: </b></a> +<a href="#footnotetag513"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 398.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Membrorum truncatio adhuc in usu.</i></span>A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a <i>Londoniensibus</i><a id="footnotetag514" name="footnotetag514"></a> +<a href="#footnote514"><sup class="sml">514</sup></a>. +Constantinus author vir magnus in civitate & +<span class="pagenum"><a name="p415" id="p415">415</a></span> +nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur, +alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote514" name="footnote514"><b>Note 514: </b></a> +<a href="#footnotetag514"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 304.</i></blockquote> + +<p><i>Patent. an. 3. H. III. memb. 5.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Literæ Regis pro Justitiariis de modo puniendi maleficos.</i></span>Rex dilectis & fidelibus suis <i>Philippo</i> de <i>Ulecot</i> & sociis suis +Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. +& Lancaster. <i>Salutem.</i></p> + +<p>Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris +vestri quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, +murdro, incendio, & hiis similibus, cum prohibitum +sit per Ecclesiam Romanam Judicium ignis & aquæ, Provisum +est a consilio nostro ad præsens ut in hoc itinere sic fiat de rectatis +de hujusmodi excessibus; videlicet quod illi qui rectati sunt +de criminibus prædictis majoribus, & de eis habeatur suspicio +quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de quibus etiam licet +regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod postea +malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur, +ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione +prisonæ nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & +quibus competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, +& de quibus si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit +postea malefaciendi suspicio, regnum nostrum abjurent. Illi vero +qui minoribus rectati fuerint criminibus, nec de eis fuerint mali +suspicio salvos & securos plegios inveniant de fidelitate & pace +nostra conservanda & sic demittantur in terra nostra. Cum igitur +nihil certius providerit in hac parte consilium nostrum ad præsens, +relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem prædictum observandum +in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum, +formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere +poteritis, hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras +in hujusmodi procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. +Teste Domino P. <i>Wintoniensi</i> apud Westmonasterium <span class="sc">XXVI</span> die +Januarii, anno regni nostri tertio.</p> + +<p> +<i>Per eundem & P. de Burgo Justiciarium.</i></p> + +<p>Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, +<span class="pagenum"><a name="p416" id="p416">416</a></span> +& sociis suis Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & +Dorset. Justiciariis itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis +itinerantibus in Comitatu Lanc. & Justiciariis itinerantibus in +Com. Essex. & Hertford. & Justiciariis itinerantibus in Com. +Eborum, & Justiciariis itinerantibus in Com. Bedford. & Bucks, +& Domino. H. Lincoln. & sociis suis Justiciariis itinerantibus.</p> + +<p>Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso +Paten. 3. H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. <i>Segrane</i> in Bedf. +Buck. Vid. <i>Hoved.</i> p. 549 & 743.</p> + +<p><span class="side"><i>Magnates petunt libertates Angl. juxta sacramentum Regis.</i><br><br> +<i>Rex annuit.</i></span>A. D. 1223. Regis 8. in Octavis <i>Epiphaniæ</i> +<a id="footnotetag515" name="footnotetag515"></a> +<a href="#footnote515"><sup class="sml">515</sup></a> Archiepiscopus +Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, +ut libertates Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre +suo, confirmaret. Asserentes, quod in recessu Lodovici Galli ab +Anglia, juratum esset ab ipso Rege, & tota nobilitate regni: +quod libertates præscriptas omnes observarent, & omnibus traderent +observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio Regis, +respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur observari. +Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) +si Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie +motus: Omnes (ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti +sumus, ut quod juravimus observemus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote515" name="footnote515"><b>Note 515: </b></a> +<a href="#footnotetag515"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 305.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex inquirendas præcipit libertates Angliæ.</i></span>Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites +regni, præcipiens:</p> + +<p>Ut per Milites <span class="sc">XII.</span> vel legales homines uniuscujusque Comitatus, +per sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in +Anglia tempore Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, +ad <i>Londonias</i> mitterent ad Regem in 15 diebus post Pascha.</p> + +<p><span class="side"><i>Normannia detenta, quod libertates Angliæ non conceduntur.</i></span>A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula<a id="footnotetag516" name="footnotetag516"></a> +<a href="#footnote516"><sup class="sml">516</sup></a>, +<i>Philippo</i> Rege Francorum, succedit <i>Ludovicus</i>, quem <i>Henricus</i> +Rex per solennes Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet +cum aliis terris transmarinis, sicut juraverat in recessu suo ab +Anglia, cum ex assensu universorum Magnatum, pax inter eos +esset composita. Sed hoc renuit <i>Ludovicus</i>, asserens juramentum +ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii sui Lincolniæ +<span class="pagenum"><a name="p417" id="p417">417</a></span> +capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum autem +quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota +fuerat, (&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus +juratæ; ita actum est, quod non solum illæ leges pessimæ ad +statum pristinum sunt reductæ, sed & illis nequiores, per totum +regnum Angliæ sunt generaliter constitutæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote516" name="footnote516"><b>Note 516: </b></a> +<a href="#footnotetag516"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 306.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium <i>Northamptoniæ</i> +celebrat<a id="footnotetag517" name="footnotetag517"></a> +<a href="#footnote517"><sup class="sml">517</sup></a>, præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, +Baronibus, & aliis multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis +in Francia reparandis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote517" name="footnote517"><b>Note 517: </b></a> +<a href="#footnotetag517"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 308.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Falcasius latrocinii, accusatus Regis Justiciarios in +carcerem detrudit.</i></span>Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, +<i>Mar. de Pateshull</i>, <i>Thode Multona</i>, <i>Hen. de Braibroc</i>, & alii, +placita tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur <i>Falcasius</i> +quidam (vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos +acerrime contriverat) multos spoliasse, & plusquam 30 liberos +homines de tenementis suis dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum +castello suo de <i>Bedford</i> assaisisse; ideoque totidem centenis +libris in Regis mulctatur misericordiam. Iratus <i>Falcasius</i>, comprehendi +jubet istos Justitiarios, vinctosque in cæcum detrudi +castelli carcerem. Manipulum emittit, qui jussa expediat; fugiunt +Justitiarii, capitur tamen <i>H. Braibroc</i>, & carceri mancipatur. +Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans nunciat, +& implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem. +Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum +Clero atque Populo castellum adit, Justitiarium suum deposcit +& introitum. Respondent Castellani, se nec de homagio Regis +esse nec de fidelitate (erant quippe <i>Neustrii</i>) ideoque non tradituros +castrum, <i>Falcasio</i> (qui absens erat) non jubente. Obsidentur +acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero anathemate: +Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem +mittit <i>Falcasium</i> quæsituram & comprensuram: sed hoc +frustra. Tunc machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, +atque etiam frustra.</p> + +<p><span class="side"><i>Falcasius in exilium relegatur.</i></span>Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim +hos caperet. Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius +<span class="pagenum"><a name="p418" id="p418">418</a></span> +de reddendo sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum +erigit multo ipsis eminentius: Hinc ex alto missilibus, +infra cuniculis subterraneis, undequaque machinis & armato milite +impetuntur: & sic tandem capti fratres <i>Falcasii</i> & Nobiles +multi (24 numero) suspensi luunt. <i>Falcasio</i> ipsi ad Regis confugienti +misericordiam, decreto Concilii ob insignem in militia +probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis omnibus atque +prædiis, in perpetuum exilium relegatur.</p> + +<p>In hoc autem <i>Concilio</i><a id="footnotetag518" name="footnotetag518"></a> +<a href="#footnote518"><sup class="sml">518</sup></a>, Regi, pro maximis laboribus suis +& impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per +totam Angliam Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote518" name="footnote518"><b>Note 518: </b></a> +<a href="#footnotetag518"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 310.</i></blockquote> + +<p>Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet +duas Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex 15am, petit ad recuperanda amissa in Francia.</i></span><i>Concilium Westmonasterii. A. D. 1225.</i></p> + +<p>Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag519" name="footnotetag519"></a> +<a href="#footnote519"><sup class="sml">519</sup></a> ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium, +præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. +Solennitate igitur ut decebat completa, Hubertus de +Burgo, Domini Regis Justitiarius ex parte ejusdem Regis, proposuit +coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, Baronibus, +& aliis universis, damna & injurias, quæ Regi illata fuerant in +partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed & Comites +multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi +sunt in causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo +ab omnibus consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ +dignitates amissas ac jura posset pristina revocare. Ad hoc +quoque plene perficiendum, Regi sufficere credidit, si ei quintadecima +pars omnium rerum mobilium totius regni Angliæ, +tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote519" name="footnote519"><b>Note 519: </b></a> +<a href="#footnotetag519"> (retour) </a> <i>Mat. Par. verb. pag. 311.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Barones libertatum concessiones petunt a Rege.</i></span>His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota +Episcoporum, Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, +habita deliberatione, Regi dedere responsum: Quod Regis +<span class="pagenum"><a name="p419" id="p419">419</a></span> +petitionibus gratanter adquiescerent, si illis diu petitas libertates +concedere voluisset.</p><br> + +<p><span class="side"><i>Renovantur chartæ, ut a Joh. concessæ.</i></span>Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: +Chartisque protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, +ad singulos Angliæ Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: +& ad provincias illas quæ in forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ +sunt directæ, una sc. de libertatibus communibus, & altera +de libertatibus forestæ.</p> + +<p>Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, +ubi historia agitur de <i>Johanne</i>: ita quod Chartæ utrorumque +Regum in nullo inveniuntur dissimiles.</p> + +<p><span class="side"><i>Visio forestarum.</i><br><br> +<i>Chartæ singulæ in singulos Comitatus.</i></span>Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, +ut, de singulis Comitatibus regni, <span class="sc">XII</span> Milites & legales homines +eligerentur, qui, addito juramento, novas a veteribus discernerent +forestas: ut omnes illæ quæ inventæ fuerint afforestatæ +post primam coronationem Henrici avi istius Regis, statim +deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ sunt Chartæ +singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, literatorio +interposito juramento, ab omnibus observari jubentur. +<i>Richardo</i> fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam +forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege +Johanne decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel +pollicita redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Forestæ deambulantur.</i><br><br> +<i>Omnia ad totam possidentur.</i></span>Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt<a id="footnotetag520" name="footnotetag520"></a> +<a href="#footnote520"><sup class="sml">520</sup></a> a Rege +<i>Hugo de Nevilla</i> (capitalis Justitiarius Forestarum) & <i>Brienus de +Insula</i>, cum aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis +forestarum provinciis <span class="sc">XII</span> Milites vel liberi homines eligerentur +ad deambulandum metas forestarum; ut per sacramentum eorum, +quæ forestæ remanere, ut fuerunt prius, & quæ deafforestari +debeant, discernatur. Facta itaque in brevi regii executione +mandati, licet non sine magna contradictione plurimorum; +concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis propriis vendentes; +terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de nemoribus +deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non +<span class="pagenum"><a name="p420" id="p420">420</a></span> +solum homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, +has libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, +Magnates, Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, +quod nec iota unum in Regis Charta contentum, extitit prætermissum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote520" name="footnote520"><b>Note 520: </b></a> +<a href="#footnotetag520"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 311.</i></blockquote> + +<p>Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni +omnium mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus <i>Regis</i>; +concessis induciis de altera medietate, usque ad festum S. +Michaelis.</p> + +<p><span class="side"><i>Bulla Papæ qua Henr. majorennem declarat.</i></span><i>Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis +permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo +quod virtutes ejus supplent ætatem.</i><a id="footnotetag521" name="footnotetag521"></a> +<a href="#footnote521"><sup class="sml">521</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote521" name="footnote521"><b>Note 521: </b></a> +<a href="#footnotetag521"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scac. fol. 171.</i></blockquote> + +<p><i>Gregorius</i> Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus +viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi +in Christo filii nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, +salutem & Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis +minoribus constitutos legitime sanctiones eorum indempnitatibus +consulendo, usque ad certum tempus esse sub tutoribus & +curatoribus providerunt, ne iidem minores rebus suis valeant +male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum cum secundum +sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat retorqueri, +quod in ejus favorem noscitur introductum, si non +permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, +de rebus suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum +perniciem vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, +& quod esse debent ad bonum eis inveniretur ad malum. +Licet igitur E'mi in Christo filii nostri H. Regis Angliæ +illustris adolescentia computetur in annis, compertum sicut +accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque +profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum +numero sibi deest in discretionis videatur recuperare virtutem, +non est idem amodo prohibendus de regno & regni negotiis +utiliter disponere ac prudenter. Ideoque devotioni vestræ +<span class="pagenum"><a name="p421" id="p421">421</a></span> +per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus quatenus cum venerabili +fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus viris Justic' +Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut amodo +sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem +Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo +ipsi reverentiam & honorem quem decet fideles Domino exhibere, +ac adversus eos qui contra ire præsumpserint sic ei fideliter +& firmiter assistatis quod fidelitas vestra clareat in effectum, & +ideo ad dilectionem vestram non immerito astringatur. Quod si +secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos excommunicationis +sententiam poteritis non immerito formidare. Datum +Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.</p> + +<p><i>Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. +A. D. 1227, Reg. 11.</i></p> + +<p>Rex in mense Februario apud <i>Oxoniam</i> Concilio congregato, +denuntiavit coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero +solutus a custodia, regia negotia ipse principaliter ordinaret. +Sic a gubernatione Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio +<i>Huberti de Burgo</i> Justitiarii Angliæ.<a id="footnotetag522" name="footnotetag522"></a> +<a href="#footnote522"><sup class="sml">522</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote522" name="footnote522"><b>Note 522: </b></a> +<a href="#footnotetag522"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 324.</i></blockquote> + +<p>Jam in hoc ipso <i>concilio</i> cancellari fecit & cassari omnes Chartas +in Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, +postquam jam per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. +Hanc occasionem prætendens, quod Chartæ illæ concessæ fuerant, +& libertates scriptæ & signatæ dum ipse erat sub custodia, +nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit potestatem: +unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.</p> + +<p>Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, +& omnes Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.</p> + +<p>Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis +volebant libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de +novo Regis sigillo: scientes quod Rex chartas antiquas nullius +esse momenti reputabat. Pro quarum innovatione, non juxta +<span class="pagenum"><a name="p422" id="p422">422</a></span> +singulorum facultatem taxatio facta est, sed quicquid Justitiarius +æstimabat, solvere sunt coacti.</p> + +<p>Sub Idibus <i>Julii</i> Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, +Chartas quas nuper <i>Oxonii</i> cancellaverat de libertatibus forestæ, +sibi absque dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro +tempore mulcet, sed hoc infecto<a id="footnotetag523" name="footnotetag523"></a> +<a href="#footnote523"><sup class="sml">523</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote523" name="footnote523"><b>Note 523: </b></a> +<a href="#footnotetag523"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 225.</i></blockquote> + +<p>Rex, celebratis <i>Domini Natalitiis</i> Eboraci, Londinum regreditur, +& in itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens<a id="footnotetag524" name="footnotetag524"></a> +<a href="#footnote524"><sup class="sml">524</sup></a>, +quasdam confregit, & comburere nonnullas præcepit, +& vasa substituens capaciora, panem majoris ponderis jussit +fieri, & hujus statuti contemptores, poena gravi pecuniaria +mulctari præcepit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote524" name="footnote524"><b>Note 524: </b></a> +<a href="#footnotetag524"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 332.</i></blockquote> + +<p><i>Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant +qui de Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis +Johannis in Magna Charta sua) & Rectores etiam Ecclesiarum.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concilium datur Papæ Nuncio.</i></span>Cum magister <i>Stephanus</i> Domini Papæ Capellanus & Nuncius, +Regi Anglorum negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus +ostendisset<a id="footnotetag525" name="footnotetag525"></a> +<a href="#footnote525"><sup class="sml">525</sup></a>: fecit Rex convenire apud Westmonasterium, +<i>Dominica</i> qua cantatur misericordia Domini, Archiepiscopos, +Episcopos, Abbates, Priores, Templarios, Hospitalarios, Comites, +Barones, <i>Ecclesiarum Rectores</i>, & qui de se <i>tenebant in +capite</i>, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia memorata, +& de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote525" name="footnote525"><b>Note 525: </b></a> +<a href="#footnotetag525"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 349.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Decimas petit ad bellum contra Imperatorem.</i></span>Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum +subjectis, Magister <i>Stephanus</i> coram omnibus recitavit literas +Dom. Papæ, in quibus exigebat; decimas omnium rerum +mobilium de tota Anglia, Hibernia, & Wallia, ab Universis +Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam, quam +contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit +autem in literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem +susceperat pro universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam +diu excommunicatus & rebellis, subvertere nititur, sicut +<span class="pagenum"><a name="p423" id="p423">423</a></span> +evidentibus apparet indiciis: unde divitiæ sedis Apostolicæ cum +non sufficiant ad ipsum exterminandum, necessitate compulsus, +ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, per quod expeditionem +inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam, +perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique +Dominus Papa in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, +quatenus sicuti filii naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater +est omnium Ecclesiarum, potenter subveniant, ne, quod +absit, ipsa, deficiente, membra cum capite succumbere videantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex tacet.</i></span>Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, +Romæ per procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec +volens ideo contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.</p> + +<p><span class="side"><i>Laici negant.</i></span>Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes +Baronias suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ +obligare.</p> + +<p><span class="side"><i>Clerus invitus concedit.</i></span>Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum +(cum murmure) deliberationem; excommunicari metuentes +vel interdici, consentiunt demum, at sperantes quod pro certa +summa pecuniæ rem transigerent. Arte autem Stephani de Segrave +Justitiarii & Consiliarii Regis, factum est ut asseritur, +quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad Ecclesiæ damnum inæstimabile. +Sibimet nec successit.</p> + +<p><span class="side"><i>Taxandi modus pavis.</i></span>Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator +constitutus fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem +factam in Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus +obtinendis, sed secundum quod melius possunt ad commodum +Domini Papæ & uberius, omnia bona & mobilia singulorum +taxari, viz. de omnibus redditibus, proventibus, fructibus +carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis animalium, +& fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel aliarum +possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus +debitis vel expensis aliqua occasione deductis.</p> + +<p><span class="side"><i>Contradicentes excommunicantur.</i></span>Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores +excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus +suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit +qui circa decimas ipsas reddendas, vel taxationem +<span class="pagenum"><a name="p424" id="p424">424</a></span> +faciendam, per se, vel per alium, colludium, pactum iniquum, +subtractionem, vel fraudem aliquam duxerint faciendam.</p> + +<p><span class="side"><i>Præstatur ante collectionem.</i></span>Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis +omnibus & aliis poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, +vel alio quocunque modo, pecuniam perquisitam sibi traderent +indilate, ut eam Domino Papæ incontinenti transmitteret: eandem +postmodum, decimis singulorum rite taxatis plenarie recepturi. +Erat quippe Papa tot tantisque involutus debitis, ut +susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio murmurantibus +cunctis, recessum est.</p> + +<p><span class="side"><i>Decimantur ipsæ segeces.</i></span>His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi +Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur +exhibere pretium.</p> + +<p><span class="side"><i>Ad celerem Solutionem res Ecclesiæ venduntur.</i></span>Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis +pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices +igitur & sacram supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus +(quos secum adduxit ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad +Romani votum omnia fierent, nam sub interdicto omnia periclitabantur.</p> + +<p><span class="side"><i>A. D. 1229. Solus Comitatus Cestriæ liber ab his decimis.</i></span>Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit +<i>Ranulphus</i> Comes <i>Cestrensis</i>, nolens terram suam in servitutem +redigi<a id="footnotetag526" name="footnotetag526"></a> +<a href="#footnote526"><sup class="sml">526</sup></a>: Non permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel +Clericos decimas memoratas conferre, quamvis Anglia & Wallia, +Scotia & Hibernia, multaque insuper regna transmarina & longe +posita, ad solutionem compellerentur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote526" name="footnote526"><b>Note 526: </b></a> +<a href="#footnotetag526"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 350.</i></blockquote> +<br><br> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Sub mense <i>Aprili</i>, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, +Regi pecuniam dederunt non modicam, quod per eam, subtracta +patris sui jura posset revocare in partibus transmarinis. Cives +Londinenses pro eodem negotio, ad redemptionem gravissimam +sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem suorum omnium, vellent +nollent, Regi sub festinatione persolverunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1230. Gravis exactio a Clero Londinens. & Judæis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Rex ab expeditione <i>Britanniæ</i>, <i>Andegaviæ</i>, <i>Pictaviæ</i>, & +<i>Gasconiæ</i>, sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. <span class="sc">VII</span> +<span class="pagenum"><a name="p425" id="p425">425</a></span> +Calend. <i>Februarii</i>, A. D. 1231, colloquium init <i>Westmonasterii</i> +cum Prælatis & aliis regni Magnatibus: & scutagium exigit trium +marcarum pro quolibet scuto, de omnibus qui Baronias tenebant +tam Laicis quam Prælatis<a id="footnotetag527" name="footnotetag527"></a> +<a href="#footnote527"><sup class="sml">527</sup></a>. Cui <i>Richardus Cantuariensis</i> Archiepiscopus +& quidam Episcopi cum eo, audacter resistentes, +dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici judicio subjici Laicorum, +cum absque illis concessum fuisset scutagium in finibus +transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde disceptationes, +negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat, usque +<span class="sc">XV</span> Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici +quam Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1231. Reg. 16. Hen. III. Scutagium 3. marcarum.</i><br><br> +<i>Archiep. negat a Laicis censeri.</i><br><br> +<i>Defertur ad 15. Paschæ.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote527" name="footnote527"><b>Note 527: </b></a> +<a href="#footnotetag527"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 354.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Convenerant Nonas <i>Martii</i> ad colloquium apud <i>Westmonasterium</i> +ad vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam +Prælati, quibus Rex proposuit<a id="footnotetag528" name="footnotetag528"></a> +<a href="#footnote528"><sup class="sml">528</sup></a> quod magnis esset debitis implicatus +causâ bellicæ expeditionis quam nuper egerat in partibus +transmarinis: unde necessitate compulsus, ab omnibus generaliter +auxilium postulavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1232. Rex petit auxilium ob Sumptus in bello.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote528" name="footnote528"><b>Note 528: </b></a> +<a href="#footnotetag528"> (retour) </a> <i>Ibid. 359.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Quo audito Comes <i>Cestriæ Ranulphus</i> pro Magnatibus regni +loquens, respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de +eo tenebant in Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes +& pecuniam suam ita inaniter effuderunt, quod inde pauperes +omnes recesserunt: unde Regi de jure auxilium non debebant. +Et sic petita licentia Laici omnes recesserunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Laici ajunt se una militasse, & sic discedunt.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Clerus petit inducias.</i></span>Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi +& Abbates qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt +inducias quousque ad diem certum possent omnes pariter +convenire. Præfixus est itaque dies a <span class="sc">XV</span> diebus post pascha, ut +omnibus congregatis, tunc fieret quod erat de jure faciendum.</p> + +<p><span class="side"><i>Capitalis Justitiarius deponitur.</i></span><i>Hubertus</i> de <i>Burgo</i> Comes <i>Cantii</i> & Capitalis Angliæ Justitiarius +deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: +ut omnes qui habebant querelam contra Hubertum de quacunque +injuria, venirent ad Regem justitiam illico recepturi.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p426" id="p426">426</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Convenerunt, A. D. 1232, apud <i>Lambejam</i> ad <i>colloquium</i> in +exaltatione S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum +Prælati cum Proceribus regni<a id="footnotetag529" name="footnotetag529"></a> +<a href="#footnote529"><sup class="sml">529</sup></a> ubi concessa est Regi pro debitis +quibus Comiti Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima +pars rerum mobilium, ab Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, +& Laicis, sicut ea habuerunt frugibus congregatis in Autumno, +anno regni ejusdem Regis <span class="sc">XVI</span>.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1232. Reg. 16. 40ma pars bonorum Regi data.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote529" name="footnote529"><b>Note 529: </b></a> +<a href="#footnotetag529"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 364.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Hub. de Burgo declinat Concilium.</i></span><i>Hubertus</i> de <i>Burgo</i> cui datus fuerat a Rege iste terminus ad +respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram +Regis nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed +ad pacem Ecclesiæ confugiens, <i>Meritoniæ</i> inter Canonicos delituit, +mortem (ut rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos +apud <i>Parisium</i>, pag. 363, & in <i>Archæologo</i> nostro.</p> + +<p>Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi +misit literas in singulos Comitatus.</p> + +<p><i>Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium +Regi, quod hodie subsidium dicimus.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Collectores & Assessores.</i></span><i>Henricus</i> Dei gratia Rex Anglorum, Petro de <i>Thaneo</i>, Willielmo +de <i>Culewurthe</i>, & Adæ filio <i>Willielmi</i>, Collectoribus +Quadragesimæ, salutem<a id="footnotetag530" name="footnotetag530"></a> +<a href="#footnote530"><sup class="sml">530</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote530" name="footnote530"><b>Note 530: </b></a> +<a href="#footnotetag530"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 367.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concessio 40mæ partis.</i></span>Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & +Clerici, terras habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: +Comites, Barones, Milites, Liberi homines, & <i>Villani</i> de regno +nostro, concesserunt nobis in auxilium 40mam partem omnium +mobilium suorum apparentium, sicut ea habuerunt in crastino +S. Matthæi anno regni nostri <span class="sc">XVI.</span> viz de <i>Bladis</i>, carrucis, +ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, & deputatis +ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti Archiepiscopi, +Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de +Ecclesiis Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, +& terris ad præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales +spectantibus.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod +prædicta 40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de +qualibet Villa integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus +hominibus, una cum Præpositis singularum Villarum, per quorum +<span class="pagenum"><a name="p427" id="p427">427</a></span> +Sacramentum 40ma pars omnium mobilium prædictorum taxetur, +& assideatur super singulos, in præsentia militum Assessorum, +ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum duorum +Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur +40ma omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi +habent: & districte imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum +Baronia, quælibet villa fuerit in parte, vel in toto.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Taxanda per 4 de villa & præpositum juratos.</i></p> + +<p class="sml"><i>Ipsi per alios.</i></p> + +<p class="sml"><i>Villæ imbreviandæ in rotulo.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, +rotulus omnium Particularium de singulis villis, & singulis +Comitatibus, liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato +ipsius Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem +habuerit: sc. quod Baro vel Dominus Libertatis velit & +possit prædictam 40mam colligere, & pro ea habenda distringere. +Si vero non velit vel non possit, Vice-comites districtionem faciant +prædictam, ita quod nil inde recipiant. Sed tota 40ma prædicta, +prædictis Militibus Assessoribus liberetur, in majori, & +securiori villa singulorum Comitatuum. Et de qualibet villa fiat +summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus Attornatum, vel +Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rotulus tradendus Senescallo Baronis, ut Baro colligat, &c.</i></p> + +<p class="sml"><i>Pecunia Militib. Assessoribus.</i></p> + +<p class="sml"><i>Summa irrotulanda inter Senescal. & Assessor.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p>Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco +tutiori ejus villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras +& claves suas super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter +sigilla sua, & seras & claves suas.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos +mittant rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter +ex quo prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos +suos ad Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia +reservetur in locis ubi deposita fuit, donec ad mandatum nostrum +deferatur usque ad novum Templum Londinense.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"> <i>Assessores mittent rotulos taxationis & receptæ ad +Scaccarium.</i></p> + +<p class="sml"> <i>Pecunia at novum Templum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non +habuerit de hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum +ad minus.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Non taxandus qui non habet 40 den.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p>Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu <i>Hertfordiæ</i>, +assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de +<i>Hertfordia</i>, quod singulas villas Comitatus sui, certis diebus & +locis, quos ei scire faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium +pertinent & obediat. Valete. +<span class="pagenum"><a name="p428" id="p428">428</a></span></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno +Comites & Barones ad <i>Colloquium</i>, ut venirent apud <i>Oxoniam</i> +ad festum S. <i>Johannis</i><a id="footnotetag531" name="footnotetag531"></a> +<a href="#footnote531"><sup class="sml">531</sup></a>. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum +venire, tum propter insidias alienigenarum; tum propter indignationem +quam conceperant adversus Regem, qui extraneos +ob eorundem Baronum vocavit contemptum.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1233. Magnates recusant venire ad Parlamentum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote531" name="footnote531"><b>Note 531: </b></a> +<a href="#footnotetag531"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 372. Verb.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Edicit Rex aliud <i>Colloquium Westmonasterii</i> ad Calendas Augusti, +cui magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed +propter quorundam absentiam, præsertim Comitis <i>Cestriæ</i>, qui +de insidiis monitus, ocius refugerat, nihil actum est.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Nunc veniunt stipari, sed nihil actum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<br> + + +<h4><i>OBSERVATION.</i></h4> + +<p> +Rapin de Thoyras[A]<span class="side">A: Dans les Remarques sur le premier Volume des Actes +de Rymer.</span> attribue la division qu'il y eut entre Henri III & +les Barons, à ce que les Ministres de ce Monarque avoient tenté de les +priver des droits que la grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient +sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des Fiefs que +Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, possession dont Henri III +vouloit se rendre le maître absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à +Henri III, les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en Angleterre; +& si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque nouveau regne le +rétablissement des Loix d'Edouard, les Seigneurs avoient intérêt que +celles du Conquérant fussent maintenues. De-là au commencement de quelques +regnes on voit les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans +le cours de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été introduites +par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien ne prouve mieux que +ces Loix sont les seules sources dont les Coutumes actuelles des Anglois +sont émanées, que le peu de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les +Loix, tant d'Edouard que de ses Prédécesseurs. +</p> + +<br> +<p class="mid"><i>FIN.</i></p> + +<span class="pagenum"><a name="p429" id="p429">429</a></span> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h2><i>DICTIONNAIRE</i></h2> + +<h4>DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES</h4> + +<h3><i>DU TEXTE DE LITTLETON</i>.</h3> + +<p> +Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot <i>Couvrefeu</i>, +dit que dans l'<i>Ouvrage</i> de Littleton <i>il y a plus de paroles +Normandes que d'Angloises</i>. Cette observation a pu faire croire +jusqu'ici qu'il falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: +le Texte de ce Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera +certainement ce préjugé.</p> + +<p>L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il +ne paroît Anglois que parce que la plupart des termes François +qui étoient en usage au commencement de notre Monarchie, +ont passé en Angleterre avec les Loix de notre Nation. Il faut +cependant convenir que les expressions du Jurisconsulte Anglois +different beaucoup des façons de parler qui se rencontrent dans les +Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps où il vivoit, +mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il seroit +important que l'on déterminât les époques du langage qui a été +spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il +ne sera jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels +notre Langue est parvenue au point de perfection où nous +la voyons maintenant.</p> + +<p>Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce +qu'ils ont eu pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne +sont plus aujourd'hui d'usage. De-là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires +ont puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans +tous les Titres qui leur ont offert des expressions surannées en +plus grand nombre; mais ils n'ont pas réfléchi sur le danger de +cette méthode. +-----File: 434.png--- P. 430</p> + +<p>Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible +pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on +n'avoit pas cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. +D'où il arrive que ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs +interprétations sont induits à faire souvent signifier aux choses +le contraire de ce qu'elles désignent.</p> + +<p>Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout +ce qui a été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, +j'aurois terminé ce Recueil par un Dictionnaire Chronologique +des termes successivement usités en cette Province depuis le +dixieme siecle jusqu'à la réforme du vieux Coutumier; mais nécessité +par mon état actuel de me restraindre à l'interprétation du +Texte de Littleton, interprétation que je n'ai d'abord entreprise +que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi borné à l'explication +des termes les plus hétéroclites de ce Texte. Peut-être +cependant que dans la suite les circonstances me permettront +(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur +l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce +second Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des +différens Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire +universel du langage qui a subsisté en Normandie +durant les cinq siecles que j'ai précédemment indiqués. Sans le +secours d'un Ouvrage fait d'après cette idée, il y aura toujours +lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le plus grand +nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on +ne confonde le sens des expressions des différens siecles, comme +les Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates +des autorités sur lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations. +-----File: 435.png--- P. 431</p> + +<pre> +A + +A de +Abarrer, empêcher l'effet. +Abbatement, destruction. +Abbatre, anéantir, rejetter. +s'Abbatre en une terre, s'en emparer. +Abeiance, droit en abeiance, droit qui est suspendu. +Able, habile, propre, convenable. +Abridger, abréger. +Accomplish, accompli. +Accompt, comptés. +Accordant, qui a rapport, qui est conforme. +Achate, achat. +Acquitance, droit de se faire décharger par + un autre d'une demande +Adwouson, Patronage. +Afferance, rapport, produit. +Affiance, Fiançailles, promesse réciproque + faite entre deux parties de + s'épouser. +Affiert, appartient, écheoit. +Agard, observé; il fut agard, il fut observé. +Age de discrétion, 14 ans. +Age plein, Voyez Pleinage. +Aiel ou Ail, Ayeul. +Ale, aller. +Ale, séparé, détaché, effacé. +Alien, étranger. +Alien, aliéner, vendre, donner, transporter. +Alienee, Aquereur. +Alleger, alléguer. +Allotment, l'action de faire des Lots. +Almes, ames. +Alotte, tombé dans un Lot. +Allow, approuvé. +Allowable, digne d'approbation. +Allowance, du Verbe allouer, accorder une chose + à quelqu'un. +Alterate, altéré, préjudicié, endommagé. +Ambideux, toutes les deux. +Amnuity, rente, revenu. +Amount, monte. +Ancestors, Ancêtres. +Ancestrel, d'Ancêtres. +Anienter, anéantir. +Apiert, il est prouvé, il paroît. +Appearence, comparence. +Appel, appellé, nommé. +Apportion, à proportion. +Apprender, s'instruire, apprendre. +Aquitement, décharge qu'un Garant doit au Garanti. +Arer, labourer. +Arere ou Adere, arréragé. +Arraigner, impétrer, solliciter un Jugement, + assigner. +Array, préparé. +As, aux. +Ascention, droit de succéder à un Ascendant. +Ascun, aucun. +Assent, consentement. +Assese, réglé ou réglée. +Assesser, fixer, déterminer, établir. +Assets, assez. +Assouth, exempt, absous. +Attainder, Jugement de condamnation. +Attaint, actionné, poursuivi en Jugement. +Attainte, action pour se plaindre d'un Jugement ou + d'un Procès-verbal faux. +Attornement, transport. +Attorner, transporter à un autre un droit que l'on +Attorney, Porteur de Procuration. +Available, valable. +Averment, Aveu d'une tenure. +Averrer, prouver. +Avers, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la + Campagne. +Aunt, Tante. +Avowerie, reconnoissance faite au Seigneur par le + Vassal, de ce qu'il a des terres + relevantes de son Fief. +Avoyde, nul, compté pour rien. +Autels, autant. +Auter, autre. +Aweroust, doute. +Auterment, autrement. +Auxy ou Axy, aussi. + +B + +Barbits, brebis. +Baron, Epoux. +Barre, exception. +Barrer, empêcher, priver. +Barretors, Chicaneurs. +Baylement, location. +Bayler, donner, louer une maison. +Beale, belle. +Blees, bleds. +Bond, borne. +Bondage, tenure villaine. +Bont, droit. +Boefes, boeufs. +Bouch, bouche. +Breve, bref. +Burgesses, Bourgeois. +Burgessours, Incendiaires. +Burgh, Bourg. +Bushels, Boisseaux. + +C + +Cancell, cancelé, scellé. +Capons, chapons. +Carier, charrier. +Carue, charue, autant de terre qu'il en faut + pour occuper une Charue. +Case, cas. +Castle, Château. +Ceo, ce +Cest, ce +Ceulx, ces +Challenge, moyens par lesquels on rejette le + témoignage des Jureurs. +Chapter, Chapitre. +Chateux ou Chatels, effets mobiliers. +Chaunter, parler, décider, prononcer. +Chescun, chaque. +Claime, clameur. +Claimer, reconnoître, avouer, & aussi reclamer. +Clove, clou. +Coadjutors, concurrens. +Coheirs, Cohéritiers. +Cohert, forcer, obliger, contraindre. +Colour, apparence, droit apparent. +Commeitter, confier. +Common, commun. +Compel, forcé, obligé, contraint. +Compeller, forcer, obliger, contraindre. +Compester, disposer les terres à recevoir les + différentes semences avec succès. +Complaine, plainte. +Comprehender, comprendre. +Conclude, non-recevable. +Congeable, qui peut être expulsé. +Continual, continué. +Contristiant, Voyez Nient. +Conveyer, conserver à un autre un droit qu'on a. +Conusans, connoissance. +Conusier ou Conuster, reconnoître, avouer. +Conusor, Prédécesseur, Auteur, celui au droit + duquel on jouit d'un fonds. +Cornage, publication ou convocation faite avec + une corne percée. +Corrupt, corrompu. +Consen ou Cosin, Parent & Parente. +Costage, ou Cost, coût, débours. +Covenants, conventions. +Covert, couvert. +Coverture ou Couverture, Mariage subsistant. +Covin, convention secrete, concert. +Counsailer, Conseiller. +Counter, conter, raconter. +Countie, Comté. +Cresser, accroissement. +Culpable, coupable. +Cure, soin. +Curge ou Courge, court, currit. +Curtesie, droit de viduité dû au Mari qui a eu un + enfant vivant. +Cy, oui. + +D + +Dagger, dague, poignard. +Damajouse, dommageable. +Darrain, dernier. +Deane, Doyen. +Deanry, Chapitre, Doyenné. +Decease, décès. +Declaration, Contrat. +Defeasible, qui peut être anéanti. +Defeat, déchu, anéanti. +Deforcer, retenir injustement. +Deins, dans. +Dementiers, jours intermédiaires. +Demesne, propre. +Demesnes, propriétés, fonds. +Detinue, retenue, détention. +Devates, débat. +Deviat, mourut. +Devider, diviser, partager. +Devier, mourir, il devy, il meurt. +Devise, clause d'un Testament, Testament. +Devisor, Testateur. +Disabilitie, incapacité. +Disable, inhabile, incapable. +Disabler, prétendre que quelqu'un est inhabile, + incapable. +Disagreer, refuser, +Discent, Succession. +Discinet, Homme qui n'a point de ceinture. +Disclaimer, renoncer, méconnoître. +Discontinuance, interruption du droit qu'on a sur un + fonds par la vente qu'un autre, chargé + de conserver ce droit, en a faite. +Discover, découvrir. +Disease, figure, aspect. +Disinheritance, action par laquelle on deshérite + quelqu'un, on le dépouille d'un droit. +Disparagement, faire épouser à un Mineur ou à une + Mineure une personne de condition + inférieure ou qui est difforme, &c. +Disseisissour, celui qui dépossede. +Distrainer, saisir, enlever d'un fonds quelque + meuble. +Distres, détresse, saisie. +Distresse, faculté de dépouiller quelqu'un de sa + possession. +Distributer, distribuer. +Divester, dénaturer. +Done, Donor ou Donour, Donateur. +Donées, Donataires. +Dowment, Dot. +Droiturel, légitime, conforme au droite. +Duties, redevances. + +E + +Effectual, exécuté, effectué. +Egaltie, égalité. +Egresse, sortie. +Eigne, aîné ou aînée. +Eigné, aîné. +Eeins, dans, dedans. +Eire, Tribunal ambulant. +Election, choix. +El ust ewe, il ou elle eût eu, qu'il soit ewe, + qu'il ait eu. +Embear, embarrasser, charger, occuper une chose + par une autre. +Empleder, appeller en Jugement. +Enclosure, empêchement, obstacle, opposition. +Encounter, envers, contre. +Endent, autentique. +Endenture, Acte autentique, double, & dont les deux + parties étant dentelées s'endentent + l'une avec l'autre. +Endict, convaincu, jugé, condamné. +Endorce, employé sur, endossé. +être Endow, avoir douaire. +Endurer, durer. +Enheritance ou enheritage, succession. +Enheritrix, Héritiere. +Enlarger, étendre, augmenter. +Ent, cependant. +Entaile, qui a la faculté de succéder à un + Fief à tail ou conditionnel. +Entent, point, a cel entent, en ce point. +Enter, entrer; il signifie aussi enregistrer. +Entiertie, totalité. +Entire, entier & entiere. +Entrer, se mettre en possession. +Entry, entrée. +Equitie, raison. +Escheate, échéance. +Escrouet, rouleau. +Eslier, choisir, opter. +Especial, spécial. +Esperver, épervier. +Estate, état. +Ester, être. +Estope, sans droit, non recevable, exclus. +Estoyer, subsister. +Estoyera, restera. +Evidence, preuve. +Ewe, eau. +Excommengement, excommunication. +Executors, Exécuteurs testamentaires. +Expences, dépenses. +Expresser, exprimer. +Expulsement, expulsion. +Extinguishment, amortissement, extinction. +Extortionners, Concussionnaires. + +F + +Face, fait. +Failir, faillir, manquer. +Fait, Acte. +Fait polle, Acte olographe, qui n'est point + autentique. +Fauxer, faire déclarer faux un Acte. +Fealty ou Fealtie, fidélité. +Feasance, réduction. +Feast, Fête. +Fee simple, Fief héreditaire. +Feigner, feindre. +Feoffee, Fieffataire, feudataire. +Feofment, inféodation. +Ferromus, nous ferons. +Fieffor, celui qui donne un fonds en fief. +File, fille. +Fime, fumier. +Finali, final. +Fine, somme, amende, taxe, & aussi + transaction. +Fits, fils. +Follie, tort, faute. +Forbarre, privé, dépouillé. +Forbarré, empêché, non recevable. +Forcprise ou Fortspris, excepté. +Forsque, sinon. +Forstaller, frauder un droit. +Fort, capable. +Foundu, fondé. +Foundu, copié, dressé sur un modele. +Foyal, fidele. +Franckalmoigne, franche-aumône. +Franc tenement, usufruit, possession des fruits, bien + dont on n'a que la jouissance. +Friers, freres. +Fuit, fut. + +G + +Gallines, poules. +Gaunts, gants. +Genuler, fléchir le genouil, s'agenoullier. +Gilofer, géroffle. +Gisant, en gisant, en jettant. +Gisir, consister en quelque chose, résider en + quelqu'un ou en quelque chose. +Grants, dons, cessions de biens. +Grantor, Donateur. +Greinder ou griender, grand, élevé, plus considérable. +Griever, faire préjudice. + +H + +Hanap, coupe. +Happer, arriver, il happa, il arriva que, &c. + il veut dire aussi se procurer, + obtenir. +Heires, hoirs, successeurs, héritiers. +Hont, honte. +Host, armée. +Hotchpot, rapport entre cohéritiers. + +I + +Iammes, jamais. +Impeachment, empêchement. +In, dans. +Incumbent, pourvu d'un Bénéfice; celui qui + l'occupe. +Indenture, voyez Endenture. +Indictment, assignation. +Inheritable, qui a droit de succéder. +Interrupt, interrompt & interrompre. +Joine, déposé en la main de Justice. +Mise joine, gages que le demandeur & le défendeur + donnoient respectivement avant de + plaider. +Jointment, conjointement. +Jointure, tenure que l'on possede conjointement + avec quelqu'un. +Issint, ainsi. +Issuant, sorti. +Issue, enfant. +Jurie, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le + rapport des Jureurs. +Justices, Juges. +Juventute, jeunesse. + +L + +Laches, négligence. +Large, prender a large, prendre une chose dans sa Généralité. +Lease, leas, cession, abandon. +Lessee, cessionnaire. +Lessor, celui qui cede. +Letter, Acte, Ecrit, Lettre. +Levie, approuvé, sine levie, transaction + ratifiée par les Juges. +Ley, Loi; ce mot se prend aussi pour + bataille,Ley gager, c'est gager la + bataille. +Liable, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter + quelque convention. +Limit, spécifié, désigné. +Lirroit, il seroit permis. +Liver, livre de poids. +Liverie de saisin, investiture. +Lou, quand. +Lour, leur. + +M + +Maihemer, disloquer, estropier. +Maines, mains. +Maintenance, manutention, conservation. +Maner, maniere. +Manor, Manoir, Seigneurie. +Manumission, affranchissement. +Marches, frontiere. +Marry, marié. +Master, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur. +Matter, matiere. +Meane, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot + est quelquefois substantif, quelquefois + adjectif. +Mease, masure; il veut dire aussi moyen. +Meason, maison. +Meinder, moindre. +Meins, moins. +Melieux, meilleur. +Mercie, merci, estre en le mercie, être à la + merci. +Mere, vrai, certain, plus mere, plus certain. +Mese, métairie. +Mesmes, moi-même. +Mesnaltie, état du Seigneur moyen, intermédiaire. +Mesne, moyen, qui tient le milieu. +Metes, mesures. +Mi, pas ou point. +Mischief, malheur. +Mise, gages. +Mitter, mettre, employer. +Moity, moitié. +Money, monnoie. +Monstrans, exhibition. +Morant, mort. +Morier, finir, s'éteindre. +Mulier, enfant né avant le mariage. +Mulnes, moindre, plus petit, plus jeune. +Mults, plusieurs. +Muster, montre, revue de troupes. + +N + +Nemy, non pas. +Nief, femme née en villenage. +Nient, n'est pas ou rien; il signifie + quelquefois sans comme dans ce mot + nient constritant, sans faire injustice, + malgré, indépendamment. +Nonage, minorité. +Nosme, nom. +Noyer, nuire. +Nulluy, aucun. +Number, nombre. + +O + +Ordaine, ordonné. +Order, ordre. +Ordinance, Réglement. +Ordinari, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire. +Ores, en ce cas. +Original, Bref originaire, en vertu duquel on + intente Action. +Oter, enlever, expulser, chasser. +Ove, avec. +Ouster, outre, au-delà, & encore. +Owelti, égalité. + +P + +Panel, partie, un certain nombre. +Paramont ou Paramount, suzerain. +Parcener, copartageant. +Parker, garde-parc. +Parlance, façon de parler. +Parol, mot, expression. +Parson, Curé. +Partition, partage. +Passe, pas ou pas assez. +Pavor, peur, crainte. +Pays, campagne. +Pee, pied. +Pepper, poivre. +Perceiver, percevoir. +Per enter, entre. +Performer, accomplir, exécuter. +Personaltie, être en + Personaltie, être personnelle. +Pier, pere. +Pile, boule. +Piller, pilier. +Pischer, pêcher. +Pleast, il plaira. +Pleader, faire valoir des raisons en Jugement, + plaider. +Plee, Plaidoyer. +Pleinage, majorité de 21 ans. +Plesors, plusieurs. +Plist ou Plyte, état, droit, puissance. +Pluis, plus. +Poigne, poing. +Poit, Poyt ou Poet, peut. +Il port, il intente, il présente. +Possesse, possesseur. +Post, pouvoir, droit sur un fonds. +Pours, pauvres. +Power, pouvoir. +Praiers, prieres. +Prescriber, se servir de prescription. +Presentement, présentation. +Preyer, prier. +Primer, premier. +Prisel, prise, acceptation, condition. +Prist, prêt, paratus. +Privitie, correspondance qu'il y a entre deux + personnes. +Privy, qui est seul saisi. +Prompter, promesse, engagement. +Proof, preuve. +Protect, protégé. +Puissoit, pouvoit. +Pur, pour. +Pur, par. +Purchase, acquisition. +Purparty, lot, part. +Purport, suppose ou supplée. + +Q + +Quart, quatrieme. +Quarter, quart, quartier. +Querer, chercher. +Queulx, quels. +Quiet, paix. +Quietment, sans trouble, paisiblement. + +R + +Rate, raison. +Realtie, être en realtie, avoir rapport, être attaché à un fonds de + terre ou à tout autre immeuble. +Reantry, reprise de possession. +Reason, raison. +Reattachement, nouvelle assignation. +Receiver, recevoir. +Recognitors, ceux qui étoient chargés par l'Assise + d'examiner un fait, & d'en faire le + rapport. +Recommons, nouveau Bref. +Recoverer, recouvrer. +Recoverie, recouvrement. +Recousse, reclamation. +Redisseisin, deuxieme dépossession. +Reel, qui provient d'un fonds. +Reeve, Prevôt d'une Seigneurie. +Refusal, refus. +Regardant, dépendant. +Regresse, sortie récidivée, réitérée. +Rehearsal, dispositif, préambule. +Rehercer, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on + a exprimé en un autre. +Releases, abandon, délaissemens. +Relinquiser, abandonner, laisser. +Remainder, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont + réservés après la vente ou après le don. +Remembrance, souvenir. +Remitter, remettre, renvoyer ou restituer; il veut + dire aussi restitution. +Remnant ou Remanant, restant, le surplus. +Replegiare, révendication. +Replevin, main-levée. +Reprise, reprise, révendication. +Requirer, exiger, requerir. +Resceit, recette. +Respect, rapport, relation. +Respondu, être respondu, être représenté en Jugement par un + Procureur. +Rette, réputé, présumé. +Returner, récuser, rejetter, exclure. +Reverser, renverser, anéantir, détruire, effacer. +Ristrainer, excepter. +Roberi, vol. +Rol, Rôle, Registre, Papier terrier. +Rule, Rôle. + +S + +Sa, se prend aussi pour son. +Salvation, conservation. +Sane, sain & santé. +Satiffie, content, satisfait. +Savant, se réservant. +Sauns, sans. +Scotes, Ecossois. +Seale, Sceau. +Secular ou Seculer, Séculier. +Seisin, possession. +Semble, semblable. +Serement, serment. +Servant, domestique. +Serue, fonction. +Sete, fleche. +Sever, séparer, distinguer, diviser, & aussi + séparé, distinct, différent. +Several, différent, divers. +Severaltie part en + Severaltie, à part, en particulier, séparément. +Sewer, Ecuyer d'armes. +Soens, siens. +Soër, soeur. +Soke, charue. +Soint, soient. +Sole, seul. +il Soloit, il étoit ordinaire, on avoit coutume de, + &c. +South, sous. +Souveraingtie, supériorité. +Space, espace. +Spours, éperons. +Staple, Foire. +State, état. +Statude, Statut. +Subdver, soumettre. +Substance, moyen, soutien, appui d'une cause. +Suer, suivre, poursuivre. +Suffer, souffrir. +Sufficientment, suffisamment. +Suit, poursuite, procédure. +Suit, suivi. +Summ, somme. +Summoner, avertir, sommer. +Surdant, qui naît, qui part, qui sort d'une chose. +Surrender, remettre. +Surrender, délivrer, retrocéder, délivré ou + retrocédé. +Surviver, survivant. +Sustemer, entretenir, conserver. + +T + +Tail, restraint, modifié. +Teignir, penser, opiner. +Teignomus, nous tenons tel fonds de tel Seigneur. +Tenancie, tenure. +Tender, offrir, offre. +Termor, celui qui tient à terme. +Test, tête. +Tiel, tel. +Tierce, troisieme. +Title, titre. +Traire, attirer après soi. +Trenchast, fut affectée, fut hypotéquée. +Trespasse, excès. +Trie, attesté. +Trier, plaider. +Tollir, priver. +Torcenouse, violence. +Torcious, violent. +Torciousement, par force. + +V + +Vacation, vacance d'un Bénéfice. +Value, prix, valeur. +Veier, voir. +Veignir, venir, parvenir, succéder. +Vendredie, Vendredi. +Venter, ventre. +Verdict, procès-verbal, rapport des Jurés. +Verie, vraie. +Veritie, vérité. +Vetue, chose vêtue, attachée, réunie à une autre. +View, vu. +Vintisme, vingtieme. +Uncore, encore. +Voide, nul. +Volunt, volonté. +Vouchee, appellé en jugement ou en garantie. +Voucher, appeller. +Voy, voie. +Vre, voir, vue. +Urera, servira, sera utile. +Use, usage. +Ust, eut. +Utlagarie, contumace, bannissement. +Utlage, contumacé, banni. + +W + +Waive, vagabond. +Wast, dégradation d'héritages. + +</pre> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/006.png"></p> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h2><i>ECLAIRCISSEMENS</i></h2> + +<h4>ET CORRECTIONS.</h4> + +<h3><i>PREMIER VOLUME.</i></h3> + +<p>Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence +par ces mots, <i>Un franc-tenement</i>, &c. doit être retranché.</p> + +<p>Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent +du 9e aux 10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres +30 & 33 du Livre 4 de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer +les chap. 29. & 33. En effet, 1º. cet Auteur, dans le premier +de ces Chapitres, s'exprime ainsi:</p> + +<p><i>J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race +la Couronne se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains +égards héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en +proche, & qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre +Loi politique, on suivit pour la succession des Fiefs le même esprit +qu'on avoit suivi pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs +passerent aux enfans & par droit de succession & par droit d'élection, +&c.</i></p> + +<p>Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre +Magistrat renvoie par le passage que je viens de transcrire, +il n'est question que d'exemples de prétendues<a id="footnotetag532" name="footnotetag532"></a> +<a href="#footnote532"><sup class="sml">532</sup></a> <i>élections</i> à la +Couronne, tirés du 9e siecle; & cependant M. de Montesquieu +veut que ces exemples ayent influé sur un usage qui n'a constamment +commencé, suivant l'unique autorité qu'il fait valoir, +qu'avec le regne de l'<i>Empereur Conrad</i>, IIe du nom, c'est-à-dire, +plus de cent soixante ans après. <i>Sic progressum est ut ad +filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote532" name="footnote532"><b>Note 532: </b></a> +<a href="#footnotetag532"> (retour) </a> Voyez sur l'équivoque de ce terme <i>élection</i>, + Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15; + & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient <i>qu'il ne se + trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans + mâles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus + pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été</i>, dit-il, <i>pendant la + pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit + plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes + Rois</i>.</blockquote> + +<p>Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par +la <i>progression</i> des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit +de choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. +Ce droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere +institution de l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la <i>Loi politique</i> +de cette hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec +la <i>Loi politique</i> par laquelle la succession au Trône s'étoit réglée +au temps où les Fiefs étoient devenus héréditaires. Il ne faut +d'ailleurs qu'un peu d'attention pour appercevoir l'illusion des +relations que M. de Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la +maniere de succéder aux Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est +imaginé avoir été suivie dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. +Car en supposant avec lui que l'élection à la Couronne +eût servi de regle pour la succession aux Fiefs, cette regle auroit +dû consister à donner aux vassaux le droit de choisir dans +la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel ils +auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs +le choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en +effet, dépendu de leurs Souverains.</p> + +<p>2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que +<i>quand les Fiefs furent héréditaires</i> (il faut remarquer qu'ils furent +héréditaires en 877) <i>le droit d'aînesse s'établit dans la succession +des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne +qui étoit le grand Fief</i>. Il ajoûte..... <i>qu'on établit alors un droit de +primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de +la Loi politique & civile</i>.</p> + +<p>Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé +que sous la seconde Race la <i>Couronne avoit été élective & héréditaire</i>, +dans le 33e il assure que la <i>Couronne, qui étoit le grand +Fief</i>, étoit dévolue, durant la même Race, à l'aîné.</p> + +<p>Dans le Chapitre 29 la <i>Loi politique</i>, qui avoit réglé dans +le 9e siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. +de Montesquieu, la <i>Loi politique</i> qui autorisa dans la suite l'élection +des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est +la <i>Loi féodale</i> qui a fait plier sous elle la <i>Loi politique & civile</i>. +Ces contradictions ne partent évidemment que de la confusion des +époques, & elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se +laisser emporter trop loin par la rapidité du style & la nouveauté +ou l'éclat des pensées dans les Ouvrages qui ont principalement +pour objet la discussion des faits.</p> + +<p>Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, <i>les suites qu'auroit eu +leur infidélité</i>, lisez <i>qu'auroit eues, &c.</i></p> + +<p><i>Idem</i>, lig. 22, <i>pessédoient</i>, lisez <i>possédoient</i>.</p> + +<p>Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en <i>présens</i>, +en <i>honneurs ou biens fiscaux</i>, en <i>Bénéfices des particuliers +ou des Eglises & en Aleux</i>. Les <i>présens</i> étoient héréditaires, & +devenoient aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. +Tels étoient les biens désignés par le nom <i>de munificentiæ</i> +dans le <i>Traité d'Andely, entre Gontran & Sigebert</i>, dont je parle +page 7. Ces présens étoient tirés des confiscations qui échéoient +au Roi régnant, & qui, n'ayant pas été possédés par ses prédécesseurs, +n'étoient point réputés incorporés au domaine ni +inaliénables.</p> + +<p>Les <i>honneurs</i> ou <i>biens fiscaux</i> provenoient des confiscations; +mais les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, +étoient réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne +pour n'en être jamais séparés.</p> + +<p>La <i>Jurisdiction</i> que j'attribue en cet endroit à ces <i>honneurs</i>, +doit s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez +la Remarque sur la Charte de Guillaume le Conquérant, qui +suit les Loix d'Edouard le Confesseur dans le 2e Volume, page +161.</p> + +<p>Page 6, ligne 24, au lieu de <i>distric</i>, il faut lire <i>district</i>.</p> + +<p>Page 8, après la Note 33, <i>absque ullius introitu judicum, +Form. 17, L. 1, Marculph.</i> on doit ajouter cette observation, +<i>ces portions du fisc devenoient soumises directement au Roi</i>. Voyez +<i>Capitul. de Villis 1, vol. Balus.</i></p> + +<p>Page 10, Note 43, au lieu de <i>défend de restituer</i>, lisez <i>défendent +de restituer</i>.</p> + +<p>Page 13, 3e Note, on lit <i>Chap. de utili, &c.</i> lisez <i>Chopin, +de utili, &c.</i></p> + +<p>Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, <i>départ. d'hérit.</i> +ce qui ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire <i>Terrien, +chap. 6, de parties d'héritage</i>.</p> + +<p>Page 15, j'ai dit que l'<i>ancien Coutumier rappella les Seigneurs & +les vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que +Saint Louis avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son +aïeul avoient démembrés du Fisc</i>.</p> + +<p>Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles +que suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre <i>ce Roi, les +Clercs & les Barons</i>, lequel se trouve page 41 du premier Volume +des Ordonnances de la troisieme Race. En effet, suivant +cet article, ce n'étoit qu'en <i>Bourgage</i> & en <i>Villenage</i> que la +terre donnée par les peres à leurs enfans échéoit, du temps de +Philippe Auguste, à leurs plus proches parens, <i>ad proximiores +parentes</i>; les peres succédoient donc alors à leurs enfans, quant +aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces derniers, pourvu +qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, sous Saint +Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car Beaumanoir +ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le +premier qui l'ait proposée comme digne d'être généralement +adoptée.</p> + +<p>Page 17, à la 2e ligne, effacez <i>hoirs</i>, & mettez <i>heires</i>.</p> + +<p>Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 <i>contient +le droit de représentation</i>, qu'elle prouve aussi qu'au temps +de Littleton les <i>biens étoient faits propres en la personne de celui +qui le premier les possédoit à droit successif</i>.</p> + +<p>Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient +<i>les Avoués</i> des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie +domestique des fonds des maisons Religieuses: observation que +le Lecteur est prié de se rappeller toutes les fois qu'il trouvera +que j'attribue une Jurisdiction sous les deux premieres Races aux +simples Seigneurs de Fief.</p> + +<p>Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; +au lieu de ces mots, <i>on ne peut l'aliéner, &c.</i> il faut ceux-ci, +<i>on peut l'aliéner, &c.</i></p> + +<p>Page 42, Note (a), au lieu de <i>Seigneur au degré plus élevé</i>, il +faut mettre <i>par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de +feudataire; supérieur quant à la nature du fief</i>.</p> + +<p>Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette +phrase, <i>mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la +fille qu'il auroit, &c.</i> & substituez-y celle-ci, <i>mais après la mort +de cet aîné le cadet exclueroit sa niece</i>.</p> + +<p>Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme +ligne, <i>possibilité d'issue étiente</i>, lisez <i>éteinte</i>.</p> + +<p>Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 +& 18, au lieu de <i>le pere ou la mere qui leur survit</i>, substituez +<i>le pere ou la mere qui survit à cet enfant</i>.</p> + +<p>Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez +<i>lorsque</i> en la place de <i>quand</i>; & dixieme ligne, <i>jouit</i> au lieu +de <i>jouira</i>.</p> + +<p>Page 52, 3e ligne, <i>& se l'ennie</i>, lisez <i>& se l'en nie</i>.</p> + +<p>Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur +la Remarque de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une +erreur commise par M. de Lauriere, page 38 de son Recueil +des Ordonnances de la troisieme Race; cet Auteur y dit que +l'<i>Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de Juillet 1219, est +pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont tellement +maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des conquêts +faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article +331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la +femme est prédécédée</i>.</p> + +<p>Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée +de Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en +Bourgage; tous ceux faits hors Bourgage appartiennent propriétairement +au mari, & la femme n'en a que moitié en usufruit +durant sa viduité.</p> + +<p>Page 68, 3e ligne, après ces mots, <i>le douaire n'étoit point dû</i>, +ajoutez ceux-ci, <i>sur ce fief</i>.</p> + +<p>Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, +effacez <i>si</i>; troisieme ligne, au lieu de <i>s'il arrive</i>, lisez <i>il arrive</i>; +& sixieme ligne, après le mot <i>intenter</i>, ajoutez ceux-ci, <i>en +ce cas</i>.</p> + +<p>Page 77, 28 ligne, après ces mots, <i>ayent établi des Fiefs</i> +lisez <i>viagers</i>.</p> + +<p>Page 86, quand je dis dans la Remarque (<i>b</i>)que certains Brefs +<i>s'accordoient par les Juges des Seigneurs</i>, je parle du temps où +les Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, +ce qui dut arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de +Charles le Simple, nos Rois ne pouvant, à cause des troubles, +suivre les anciennes regles pour l'administration de la Justice, les +Commissions dont ils chargeoient leurs envoyés n'étant plus respectées, +sur-tout par les possesseurs des Fiefs de dignité; ces +Fiefs exercerent tous les droits de la souveraineté sur leurs Sous-feudataires, +& la plupart de ceux-ci se trouverent nécessités par +l'impossibilité de recourir au Roi, & par les absences fréquentes +de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction purement provisoire +& économique, à laquelle ils avoient jusques-là été restrains à +l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs causes[A]. +Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les propriétaires +de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la subordination +la plus complette, comme je l'observe ailleurs.</p> + +<p>Page 95, après la Note 1, où <i>je cite Sect. 78 & 79</i>, il faut +citer <i>la Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la +Charte ajoutée par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où +il est traité des Justices Seigneuriales</i>.</p> + +<p>Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve <i>revendiqué</i>, +c'est <i>révendique</i>.</p> + +<p>Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés +au Clergé, <i>n'avoient de Jurisdiction que par privilége</i>, on doit +restraindre cette <i>Jurisdiction</i> à ce qui concernoit la Police domestique +des Métairies Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même +page, j'ajoute que le <i>privilége d'exemption de Jurisdiction s'accordoit +à quelques Eglises</i>. Pour bien entendre ceci, il est essentiel +d'observer que les Causes civiles des Colons, des biens du Domaine +Royal donnés aux Eglises, ressortissoient nuement de la +Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la compétence +que sur les hommes domiciliés dans un <i>territoire</i> donné aux +Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes +étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville, +dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, +ou pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les +Avoués ou les Vidames, pouvoient en porter directement les +causes en la Cour du Roi.</p> + +<p>[Note en marge A: C'est delà +que dans +le ch. 24 du +liv. premier +des Etablissemens +de +S. Louis, +<i>li Roy ne +peut mettre +ban en la +terre au baron, +ne libers +ne peut +mettre ban +en la terre +au vavassor</i>.]</p> + + + +<p>Page 123, ligne 19, au lieu de <i>ce qu'en aliénant</i>, lisez <i>qu'en +aliénant</i>.</p> + +<p>Page 121, ligne 22, effacez le mot <i>celui</i>.</p> + +<p>Page 124, ligne 13, après ces mots <i>aveu de la Jurisdiction</i>, +ajoutez, <i>ou police domestique</i>.</p> + +<p>Page 136, Note 6, lisez <i>Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid.</i> +premier Vol. col. 1052, & col. 409, ann. 803.</p> + +<p>Page 165, ligne 14, au lieu du mot <i>fruis</i>, lisez <i>fruits</i>.</p> + +<p>Même page, dernière ligne, <i>ou que sa naissance fût utile</i>, +mettez <i>si sa naissance étoit utile</i>.</p> + +<p>Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au +lieu de <i>étant</i>, mettez <i>est</i>.</p> + +<p>Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de <i>Bénéfice</i>, +lisez <i>Bénéficiers</i>.</p> + +<p>Page 188, 10e ligne, au lieu de <i>ce mineur pourra agir</i>, mettez +<i>ce mineur ne pourra agir</i>.</p> + +<p>Page 192, je dis <i>la conversion de ces fonds en aleux les rendoit +indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient +avoient Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue</i>. +Ceci est juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction +des Comtes, parce qu'en effet les biens fiscaux convertis en +propriétés par le Roi, ne reconnoissoient que la justice de sa Cour; +il faut encore entendre la Jurisdiction que les Propriétaires de +biens fiscaux convertis en aleux exerçoient sur leurs Tenans d'une +Jurisdiction de police & économique par les raisons ci-devant +déduites, & que je ne répéterai plus.</p> + +<p>Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci. +<i>Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell.</i></p> + +<p>Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée +sous plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, +étoit relative aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne +tenu en 1080, & ces épreuves n'étoient point admises +par les Loix Normandes. Voyez mes Remarques sur les +Setions 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient surpris la religion +des Princes pour accréditer cette Procédure dans la Normandie.</p> + +<p>Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez <i>gagée</i> au lieu de +<i>gagnée</i>.</p> + +<p>Page 240, 12e ligne de la Remarque. <i>Les principaux Officiers +de Justice des Seigneurs</i>, dont il est parlé en cet endroit, +étoient ceux qui veilloient à l'administration économique des +Seigneuries, tels que les Avoués, les Prevôts, les Vidames, +les Senéchaux; leurs fonctions sont spécifiées dans l'extrait que +j'ai donné de Flete dans mon second Volume. Ce sont ces Officiers +que je nomme page 241 <i>bas Justiciers</i>.</p> + +<p>Page 242, 8e ligne, au lieu de <i>Loix aussi opposées qu'étoient +celles d'Edouard</i>, &c. lisez <i>Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles +celles d'Edouard</i>, &c.</p> + +<p>Page 247, 5e ligne, après ces mots <i>des travaux de sa femme</i>, +lisez, <i>& en même-temps des travaux de ses enfans</i>.</p> + +<p>Page 257, 17e ligne, avant ces mots, <i>ne se réserver</i>, il faut +mettre <i>&</i>.</p> + +<p>Page 283, lisez, <i>Gavel-kind</i>, au lieu de <i>Gravel-kind</i> dans l'annonce +de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, +lisez <i>une sorte de rente</i>, au lieu de <i>sorte de rente</i>.</p> + +<p>Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, <i>ce terme +est ici pris</i>, il faut substituer à ces mots ceux-ci, <i>ce terme +se prend ordinairement</i>.</p> + +<p>Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque +244, au lieu de <i>en ce cas</i>, on doit lire <i>alors</i>.</p> + +<p>Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, +que les Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres +Races qu'une Justice de correction provisoire sur les Colons qui +étoient soumis à un Fief.</p> + +<p>Page 325, après ces mots, <i>Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux</i>, +il faut ajouter, <i>& de Juges purement économiques, ils +devinrent Juges des causes civiles</i>.</p> + +<p>Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, <i>que nos +Rois de la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner +leur Domaine</i>, on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable +d'avec celui qui ne l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé +à cet égard dans la Remarque de la page 5 du premier Volume +de Littleton.</p> + +<p>Page 380, derniere ligne, au lieu de <i>rapport</i>, lisez <i>transport</i>.</p> + +<p>Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, +lisez <i>concernantes</i>, au lieu de <i>concernant</i>.</p> + +<p>Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de <i>Rente</i>, lisez +<i>Vente</i>.</p> + +<p>Même page, 9e ligne, au lieu de <i>rachetable</i>, lisez <i>irracquitable</i>.</p> + +<p>Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au +lieu de ces mots, <i>& que le Fieffeur</i>, lisez, <i>& si le Fieffeur</i>.</p> + +<p>Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez <i>rentrer</i> au lieu de +<i>rentre</i>.</p> + +<p>Page 467, 15e ligne, lisez <i>materno latere</i>, & non <i>maternâ +latere</i>.</p> + +<p>Page 469, 16e ligne, <i>il lavera</i>, lisez, <i>il l'avera</i>.</p> + +<p>Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu <i>de deux ages</i>, +lisez <i>de deins age</i>.</p> + +<p>Page 507, 20e ligne, au lieu de <i>ces fonds</i>, lisez <i>ses fonds</i>.</p> + +<p>Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le +mot <i>desseisines</i>, mettez <i>Britton, Chap. de</i>, &c.</p> + +<p>Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit <i>sous le titre de +Droit en Fitzherbert</i>, il faut lire, <i>le titre de Droit dans le Livre +de Fitzherbert</i>.</p> + +<p> +<i>DEUXIEME VOLUME.</i></p> + +<p>Page 6, 4e ligne, avant <i>manum</i>, mettez <i>per</i>.</p> + +<p>Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre +<i>observons encore</i>, &c. en caracteres qui auroient détaché cette +Observation du texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser +cette négligence.</p> + +<p>Page 74, derniere ligne, <i>n'ont suivi</i>, lisez <i>l'ont suivi</i>.</p> + +<p>Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de +<i>corfait</i>, lisez <i>forfait</i>.</p> + +<p>Page 118, ligne 20, <i>ton lieux tol</i>, sont trois mots, ils ne +doivent en former que deux; <i>tonlieux, tol</i>.</p> + +<p>Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, <i>& qui par cette</i> +<i>raison étoit obligé</i>, lisez <i>cet homme casé étoit donc par cette raison</i>, +&c.</p> + +<p>Même page, ligne 24, au lieu de <i>Chef de la centaine</i>, lisez +<i>Chef de la famille</i>.</p> + +<p>Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, <i>si l'on en excepte +cependant celles de Henry I</i>, &c. & y substituer ce qui +suit: <i>Henry I, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les +Loix d'Edouard le Confesseur; mais cette feinte dura peu</i>, &c.</p> + +<p>Page 183, 13e ligne, au lieu de <i>ransiisset</i>, lisez <i>transiisset</i>.</p> + +<p>Page 201, 12e ligne, <i>Barocensem</i>, lisez <i>Barocensem</i>.</p> + +<p>Page 216, 25e ligne, au lieu de <i>nuntiis</i>, lisez <i>nuntii</i>.</p> + +<p>Page 235, première ligne, <i>unt</i>, doit être précédé d'une <i>s</i>.</p> + +<p>Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de <i>Hobert</i>, +lisez <i>Robert</i>.</p> + +<p>Page 241, 10e ligne, <i>eas investiret</i>, lisez <i>eos</i>.</p> + +<p>Page 264, ces quatre mots <i>brud toll</i>, <i>ehil wyte</i>, <i>yares gyves</i>, +<i>Scotales</i>, auroient dû être expliqués.</p> + +<p>Le premier designe les Droits de <i>Tonlieu</i>, dont j'ai déjà +donné une idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second +indique les <i>Amendes</i>; le troisieme un impôt sur les mesures, & +particulierement sur l'<i>Aunage</i>; & le quatrieme les Capitations.</p> + +<p>Page 296, Note 7, on lit, <i>voici ce que dit Wilkins</i>, il falloit +mettre, <i>voyez ce que dit</i>, &c.</p> + +<p>Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après +Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus +important, qu'il contient des cérémonies différentes de celles +dont Pithou & Baluse nous ont donné le détail.</p> + +<p><span class="sc">Ordalium</span> Saxonice <span class="sc">Ordæl</span>: dictio ab <span class="sc">OR</span> & <span class="sc">DAEL</span> composita. +<span class="sc">Or</span>, privativum est, quemadmodum apud Græcos <span class="sc">A</span>, apud +Latinos <span class="sc">IN</span>, ut in dictione Græcâ [Grec: ablabês], Latinâ <span class="sc">INNOXIUS</span>, +viderelicet: <span class="sc">Dæl</span> partem sonat atque hoc modo <span class="sc">Ordæl</span> (ut verbum +verbo reddam) expers est, id est, Criminis expers. Erat +etenim <span class="sc">Ordæl</span> criminis purgandi modus, cujus duo fuerant genera, +alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum +illud solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus +incedens, ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens +pede, super ignitos quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud +<i>unius erat interdum Libræ, quod illi <span class="sc">simplex Ordalium</span>, +pondo interdum tria, atque hoc illi <span class="sc">triplex Ordalium</span> appellabant. +Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat) pronunciabant; +sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis. +<span class="sc">Aquarii</span> itidem duo fuerunt <span class="sc">Ordalii</span> genera: aquæ nimirum +frigidæ, & ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus +est totus, atque tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) +criminis purus in fundo residebat, sceleris vero conscium aqua protinus +à se rejiciebat: aut in aquam deniq; ebullientem manum cubito +tenus immergebant, atque de reo & innocenti (quemadmodum à +nobis superius dictum est) decernebant. Viris tantummodo nobilibus +atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta est sese purgandi +potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt Ordalium. +Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum +barbaram & plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) +aliquam ejus rei formulam, quam vel ad tempora Joannis +Regis Angliæ stetisse deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam +scribere.</i></p> + +<p><i>Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro +candenti. Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis +& oratione consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam +indutus, ferrum ante altare positum forcipe accipiat, & Hymnum +trium puerorum, videlicet Benedicite opera omnia, decantans, ad +ignem deferat, & dicat hanc orationem super locum ubi fiet ignis ad +faciendum judicium: Benedic, Domine Deus, locum istum, ut +sit nobis in eo sanitas, sanctitas, castitas, virtus, & victoria, & +sanctimonia, humilitas, bonitas, lenitas, & plenitudo legis, & +obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui Sancto, hæc Benedictio +sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes in eo.</i></p> + +<p>Benedictio super ignem.</p> + +<p><i>Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi +nos, quia tu es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, +hoc lumen quod ante sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem +vel mundum, ut ab eo lumine accendamur igne claritatis +tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem, ita nunc illumina corda +nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam mereamur pervenire, +per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster, &c. Salvum fac +servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum, &c. +Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c.</i></p> + +<p>Oratio.</p> + +<p><i>Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem +Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque +per donum Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium +tuum hoc genus metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum +--- falsitate procul remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta +--- fiat, per eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem +--- mittatur, & aspergatur aqua Benedicta, & dum calescit Missam +celebret. Cum vero Sacerdos Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum +sicut infra scriptum est, adjuret atque communicare faciat.</i></p> + +<p>Officium Missæ.</p> + +<p><i>Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c.</i></p> + +<p>Oratio.</p> + +<p><i>Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum +suorum nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate +liberetur. Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, +ad veritatis censuram pervenire mereatur, per Christum +Dominum, &c. In illo tempore, cum egressus esset Jesus, in via +præcurrens quidam genu flexo ante eum, rogabat eum dicens, Magister, +boni quid faciam, ut vitam æternam percipiam? Jesus +autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c.</i></p> + +<p>Deinde, Secreta, &c.</p> + +<p><i>Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione +sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum +Sanctum, & per veram Christianitatem quam suscepisti, & per +Sanctas reliquias quæ in ista Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo +te Sacerdos regeneravit; ut non præsumas ullo modo communicare, +neque accedere ad altare, si hoc fecisti aut consensisti, &c. Hic communicet +Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc, & Sanguis Domini +nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. Oratio. Perceptis, +Domine Deus noster, sacris muneribus supplices deprecamur, ut +hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus expediat, & +in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie eleison, +& Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem +signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, +quibusdam pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere +ante conspectum Moysis, & minime comburi permisisti; Deus qui +incendio fornacis, Chaldaicis plerisque succensis, tres pueros tuos +illæsos eduxisti; Deus qui incendio ignis populum Sodomæ involvens, +Loth famulum tuum cum suis salute donasti; Deus qui +in adventu Sancti Spiritus tui illustratione ignis fideles tuos ab +infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc pravitatis nostræ +examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis hujus fervorem +discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus inquisitio +agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur, innocens +vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla +unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & +præsta ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, +vel absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos +super ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio +Dei Patris & Filii, & Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, +ad discernendum rectum judicium Dei. Et mox accusatus ad novem +pedum mensuram ferrum perferat. Hujus denique manus sub +sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens in vestigio ferri reperiatur, +culpabilis ducatur; sin autem mundus extiterit, laus Deo +referatur.</i></p> + +<p><i>Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo +traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor.</i></p> + +<p>Page 323, ligne 16, <i>Richarhus</i>, lisez <i>Richardus</i>.</p> + +<p>Page 354, derniere ligne, <i>Rex non concedit aliqui Baroni, &c.</i></p> + +<p>Le nom de <i>Baron</i> désigne en cet endroit un simple Seigneur +de fief. En Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs +n'exerçoient originairement sur leurs hommes qu'une Justice de +simple police, c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement +la paix entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit +pas encore beaucoup au-delà en Normandie dans le +quatorzieme siecle, comme on peut s'en convaincre par le Rôle +suivant, où sont détaillées les Causes dont les Barons étoient +compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger.</p> + +<p><i>Justice aux Barons de Normandie.</i></p> + +<p>»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par +Baronie & par membre de Hautbert, & qui n'ont le plet +de l'espée ne Hautte-Justice, peuvent prendre tout homme saisi +de larcin par eulx, par leur Sergent dedens leurs Baronies +ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire juger se ils l'ont +prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour qu'ils le +prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le puissent +rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le +puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en +saulve prison à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur +doit rendre tout jugie, se ils le requierent en lieu & en temps +qu'ils le doivent requerir pour faire justice; & se ils le retiennent +plus que ils ne doivent par la Coustume, ils le doivent +amender au Roy.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & +Monniers, & leur faire rendre compte, & leur compte enteriner, +& les mettre en leurs prisons.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient +Haro, & sur qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, +& leurs Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung +jour sans les replevir, & aprés ils le doivent rendre à la Justice; +& se ils ne le rendent, ils le doivent amender.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes +congnues devant eulx pour faire payer & enteriner, sans +ce qu'ils en puissent congnoistre par enqueste.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols +ung denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à +Justice, ils le doivent amender au Roy.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & +en pevent lever du recreant quarante souls ung denier; & +se paix en est faite des parties, ils pevent lever de chacun +des parties quarante souls ung denier.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs +fiefs; & se les hommes demandent amendement des divises, +ils le doivent avoir par la Justice du Roy, & nulle autre Justice +ils n'ont plus en Normandie, sicome dient les Clercs +de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, jasoit ce que +ils dient que ils en ont plus.»</p> + +<p> +<i>Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes +entre simples personnes.</i></p> + +<pre> +Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers. +D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls. +D'ung coup de paulme, cinq souls. +De prendre à la gorge d'une main, cinq souls. +De prendre à deux, dix souls. +De heurter du poing clos, cinq souls. +De heurter des deux, dix souls. +D'ung barbouquet, cinq souls.<a id="footnotetag533" name="footnotetag533"></a> +<a href="#footnote533">533</a> +De crachier au visage, cinq souls. +De esracher le chaperon, cinq souls. +De tirer le nez sans sang, cinq souls. +Et se il y a sang, dix souls. +D'ung coup de pié, dix souls. +De fouller aux genouls, dix souls. +D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls. +Et se il y a sang meurdry, dix souls. +D'ung cable, dix-huit souls. +<a id="footnotetag534" name="footnotetag534"></a> +<a href="#footnote534">534</a> +De train, dix-huit souls. +<a id="footnotetag535" name="footnotetag535"></a> +<a href="#footnote535">535</a> +De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls. +Et de playe au-dessus, soixante-douze souls. +Et se le test est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls. +<a id="footnotetag536" name="footnotetag536"></a> +<a href="#footnote536">536</a> +De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls. +De dents de derrières rompues, pour chacune + dent, sept livres quatre souls. +Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing. +Et de chacune d'icelles semblablement. +</pre> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote533" name="footnote533"><b>Note 533: </b></a> +<a href="#footnotetag533"> (retour) </a> Insulte faite en tirant la barbe.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote534" name="footnote534"><b>Note 534: </b></a> +<a href="#footnotetag534"> (retour) </a> <i>Cable</i> pour <i>accabler</i>, terrasser.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote535" name="footnote535"><b>Note 535: </b></a> +<a href="#footnotetag535"> (retour) </a> Traîner.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote536" name="footnote536"><b>Note 536: </b></a> +<a href="#footnotetag536"> (retour) </a> <i>Test</i>, tête.</blockquote> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h2><i>CATALOGUE</i></h2> + +<h3>DES AUTEURS ET DES OUVRAGES</h3> + +<h4><i>CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES</i>.</h4> + +<p>On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont +distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu +plusieurs éditions.</p> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h4>A</h4> + +<p>Agathias, <i>Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594</i>, in-fol.</p> + +<p>Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, +1703. Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, +avoit voulu faire allusion, en le prenant, aux <i>côtes</i> ou <i>falaises</i> entre +lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé.</p> + +<p><i>Annal. Incerti Autoris. Paris.</i> 1588, in-8º.</p> + +<p><i>Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris.</i> 1721, in-fol.</p> + +<p>Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.</p> + +<p><i>Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X</i>, Basil. 1535, in-fol.</p> + +<h4> +B</h4> + +<p>Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, +1709, in-fol.</p> + +<p>M. de Bure, dans sa <i>Bibliographie</i>, a omis l'édition de 1701. Et à +l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres, +ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il auroit +dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est excellente.</p> + +<p>Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.</p> + +<p>Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.</p> + +<p><i>Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne.</i></p> + +<p>Bossuet, <i>Defensio Declarationis Cleri Gallicani</i>, &c. Luxembourg, 1730.</p> + +<p>Bracton, <i>de Legibus Angl.</i> Londres, 1640, in-4º.</p> + +<p>Britton, Londres, 1640, in-4º.</p> + +<p>Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.</p> + +<p>Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.</p> + +<p><i>Bibliotheca Patrum.</i></p> + + +<h4> +C</h4> + +<p><i>Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot.</i> Elzevirs, 1627 & 1641.</p> + +<p><i>Cangii Glossarium</i>, Francfort, 1710.</p> + +<p><i>Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris.</i> 1677.</p> + +<p>Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743.</p> + +<p><i>Chopin. Opera. Paris.</i> 1600, in-fol.</p> + +<p><i>Coenalis Histor. Gallic. Paris.</i> 1581, in-fol.</p> + +<p>Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.</p> + +<p><i>Commentar. Cæsar. Lugdun.</i> 1616, in-16.</p> + +<p><i>Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag.</i> 1717, in-fol.</p> + +<p><i>Concilia general. Collect. Binio.</i> L'exemplaire que j'ai de cette Collection +est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat y a fait +beaucoup d'Apostilles au crayon.</p> + +<p>Coquille (Oeuvres de) 1703, in-fol.</p> + +<p>Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt +pour les enfans des condamnés est à la fin.</p> + +<p>Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën, +1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il n'est +point Auteur de la Glose Françoise.</p> + +<h4> +D</h4> + +<p>Dachery, <i>Spicileg. Paris.</i> 1659, in-4º.</p> + +<p>Daniel, Hist. de Fran. in-12.</p> + +<p>Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.</p> + +<p>De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.</p> + +<p>Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.</p> + +<p>Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.</p> + +<p><i>Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. +Histor. Normann.</i></p> + +<p>Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.</p> + +<p>Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.</p> + +<p>Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.</p> + +<p>Dutillet, 1592, in-4º.</p> + +<h4> +E</h4> + +<p>Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances +de la troisieme Race.</p> + +<p><i>Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide +Superius Anselmi Opera.</i></p> + +<h4> +F</h4> + +<p>Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.</p> + +<p>Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.</p> + +<p><i>Fleta, Londin.</i> 1685, in-4º.</p> + +<p><i>Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris.</i> 1611, in-8º.</p> + +<p><i>Frodoard. Chronic. Paris.</i> 1588, in-8º.</p> + +<p><i>Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus.</i> Ce Traité est à la fin de Glanville.</p> + +<h4> +G</h4> + +<p><i>Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. +Withe Churche</i>, in-16, sans date.</p> + +<p><i>Gregorii Turonens. Histor. Paris.</i> 1610, in-12.</p> + +<p>Idem, <i>De Miracul.</i> 1640, in-12.</p> + +<p>Guyot, Institut. Féodales.</p> + +<p>Guénois, Conférences des Ordonnances.</p> + +<p><i>Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann.</i></p> + +<h4> +H</h4> + +<p>Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.</p> + +<p><i>Hincmari Opera</i>, 1645, in-fol.</p> + +<h4> +I</h4> + +<p>Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.</p> + +<h4> +L</h4> + +<p>Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.</p> + +<p>Loyseau (Oeuvres de) Paris, 1620, in-fol.</p> + +<p>Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.</p> + +<p>Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.</p> + +<h4> +M</h4> + +<p><i>Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict.</i></p> + +<p><i>Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris.</i> 1663, in-fol.</p> + +<p><i>Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats</i>, 1644, in-fol.</p> + +<p>Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.</p> + +<p><i>Molinæi Opera</i>, Paris, 1612, in-fol.</p> + +<p>Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.</p> + +<p>Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.</p> + +<h4> +N</h4> + +<p><i>Nithardi, Histor.</i> Paris, 1588, in-8º.</p> + +<h4>O</h4> + +<p><i>Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn.</i></p> + +<h4> +P</h4> + +<p>Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.</p> + +<p>Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.</p> + +<p>Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes +de M. Roupnel de Chenilly.</p> + +<p><i>Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil.</i> 1534, in-fol.</p> + +<p>Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.</p> + +<p>Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.</p> + +<p><i>Procopii Historia, edit. Basil.</i> 1594, in-fol.</p> + +<h4> +R</h4> + +<p>Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.</p> + +<p>Rimer (Actes de) 1745, in-fol.</p> + +<p>Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, +1539, in-fol.</p> + +<p>Roupnel (M.) <i>Voyez</i> ci-devant Pesnelle.</p> + +<h4> +S</h4> + +<p><i>Selden. Notæ in Eadmer. Histor.</i> Voyez Eadmer & Anselme.</p> + +<p><i>Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam.</i> Voyez <i>Fleta</i>; c'est à la fin +de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden.</p> + +<p>Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.</p> + +<p>Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613. +La premiere fut faite à Edimbourg en 1609.</p> + +<p>Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai +citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je donne +ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées.</p> + +<p><i>1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi.</i></p> + +<p><i>2. Regiam Majestatem, Libri 4.</i></p> + +<p><i>3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum.</i></p> + +<p><i>4. Leges Burgorum.</i></p> + +<p><i>5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick +& Roxburg.</i></p> + +<p><i>6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa +corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c.</i></p> + +<p><i>7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de +ponderibus & mensuris.</i></p> + +<p><i>8. Iter Camerarii Scotiæ.</i></p> + +<p><i>9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii.</i></p> + +<p><i>10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud +Perth.</i></p> + +<p><i>11. Leges Forestarum.</i></p> + +<p><i>12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis.</i></p> + +<p><i>13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi.</i></p> + +<p><i>Statuta secunda ejusdem Regis.</i></p> + +<p><i>14. Assisæ & Statuta Davidis secundi.</i></p> + +<p><i>15. Acta Parliamenti Roberti tertii.</i></p> + +<p><i>16. Index Verborum Barbarorum.</i></p> + +<p><i>Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641.</i></p> + +<p><i>Spelman. Glossar. Londin.</i> 1664, in-fol.</p> + +<p>Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.</p> + +<h4> +T</h4> + +<p><i>Taciti Annal. Antverp.</i> 1607.</p> + +<p>Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, +Paris, 1574, in-fol.</p> + +<p>Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690, +in-fol.</p> + +<p><i>Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris.</i> 1588, in-8º.</p> + +<p><i>Tiraquelli Opera, Lugdun</i>, 1616, in-fol.</p> + +<h4> +V</h4> + +<p>Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.</p> + +<p>Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.</p> + +<p>Voltaire (M. de) Hist. Univers.</p> + +<h4> +Z</h4> + +<p><i>Zazius de Feudis, Lugdun.</i> 1556, in-12.</p> + +<h4> +W</h4> + +<p><i>Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris.</i></p> + +<p><i>Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini</i> 1574, in-folio.</p> + +<p><i>Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin.</i> 1721, in-fol.</p> + +<br> +<h4> +Fin du second Volume.</h4> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h1>TABLE</h1> + +<h2>DES MATIERES</h2> + +<h4>DES PREMIER ET SECOND VOLUME.</h4> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>A</h3> + +<p> +ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a l'égard des fonds, 1 volume, <span class="rig">Page 539.</span><br> + Exemple d'un <i>Abbatement</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>.</span></p> + +<p>ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en <i>Abeyance</i>, 1 vol.<span class="rig">676</span></p> + +<p>ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu par défaut contre lui? 1 vol. <span class="rig">506</span></p> + +<p>ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">273</span></p> + +<p>ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle transférée, 1 vol. <span class="rig">484</span></p> + +<p>ACQUETS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Succession aux acquêts</span>.</p> + +<p>ACQUITTEMENT, combien de sortes d'<i>acquittemens</i>, 1 vol. <span class="rig">217</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Seigneur</span>.</p> + +<p>ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, 1 vol. <span class="rig">395</span><br> + Fraudes commises dans ces <i>Actes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>ACTION de dette, 1 vol. <span class="rig">90</span><br> + <i>Action</i> de trépasse, 1 vol. <span class="rig">97 & 105</span><br> + Fausse <i>Action</i>, 1 vol. <span class="rig">710</span></p> + +<p>ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. <span class="rig">469</span></p> + +<p>AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">283</span><br> + Diverses manieres d'<i>affranchir</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 283, 284.</span></p> + +<p>AGE, a quel <i>âge</i> nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. <span class="rig">161 & 162</span><br> + <i>Age</i> parfait & <i>âge</i> de discrétion pour les mâles & les femelles, 1 vol. <span class="rig">163</span><br> + <i>Plein-âge.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Majorité</span>.</p> + +<p>AGRICULTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<p>AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + <i>Aîné</i> (le fils) succede seul à Clotaire II, <i>ib.</i> <span class="rig">20</span><br> + <i>Aînée</i>, ses priviléges & ses charges, 1 vol. <span class="rig">317</span><br> + Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. <span class="rig">321</span></p> + +<p>AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue ordinairement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du droit d'<i>Ainesse</i>, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">19</span><br> + Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, 1 vol. <span class="rig">20</span><br> + Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire, 1 vol. <span class="rig">21</span><br> + Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>ALEU, <i>Franc-aleu Normand</i>, comment s'est conservé, 1 vol. <span class="rig">192 <i>& suivantes</i>.</span><br> + Définition du <i>Franc-Aleu</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 235</span></p> + +<p>ALEUX, leur définition, 1 vol. <span class="rig">6</span><br> + <i>Possesseurs d'Aleux</i>, formoient une classe considérable dans le neuvieme siecle, 1 vol. <span class="rig">194</span><br> + Expulsent les Normands à leurs frais, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ne devoient que le service Militaire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Pourquoi moins d'<i>Aleux</i> en une Province, & plus d'<i>Aleux</i> en d'autres, 1 vol. <span class="rig">196</span><br> + Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, réfutées, 1 vol. <span class="rig">197</span><br> & 2 vol. <span class="rig">140</span><br> + Le Domesday reconnoît le <i>Franc-Aleu</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 198</span><br> + On pouvoit donner les <i>Aleux</i> aux Eglises, 1 vol. <span class="rig">205</span></p> + +<p>ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. <span class="rig">24</span></p> + +<p>AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, <span class="rig"><i>ib.</i> 708</span></p> + +<p>AN <i>&</i> JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, <span class="rig">489</span></p> + +<p>ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la part de son Evêque, 1 vol. <span class="rig">10</span></p> + +<p>ANATHEMES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Imprécations</span>.</p> + +<p>ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. <span class="rig">10</span></p> + +<p>ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des Evêchés, 2 vol. <span class="rig">218 & 223</span></p> + +<p>ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. <span class="rig">192</span></p> + +<p>APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. <span class="rig">467</span></p> + +<p>APPEL. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>. + Définition de l'<i>Appel</i>, sa forme, son effet, 1 vol. <span class="rig">565.</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.<br> + <i>Appel</i> de Jugemens. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jugemens</span>.</p> + +<p>APPENDANCE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dependance</span>.</p> + +<p>ARBITRE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Femme</span>.</p> + +<p>ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. <span class="rig">194</span></p> + +<p>ARQUES, continence du boisseau d'<i>Arques</i>, 2 vol. <span class="rig">22 <i>&</i> 23</span></p> + +<p>ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que <i>Glanville s'est servi des termes,<br> du témoignage, & de l'autorité de Justinien</i>, 2 vol. <span class="rig">4</span></p> + +<p>ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession de leurs enfans, 1 vol. <span class="rig">14</span></p> + +<p>ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages à ces <i>Assemblées</i>, 1 vol. <span class="rig">111</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.</p> + +<p>ASSENTIR <i>ou</i> <span class="sc">Consentir</span>, différence de ces deux expressions, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. <span class="rig">237</span><br> + Grande <i>Assise</i>, maniere dont on la tenoit, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i> 305</span><br> + Sens différens de ce mot, <span class="rig"><i>ib.</i> 306</span><br> + Livres d'<i>Assises</i>, son autorité en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 386</span><br> + N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Assise</i> de nouvelle dessaisine, 1 vol. <span class="rig">433</span><br> + <i>Assise</i> de <i>juris utrum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 676</span><br> + Petite <i>Assise</i>, d'où lui vient ce nom, <span class="rig"><i>ib.</i> 553</span><br> + On ne tenoit point l'<i>Assise</i> durant certain temps de l'année, <span class="rig"><i>ib.</i> 554</span><br> + Où se tenoient les <i>Assises</i> & leur compétence, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Assise</i> de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. <span class="rig">558</span><br> + <i>Assise</i> pour Réglemens de Police, 2 vol. <span class="rig">361 +</span></p> + +<p>ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. <span class="rig">585</span></p> + +<p>ATTOURNEMENT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Transport</span>.</p> + +<p>ATTOURNÉS, 1 vol. <span class="rig">85</span><br> + Combien de sortes d'<i>Attournés</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, <span class="rig"><i>ib.</i> 614</span><br> + Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient encore qu'<i>Attournés</i><br> dans le quatorzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">274</span></p> + +<p>AVERS, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">520</span><br> + Formalités pour saisir les <i>Avers</i> ou <i>Avoirs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>AUMOSNE, <i>Franche-Aumône</i>, obligations de ceux qui jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. <span class="rig">206</span><br> + Cette tenure est exempte de Féauté, <span class="rig"><i>ib.</i> 211</span></p> + +<p>AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Ses dimensions, 1 vol. <span class="rig">236</span></p> + +<p>AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. <span class="rig">274</span><br> + Pouvoit-il être désavoué par son Client, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Prérogatives des Avocats, 1 vol. <span class="rig">601</span><br> + Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez les Anglo-Normands, 1 vol. <span class="rig">602 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. <span class="rig">30</span><br> + Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. <span class="rig">310</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Patronnage</span>.</p> + +<p>AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. <span class="rig">4 & 5</span></p> + +<h3>B</h3> + +<p>BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il jouissoit, 1 volume, <span class="rig">68</span></p> + +<p>BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. <span class="rig">41</span></p> + +<p>BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de ces pouvoirs, 1 vol. <span class="rig">324</span></p> + +<p>BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">12</span></p> + +<p>BAN & arriere-Ban, 1 vol. <span class="rig">132</span><br> + Qui étoit sujet au <i>Ban</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. <span class="rig">4</span><br> + Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs conditionnels, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot + <i>Fée tail</i>, 1 volume, 5e Note, <span class="rig">34</span><br> + N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité des Lettres de Dénization, 1 vol. <span class="rig">276</span></p> + +<p>BANNI, <span class="sc">Bannissement</span>, contre qui la peine du <i>Bannissement</i> avoit-elle lieu, 1 vol. <span class="rig">500</span><br> + Moyens que le <i>Banni</i> avoit pour se soustraire à la peine prononcée contre lui, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. <span class="rig">129</span><br> + Quand les Comtes prirent ce Titre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 130</span><br> + Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 170</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Comtes</span>.</p> + +<p>BARRES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Exceptions</span>.</p> + +<p>BATAILLE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. <span class="rig">19</span><br> + aux Notes, & <span class="rig">467</span><br> + On distingue deux sortes de <i>Bâtards</i> chez les Anglois, 1 vol. <span class="rig">465</span><br> + <i>Bâtard</i>, ne peut être villain, 1 vol. <span class="rig">263</span></p> + +<p>BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, 1 vol. <span class="rig">265</span><br> + De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions.<br><i>Voyez</i> <span class="sc">Investiture</span> <i>&</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. <span class="rig">450</span></p> + +<p>BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. <span class="rig">4</span><br> + Premier des Bénéfices donné à Aurélien, <span class="rig"><i>ibid</i>. 4 & 5</span><br> + <i>Bénéfices</i> amovibles, <span class="rig"><i>ibid</i>. 5</span><br> + Acquis à prix d'argent, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Distingués des Fiefs, 1 vol. <span class="rig"><i>ib. &</i> 35</span><br> + <i>Bénéfices</i> de dignité, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bénéfices</i> des Eglises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 6</span><br> + Quand le nom de <i>Bénéfice</i> commença-t-il à être opposé au nom de propriété, 1 vol. <span class="rig">9</span><br> + Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, <span class="rig"><i>ibid</i>, 11</span><br> + En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder aux <i>Bénéfices</i>, 1 vol. <span class="rig">26</span><br> + <i>Bénéfices</i>, tous amovibles, tous viagers, ou tous héréditaires dans le même-temps, 1 vol. <span class="rig">35</span></p> + +<p>BÉNÉFICIERS (grands) <i>Voyez</i> <span class="sc">Comtes</span>.</p> + +<p>BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. <span class="rig">204</span><br> + <i>Biens Ecclésiastiques</i>, leur destination, droits du Roi sur ces <i>Biens</i>.<br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Eglise</span>, <span class="sc">Domaine</span>, <span class="sc">Régale</span>, <i>&</i> <span class="sc">Garde-Noble</span>.<br> + <i>Biens fiscaux</i>, en quoi ils consistoient, 1 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité du droit d'Amortissement, 1 vol. <span class="rig">215</span></p> + +<p>BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, 2 vol. <span class="rig">47 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>BOISSEAU. <i>Voyez</i> <span class="sc">Mesures</span>.</p> + +<p>BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit pas d'habitation, 2 vol. <span class="rig">120</span></p> + +<p>BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, 2 vol. <span class="rig">120</span></p> + +<p>BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, 1 vol. <span class="rig">280</span></p> + +<p>BOURGAGE, sa définition, 1 vol. <span class="rig">235</span><br> + Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. <span class="rig">244</span><br> + Antiquité du <i>Bourgage</i> de Kent, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + En <i>Bourgage</i>, le Douaire étoit quelquefois de la totalité du Bien, 1 vol. <span class="rig">245</span><br> + Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bourgage</i> de la Province de Kent, 1 vol. <span class="rig">288</span><br> + <i>Bourgage</i> Anglois, en quoi différoit du <i>Bourgage</i> Normand, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bourgage</i>, Fonds en <i>Bourgage</i> disponibles comme les meubles, 1 vol. <span class="rig">57</span></p> + +<p>BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage dans les Assemblées<br> générales du Royaume, 1 vol. <span class="rig">243</span><br> + Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs enfans & à leurs héritiers, 1 vol. <span class="rig">256</span></p> + +<p>BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">235 <i>& suiv.</i></span><br> + Quand ont-elles commencé, <span class="rig"><i>ibid</i>, 236</span><br> + Prérogatives des <i>Bourgeoisies</i> Royales, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment s'élisoient les Magistrats de ces <i>Bourgeoisies</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 237</span><br> + De quels Biens pouvoit-on disposer dans les <i>Bourgeoisies</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 238</span><br> + Comment les <i>Bourgeoisies</i> Seigneuriales s'établirent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 238</span><br> + <i>Bourgeoisie de Ville</i> en Normandie, imprime aux Héritages qui y sont enclavés<br> les caracteres du <i>Franc-Aleu</i> & du <i>Bourgage</i>, 1 vol. <span class="rig">239</span><br> + Forme des ventes dans les <i>Bourgeoisies</i> Royales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 245</span><br> + Le Retrait est une Loi de ces <i>Bourgeoisies</i>, 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + Y disposoit-on des Biens par Testament, <span class="rig"><i>ib.</i> 360</span><br> + Leur influence sur le Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 426</span></p> + +<p>BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. <span class="rig">73</span><br> + Ses principes sont-ils exacts, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">28</span><br> + <i>Bref</i> de Douaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 66</span><br> + <i>Bref</i> de Wast, <span class="rig"><i>ibid</i>, 86</span><br> + <i>Bref</i> du Roi, <span class="rig"><i>ibid</i>, 95</span><br> + Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux <i>Brefs</i> de Chancellerie, 1 vol. <span class="rig">96</span><br> + <i>Bref</i> de faux Jugement, ses effets, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref</i> de Confirmation, <span class="rig"><i>ibid</i>, 133</span><br> + <i>Bref de Mesne</i> ou <i>de Medio</i>, son usage, 1 vol. <span class="rig">216</span><br> + <i>Bref Præcipe quod reddat</i>, 1 vol. <span class="rig">220</span><br> + Ce <i>Bref</i> répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, 2 vol. <span class="rig">5</span><br> + Forme des <i>Brefs</i>, 1 vol. <span class="rig">459</span><br> + Procédure sur les <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 221, 250 <i>&</i> 290</span><br> + <i>Bref</i> nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement sa propre cause<br> sous les deux premieres Races, 1 vol. <span class="rig">273</span><br> + <i>Bref Præmunire facias</i>, pourquoi établi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref</i> de <i>Rapt</i> & de séduction contre le Supérieur d'un Monastere qui y reçoit un Mineur,<br> 1 vol. <span class="rig">283 <i>&</i> 284</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Annuité</i>, 1 vol. <span class="rig">295</span><br> + <i>Bref</i> de mort d'Ancêtres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 308</span><br> + Quand avoit-il lieu, <span class="rig"><i>ibid</i>, 540</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Daraine</i> presentement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 309</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Participatione facienda</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 316</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Formedon</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 336 <i>& ib.</i> 645</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Admittatur</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 374</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Fiefferme</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 388</span><br> + <i>Bref</i> d'Entrée sur dessaisine, <span class="rig">435 <i>&</i> 456</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Forcible entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 494</span><br> + <i>Bref</i> de Dette, <span class="rig"><i>ib.</i> 501</span><br> + <i>Bref Dum fuit infra ætatem</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 542</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Droit</i>, quand étoit-il accordé, <span class="rig"><i>ib.</i> 544</span><br> + Quand s'appelloit-il <i>Bref</i> de cosinage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Forme de procéder sur un <i>Bref</i> de Droit, <span class="rig"><i>ib.</i> 578</span><br> + Tout est de rigueur dans la forme des <i>Brefs</i>, 1 vol. <span class="rig">459</span><br> + <i>Bref</i> d'Entrée <i>in casu proviso</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref</i> de Trépas, <span class="rig"><i>ibid</i>, 550</span><br> + <i>Bref Quare impedit</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 558</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Détenue</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 561</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Erreur</i>, son origine, ses effets & forme des poursuites sur ce <i>Bref</i>, 1 vol. <span class="rig">569</span><br> + <i>Bref Copias ad satisfaciendum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 572</span><br> + <i>Bref Per elegit</i>, 1 vol. <span class="rig">573</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Recousse</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 621</span><br> + <i>Bref Cui in vita</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 643</span><br> + On n'avoit pas besoin de <i>Brefs</i> quand l'objet ne valoit pas 40 sols, 1 vol. <span class="rig">649</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Entrée en le poost</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 711</span><br> + <i>Bref Non ponatis in defaltam</i>, 2 vol. <span class="rig">5</span><br> + Conformité de ce <i>Bref</i> avec nos Lettres d'Etat, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref Capias</i>, sa forme & son usage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref Quæras</i>, pourquoi établi, 2 vol. <span class="rig">6</span><br> + <i>Bref Quare non habuerit Warantum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 6 <i>&</i> 7</span><br> + <i>Bref Seisias</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref de Languore</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 7</span><br> + <i>Bref</i>, d'où se tiroit le nom des <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 8</span><br> + <i>Bref ad Videndum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 8</span><br> + <i>Bref Prohibere ne teneat</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Procédures sur les <i>Brefs</i> Anglois, conformes à celles prescrites par les Capitulaires, 2 vol. <span class="rig">9</span><br> + Antiquité & origine des <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 14</span><br> + <i>Bref Quod posuit</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 15</span></p> + +<p>BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">440</span><br> + <i>Britton</i>, temps où il a écrit, rapports entre son Livre & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. <span class="rig">703</span><br> + Idée de son Livre, 2 vol. <span class="rig">16 <i>&</i> 31</span><br> + Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, 2 vol. <span class="rig">23</span></p> + +<p>BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. <span class="rig">8</span><br> + <i>Brussel</i>, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles sur la succession aux Bénéfices<br> & aux Fiefs, 1 vol. <span class="rig">24 <i>&</i> 25</span><br> + Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">77</span><br> + Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, <span class="rig"><i>ibid</i>, 88</span><br> + Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. <span class="rig">93</span><br> + Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. <span class="rig">119</span><br> + A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. <span class="rig">262</span><br> + Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la meilleure source, <span class="rig"><i>ibid</i>, 265</span></p> + + +<h3>C</h3> + +<p>CANGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Ducange</span>.</p> + +<p>CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des dons que l'on peut<br> faire aux Eglises, 1 volume, <span class="rig">203</span><br> + Différent sur ce point de la Loi des Allemands, <span class="rig"><i>ibid</i>, aux Notes.</span><br> + Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y être autorisés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 551</span></p> + +<p>CASTLE <span class="sc">Garde</span>, Garde des Châteaux, <i>Etage</i>, 1 vol. 183</p> + +<p>CAUSEUR, ses fonctions, <i>ibid</i>, <span class="rig">273</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Plaideur</span>.</p> + +<p>CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives de Normandie que les<br> Usages des autres parties de cette Province, 1 vol. <span class="rig">741</span></p> + +<p>CÉDANT <i>&</i> <span class="sc">Cessionnaire</span>, définition de ces mots, 1 vol. <span class="rig">75</span></p> + +<p>CENS, différence du <i>Cens</i> d'avec les Tributs, 1 vol. <span class="rig">115</span></p> + +<p>CENTAINES. <b>Voyez</b> <span class="sc">Haro</span> <i>ou</i> <span class="sc">Hundred</span>.</p> + +<p>CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. <span class="rig">235</span></p> + +<p>CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition au serment des Jureurs, 1 vol. <span class="rig">585</span><br> + On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>CHAMP, appareil du <i>champ</i> ou les combats judiciaires se donnoient, 1 vol. <span class="rig">153</span></p> + +<p>CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. <span class="rig">109</span></p> + +<p>CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. <span class="rig">598</span></p> + +<p>CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, 1 vol. <span class="rig">9</span><br> + Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers la fin du huitieme siecle, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. <span class="rig">136</span><br> + Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs freres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br> + C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les Pairs du Royaume ont été<br> réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, <span class="rig">323</span><br> + Cet Empereur favorise le Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 425</span><br> + Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office Divin, <span class="rig"><i>ib.</i> 598</span></p> + +<p>CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites Seigneuries, 1 vol. <span class="rig">35</span><br> + Exerce le Droit de Régale. <i>Voyez</i> <span class="sc">Régale</span>.</p> + +<p>CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de Paris sous ce Roi, 1 vol. <span class="rig">143 +</span><br> + En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, <i>ib.</i> <span class="rig">156 +</span><br> + Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, <i>ib.</i> <span class="rig">466 +</span></p> + +<p>CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités Ecclésiastiques, 1 vol. <span class="rig">135</span></p> + +<p>CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. <span class="rig">361</span><br> + Combien de sortes de <i>Chartes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 440</span><br> + Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de Sceau? <span class="rig"><i>ib.</i> 441</span><br> + Comment peut-on juger de la validité des <i>Chartes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">514</span><br> + <i>Grande Charte</i>, 1 vol. <span class="rig">382</span></p> + +<p>CHARUE <i>de terre</i>, continence de cette mesure, 1 vol. <span class="rig">599</span></p> + +<p>CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la <i>Chasse</i> en France & en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + A qui appartenoit le Droit de <i>Chasse</i> sous nos premiers Rois, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Loix des Ducs Normands à l'égard de la <i>Chasse</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. <span class="rig">529</span><br> + Personnels & réels, 1 vol. <span class="rig">353</span></p> + +<p>CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. <span class="rig">128</span><br> + Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au commencement de notre Monarchie, <span class="rig"><i>ib.</i> 129</span><br> + Réception du <i>Chevalier</i>, comment elle se faisoit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Il n'y avoit point de <i>Chevaliers</i> sans une portion de Fief avant le regne de Louis le Begue, <span class="rig"><i>ib.</i> 130</span><br> + <i>Chevaliers Normands</i>, leur Service plus +proportionné à la dignité de leurs Fiefs que<br> ceux des autres Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. <span class="rig">130</span><br> + Différentes époques où la <i>Chevalerie</i> d'armes & la <i>Chevalerie</i> glébée ont été<br> successivement reçues en France, <span class="rig"><i>ibid</i>, 131 <i>&</i> 134</span><br> + Il n'y a point eu de <i>Chevaliers</i> en Normandie sous les premiers Ducs de cette Province<br> sans des portions de Fief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 131</span><br> + Différence entre le Fief de <i>Chevalier</i> & le Fief d'Ecuyer, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Dégradations des <i>Chevaliers</i> sous la premiere Race, aux Notes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 134</span><br> + <i>Chevaliers d'Armes</i>, faisoient le service de simples Ecuyers, 1 vol. <span class="rig">135</span><br> + <i>Chevalier d'Arme</i>, n'avoit aucun rang militaire déterminé, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Chevaliers</i> créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. <span class="rig">137</span><br> + <i>Chevalier</i>, tenure par service de <i>Chevalier</i>, ne doit point l'Escuage, 1 vol. <span class="rig">169</span><br> + Leur record ne pouvoit être reproché, <span class="rig"><i>ib.</i> 223</span><br> + <i>Chevaliers</i>, leur Office dans les combats judiciaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 265</span><br> + Leur présence & leurs fonctions dans les assises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 585</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. <span class="rig">480</span></p> + +<p>CLERGÉ. <i>Voyez</i> <span class="sc">Ecclésiastiques</span>.<br> + Le <i>Clergé</i> ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant le huitieme siecle, 1 vol. <span class="rig">112</span><br> + Le <i>Clergé</i> a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, 1 vol. <span class="rig">201</span><br> + Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le sixieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 210</span><br> + Refuse de faire voeu de chasteté, <span class="rig"><i>ibid.</i> 223</span></p> + +<p>CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile de Paris, attentatoires<br> à son autorité, par l'Edit confirmatif de ce Concile, 1 vol. <span class="rig">152</span></p> + +<p>CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices amovibles, 1 vol. <span class="rig">5</span><br> + Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets pacifiques, <span class="rig"><i>ibid</i>, 150</span><br> + Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux Eglises, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les conditions auxquelles il avoit<br> donné aux Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. <span class="rig">221</span><br> + Quels crimes donnoient lieu au Combat, <span class="rig"><i>ib.</i> 264 <i>&</i> 502</span><br> + Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Excuses admises pour s'exempter du <i>Combat</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Formalités qui s'observoient dans les <i>Combats</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 265</span><br> + Par qui la Loi du <i>Combat</i> fut faite, <span class="rig"><i>ib.</i> aux Notes.</span><br> + Evénemens qui interrompoient & empêchoient le <i>Combat</i>, 1 vol. <span class="rig">266</span><br> + Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 503</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Procédures</span> <i>&</i> <span class="sc">Duels</span>.<br> + Comment gageoit-on le <i>Combat</i>, 1 vol. <span class="rig">586</span><br> + Loix du <i>Combat</i> suivant Britton, le vieux Coutumier Normand, & les Ordonnances<br> de la troisieme Race de nos Rois, 2 vol. <span class="rig">141</span><br> + Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste de l'ordre observé pour les<br> <i>Combats</i> judiciaires lors de leur établissement, 2 vol. <span class="rig">147</span></p> + +<p>COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. <span class="rig">152</span><br> + Forme de leurs sermens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 154</span></p> + +<p>COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle peine étoit-il sujet, 1 vol. <span class="rig">139</span></p> + +<p>COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands le faisoient <br>anciennement en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">427</span><br> + Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers Ducs de Normandie, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Fraudes commises dans le <i>Commerce</i>, espece de leur punition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 426</span></p> + +<p>COMMISSAIRES, <i>Missi Regii</i>, pourquoi & quand nos Rois ont-ils cessé de les<br> envoyer dans les Cours des Seigneurs, 1 vol. <span class="rig"> 25</span><br> + Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois & chez les anciens Normands, <span class="rig"><i>ib.</i> 582</span><br> + Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, 1 vol. <span class="rig">237, <i>&</i> 241</span><br> + Régloient les affaires provisoires, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Clerc des <i>Commissaires</i>, leurs fonctions, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Senéchal</span>.</p> + +<p>COMMUNAUTÉS des Marchands. <i>Voyez</i> <span class="sc">Marchands</span>.<br> + <i>Communautés</i> Religieuses, comment devenoient-elles capables de posséder<br> des biens, 1 vol. <span class="rig">205</span><br> + <i>Communauté de Pâturages</i>, comment s'acquéroit & s'exerçoit ce droit, 1 vol. <span class="rig">545</span></p> + +<p>COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques à remplir leurs devoirs,<br> quand ces devoirs sont déterminés, 1 vol. <span class="rig">205</span></p> + +<p>COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + Quand se sont-elles payées en argent, <span class="rig"><i>ib.</i> 272</span><br> + Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">170</span><br> + Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 192</span><br> + Défenses aux <i>Comtes</i> de vexer les hommes libres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 194</span><br> + Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses significations, 2 vol. <span class="rig">121</span><br> + Fonctions des <i>Comtes</i>, 1 vol. <span class="rig">6</span><br> + Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. <span class="rig">8</span><br> + Leurs vexations sur les hommes libres, <span class="rig"><i>ib.</i> 10</span><br> + Distribuoient les emplois militaires sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 134</span><br> + Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">139</span><br> + Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers militaires, 1 vol. <span class="rig">129</span><br> + Quel étoit le taux de leur relief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 170</span></p> + +<p>CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du Droit de Régale, 1 vol. <span class="rig">151</span><br> + Tous les anciens <i>Conciles</i> font mention de la Régale, <span class="rig"><i>ibid</i>, 154</span><br> + D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les <i>Conciles</i> sans y voir la reconnoissance<br> de ce droit, <span class="rig"><i>ibid</i>, 155</span></p> + +<p>CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises par les Laïcs, 1 vol. <span class="rig">202</span><br> + Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits aux Eglises sans écrit, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les facultés du Condamné, 1 vol. <span class="rig">385</span></p> + +<p>CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. <span class="rig">587</span><br> + Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. <span class="rig"> 588</span><br> + Différence entre les délaissemens & les <i>confirmations</i>, 1 vol. <span class="rig">589</span><br> + On répétoit dans les Actes de <i>confirmation</i> les clauses des Actes qui y étoient ratifiés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 595</span></p> + +<p>CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de deshérence, 1 vol. <span class="rig">416</span></p> + +<p>CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes réformées de<br>Normandie, 1 vol. <span class="rig">695</span></p> + +<p>CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. <span class="rig">143</span><br> + Ce nom désigne aussi un Châtelain, <span class="rig">449</span></p> + +<p>CONQUETS, motifs du Droit de <i>conquêts</i> accordé à la femme sur les Biens Normands,<br> tant en Bourgage que hors Bourgage, 1 vol. <span class="rig">57</span></p> + +<p>CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>CONTEUR, 1 vol. <span class="rig">85</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Attourné</span>.</p> + +<p>COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, 1 vol. <span class="rig">22. <i>& suiv.</i></span><br> + <i>Cour du Roi.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Roi</span>.<br> + <i>Cours Seigneuriales</i>, 1 vol. <span class="rig">95 +</span></p> + +<p>COURONNE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Majorité</span>, <span class="sc">Election</span>, <i>&c.</i></p> + +<p>COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit, 1 vol. <span class="rig">52</span></p> + +<p>COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. <span class="rig">275</span></p> + +<p>COUTUME <i>générale</i>, n'avoit aucune influence sur les <i>Coutumes</i> locales, 1 vol. <span class="rig">759</span><br> + <i>Coutume réformée</i> de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, le Bourgage & le<br> Franc-Aleu, 1 vol. <span class="rig">239</span><br> + Raports entre les <i>Coutumes</i> Angloises & Normandes & les anciennes<br> Loix Françoises sur l'admission des Serfs aux Ordres, 1 vol. <span class="rig">282</span><br> + Mêmes rapports sur le Douaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 703</span><br> + <i>Coutumes bizarres</i> au sujet des mariages des filles des hommes de fief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br> + Causes de la diversité des <i>Coutumes</i> à l'égard de la majorité, <span class="rig"><i>ibid</i>, 163</span><br> + Motifs des articles 411 & 429 + de la <i>Coutume réformée</i> de Normandie, 1 vol. <span class="rig">246</span><br> + D'où étoit venue la <i>coutume</i> qu'une femme, en épousant son Ravisseur, lui sauvoit<br> la vie, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">158</span></p> + +<p>COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte & corrigée par Rouillé, 1 vol. <span class="rig">12</span><br> + Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous Innocent III, fait durer le Parage<br> jusqu'au septieme degré, 1 vol. <span class="rig">212</span><br> + Comment il faut entendre ce qui est dit du <i>Mort-gage</i> en ce Recueil, 1 vol. <span class="rig">401</span></p> + +<p>CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. <span class="rig">270</span></p> + +<p>CURÉS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Parson.</span><br> + Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">675</span></p> + +<h3>D</h3> + +<p>DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine à <i>Regnatrude</i>, 1 vol. <span class="rig">466</span></p> + +<p>DÉFAUTS, combien falloit-il de <i>Défauts</i> de la part d'un Défendeur pour qu'un Demandeur<br> gagnât sa cause, 1 vol. <span class="rig">373</span><br> + <i>Défaut en Jugement</i>, le <i>Défaut</i> emportoit la perte du Droit en litige, 1 vol. <span class="rig">505</span></p> + +<p>DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. <span class="rig">440</span></p> + +<p>DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. <span class="rig">236.</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Avocats.</span></p> + +<p>DÉFORCEMENT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée.</span></p> + +<p>DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">654</span></p> + +<p>DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, 1 vol. <span class="rig">41</span></p> + +<p>DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. <span class="rig">578</span></p> + +<p>DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. <span class="rig">513</span><br> + Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés actuellement par celui qui le fait, 1 vol. <span class="rig">514</span><br> + Pour faire valablement un délaissement, il faut être Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. <span class="rig">515</span><br> + Exception à la regle précédente, <span class="rig"><i>ibid</i>, 516</span><br> + En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, 1 vol. <span class="rig">588 <i>& suiv.</i></span><br> + Effet du délaissement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 559, 563 <i>&</i> 647</span></p> + +<p>DÉNIER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine.</span></p> + +<p>DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand a-t-il lieu, 1 volume, <span class="rig">165 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente signification de ces deux<br>expressions, 1 vol. <span class="rig">261</span></p> + +<p>DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. <span class="rig">501</span></p> + +<p>DÉSAVEU, suites du <i>désaveu</i> du Vassal, 2 vol. <span class="rig">26</span></p> + +<p>DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. <span class="rig">415</span><br> + Différence entre ce droit & celui de confiscation, <span class="rig"><i>ibid</i>, 416</span></p> + +<p>DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. <span class="rig">243</span></p> + +<p>DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">35</span><br> + Trois sortes de <i>Dessaisines</i> à l'égard des rentes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 312</span><br> + Combien d'especes de <i>Dessaisines</i> à l'égard des immeubles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 377 <i>&</i> 535</span><br> + Moyens pour remédier à la Dessaisine, <span class="rig"><i>ib.</i> 378</span><br></p> + +<p>DÉTINUE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref de Détenue.</span></p> + +<p>DETTES, poursuite des <i>Dettes</i> en Justice, comment se faisoit, 1 vol. <span class="rig">290 <i>&</i> 295</span><br> + Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle admise, <span class="rig"><i>ibid</i>, 354</span><br> + Quelles exceptions étoient admises contre l'action intentée pour <i>dette</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment dessaisissoit-on pour <i>dettes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 377</span><br> + Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, <span class="rig"><i>ibid</i>, 501</span><br> + En combien de manieres contractoit-on une <i>dette</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. <span class="rig">532</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Seigneur.</span></p> + +<p>DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. <span class="rig">455</span></p> + +<p>DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. <span class="rig">642</span></p> + +<p>DIVORCE, Coutumes Angloises sur le <i>Divorce</i>, 1 vol. <span class="rig">451</span><br> + Après le <i>Divorce</i> restoit-il des Droits au Mari sur les biens de sa Femme, 1 vol. <span class="rig">594</span></p> + +<p>DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. <span class="rig">360</span><br> + Quel inaliénable, 1 vol. <span class="rig">668,</span><br> + & aux Notes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 708</span><br> + Précautions prises pour la conservation du <i>Domaine</i> par les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. <span class="rig">27</span><br> + Il y avoit des portions du <i>Domaine</i> qui étoient inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, <span class="rig"><i>ibid</i>, 29</span><br> + Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à Montpellier entre les Souverains, pour<br> déclarer leur <i>Domaine</i> inaliénable, 2 vol. <span class="rig"> 30</span></p> + +<p>DOMMAGES, triples <i>dommages</i>; quand les obtenoit-on, 1 vol. <span class="rig"> 494</span></p> + +<p>DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. <span class="rig">200</span><br> + Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. <span class="rig">198</span><br> + Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">98</span><br> + En quel sens le mot de <i>Gavel</i> y est-il employé, <span class="rig"><i>ibid</i>, 288</span></p> + +<p>DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, & pourquoi, 1 vol. <span class="rig">524</span><br> + Qu'est-ce qu'un <i>Donateur</i> & un Donataire, 1 vol. <span class="rig">75</span></p> + +<p>DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">202 +</span></p> + +<p>DOUAIRE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Britton</span> <i>&</i> <span class="sc">Coutumes</span> de Normandie.<br> + En quoi consiste, 1 vol. <span class="rig">54</span><br> + Différentes dénominations de ce droit,<span class="rig"><i>ib.</i> 55</span><br> + Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quel étoit le motif de son établissement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Etoit-il le prix de la Virginité, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du <i>Douaire</i>, 1 vol. <span class="rig">56</span><br> + Le Conquêt Normand est le <i>Douaire</i> du Bourgage Anglois, <span class="rig"><i>ibid</i>, 57</span><br> + <i>Douaire</i> selon la commune Loi. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Douaire ad ostium Ecclesiæ</i>, & Douaire <i>ex assensu Patris</i>.<br> + Leur définition, 1 vol. <span class="rig">58</span><br> + Quel <i>Douaire</i> un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. <span class="rig">61</span><br> + De quel temps est dû le <i>Douaire</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 62</span><br> + Quel <i>Douaire</i> avoit la Femme d'un <i>Jointenant</i> ou d'un Tenant en commun, 1 vol. <span class="rig">64</span><br> + Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Douaire</i> de la plus Belle, 1 vol. <span class="rig">65</span><br> + Combien de sortes de Douaires, <span class="rig"><i>ibid</i>, 70</span><br> + Les <i>Douaires</i>, quand ont cessé d'être sujets au droit de viduité, 1 vol. <span class="rig">71</span><br> + Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. <span class="rig">73</span></p> + +<p>DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. <span class="rig">675</span></p> + +<p>DROIT, <i>mere-droit</i>, ce que l'on entendoit par ces mots, 1 vol. <span class="rig">544</span></p> + +<p>DROITS du <i>Souverain</i>, de leur exécution dépend la sûreté des propriétés<br> particulieres, 1 vol. <span class="rig">188</span></p> + +<p>DUC. <i>Voyez</i> <span class="sc">Comte</span>.</p> + +<p>DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot <i>Factum</i>, 1 vol. <span class="rig">428</span><br> + Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume qui donne l'<i>an & jour</i> pour<br> termes de certaines prescriptions où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. <span class="rig">489</span><br> + Auroit dû indiquer sur le mot <i>Déforce</i> les anciennes Coutumes Françoises, <span class="rig"><i>ib.</i> 654</span><br> + On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu à approfondir le véritable esprit<br> de nos anciennes Loix, 2 vol. <span class="rig">16</span></p> + +<p>DUEL; qui pouvoit appeller en <i>Duel</i>, 1 vol. <span class="rig">566</span><br> + Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le <i>Duel</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Rapports entre les formalités du <i>Duel</i> prescrites par les Loix Anglo-Normandes, & celles<br> indiquées par les Capitulaires, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. <span class="rig">2</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. <span class="rig">577</span></p> + +<h3>E</h3> + +<p>ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, 1 vol. <span class="rig">116 <i>&</i> 135</span><br> + Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 116</span><br> + Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 135</span><br> + Il leur est fait défense de porter les armes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 136</span><br> + Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Leurs Gens de guerre conduits par les <i>Fideles</i> du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire personnel des <i>Ecclesiastiques</i>, 1 vol. <span class="rig">136</span><br> + Priviléges des <i>Ecclésiastiques</i>, en quoi ils consistoient relativement au<br> Service militaire sous Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ib.</i> 136</span><br> + Exemples d'<i>Ecclésiastiques</i> qui ont servi dans les Armées, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Ecclésiastiques</i> créent des Chevaliers, 1 vol. <span class="rig">137</span><br> + Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, 1 vol. <span class="rig">395</span><br> + Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 424</span><br> + Impartialité avec laquelle il faut juger de leurs priviléges & de + leurs obligations, 1 vol. <span class="rig">page 201</span><br> + Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, <span class="rig"><i>ibid</i>, 203</span><br> + Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en deux cas, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices auxquels ils s'étoient obligés,<br> y étoient contraints; & comment, 1 vol. <span class="rig">207</span><br> + Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser qu'ils sont sujets à la<br> Jurisdiction Séculiere en certaines circonstances, 1 vol. <span class="rig">210</span><br> + Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent<br> point en pure aumône, 1 vol. <span class="rig">212 <i>&</i> 213</span><br> + Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, <span class="rig"><i>ib.</i> 308</span><br> + Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br> + Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction du Vicomte, <span class="rig"><i>ib.</i> 572</span></p> + +<p>ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. <span class="rig">81</span><br> + Quand doit-on dresser des Actes d'un <i>Echange</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 82</span><br> + Pourquoi les <i>Echanges</i> n'étoient-ils pas sujets au droit de réversion en faveur des<br> Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">82</span><br> + De quelle nature doivent être les fonds échangés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 82 <i>&</i> 83</span><br> + Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'<i>échange</i> que les fonds échangés soient<br> égaux en valeur numéraire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + L'égalité de l'<i>échange</i> se regle sur la dignité des deux fonds, <span class="rig"><i>ibid</i>, 84</span></p> + +<p>ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. <span class="rig"> 235</span></p> + +<p>ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">137</span><br> + On y faisoit les Loix, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.</p> + +<p>ECOLES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Loix</span>.</p> + +<p>ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, 1 vol. <span class="rig">36 +</span><br> + C'est dans les Loix d'<i>Ecosse</i> qu'on découvre l'origine du Retrait lignager, <span class="rig"><i>ibid</i>, 256 +</span></p> + +<p>ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. <span class="rig">529</span></p> + +<p>ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, 1 vol. <span class="rig">130</span><br> + + Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'<i>Ecuyer</i> & celles du Chevalier, <span class="rig"><i>ib.</i> 131</span> +</p> + +<p>EDOUARD (le Confesseur.)<br> + Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec le Relief, 1 vol. <span class="rig">160</span><br> + Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par Guillaume le Conquérant, 2 vol. <span class="rig">76</span></p> + +<p>EGLISE.<br> + Biens des <i>Eglises</i> inaliénables, 1 vol. <span class="rig">115</span><br> + Considérés comme faisant partie du Domaine, <span class="rig"><i>ibid</i>, 512</span><br> + Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des <i>Eglises</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Hommes attachés aux <i>Eglises</i>, avoient-ils quelques priviléges, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les <i>Eglises</i> payoient les impôts, aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Exemple, d'une <i>Eglise</i> exempte de toute Domination temporelle, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + L'<i>Eglise</i> est dans l'Etat, <span class="rig"><i>ibid</i>, 150</span><br> + L'<i>Eglise</i> n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, 1 vol. <span class="rig">282</span><br> + Les <i>Eglises</i> n'entrent point dans le commerce, 1 vol. <span class="rig">596</span><br> + Elles avoient des défenseurs. <i>V.</i> <span class="sc">Avoués</span>.</p> + +<p>EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. <span class="rig">581</span></p> + +<p>ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. <span class="rig">161</span></p> + +<p>EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. <span class="rig">334</span></p> + +<p>ENCLOSURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span>.</p> + +<p>ENDENTURES (Formules des) 1 vol. <span class="rig">437 <i>&</i> 438</span><br> + Combien d'especes d'<i>Endentures</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 439</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Fait</span>.</p> + +<p>ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant le mariage n'étoient pas<br> réputés légitimes, 1 vol. <span class="rig">468</span><br> + Les <i>Enfans</i> mineurs ne peuvent ester en Jugement, <span class="rig"><i>ib.</i> 472</span><br> + <i>Enfans</i> des Evêques leur succédoient, 1 vol. <span class="rig">368</span></p> + +<p>ENTRÉE, combien de cas où le droit d'<i>Entrée</i> peut être exercé, 1 vol. <span class="rig">455 <i>&</i> 539</span><br> + Procédure relative à chacun de ces cas, <span class="rig"><i>ib.</i> 456</span><br> + Combien de sortes de Brefs d'<i>Entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 457</span><br> + Quand avoit-on titre légitime d'<i>entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 537</span></p> + +<p>ÉPAVES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vareck</span>.</p> + +<p>ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi les Normands avant Guillaume <br>le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">267</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Ordalie</span>.</p> + +<p>ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">410</span></p> + +<p>ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c.<br> + <i>Voyez</i> le nom de ces Auteurs.</p> + +<p>ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">415</span></p> + +<p>ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. <span class="rig">6</span></p> + +<p>ESCUAGE; quand l'<i>Escuage</i> étoit-il dû, quel étoit le taux auquel on le payoit, 1 vol. <span class="rig">133 <i>&</i> 138</span><br> + Caracteres distinctifs de l'<i>Escuage</i> & du <i>Socage</i>, 1 vol. <span class="rig">181</span></p> + +<p>ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">9</span></p> + +<p>ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">35</span></p> + +<p>ÉTAGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Castle garde</span>.</p> + +<p>ÉTATS <i>sous condition</i>; qu'entend-on par ces expressions, <span class="rig">1 vol. 393</span><br> + En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br></p> + +<p>ETIMOLOGIES <span class="sc">DES MOTS CI-DESSOUS</span>.<br> + <i>Abeiance</i>, 1 vol. <span class="rig">676</span><br> + <i>Adwouson</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">30</span><br> + <i>Ale</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">297</span><br> + <i>Antrustion</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">109</span><br> + <i>Bedeau</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">450</span><br> + <i>Ber</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">129</span><br> + <i>Demesne</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">403</span><br> + <i>Desrene</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">306</span><br> + <i>Disparagement</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">165</span><br> + <i>Endent</i> (fait) <i>ib.</i> <span class="rig">78</span><br> + <i>Enitia pars</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">321</span><br> + <i>Escheat</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">17</span><br> + <i>Estope</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">692</span><br> + <i>Estray</i>, 2 vol. <span class="rig">17</span><br> + <i>Exfusticare</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">101</span><br> + <i>Felonie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">73</span><br> + <i>Feodum talliatum</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">33 <i>&</i> 40</span><br> + <i>Forfaire</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 93</span><br> + <i>Formedon</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">366</span><br> + <i>Forstaller</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 314</span><br> + <i>Gage Plege</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">528</span><br> + <i>Garciones</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 395</span><br> + <i>Graunts</i>, 2 vol. <span class="rig">432</span><br> + <i>Grievous-fine</i>, 1 vol. <span class="rig">271</span><br> + <i>Hotchpot</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">341</span><br> + <i>Leude</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">109</span><br> + <i>Lige</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">119</span><br> + <i>Loyal-tendre</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 403</span><br> + <i>Mainpast</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">566</span><br> + <i>Marshall</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">143</span><br> + <i>Meignie</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">193</span><br> + <i>Mise en vre</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">166</span><br> + <i>Mortuum vadium</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">399</span><br> + <i>Muster</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">13</span><br> + <i>Nief</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 263</span><br> + <i>Oes</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span><br> + <i>Ordinarie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 596</span><br> + <i>Ost</i>, 1. vol. aux Notes, <span class="rig"> 13</span><br> + <i>Paramount</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 42</span><br> + <i>Parson</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 674</span><br> + <i>Pecia</i>, 2 vol. <span class="rig"> 34</span><br> + <i>Rate</i>, 1 vol. <span class="rig"> 298</span><br> + <i>Reeve</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 102</span><br> + <i>Remainder</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 683</span><br> + <i>Replevin</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 521</span><br> + <i>Rette</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig"> 184</span><br> + <i>Scutagium</i>, 1 vol. <span class="rig"> 127</span><br> + <i>Serjeantie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 227</span><br> + <i>Socagium</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 179</span><br> + <i>Trespasse</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 90</span><br> + <i>Verdict</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 435</span><br> + <i>Voide</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 429</span><br> + <i>Voucher</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 73</span><br> + <i>Utlage</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 274</span><br> + <i>Waif</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 263</span><br> + <i>Wast</i>, 1 vol. <span class="rig"> 50 <i>&</i> 86</span><br> + <i>Wefs</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span><br> + <i>Wrekes</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span></p> + +<p>ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. <span class="rig">275</span></p> + +<p>EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, 1 vol. <span class="rig">368</span><br> + Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture du temporel de leur Eglise, 1 vol. <span class="rig">109</span><br> + Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 111</span><br> + En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux Commissaires du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, 1 vol. <span class="rig">123</span><br> + Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs Eglises comme indépendans du Souverain, <span class="rig"><i>ib.</i> 151</span><br> + A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, 1 vol. <span class="rig">page 151</span><br> + Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur autorité sur les fideles ni sur<br> les biens de leurs Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i> 153</span><br> + Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant les Capitulaires & les Canons, 1 vol. <span class="rig">209</span><br> + A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions extérieures & corporelles, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Evêques</i> préposoient les Curés aux Paroisses; mais les Patrons les présentoient, <span class="rig"><i>ib.</i> 310</span><br> + Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions des Intestats, <span class="rig"><i>ib.</i> 362</span><br> + Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit leurs acquisitions, <span class="rig"><i>ib.</i> 368</span><br> + <i>Evêque</i> qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, parce que ce Prêtre refuse<br> de lui livrer les titres de ses biens, 2 vol. <span class="rig">10</span><br> + Les <i>Evêques</i> n'ont jamais eu droit de Justice proprement dite sur leurs vassaux sous<br> les deux premieres Races, 2 vol. <span class="rig">170, 171 <i>& suiv.</i></span><br> + Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur étoient dûs, <span class="rig"><i>ib.</i> 173</span><br> + <i>Evêques</i> vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent des Cures, les donnent en<br> dot à leurs soeurs, 1 vol. <span class="rig">155</span></p> + +<p>EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. <span class="rig">354 <i>&</i> 501</span><br> + Doivent être proposées avant toute instruction, <span class="rig"><i>ib.</i> 437</span><br> + Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, 2 vol. <span class="rig">70 <i>&</i> 72</span></p> + +<p>EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du droit de se défendre en<br> Jugement, 1 vol. <span class="rig">278 +</span><br> + Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span><br> + Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre intérêt, pour causes légeres, <i>ib.</i> <span class="rig">280 +</span></p> + +<p>EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. <span class="rig">498</span><br> + Maniere de les proposer, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ceux qui proposoient les <i>Excuses</i>, comment appellés, 2 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>EXOINES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Excuses</span>.</p> + +<h3>F</h3> + +<p>FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. <span class="rig">428</span><br> + Combien distinguoit-on de <i>Faits</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Observation sur le sens que Ducange a donné à cette expression, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Fait</i> (endent) comment étoit dressé, 1 vol. <span class="rig">394 <i>&</i> 395</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Notaires</span> <i>&</i> <span class="sc">Endenture</span>.</p> + +<p>FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que par <i>Féauté</i>, 1 vol. <span class="rig">191</span><br> + Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, <span class="rig"><i>ib.</i> 225</span><br> + Comment rendoit-on ce devoir, <span class="rig"><i>ib.</i> 123</span><br> + A qui se prêtoit le serment de <i>Féauté</i> avant l'hérédité des Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Etoit-elle de l'essence du Fief, <i>ib.</i> <span class="rig">124</span><br> + Caracteres spécifiques de la <i>Féauté</i> & de l'hommage, <span class="rig"><i>ib.</i> 125</span><br> + Usufruitier doit la <i>Féauté</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, 1 vol. <span class="rig">565</span><br> + Combien de sortes de <i>Félonies</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 565 <i>&</i> 766</span></p> + +<p>FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par abus, 1 vol. <span class="rig">26</span><br> + Les <i>Femmes</i> des premiers Bretons avoient le commandement des Troupes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Bravoure & prudence de celles des Germains, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">37</span><br> + Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni après l'an 877, quoiqu'elles<br> ayent succédé aux Bénéfices, après cette époque, à défaut de mâles, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. <span class="rig">67</span><br> + Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables de félonie, 1 vol. <span class="rig">73</span><br> + Forme de leur hommage, <i>ib.</i> <span class="rig">118</span><br> + Fiefs créés spécialement pour les <i>Femmes</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">119</span><br> + Punition des <i>Femmes</i> qui <i>méhaignent</i> un homme, <i>ib.</i> <span class="rig">568</span><br> + Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, <span class="rig"><i>ib.</i> 703</span><br> + Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne se réconcilient point avec eux<br> avant leur décès, <i>ib.</i> <span class="rig">704</span><br> + Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, 1 vol. <span class="rig">331</span><br> + <i>Femme</i> qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de son mari, <i>ib.</i> <span class="rig">333</span><br> + Le <i>Climat</i> a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui permettoit au mari de châtier<br> sa <i>Femme</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br> + Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées constant le mariage, <span class="rig"><i>ib.</i> 501</span><br> + Leur état dépendoit-il de leurs époux, <span class="rig"><i>ib.</i> 695</span><br> + Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les épousant, 2 vol. <span class="rig">158</span><br> + Quand elles étoient nées en villenage comment les appelloit-on, 1 vol. <span class="rig">263</span><br> + Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. <span class="rig">267</span><br> + Pouvoient-elles être arbitres, <span class="rig"><i>ib.</i> 321</span><br> + Elles juroient en Jugement pour les <i>femmes</i>, 1 vol. <span class="rig">308</span><br> + Moeurs douces des <i>Femmes</i> Françoises,<span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br> + Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs maris, quelles précautions<br> prenoit-on pour constater la paternité du défunt, <span class="rig"><i>ib.</i> 468</span></p> + +<p>FERME. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> <i>&</i> <span class="sc">Fief</span>.</p> + +<p>FIEF. Définition du <i>Fief simple</i>, 1 vol. <span class="rig">1</span><br> + Forme du Contrat par lequel on acquéroit un <i>Fief</i> simple ou héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 2</span><br> + A quel temps se rapportent les différences que Littleton met entre les <i>Fiefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Formalités pour les aliéner, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les <i>Fiefs</i>, <span class="rig">3</span><br> + César & Tacite ont-ils parlé de <i>Fiefs</i> & de Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Peut-on assimiler les <i>Fiefs</i> aux <i>armes</i>, aux <i>chevaux</i>, aux <i>repas</i> dont<br> les chefs Germains récompensoient la jeunesse qui s'attachoit à eux, <span class="rig"><i>ib.</i> 4</span><br> + Quand le nom de <i>Fief</i> a-t-il commencé d'être en usage, <span class="rig"><i>ib.</i> 11</span><br> + Distinction entre les <i>Fiefs</i> simples & les <i>Fiefs</i> conditionnels ou abregés, <span class="rig"><i>ib.</i> 26 <i>&</i> 47</span><br> + Pourquoi la perpétuité des <i>Fiefs</i> s'est-elle plutôt établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. <span class="rig">27</span><br> + Prérogatives du <i>Fief</i> simple, <span class="rig"><i>ib.</i> 31</span><br> + Définition du <i>Fief</i> tail, conditionnel ou abregé, <span class="rig"><i>ib.</i> 32</span><br> + Origine de cette espece de <i>Fiefs</i>, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + La nature de ces <i>Fiefs</i> n'a pas été bien connue de Basnage, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Les <i>Fiefs</i> ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers & amovibles, <span class="rig"><i>ib.</i> 35</span><br> + <i>Fiefs en tail général</i>, leur définition, <span class="rig"><i>ib.</i> 36</span><br> + <i>Fiefs en tail spécial</i>, ce que c'étoit, <span class="rig"><i>ib.</i> 37</span><br> + D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les <i>Fiefs</i>, 1 vol. <span class="rig">47</span><br> + <i>Fiefs en tail</i> après tout espoir perdu d'avoir lignée, 1 vol. <span class="rig"> 48</span><br> + De quelle portion des <i>Fiefs</i> formés d'un aleu le vassal pouvoit-il disposer sans permission<br> du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">76</span><br> + Quand a-t-on commencé de donner en <i>Fief</i> des Rentes, des Pensions, <span class="rig"><i>ib.</i> 77</span><br> + <i>Fiefs de reprise</i>, raison de leur établissement, 1 vol. <span class="rig"> 93</span><br> + Ceux dont l'investiture se faisoit par la <i>verge</i> ou <i>bâton</i> n'étoient point des<br> <i>Fiefs</i> proprement dits, 1 vol. <span class="rig">106</span><br> + <i>Fiefs de pur honneur</i> inconnus en Angleterre avant la grande Charte, 1 vol. <span class="rig">131</span><br> + Il n'y avoit point de <i>Fiefs</i> en Angleterre avant Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ib.</i> 160</span><br> + Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour posséder les <i>Fiefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span><br> + Les <i>Fiefs</i> se distinguent entr'eux par leurs redevances, <span class="rig"><i>ib.</i> 177</span><br> + Ce qui regarde le <i>Fief</i> n'en dépend pas toujours, <span class="rig"><i>ib.</i> 262</span><br> + Le mot de <i>Fief</i> isolé s'entend toujours d'un <i>Fief</i> simple ou héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 366</span><br> + En quoi le <i>Fief à tail</i> différe-t-il de l'état sous condition, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br> + <i>Fief à tail</i> ne pouvoit être confisqué, <span class="rig"><i>ib.</i> 430</span></p> + +<p>FIEFFE; la distinction entre les Contrats de <i>Fieffe</i> où il y a soulte de deniers, &<br> ceux qui sont chargés de rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. <span class="rig">413</span></p> + +<p>FIEFFERME, sa définition, 1 vol. <span class="rig">389 <i>&</i> 390</span></p> + +<p>FIEFFEUR <i>&</i> FIEFFATAIRE, 1 vol. <span class="rig">75</span></p> + +<p>FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de leurs autres freres, 1 vol. <span class="rig">23</span><br> + Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. <span class="rig">24</span><br> + Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder aux Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i> 25</span><br> + Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. <span class="rig"> 56</span><br> + La <i>Fille</i> mineure qui se prostituoit perdoit-elle son Fief, <span class="rig"><i>ib.</i> 416</span><br> + Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere lui a fait en la mariant, 1 vol. <span class="rig">342</span></p> + +<p>FINE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Transaction</span>.</p> + +<p>FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. <span class="rig">31 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. <span class="rig">426</span></p> + +<p>FORÊTS; antiquité des <i>Forêts</i> royales, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + Les particuliers avoient-ils des <i>Forêts</i> sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti de sa terre dans les <i>Forêts</i> du Roi, 1 vol. <span class="rig"> 49</span></p> + +<p>FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">560</span></p> + +<p>FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. <span class="rig">644</span></p> + +<p>FORMULE de Délaissemens, 1 vol. <span class="rig">513</span><br> + <i>Formule</i> des Endentures, <span class="rig"><i>ib.</i> 437 <i>&</i> 438</span></p> + +<p>FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. <span class="rig">587</span></p> + +<p>FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">314</span></p> + +<p>FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">26</span></p> + +<p>FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette tenure envers le Suzerain, 1 vol. <span class="rig">606</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Aumosne</span> <i>&</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p> + +<p>FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils tenus envers le Donateur & les<br> Successeurs jusqu'au quatrieme degré, <span class="rig">1 vol. 211</span><br> + Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">212</span><br> + Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">38</span><br> + Origine de ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ses prérogatives, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand finissoit le franc-mariage, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, premier Duc de Normandie, 1 vol. <span class="rig">117</span></p> + +<p>FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, 1 vol. <span class="rig">352</span><br> + Exemple de <i>francs</i>-tenemens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 515</span></p> + +<p>FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. <span class="rig">318</span><br> + Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de leurs Freres.<br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Filles</span>.</p> + +<p>FUMIER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<h3>G</h3> + +<p>GAGE, <i>mort-gage</i> & <i>vif-gage</i>, leur définition, 1 vol. <span class="rig">400</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span> <i>&</i> <span class="sc">Loi</span>.</p> + +<p>GAIVES, <i>choses gaives</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vareck</span>.</p> + +<p>GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. <span class="rig">340</span></p> + +<p>GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. <span class="rig">718</span><br> + Quelle étoit admise par les Capitulaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 720</span><br> + Différence entre la <i>garantie</i> directe & la collatérale, <span class="rig"><i>ibid</i>, 731</span></p> + +<p>GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. <span class="rig">68</span><br> + Combien de sortes de <i>Gardes</i>, <span class="rig">67</span><br> + En quoi la <i>Garde</i> Noble & la Baillie de nos Rois mineurs différent-elles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 69</span><br> + Quand la <i>Garde</i> avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui possédoient des Fiefs, <span class="rig"><i>ib.</i> 69</span><br> + Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs possesseurs d'Aleux, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand la <i>Garde</i> des Fiefs a-t-elle commencé, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. <span class="rig">132</span><br> + Effets de la <i>Garde</i> Noble, <span class="rig"><i>ibid</i>, 145</span><br> + A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour les mâles ou pour les femelles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 146</span><br> + Quel a été le modele de la <i>Garde</i>-Noble, <span class="rig"><i>ib.</i> 149</span><br> + La <i>Garde</i> des Eglises a précédé la <i>Garde</i> Noble, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la <i>Garde</i> des Eglises, 1 vol. <span class="rig">151</span><br> + Comparaison entre la <i>Garde</i> des Fiefs & celle des Eglises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 158</span><br> + Les Filles tomboient en <i>Garde</i> au temps de Charlemagne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br> + Raisons de cet usage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + La <i>Garde</i> Noble privoit-elle un Pere de la <i>Garde</i> de la personne de son fils<br> mineur, héritier de son ayeul, <span class="rig"><i>ibid</i>, 171</span><br> + On distinguoit la <i>Garde</i> en <i>Garde en droit</i>, & <i>Garde en fait</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 173</span><br> + Quelle différence y avoit-il entre la <i>Garde</i> Noble & la <i>Garde Roturiere</i>, 1 vol. <span class="rig">188</span><br> + La <i>Garde</i> Noble étoit incessible, <span class="rig"><i>ibid</i>, 387</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Tutele</span>.</p> + + +<p>GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">466</span><br> + Comment procédoit-il contre les Délinquants, <span class="rig"><i>ibid</i>, 449</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Chasse</span>.</p> + +<p>GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. <span class="rig">108</span><br> + Effets divers de ce serment, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span></p> + +<p>GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">570</span><br> + Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. <span class="rig">1 <i>&</i> 2</span><br> + Peut être comparé au style de Gauret, <span class="rig"><i>ib.</i> 3</span><br> + A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de Glanville, en Angleterre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 4</span><br> + A fait rassembler les formules des procédures usitées depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. <span class="rig">4</span><br> + Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du <i>témoignage</i>, ni de l'<i>autorité</i> de Justinien, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Usage qu'on peut faire de sa Compilation, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br></p> + +<p>GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. <span class="rig">596</span></p> + +<p>GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. <span class="rig">704</span></p> + +<p>GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans ses plaisirs, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + Il se repent de cette rigueur, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes,<span class="rig"> <i>ibid</i>, 361</span><br> + Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un monument précieux sur la distinction<br> des deux Puissances, 1 vol. <span class="rig">210</span></p> + +<p>GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa belle-mere, 1 vol. <span class="rig">467</span></p> + +<p>GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">192</span></p> + +<p>GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. <span class="rig">432</span></p> + +<p>GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">195</span><br> + Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal exercée sous ses Prédécesseurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 209</span><br> + Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses Pairs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 236</span><br> + Son Gouvernement fut-il despotique, <span class="rig"><i>ib.</i> 242</span><br> + Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une capacité reconnue, <span class="rig"><i>ib.</i> 243</span><br> + Force de sa Marine, 1 vol. <span class="rig">425</span><br> + On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: ce qu'il en faut croire, <span class="rig"><i>ib.</i> 448</span><br> + Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou le latin, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">514</span><br> + Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro sans lui donner ce nom, 2 vol. <span class="rig">126</span><br> + Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. <span class="rig">158</span><br> + Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce Conquérant, 2 vol. <span class="rig">176</span><br> + Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, 2 vol. <span class="rig">185</span><br> + Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. <span class="rig">144</span><br> + Il institue en Angleterre la féodalité, <span class="rig"><i>ib.</i> 160 & 2 vol. 191</span><br> + Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au commencement de son regne, 2 vol. <span class="rig">76</span><br> + Il donne les Comtés à titre héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 186</span><br> + Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, <span class="rig"><i>ibid</i>, 187</span><br> + Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 190</span><br> + Loix écrites en Normand par son ordre, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France pour conférer la Chevalerie, 2 vol. <span class="rig">191</span><br> + Forme des Chartes sous son regne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 193</span><br> + Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, 2 vol. <span class="rig">194</span><br> + Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms & des armoiries, 2 vol. <span class="rig">194</span><br> + En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands de ses Etats à l'abri des<br> excommunications, <span class="rig"><i>ibid</i>, 195</span><br> + Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<h3>H</h3> + +<p>HARO, son origine, 2 vol. <span class="rig">124</span><br> + L'établissement du <i>Haro</i> valut à Raoul, qui n'étoit pas l'Inventeur de cette formalité,<br> le titre de Législateur, 2 vol. <span class="rig">126</span><br> + D'où Raoul prit-il l'idée du <i>Haro</i>, 2 vol. <span class="rig">page 119</span><br> + Le <i>Hue</i> & <i>Cri</i> des Anglois est le <i>Haro</i> Normand, 2 vol. <span class="rig">127</span><br> + Comparaison de ces deux usages, <span class="rig"><i>ibid</i>, 128</span></p> + +<p>HAUTES-JUSTICES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Evêques</span>, <span class="sc">Seigneurs</span> <i>&</i> <span class="sc">Justice</span>.</p> + +<p>HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, 1 vol. <span class="rig">161</span><br> + Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, 1 vol. <span class="rig">243</span></p> + +<p>HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de la Régale, 1 vol. <span class="rig">157</span></p> + +<p>HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires, 2 vol. <span class="rig">151 <i>&</i> 156</span></p> + +<p>HERGEATE, <i>Heriet</i>, <i>Heriot</i>, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">160</span><br> + Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, 2 vol. <span class="rig">120 <i>&</i> 121</span></p> + +<p>HÉRITAGE, <i>Enhéritance</i>, usage de ces termes dans les Actes de vente, 1 vol. <span class="rig">28</span><br> + Pourquoi la preuve par témoins des <i>Héritages</i> n'est-elle pas admise, 1 vol. <span class="rig">716</span></p> + +<p>HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement de la Chevalerie d'Armes sous<br> la seconde Race, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">130</span><br> + Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de l'Office de Maréchal, <span class="rig"><i>ib.</i> 143</span><br> + A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, <i>ibid</i>, aux Notes, <span class="rig">157</span></p> + +<p>HIDE, mesure de terre, 2 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. <span class="rig">156</span><br> + A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit aucun rang distingué dans les armées<br> dans le onzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<p>HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. <span class="rig">101</span><br> + Sa définition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 107</span><br> + Forme de l'<i>Hommage</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 108</span><br> + Distinction de l'<i>Hommage</i> d'avec la Féaulté & l'Investiture, <span class="rig"><i>ibid</i>, 108</span><br> + Antiquité de l'<i>Hommage</i> & son effet, <span class="rig"><i>ib.</i> 109</span><br> + <i>Hommages</i> des Ecclésiastiques, étoient rares sous la premiere Race, pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i> 112</span><br> + Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, <span class="rig"><i>ibid</i>, 114</span><br> + Quel <i>Hommage</i> doivent les Abbés, <span class="rig">114 <i>&</i> 115</span><br> + Motifs de la différence que Littleton met entre la formule d'<i>Hommage</i> des Laïcs & la<br> formule de celui des Ecclésiastiques, <i>ibid</i>, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + <i>Hommage</i> des Femmes, en quelle forme, <span class="rig"><i>ib.</i> 118</span><br> + <i>Hommage-lige</i>, antérieur au douzieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>,</span><br> + aux Notes, <span class="rig">119</span><br> + <i>Hommage</i> du Mari & de la Femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 120</span><br> + Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + L'<i>Hommage</i> n'est dû que pour les tenures héréditaires, 1 vol. <span class="rig">122 <i>&</i> 125</span><br> + Caracteres distinctifs de l'<i>Hommage</i> & de la Féaulté, <span class="rig"><i>ibid</i>, 125</span><br> + L'<i>Hommage</i> constitue le Fief sans en déterminer l'espece, <span class="rig"><i>ibid</i>, 177</span><br> + Force du lien que l'<i>Hommage</i> forme entre le Seigneur & le Vassal, <span class="rig"><i>ibid</i>, 519</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Désaveu</span>.<br> + L'<i>Hommage</i> n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. <span class="rig"> 224</span><br> + <i>Hommage</i> d'<i>Ancêtres</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.<br> + Quels Fiefs peut-on tenir par cet <i>Hommage</i>, 1 vol. <span class="rig">226</span></p> + +<p>HOMMES <i>libres</i>, leurs droits, 1 vol. <span class="rig">6</span><br> + Soumis à la Jurisdiction des Comtes, <span class="rig"><i>ib.</i> 10</span><br> + Peine de l'<i>Homme</i> libre qui ne se présente pas au Ban, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + On accordoit le titre de Bénéficiers aux <i>Hommes</i> libres qui jouissoient d'un nombre<br> de terres suffisantes pour composer un Fief de Chevalier, <span class="rig"><i>ibid</i>, 176</span><br> + Priviléges de l'<i>Homme</i> libre en Angleterre, avant la Conquête, 1 vol. <span class="rig">118</span><br> + L'<i>Homme</i> libre s'appelloit <i>Barbare</i>, n'étoit pas noble, mais étoit capable de le devenir, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + <i>Hommes loyaux</i>, ou <i>légaux</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>.</p> + +<p>HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">5</span><br> + Quand il y en a eu d'héréditaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 2</span></p> + +<p>HOTCHPOT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Etimologie</span>.</p> + +<p>HUE & <i>Cri</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Haro</span>.</p> + +<p>HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. <span class="rig">143</span><br> + Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, <span class="rig"><i>ibid</i>, 144</span></p> + +<p>HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. <span class="rig">119</span><br> + <i>Seigneurages</i>, ou Chefs des <i>Hundreds</i>, quel pouvoir avoient-ils sur ceux qui faisoient<br> partie de leur Famille, 2 vol. <span class="rig">122 <i>&</i> 123</span><br> + L'<i>Hundred</i> étoit exempt de toute imposition au moyen de certaines Redevances<br> qu'ils payoient après le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. <span class="rig">122 <i>&</i> 123</span><br> + On ne pouvoit passer d'un <i>Hundred</i> en un autre sans Certificat de bonnes moeurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 123</span></p> + +<h3>I</h3> + +<p>JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. <span class="rig">47</span></p> + +<p>JAUGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Mesures</span>.</p> + +<p>IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. <span class="rig">354</span></p> + +<p>IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. <span class="rig">425</span><br> + N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme libre, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. <span class="rig">361</span></p> + +<p>INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. <span class="rig">385</span></p> + +<p>INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a jusqu'ici pensé, 2 vol. <span class="rig">26</span></p> + +<p>INDENTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Endenture</span> <i>&</i> <span class="sc">Fait</span>.</p> + +<p>INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. <span class="rig">195</span></p> + +<p>INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. <span class="rig">499</span></p> + +<p>INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. <span class="rig">193</span></p> + +<p>INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. <span class="rig">493</span></p> + +<p>INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles des intestats, étoit né d'une<br> Loi très-équitable, 1 vol. <span class="rig">762</span></p> + +<p>INTRUSION. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p> + +<p>INVESTITURE, 1 vol. <span class="rig">108, 109 <i>&</i> 110 +</span></p> + +<p>INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. <span class="rig">326 +</span></p> + +<p>JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">329 <i>&</i> 351</span><br> + Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. <span class="rig">63</span></p> + +<p>JUGE, qualités & devoirs d'un bon <i>Juge</i>, 2 vol. <span class="rig">61</span><br> + Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi,<span class="rig"> <i>ibid</i>, 62</span><br> + Serment qu'ils prêtoient,<span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere spirituelle, 1 vol. <span class="rig">209</span></p> + +<p>JUGEMENT, différence entre l'<i>erreur</i>, le <i>faux Jugement</i>, & la <i>défaute de droit</i>, 1 vol. <span class="rig">570</span><br> + Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour réformer les <i>Jugemens</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 571</span></p> + +<p>JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. <span class="rig">425</span></p> + +<p>JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. <span class="rig">435 <i>& suiv.</i></span><br> + Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter serment en Justice, <span class="rig"><i>ib.</i> 529</span><br> + <i>Jureurs</i>, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. <span class="rig">308</span><br> + Forme de leur serment, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment s'opposoit-on à leur serment, <span class="rig">585</span><br> + Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, <i>ibid</i>, & 2 vol. <span class="rig">71</span><br> + Devoirs des <i>Jureurs</i>, 2 vol. <span class="rig">65, 66 <i>& suiv.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Record</span>.</p> + +<p>JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. <i>Voyez</i> <span class="sc">Evêques</span> <i>&</i> <span class="sc">Seigneurs</span>, <span class="sc">Justice</span>, <span class="sc">Echiquier</span>, <span class="sc">Cour</span>, <i>&c.</i></p> + +<p>JUSSIONS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Préceptions</span>.</p> + +<p>JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit pour objet que les difficultés qui<br> s'élevoient au sujet des services qui leur étoient dûs, 1 vol. <span class="rig">104</span><br> + <i>Justice</i> des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, 2 vol. <span class="rig">460</span><br> + <i>Justice</i> (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du Duc durant le regne de Raoul &<br> de ses successeurs, 1 vol. <span class="rig">228</span><br> + Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, 2 vol. <span class="rig">163</span><br> + Ce mot <i>Justice</i> signifie quelquefois redevance, condamnation, amende, 2 vol. <span class="rig">172</span><br> + Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une <i>Justice</i> économique sur leurs<br> hommes sous les deux premieres Races, <span class="rig"><i>ib. & suiv.</i></span></p> + +<h3>K</h3> + +<p>KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. <span class="rig">340</span></p> + +<h3>L</h3> + +<p>LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. <span class="rig">47</span><br> + Précautions pour la conservation des bestiaux propres au <i>Labourage</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 48</span><br> + Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes destinées au labour des terres, 2 vol. <span class="rig">50</span><br> + Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. <span class="rig">55</span><br> + Moyens pour mettre à profit les pailles, <span class="rig"><i>ib.</i> 56</span><br> + Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Boeufs</span>, <span class="sc">Moutons</span>, <span class="sc">Fumier</span>, <i>&c.</i></p> + +<p>LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">180 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>LANGUEUR, ou <i>maladie</i>, étoit une excuse valable pour ne pas se présenter en Jugement, 1 vol. <span class="rig">135</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Infirmité</span>.<br> + Deux sortes de <i>Langueurs</i> ou maladies peuvent valoir d'<i>exoine</i>, 2 vol. <span class="rig">7</span></p> + +<p>LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. <span class="rig">21</span></p> + +<p>LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. <span class="rig">89</span></p> + +<p>LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur étoit exempt de la garde,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">132</span></p> + +<p>LESSEUR. <i>Voyez</i> <span class="sc">Cédant</span>.</p> + +<p>LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. <span class="rig">276</span><br> + <i>Lettres</i> de Clameur de Loi apparente; leur conformité avec le Bref <i>Præcipe quod reddat</i>, 2 vol. <span class="rig">5</span><br> + <i>Lettre</i> d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le modele. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span>.</p> + +<p>LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir de l'emploi dans les troupes,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">134</span><br> + Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, <span class="rig"><i>ib.</i> 135</span><br> + Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span></p> + +<p>LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la recouvroit, 1 vol. <span class="rig">271 <i>&</i> 283</span><br> + <i>Liberté</i>; Procédure requise pour constater sa <i>Liberté</i>, 2 vol. <span class="rig">9</span></p> + +<p>LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">276</span></p> + +<p>LIGNE; les biens de la <i>Ligne</i> paternelle ne passent point à la <i>Ligne</i> maternelle,<br> <i>& vice versa</i>, 1 vol. <span class="rig">16</span><br> + Au défaut de parens de l'une de ces <i>Lignes</i>, le Seigneur succede au Fief, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + La préférence de la <i>Ligne</i> paternelle sur la maternelle, quant aux acquêts, d'où<br> tire-t-elle son origine? 1 vol. <span class="rig">17</span><br> + Quand à commencé la distinction des <i>Lignes</i> à l'égard des successions, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. <span class="rig">243</span><br> + Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous le nom de Glanville, 2 vol. <span class="rig">4</span><br> + Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut les bâtards des successions, <span class="rig"><i>ib.</i> 467 & 468</span></p> + +<p>LIVERIE DE SEISIN. <i>Voyez</i> <span class="sc">Prise de Possession</span>.</p> + +<p>LIVRE, différence entre la <i>Livre</i> Normande & Angloise au temps des Croisades, 2 vol. <span class="rig">22</span></p> + +<p>LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que cent <i>Livrées</i> de terre, 1 vol. <span class="rig">236</span></p> + +<p>LOTS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Freres</span>, <span class="sc">Soeurs</span>, <span class="sc">Partage</span>, <i>&c.</i><br> + <i>Lots</i> faits par le sort, 1 vol. <span class="rig">322</span><br> + Faits verbalement, <span class="rig"><i>ib.</i> 326</span>4</p> + +<p>LOI <i>Salique</i>, en quoi elle differe de la <i>Loi</i> Ripuaire, en fait de successions, 1 vol. <span class="rig">17</span><br> + Contient l'origine de la prescription d'an & jour, <span class="rig"><i>ib.</i> 489</span><br> + Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. <span class="rig">192</span><br> + Comment gageoit-on la <i>Loi</i>, & quel étoit l'effet de cette Procédure, <span class="rig"><i>ib.</i> 586</span><br> + Ecoles pour l'étude des <i>Loix</i> sous les deux premieres Races, <span class="rig"><i>ib.</i> 601</span><br> + <i>Loix Angloises</i>, difficulté de les rassembler du temps de Glanville, 2 vol. <span class="rig">3</span><br> + <i>Loi apparente.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Lettres</span>.</p> + +<h3>M</h3> + +<p>MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de Charlemagne, où il n'y a point<br> d'imprécations, 1 vol. <span class="rig">361</span></p> + +<p>MAIN <i>de Justice</i>, quel est le premier de nos Rois qui l'ait portée, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">110</span><br> + De quoi est-elle le symbole, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">page 161</span><br> + <i>Majorité</i> pour la Couronne, & celle requise pour les Fiefs ont eu des motifs & des<br> regles differentes, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span></p> + +<p>MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. <span class="rig">334</span></p> + +<p>MAIRE <i>du Palais</i>; ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">68</span></p> + +<p>MALADIE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Exoine</span> <i>&</i> <span class="sc">Langueur</span>.</p> + +<p>MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. <span class="rig">252</span><br> + On y faisoit les principales sommations au vassal, <span class="rig"><i>ib.</i> 317</span><br> + Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, <span class="rig"><i>ib.</i> 318</span></p> + +<p>MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans après la Conquête, <span class="rig"><i>ib.</i> 586</span></p> + +<p>MARCHAND, <i>Statut Marchand</i>; ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">364</span><br> + <i>Marchand</i>, quand les associations entre <i>Marchands</i> se sont introduites en Normandie<br> & en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 423</span><br> + Combien ces associations ont contribué aux progrès du Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 424</span><br> + Réglemens pour les <i>Marchands</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les deux premieres Races,<br> 1 vol. <span class="rig">424</span></p> + +<p>MARCHÉ, violement du droit de <i>Marché</i>; comment appellé, 1 vol. <span class="rig">314</span><br> + A quelle distance les <i>Marchés</i> devoient-ils être éloignés entr'eux, 2 vol. <span class="rig">140</span></p> + +<p>MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes par lesquels nos Rois ayent<br> confié à des Laïcs la garde des Eglises, 1 vol. <span class="rig">153</span><br> + Preuves tirées de <i>Marculphe</i> en faveur de la Régale, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans les deux Livres de cet Ecrivain, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules du premier Livre, <span class="rig"><i>ib.</i> 361</span><br> + Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville, 2 vol. <span class="rig">15</span></p> + +<p>MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. <span class="rig">142</span><br> + La Jurisdiction,<span class="rig"> <i>ib.</i> 143</span><br> + Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois,<span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur au 11e siecle, 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<p>MARÉCHAL <i>des Seigneurs</i> (fonctions du) 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<p>MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour leur <i>Mariage</i>, 1 vol. <span class="rig">39</span><br> + <i>Mariage</i> ou dot des filles de Rois, <span class="rig"><i>ib.</i> 158</span><br> + <i>Mariages</i> clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. <span class="rig">59</span><br> + <i>Mariage</i> fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, donne-t-il droit au vassal mineur de<br> se marier sans le consentement de son Seigneur, 1 vol. <span class="rig">164</span><br> + Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en se remariant, un nouveau droit de<br> <i>Mariage</i> à son Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 164</span><br> + Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur dont il a la garde, <span class="rig"><i>ib.</i> 168</span><br> + Le <i>Mariage</i> secret est bien différent des <i>Mariages</i> clandestins, <span class="rig"><i>ib.</i> 466</span><br> + <i>Mariage</i> (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. <span class="rig">341</span><br> + Dans quels degrés pouvoit-on contracter <i>Mariage</i> en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 345</span></p> + +<p>MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. <span class="rig">246</span><br> + Peut-il faire lots pour sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Étoit obligé de châtier sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br> + Un <i>Mari</i> fut exposé à être puni comme homicide, parce que sa femme, à qui il avoit donné<br> un soufflet, se laissa mourir de faim, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Le <i>Mari</i> pouvoit-il exercer quelques droits sur les biens de sa femme après le divorce, 1 vol. <span class="rig">594</span><br> + Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 695</span></p> + +<p>MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. <span class="rig">332</span></p> + +<p>MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. <span class="rig">568</span><br> + Poursuite du <i>Mehaing</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span></p> + +<p>MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une seule <i>Mesure</i> par-tout le Royaume, 2 vol. <span class="rig">20</span><br> + Variété des <i>Mesures</i> dans le 9e siecle, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Police pour les <i>Mesures</i> chez les Anglo-Normands, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Mesures</i> particulieres des Seigneurs exemptes de la vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. <span class="rig">21</span><br> + Continence du <i>Boisseau</i> Anglois dans le 13e siecle, <span class="rig"><i>ib.</i> 22</span><br> + Variations des <i>Mesures</i> durant les Croisades, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>MINEUR, peut-il ester en Jugement, <span class="rig"> <i>ib.</i> 472</span><br> + Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, <span class="rig"><i>ib.</i> 544</span></p> + +<p>MISE, joindre <i>sa mise</i>; explication de ces expressions, 1 vol. <span class="rig">544</span></p> + +<p>MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. <span class="rig">6</span></p> + +<p>MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur Fondation, 1 vol. <span class="rig">205</span><br> + Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, <span class="rig"><i>ib.</i> 206</span><br> + Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la décision de leurs Procès, <span class="rig"><i>ib.</i> 267</span><br> + Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. <span class="rig">277</span><br> + Morts civilement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ne prêtoient jamais serment, <span class="rig"><i>ib.</i> 308</span><br> + Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, <span class="rig"><i>ib.</i> 389</span><br> + Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des rigueurs au sujet de la chasse auxquelles<br> ce Prince ne s'est jamais porté, 1 vol. <span class="rig">448</span><br> + Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, <span class="rig"><i>ib.</i> 447</span></p> + +<p>MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. <span class="rig">3</span><br> + Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires du Roi, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">6</span><br> + Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely entre Gontran & Childebert, <span class="rig"><i>ib.</i> 7</span><br> + Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. <span class="rig">8</span><br> + Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté de Toulouse, <span class="rig"><i>ib.</i> 27</span><br> + A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de puberté étoit particuliere aux Anglois,<br> 1 vol. <span class="rig">56</span><br> + Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles & les Baillies, <span class="rig"><i>ib.</i> 68</span><br> + Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait M. de Montesquieu, le Livre<br> des Fiefs est inintelligible, <span class="rig"><i>ib.</i> 77</span><br> + A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. <span class="rig">101</span><br> + Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu dans la discussion des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">113</span><br> + M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois auroient dérogé à leur magnanimité<br> en marchant à la tête des troupes du Clergé, <span class="rig"><i>ib.</i> 136</span><br> + Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de Clodomir, Roi d'Orléans, à leur<br> incapacité de se présenter aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span><br> + Son opinion à l'égard d'une double administration pour les mineurs tombés en garde, contredit<br> la Jurisprudence adoptée sous Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i> 186</span><br> + A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. <span class="rig">195</span><br> + Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, <span class="rig"><i>ib.</i> 265</span><br> + N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, 2 vol. <span class="rig">10</span><br> + Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales des Eglises & des Seigneurs Laïcs, <span class="rig"><i>ib.</i> 161</span><br> + Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">12</span><br> + En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit de nos anciennes Loix, <span class="rig"><i>ib.</i> 16</span></p> + +<p><i>MORT D'ANCÊTRES.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span>.</p> + +<p>MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">57</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Paraphernal</span>.</p> + +<p>MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. <span class="rig">399</span><br> + Combien de sortes, <span class="rig"><i>ib.</i> 401</span></p> + +<p>MOULINS, police des <i>Moulins</i>, 1 vol. <span class="rig">311</span></p> + +<p>MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. <span class="rig">51</span><br> + Quand doit-on les tondre, <span class="rig"><i>ib.</i> 52</span></p> + +<p>MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. <span class="rig">469</span></p> + +<h3>N</h3> + +<p>NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. <span class="rig">529</span><br> + Où déposoit-on les <i>Namps</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 295</span></p> + +<p>NIEF; ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">263</span><br> + Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, <span class="rig"><i>ib.</i> 267</span></p> + +<p>NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + Ne dépendoit que de la volonté du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 195</span></p> + +<p>NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de cette Province, 1 vol. <span class="rig">81</span><br> + Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication des Contrats d'échange, <span class="rig"><i>ib.</i> 82</span><br> + Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se sont-elles établies, 1 vol. <span class="rig">163</span><br> + D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui n'admet point la déception d'outre moitié<br> dans les Baux à fieffe, <span class="rig"><i>ib.</i> 411</span><br> + Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de la rente peut en décharger son fonds<br> quand elle passe à un étranger, <span class="rig"><i>ib.</i> 415</span></p> + +<p>NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les Cours Ecclésiastiques &<br> Civiles sous Charlemagne, 1 vol. <span class="rig">394</span><br> + Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être <i>Notaires</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment étoient-ils punis pour crime de faux, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<h3>O</h3> + +<p>OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. <span class="rig">502</span><br> + <i>Obligations</i> dont l'objet est impossible ou deshonnête, sont nulles, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, 1 vol. <span class="rig">151 +</span><br> + Abus qu'ils font des revenus des Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span></p> + +<p>OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au Droit d'Entrée, 1 vol. <span class="rig">494</span><br> + Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens rendus pendant son absence, 1 vol. <span class="rig">506</span></p> + +<p>ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. <span class="rig">456</span></p> + +<p>ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de l'Angleterre à cette Province,<br> 1 vol. <span class="rig">222 & 267</span></p> + +<p>ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction des Evêques, 1 vol. <span class="rig">596</span></p> + +<p>OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. <span class="rig">132</span><br> + La conduite de l'<i>Ost</i> n'étoit point affectée à un Officier particulier sous<br> Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<h3>P</h3> + +<p>PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. <span class="rig">326</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<p>PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. <span class="rig">265</span></p> + +<p>PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.<br> + Conjectures sur le nombre de 12 auquel les <i>Pairs</i> du Royaume ont été réduits, 1 vol. <span class="rig">323</span></p> + +<p>PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en certains degrés a varié, 1 vol. <span class="rig">212</span><br> + <i>Parage</i> entre le pere & la fille par le franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">42</span></p> + +<p>PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. <span class="rig">57</span><br> + Sa définition, 2 vol. <span class="rig">73</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">MORGANGEBA</span>.</p> + +<p>PARC, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">446</span><br> + Quand en usage en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">315</span><br> + Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, que doivent-elles faire, <i>ib.</i> <span class="rig">323</span></p> + +<p>PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. <span class="rig">342</span></p> + +<p>PARJURE, sa définition, 2 vol. <span class="rig">64</span></p> + +<p>PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les Ducs de Normandie, 1 vol. <span class="rig">240</span><br> + Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls entrée, <span class="rig"><i>ibid</i>, 241</span><br> + Pourquoi appellé Cour des Pairs, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Combien de fois tenoit-on de <i>Parlements</i> chaque année, 1 vol. <span class="rig">242</span><br> + On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ibid</i>, 243</span><br> + Les <i>Parlements</i> différoient-ils des Assemblées générales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 584</span></p> + +<p>PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. <span class="rig">674</span></p> + +<p>PARTAGE; le <i>partage</i> du Royaume fut-il égal entre les enfans de Clovis, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. 1 vol. <span class="rig">page 19</span><br> + Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers Rois, 1 vol. <span class="rig">320</span></p> + +<p>PATERNEL, (l'héritier) du côté <i>paternel</i>, préfere ceux du côté maternel en la<br> succession aux acquêts, 1 vol. <span class="rig">15</span></p> + +<p>PATRONAGE, Procédure sur le Bref de <i>Patronage</i>, 1 vol. <span class="rig">309</span><br> + Causes du droit de <i>Patronage</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. <span class="rig">310</span><br> + Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se maintenir au droit de <i>Patronage</i>, 1 vol. <span class="rig">558</span><br> + <i>Patronages</i>, étoient-ils partables, 1 vol. <span class="rig">655</span></p> + +<p>PATRONS; avis des <i>Patrons</i> requis pour tout ce qui concerne les Eglises qu'ils ont<br> fondées, 1 vol. <span class="rig">596</span></p> + +<p>PATURAGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Communauté</span>.</p> + +<p>PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. <span class="rig">236</span></p> + +<p>PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">39</span><br> + Consentement du <i>Pere</i> requis pour valider le Douaire de la femme de son fils mineur, 1 vol. <span class="rig">64</span></p> + +<p>PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit en penser, 1 vol. <span class="rig">675</span></p> + +<p>PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. <span class="rig">98</span></p> + +<p>PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">583</span><br> + Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les <i>Placités</i> des hommes libres, 2 vol. <span class="rig">165</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlemens</span> <i>&</i> <span class="sc">Aire</span>.</p> + +<p>PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les deux premieres Races, 1 vol. <span class="rig">73</span></p> + +<p>PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y soumettre; comment puni, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Défenseurs</span>.<br> + <i>Plaideur</i>, ses fonctions, <i>ibid</i>, <span class="rig">85</span></p> + +<p>PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">514</span></p> + +<p>PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">30</span></p> + +<p>POOTE (Gens de) 1 vol. <span class="rig">252</span></p> + +<p>POSSESSION, le <i>fait endent</i>, où les Actes dentelés suffisoient pour reprendre une<br> <i>possession</i> perdue, 1 vol. <span class="rig">79</span><br> + La prise de <i>possession</i> est-elle requise pour les tenures à termes d'ans, 1 vol. <span class="rig">79</span><br> + Comment se faisoit la prise de <i>possession</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 79 <i>&</i> 100</span><br> + Prise de <i>possession</i> d'un fonds en une Ville d'un Comté suffit pour transmettre la jouissance<br> des autres fonds vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même Comté, 1 vol. <span class="rig">80</span><br> + <i>Possession</i> requise pour avoir le droit de faire délaissement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 514</span><br> + A qui appartient le droit d'envoi en <i>possession</i>, 1 vol. <span class="rig">414</span></p> + +<p>POURPRESTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p> + +<p>PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans nos anciennes Loix, 2 vol. <span class="rig">14</span></p> + +<p>PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, 2 vol. <span class="rig">10</span><br> + Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. <span class="rig">11</span><br> + Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. <span class="rig">13</span><br> + Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance qu'il y a entre les <i>Préceptions</i><br> & les Lettres Royaux, 2 vol. <span class="rig">14</span><br> + Divers noms donnés aux <i>Préceptions</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les Rois donnent des <i>Préceptions</i> pour l'élection des Evêques, 2 vol. <span class="rig">10</span></p> + +<p>PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, 1 vol. <span class="rig">250 +</span><br> + Il n'y a point de <i>prescription</i> contre le Roi, <span class="rig"><i>ibid</i>, 258 +</span><br> + D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de <i>prescription</i> entre cohéritiers, <span class="rig"><i>ibid</i>, 328 +</span><br> + <i>Prescription</i> d'an & jour, son origine, 1 vol. <span class="rig">489 +</span><br> + Origine de la quadragénaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 491 +</span></p> + +<p>PRESENTEMENT pour <i>Présentation</i>.<br> + Formule du Bref de derniere <i>Présentation</i>, 1 vol. <span class="rig">309</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> <i>&</i> <span class="sc">Patronage</span>.</p> + +<p>PREVOSTÉ, origine du service de <i>Prevôté</i>, 1 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>PREVOST <i>d'une Seigneurie</i>, en quoi consistoit son Office, 2 vol. <span class="rig">45</span><br> + Office du <i>Prévôt</i>, en quoi il consistoit dans les Seigneuries particulieres, 2 vol. <span class="rig">46</span></p> + +<p>PREUVE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.<br> + <i>Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage +par Témoins</i>, 1. vol. page <span class="rig">716</span><br> + Danger de la <i>preuve</i> par deux Témoins dans les Procédures criminelles.<br> <i>V.</i> <span class="sc">Question</span>.</p> + +<p>PRISE de <i>possession</i> essentielle pour la validité des dons, 1 vol. <span class="rig">356</span><br> + Comment se faisoit, <span class="rig"><i>ib.</i> 378</span><br> + Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre une <i>possession</i> perdue, <span class="rig"><i>ibid</i>, 551</span></p> + +<p>PRISON, excuse ou exoine pour cause de <i>prison</i>, étoit valable, 1 vol. <span class="rig">499</span><br> + Quand un Accusé meurt en <i>prison</i> par la négligence ou la conduite trop dure du Concierge,<br> celui-ci est réputé homicide, 1 vol. <span class="rig">767</span></p> + +<p>PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux personnes, 1 vol. <span class="rig">518 <i>&</i> 519</span><br> + En combien de cas cette liaison, cette correspondance a-t-elle lieu selon la Loi, <span class="rig"><i>ib.</i> 526</span></p> + +<p>PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises pour l'instruction des Crimes, 1 vol. <span class="rig">502</span><br> + Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, <i>ibid</i>, <span class="rig">504</span><br> + Anciennes manieres de procéder civilement dans les affaires personnelles ou réelles en<br> Normandie & en Angleterre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 528</span><br> + <i>Procédures</i> que l'on faisoit en conséquence des Brefs Anglo-Normands, semblables à celles<br> prescrites par les Capitulaires de nos Rois, 2 vol. <span class="rig">9</span><br> + <i>Procédures</i> sur un droit de Présentation litigieux, 1 vol. <span class="rig">596 <i>& suiv.</i></span><br> + Où se portoit la contestation sur ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. <span class="rig">185</span></p> + +<p>PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">31</span></p> + +<h3>Q</h3> + +<p>QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. <span class="rig">8</span></p> + +<p>QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans les Coutumes Anglo-Normandes,<br> 1 vol. <span class="rig">576</span></p> + +<p>QUESTION, argumens contre l'usage de la <i>Question</i> dans les Procédures criminelles, 1 vol. <span class="rig">503</span><br> + Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un crime de lèze-Majesté pour abreger<br> les douleurs de la <i>Question</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 504</span><br> + Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui résulte de la <i>Question</i>, 1 vol. <span class="rig">504</span></p> + +<h3>R</h3> + +<p>RACE; sous la premiere <i>Race</i> & au commencement de la seconde, les Seigneurs ne donnoient<br> des Fiefs qu'à des personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires, 1 vol. <span class="rig">37</span></p> + +<p>RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. <span class="rig">121</span><br> + <i>Raoul</i>, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour les Evêques, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + Il rétablit en Normandie la subordination, <span class="rig"><i>ibid</i>, 121</span><br> + Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de son Duché à venir reprendre<br> leurs possessions, <span class="rig"><i>ibid</i>, 177</span><br> + Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. <span class="rig">119</span><br> + A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur les chemins, 2 vol. <span class="rig">125</span><br> + Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. <span class="rig">197 <i>&</i> 198</span><br> + Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. <span class="rig">425</span></p> + +<p>RAPIN <i>de Thoiras</i> contredit par Polydore Vergile sur l'antiquité du droit qu'ont les Anglois<br> d'être jugés par leurs Pairs, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + Son erreur sur le sens de ces termes: <i>mort d'Ancêtre</i>.<br><i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> de <i>mort d'Ancêtres</i>.</p> + +<p>RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. <span class="rig">244</span></p> + +<p>RAPT, peine de ce crime, 1 vol. <span class="rig">568</span></p> + +<p>RECORD du Douaire, 1 vol. <span class="rig">60</span><br> + <i>Record.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Cour</span>.<br> + Quand se pratiquoit le <i>Record</i>, 1 vol. <span class="rig">223</span><br> + Différence entre le <i>Record</i> fait en présence du Roi & celui fait en présence des Juges seulement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes à discussion, <span class="rig"><i>ib.</i> 16</span><br> + Modele d'un <i>Record</i>, 1 vol. <span class="rig">230</span><br> + On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. <span class="rig">574</span><br> + <i>Record</i> des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, <i>&</i> 2 vol. <span class="rig">67</span></p> + +<p>RECOUSSE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span> <i>&</i> <span class="sc">Bref</span>.<br> + Effets de la <i>Recousse</i>, 1 vol. <span class="rig">622</span> + +<p>REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">page 190</span></p> + +<p>RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. <span class="rig">194 <i>& suiv.</i></span><br> + Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le Conquérant en faveur du droit de<br> <i>Régale</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 157</span><br> + Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la <i>Régale</i> au véritable esprit de son institution, <span class="rig"><i>ibid</i>, 157</span><br> + Henry I. abolit-il la <i>Régale</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 227 </span><br> + <i>&</i> 2 vol. <span class="rig">232 <i>&</i> 233</span></p> + +<p>RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. <span class="rig">68</span></p> + +<p>REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, 1 vol. <span class="rig">7</span></p> + +<p>RELÉAS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Délais</span> <i>ou</i> <span class="sc">Délaissement</span>.</p> + +<p>RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">161</span><br> + Taux du <i>Relief</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 169 <i>& suiv.</i></span><br> + <i>Relief</i>, quel <i>Relief</i> paye le Socage, 1 vol. <span class="rig">189</span><br> + Faute de payer le <i>Relief</i>, le Seigneur se saisit du Fief, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Différence qu'il y a entre le <i>Relief</i> & l'<i>Hergeate</i> ou <i>Heriet</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Hergeate</span>.</p> + +<p>REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>REMITTER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Restitution</span>.</p> + +<p>RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. <span class="rig">342</span></p> + +<p>RENTE seche, répond à nos <i>Rentes</i> purement hypotéques, 1 vol. <span class="rig">626</span><br> + <i>Rente</i>-service, sa nature; 1 vol. <span class="rig">183</span><br> + Combien de sortes de <i>Rentes</i>,<span class="rig"><i>ibid</i>, 291</span><br> + Pour quelles <i>Rentes</i> pouvoit-on saisir les fonds, 1 vol. <span class="rig">292 <i>& suiv.</i></span><br> + On étoit dessaisi des <i>Rentes</i> par quatre moyens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 312 <i>&</i> 313</span><br> + Qui peut imposer des <i>Rentes</i> sur des fonds, <span class="rig"><i>ibid</i>, 413</span></p> + +<p>REPLEVINE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span>.</p> + +<p>RÉPONDANT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Curateur</span>.<br> + Cas où on ne peut plaider que par un <i>Répondant</i>, 1 vol. <span class="rig">273 <i>& suiv.</i></span><br> + Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, 1 vol. <span class="rig">277 <i>&</i> 278</span></p> + +<p>REPROCHES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Saons</span>.</p> + +<p>RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle son origine, 1 vol. <span class="rig">94</span><br> +& aux Notes, même page.</p> + +<p>RESTITUTION, dans quel cas a lieu, <span class="rig">684 <i>& suiv.</i></span><br> + La Femme a-t-elle le bénéfice de la <i>Restitution</i> contre une Transaction faite par<br> son Mari, 1 vol. <span class="rig">693</span></p> + +<p>RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie du temps de Guillaume le Conquérant,<br> 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment le <i>Retrait</i> a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 257</span><br> + Formalités du <i>Retrait</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 257</span></p> + +<p>RÉVERSION & <i>Remainder</i>; différence de ces deux mots, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>ROBERIE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vol</span>.</p> + +<p>ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, 1 vol. <span class="rig">192</span><br> + <i>Romain possesseur</i>, avoit-il les priviléges des hommes libres, 1 vol. <span class="rig">193</span></p> + +<p>ROUILLÉ. + Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient dû prendre plutôt<br> pour guide les Traités Anglo-Normands que les Notes de cet Auteur, 2 vol. <span class="rig">18</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Coutumier</span>.</p> + +<p>ROI. <i>Voyez</i> <span class="sc">Droits du Roi</span>, <span class="sc">Domaine</span>.<br> + Nos <i>Rois</i> changeoient quelquefois les Terres fiscales en Aleux, 1 vol. <span class="rig">192</span><br> + Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon que les nécessités publiques l'exigent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 206</span><br> + Ont seuls droit de donner en franche-aumône, <span class="rig"><i>ibid</i>, 207</span><br> + Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, <span class="rig"><i>ibid</i>, 205</span><br> + Les fils de nos premiers <i>Rois</i> jouissoient de leurs Appanages à titre de Souveraineté, &<br> ils portoient le nom de <i>Roi</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 212</span><br> + Nos <i>Rois</i> modifioient à leur gré les possessions des Evêques dont on leur demandoit la<br> confirmation, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Cour du <i>Roi</i>, faisoit seule les Loix, 1 vol. <span class="rig">231</span><br> + Le <i>Roi</i> choisit les Commissaires qu'il députe en chaque Province pour l'élection des<br> Centeniers & des Echevins, <span class="rig"><i>ibid</i>, 241</span><br> + Effet des Préceptions Royales. <i>Voyez</i> <span class="sc">Préceptions</span>.<br> + Précautions qu'un <i>Roi</i> doit prendre en choisissant des Juges, 2 vol. <span class="rig">61</span><br> + Nos <i>Rois</i> recevoient ordinairement le serment de fidélité des Leudes, 1 vol. <span class="rig">111</span><br> + Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir le serment, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">page 161</span><br> + Cas où les Lettres d'abolition que les <i>Rois</i> accordoient n'empêchoient pas la<br> confiscation des Biens du coupable, <span class="rig"><i>ibid</i>, 416</span><br> + Sur quoi est fondé le droit que nos <i>Rois</i> ont sur les Fiefs des Mineurs qui en possedent<br> un relevant de la Couronne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 514</span><br> + Ordre observé dans leurs Cours de Justice, <span class="rig"><i>ibid</i>, 584</span><br> + Nos <i>Rois</i> n'ont jamais tiré <i>du fond de leur naturel</i> des usages tyranniques, 2 vol. <span class="rig">13</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Domaines</span>.</p> + +<h3>S</h3> + +<p>SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de <i>Reproches</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">498</span></p> + +<p>SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de <i>Sceau</i>, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + Punition de ceux qui les faussoient, <span class="rig"><i>ibid</i>, 440</span><br> + De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 441</span></p> + +<p>SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">110</span><br> + Différence entre l'Investiture par le <i>Sceptre</i>, & l'Investiture par la Verge, <span class="rig"><i>ibid</i>, 111</span></p> + +<p>SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. <span class="rig">29</span><br> + Ils copient en tout le Souverain, <span class="rig"><i>ibid</i>, 114</span><br> + Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux qui se marient, 1 vol. <span class="rig">159</span><br> + Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la rareté ou l'abondance des hommes<br> de leur ressort, 1 vol. <span class="rig">163</span><br> + Quel est le vrai <i>Seigneur</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 532</span><br> + Pouvoient-ils renoncer à la directité, <span class="rig"><i>ibid</i>, 532</span><br> + Le <i>Seigneur</i> devoit-il <i>acquittement</i> ou garantie à son Vassal pour la Tenure en<br> Franche-aumône, <span class="rig"><i>ibid</i>, 606</span><br> + Les <i>Seigneurs</i> n'ont pu jouir du droit d'<i>Amortissement</i> que par usurpation, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Peine qu'encourent les <i>Seigneurs</i> qui refusent au Vassal la protection qu'ils lui doivent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 217</span><br> + Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, <span class="rig"><i>ibid</i>, 219</span><br> + En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite pour que le <i>Seigneur</i> soit délié<br> de ses obligations envers son Vassal, 1 vol. <span class="rig">222</span><br> + <i>Seigneurs</i> Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la Seigneurie; pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie par droit & celui qui n'en jouit<br> qu'en vertu d'un transport, <span class="rig"><i>ib.</i> 225</span><br> + <i>Seigneur</i> qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut saisir le Fief, 1 vol. <span class="rig">226</span><br> + Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, <span class="rig"><i>ib.</i> 255</span><br> + Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, <span class="rig"><i>ib.</i> 263</span><br> + <i>Seigneur</i> qui vouloit combattre son vassal devoit lui remettre son hommage, <span class="rig"><i>ib.</i> 264</span><br> + Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à l'Action que ce dernier avoit intentée<br> contre lui, <span class="rig"><i>ib.</i> 269</span><br> + Ne peut outrager son villain jusqu'à le <i>méhaigner</i>, 1 vol. <span class="rig">271</span><br> + Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses villains, 1 vol. <span class="rig">284</span><br> + Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné à une peine capitale, ou qui étoit<br> décédé sans postérité, <i>ib.</i> <span class="rig">416</span><br> + Que devoit-il prouver en reclamant son villain, <span class="rig"><i>ib.</i> 608</span><br> + Ne pouvoit transporter les services militaires de ses vassaux à un autre Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 614</span></p> + +<p>SEIGNEURAGES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Hundreds</span>.</p> + +<p>SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. <span class="rig">240</span><br> + <i>Senéchal</i> des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, 2 vol. <span class="rig">34 <i>& suiv.</i></span><br> + Les <i>Senéchaux</i>, tenoient les comptes des autres Officiers, <span class="rig"><i>ib.</i> 60</span></p> + +<p>SERF, ses obligations, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + Les Laboureurs étoient-ils tous <i>Serfs</i> à la fin de la deuxieme Race, 1 vol. <span class="rig">195</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Villain</span>.</p> + +<p>SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges, 1 vol. <span class="rig">227 <i>&</i> 228 +</span><br> + Combien d'especes de <i>Sergenterie</i>, & diversité de leurs fonctions, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span><br> + Quel relief doit la <i>grande Sergenterie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">229 +</span><br> + Où les tenans par <i>grande Sergenterie</i> doivent-ils faire leur service, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span><br> + <i>Petite Sergenterie.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p> + +<p>SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">5</span><br> + Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. <span class="rig">34</span></p> + +<p>SERMENS des combattans, 1 vol. <span class="rig">155 <i>&</i> 266</span><br> + Trois sortes de <i>Sermens</i>, 2 vol. <span class="rig">64.</span><br> + Devoirs de ceux qui prêtent <i>Serment</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>, <span class="sc">Combats</span> <i>&</i> <span class="sc">Témoins</span>.<br> + Les Moines prêtoient-ils <i>Serment</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Moines</span>.</p> + +<p>SERVICE; tenure par Divin <i>Service</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.<br> + <i>Service</i> Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. <span class="rig">317</span><br> + Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur les <i>Services</i> militaires de son vassal, <span class="rig"><i>ib.</i> 614.</span><br> + Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres de leurs <i>Services</i> militaires,<br> 1 vol. <span class="rig">37</span></p> + +<p>SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. <span class="rig">8</span></p> + +<p>SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé <i>Marcheta</i>, 1 vol. <span class="rig">332</span></p> + +<p>SOCAGE, distinction entre le <i>Socage</i> & l'<i>Escuage</i>, entre les Fiefs de Chevalier<br> & le <i>Socage</i>, 1 vol. <span class="rig">181 <i>&</i> 182</span><br> + Garde en <i>Socage</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tutele</span> <i>&</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p> + +<p>SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. <span class="rig">317</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Filles</span>.</p> + +<p>SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. <span class="rig">322</span></p> + +<p>SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">192</span></p> + +<p>STERLING, son poids, 1 vol. <span class="rig">310</span></p> + +<p>SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix Anglo-Normandes, <i>ib.</i> 1 vol. <span class="rig">12</span><br> + L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les utérins pour succéder aux Acquêts<br> est-il ancien, <span class="rig"><i>ib.</i> 13</span><br> + <i>Succession</i> aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au préjudice du pere, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Succession</i> aux Propres, 1 vol. <span class="rig">14</span><br> + D'où sont venues les différentes regles établies pour les <i>Successions</i> dans chaque Province<br> du Royaume, 1 vol. <span class="rig">17</span></p> + +<h3>T</h3> + +<p>TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. <span class="rig">271</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Composition</span>.</p> + +<p>TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. <span class="rig">221</span><br> + Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre qu'en France; pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i> 505</span><br> + Danger de l'influence que deux <i>Témoins</i> ont sur les Jugemens criminels en France, 1 vol. <span class="rig">502</span><br> + Maux que les faux <i>Témoins</i> ont occasionnés, <span class="rig"><i>ib.</i> 503</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>.</p> + +<p>TENURE par <i>Escuage</i>; ses priviléges, ses bornes & ses effets, 1 vol. <span class="rig">139, 140 <i>& suiv.</i></span><br> + En Fief simple, en Fief tail, en Douaire.<br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Fiefs simples</span>, <span class="sc">Fiefs tail</span>, <span class="sc">Douaires</span>, <i>&c.</i> + <i>Tenure</i> en commun, 1 vol. <span class="rig">63</span><br> + A terme de vie, <span class="rig"><i>ib.</i> 75</span><br> + A terme d'ans, <span class="rig"><i>ib.</i> 78</span><br> + A volonté, <span class="rig"><i>ib.</i> 87</span><br> + Est-on obligé de quitter la <i>Tenure</i> à volonté incontinent après l'ordre du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">87</span><br> + Quelle espece de <i>Tenure</i> s'appelloit <i>Fief en l'air</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 88</span><br> + <i>Tenure</i> par copie, 1 vol. <span class="rig"> 91</span><br> + Cette <i>Tenure</i> ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait été auparavant restituée<br> au Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 92</span><br> + Combien de sortes de <i>Tenures</i> par copie, <span class="rig"><i>ibid</i>.</span><br> + Etoient-elles héréditaires, 1 vol. <span class="rig">97</span><br> + Différence entre la <i>Tenure</i> à volonté & la <i>Tenure</i> par copie, <span class="rig"><i>ib.</i> 98</span><br> + <i>Tenure</i> par la verge, <span class="rig"><i>ib.</i> 100</span><br> + <i>Tenure selon l'usage</i> des Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">104</span><br> + Pourquoi les <i>Tenures</i> de Garennes & autres droits de cette espece sont-elles appellées<br> <i>Tenures de Dignité</i> dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">119</span><br> + <i>Tenure</i> par service de Chevalier, 1 vol. <span class="rig">145</span><br> + Quelles <i>Tenures</i> doivent le Relief, <span class="rig"><i>ib.</i> 170</span><br> + <i>Tenure</i> en Socage, sa définition, <span class="rig"><i>ib.</i> 175</span><br> + Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de la nature des <i>Tenures</i> en<br> Socage, 1 vol. <span class="rig">page 185</span><br> + <i>Tenure</i> en Franche-aumône, <span class="rig"><i>ib.</i> 200</span><br> + <i>Tenure</i> par Service Divin, en quoi differe-t-elle de la <i>Tenure</i> en Franche aumône, 1 vol. <span class="rig">208 <i>&</i> 210</span><br> + <i>Tenure</i> par Hommage d'Ancêtres, <span class="rig"><i>ib.</i> 218</span><br> + A quoi cette <i>Tenure</i> oblige-t-elle les Seigneurs, <span class="rig"><i>ib.</i> 219</span><br> + <i>Tenure</i> par grande Sergenterie. <i>Voyez</i> <span class="sc">Sergenterie</span>.<br> + <i>Tenure</i> par Cornage, 1 vol. <span class="rig">230</span><br> + <i>Tenure</i> par petite Sergenterie, <span class="rig"><i>ib.</i> 233</span><br> + Cette <i>Tenure</i> releve du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Tenure</i> en Bourgage, <span class="rig"><i>ib.</i> 234.</span><br> + En Villenage, <span class="rig"><i>ib.</i> 251</span><br> + Par Elégit, <span class="rig"><i>ib.</i> 364</span><br> + En commun, <span class="rig"><i>ib.</i> 365</span></p> + +<p>TERRES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<p>TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. <span class="rig">180</span></p> + +<p>TESTAMENT; exécuteurs des <i>Testamens</i> ont-ils la garde des mineurs, 1 vol. <span class="rig">186</span><br> + Celui qui mouroit sans faire <i>Testament</i> étoit réputé mort excommunié, 1 vol. <span class="rig">280</span><br> + Que pouvoit-on donner par <i>Testament</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 203</span><br> + Formalités des <i>Testamens</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 360</span><br> + Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions de ceux qui n'avoient pas fait<br> <i>Testament</i>, 1 vol. <span class="rig">362</span><br> + Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit de ses dernieres dispositions, <span class="rig"><i>ib.</i> 588</span></p> + +<p>THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de ces mots: <i>Commendatio & prestatio<br> fidei</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">112</span><br> + L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile d'Epaone, est-elle juste, <span class="rig"><i>ib.</i> 598</span><br> + Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une des Formules de Marculphe, 1 vol. <span class="rig">708</span><br> + Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait dire que les séculiers peuvent donner<br> aux Eglises par <i>Testament, sans bornes & sans mesure</i>, 1 vol. <span class="rig">203</span><br> + Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché d'en saisir l'esprit, <span class="rig"><i>ib.</i> 204</span><br> + Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée dans les Actes, <i>sauf les immunités<br> de l'Eglise</i>, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu<br> cet Auteur, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">209</span><br> + <i>Thomassin</i> explique mal un Capitulaire relativement à la disposition des biens appartenans<br> aux Abbés, <span class="rig"><i>ib.</i> 368</span></p> + +<p>TON LIEU; en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. <span class="rig">424</span><br> + Quelles personnes en étoient exemptes, <span class="rig"><i>ib.</i> 415</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Impôts</span>.</p> + +<p>TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. <span class="rig">493</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Interruption</span>.</p> + +<p>TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture des Contrats l'est maintenant en<br> Normandie, 1 vol. <span class="rig">89</span></p> + +<p>TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre leurs Aleux, au Roi &<br> aux Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le mariage de ses soeurs, <span class="rig"><i>ib.</i> 159</span></p> + +<p>TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. <span class="rig">574</span><br> + Formules des <i>Transactions</i> passées en la Cour du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 656</span></p> + +<p>TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. <span class="rig">611</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Attournement</span>. + Quels services ne peuvent être transportés. + <i>Voyez</i> <span class="sc">Service</span>.</p> + +<p>TRÉPAS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Action de Trépasse</span>.</p> + +<p>TRIBUTS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Cens</span>.</p> + +<p>TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a Vavassorie & le Socage, 1 vol. <span class="rig">178</span><br> + Regles anciennes pour les <i>Tuteles</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 183</span><br> + Variation des regles des <i>Tuteles</i> après l'hérédité des Fiefs, & sous Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i> 185</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Garde</span>.</p> + +<h3>V</h3> + +<p>VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils point du <i>Vareck</i><br> + en Normandie, 2 vol. <span class="rig">18</span><br> + La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne peut être forcé de reconnoître<br> son nouveau Seigneur que par un Bref du Roi, 1 vol. <span class="rig">614</span></p> + +<p>VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en reconnoissoit-on, <i>ib.</i> 1 vol. <span class="rig">178</span></p> + +<p>VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban ait tenu à Thierry le discours<br> que Grégoire de Tours a attribué à ce Prince, 1 vol. <span class="rig">19 +</span><br> + Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder à la Couronne, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">21 +</span><br> + Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol <span class="rig">151 +</span><br> + Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, <span class="rig"><i>ib.</i> 467 +</span><br> + Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">195 +</span><br> + Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, & l'établissement des Commissaires pour la<br> correction des Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à cette époque,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">236 +</span><br> + A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des Combats judiciaires, 2 vol. <span class="rig">264</span></p> + +<p>VENTE; formalités requises pour transmettre la possession des fonds vendus, 1 vol. 484 + <i>Vente</i> faite par un chef de Monastere des biens qui en dépendent est nulle, <i>ib.</i> 643 + A quelles personnes les <i>Ventes</i> de fonds étoient-elles interdites, <i>ib.</i> 668</p> + +<p>VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">425</span></p> + +<p>VERGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Baton</span>.</p> + +<p>VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. <span class="rig">6 +</span><br> + Progrès de leur autorité, <span class="rig"><i>ib.</i> 324 +</span></p> + +<p>VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">52</span><br> + Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. <span class="rig">53</span></p> + +<p>VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure étoit villaine à cause de<br> sa personne, 1 vol. <span class="rig">181</span><br> + <i>Villain regardant</i> & <i>Villain en gros</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 259</span><br> + Enfans du <i>Villain</i>, dont la mere est libre, sont <i>Villains</i>, 1 vol. <span class="rig">263</span><br> + Il pouvoit être exécuteur testamentaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 268</span><br> + Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur qui s'emparoit des biens du testateur, <span class="rig"><i>ib.</i> 269</span><br> + Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour violence, 1 vol. <span class="rig">272</span><br> + S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le<br> retenir à son service? 1 vol. <span class="rig">281</span><br> + Devoit le Droit de Chevage, <span class="rig"><i>ib.</i> 608</span><br> + Ne doit point de Relief, 2 vol. <span class="rig">122</span><br> + Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. <span class="rig">253</span><br> + Qu'est-ce qui constituoit le <i>Villain</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 254</span><br> + Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, 1 vol. <span class="rig">264</span><br> + Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, 1 vol. <span class="rig">282</span><br> + Comment l'affranchissoit-on, <span class="rig"><i>ib.</i> 283</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Nief</span> <i>&</i> <span class="sc">Batard</span>.</p> + +<p>VILLE. Juges des <i>Villes</i>, par qui institués, 1 vol. <span class="rig">485</span><br> + Toute <i>Ville</i> n'a pas le privilége des Bourgs.<br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Bourgeoisie</span>.</p> + +<p>VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. <span class="rig">176</span><br> + Sa définition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 251</span><br> + Les hommes libres peuvent tenir des terres en <i>Villenages</i> sans être Villains, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. <span class="rig">561.</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Combats</span>.</p> + +<p>VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles avoient de succéder par la Loi<br> Salique, 1 vol. <span class="rig">26</span><br> + Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, a exempté les Eglises de la<br> Régale, 1 vol. <span class="rig">157</span></p> + +<p>VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient préjudice en son absence, 1 vol. <span class="rig">499</span></p> + +<p>USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. <span class="rig">424</span><br> + L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. <span class="rig">400</span></p> + +<p>USURPATION. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p> + +<p>UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. <span class="rig">274 +</span><br> + Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. <span class="rig">275</span><br> + Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur l'<i>Utlage</i>, quoique le Roi lui<br> eût accordé sa grace, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Diverses significations de ce mot. <i>Voyez</i> <span class="sc">Banni</span>.</p> + +<p>VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. <span class="rig">221 <i>&</i> 392</span><br> + <i>Vue</i> de Femme deshonorée, <span class="rig"><i>ibid</i>, 268</span><br> + <i>Vue</i> de plaie, 1 vol. <span class="rig"> 392</span><br> + Forme du Bref qui ordonne les <i>vues</i>, 2 vol. <span class="rig">8</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Brefs</span>.</p> + +<h3>W</h3> + +<p>WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut pas beaucoup servir aux Anglois pour<br> l'interprétation de leurs Coutumes, 2 vol. <span class="rig">177</span></p> +<br> +<p class="mid"><i>Fin de la Table des Matières.</i> </p> + +</div> + + +<br><br> + + + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées +dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + +***** This file should be named 32298-h.htm or 32298-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/ + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/32298-h/images/001.png b/32298-h/images/001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..bbeca58 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/001.png diff --git a/32298-h/images/002.png b/32298-h/images/002.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b6daa12 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/002.png diff --git a/32298-h/images/003.png b/32298-h/images/003.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6eca765 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/003.png diff --git a/32298-h/images/004.png b/32298-h/images/004.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c6fdfa0 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/004.png diff --git a/32298-h/images/005.png b/32298-h/images/005.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b1db2d5 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/005.png diff --git a/32298-h/images/006.png b/32298-h/images/006.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a77c3da --- /dev/null +++ b/32298-h/images/006.png diff --git a/32298-h/images/d-rule.png b/32298-h/images/d-rule.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..64f308a --- /dev/null +++ b/32298-h/images/d-rule.png diff --git a/32298-h/images/s-rule.png b/32298-h/images/s-rule.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..acc2cae --- /dev/null +++ b/32298-h/images/s-rule.png diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..f053bd8 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #32298 (https://www.gutenberg.org/ebooks/32298) |
