summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/32298-8.txt
diff options
context:
space:
mode:
Diffstat (limited to '32298-8.txt')
-rw-r--r--32298-8.txt24643
1 files changed, 24643 insertions, 0 deletions
diff --git a/32298-8.txt b/32298-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..5cf0cf5
--- /dev/null
+++ b/32298-8.txt
@@ -0,0 +1,24643 @@
+The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans
+les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II
+
+Author: David Houard
+
+Editor: Thomas Littleton
+
+Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298]
+
+Language: French
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS ***
+
+
+
+
+Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque
+and the Online Distributed Proofreading Team at
+http://www.pgdp.net (This file was produced from images
+generously made available by The Internet Archive/Canadian
+Libraries)
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+ANCIENNES
+_LOIX_
+DES FRANÇOIS,
+_OU_
+ADDITIONS AUX REMARQUES
+_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_.
+RECUEILLIES PAR LITTLETON;
+
+_AVEC les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire
+& de Jurisprudence traités dans ces Remarques._
+
+Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie
+des Inscriptions & Belles-Lettres.
+
+ _Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;_
+ _Et ducem sequar manibus pedibusque._
+ Skénée.
+
+NOUVELLE ÉDITION.
+
+_TOME SECOND._
+
+[Illustration]
+
+_A ROUEN_,
+Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie.
+_Et se trouve à Paris,_
+Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande.
+
+M. DCC. LXXIX.
+
+_AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI._
+
+
+
+
+======================================================================
+
+_TABLE_
+DES
+DIFFERENTES PIECES
+_CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME._
+
+----------------------------------------------------------------------
+
+_NOTICE du Livre connu sous le nom de Glanville_, page 1
+
+_USAGE que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton,
+pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence
+& de la Coutume de Normandie_, 16
+
+_PIECES justificatives des Remarques du premier Volume_, 75
+
+_LOIX & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois
+après sa Conquête_, 76
+
+_OBSERVATIONS sur les Loix d'Edouard le Confesseur_, 118
+
+_RÉFLEXIONS sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de
+Wilkins_, 176
+
+Domini HENRICI SPELMANNI. Codex Legum veterum Statutorum
+Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque
+ad annum nonum Henrici III, edita sunt, 180
+
+_DICTIONNAIRE des mots les moins intelligibles du Texte de
+Littleton_, 429
+
+_ECLAIRCISSEMENS & Corrections_, 447
+
+_CATALOGUE des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux
+Volumes_, 462
+
+_TABLE des Matieres des premier & second Volumes_, 467
+
+[Illustration]
+
+
+
+
+[Illustration]
+
+ANCIENNES
+_LOIX_
+DES FRANÇOIS,
+_OU_
+ADDITIONS AUX REMARQUES
+_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_
+RECUEILLIES PAR LITTLETON.
+
+=====================================================================
+
+
+
+
+_NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM
+DE GLANVILLE._
+
+_Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: Tractatus de Legibus
+& Consuetudinibus regni Angliæ, tempore Regis Henrici secundi
+compositus, Justitiæ gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de
+Glanvilla Juris regni & antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo,
+& illas solum Leges continet & consuetudines secundum quas placitatur in
+curia Regis ad scacarium & coram Justitiis ubicumque fuerint._
+
+_Tome II._
+
+Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, le premier
+regle la compétence de la Cour du Roi & de celle du Vicomte. On y
+indique aussi la Procédure que l'on doit tenir en ces deux Tribunaux
+pour y faire admettre les _exoïnes_ & les autres exceptions, jusqu'au
+moment où le demandeur & le défendeur comparoissent ensemble devant les
+Juges.
+
+Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement le
+Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la _vue_ ou visite des
+fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de l'état des lieux. On
+y détermine encore les différens cas où la grande Assise, ou le Duel
+doivent décider la question. Les cérémonies du Combat judiciaire n'y
+sont point détaillées; on s'y borne à faire connoître les qualités
+requises pour être admis à combattre personnellement, ou à fournir un
+Champion, & les peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces
+peines se réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de la
+Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En matiere
+criminelle, le vaincu est puni de mort.
+
+Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que des formules
+de Brefs, la fixation des délais pour comparoître & pour appeller en
+Jugement, ceux sur lesquels on prétend exercer quelque recours.
+
+Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit faire pour
+se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour reclamer ce droit.
+
+Le cinquieme parle de l'état du _Serf_ ou _Villain_; de l'espece des
+preuves requises pour établir sa qualité de libre.
+
+Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des _femmes_; les moyens
+d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve des aliénations
+faites au préjudice de cette derniere.
+
+On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans légitimes
+ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée & les effets des
+Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles.
+
+Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions & de Records
+passés en la Cour du Roi.
+
+Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite aussi de
+la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des confiscations
+auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant point de leurs
+services, soit en violant la foi qu'ils ont promise pour leurs tenures.
+
+Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se faire payer
+des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats de vente, de
+donation, de prêt & de garantie.
+
+Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se défendre par
+Procureur dans les Tribunaux de Justice.
+
+La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis pour
+reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles indûement saisis;
+pour la mesure des terres; pour les partages des fonds, &c. fait la
+matiere du douzieme.
+
+Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de _Dessaisine_,
+soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage d'Eglise.
+
+Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le Roi peut seul
+connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, d'homicide, de faux,
+les incendies, le rapt.
+
+Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce que l'on doit
+pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les motifs ni sur le but
+des usages. C'est notre style de _Gauret_ avec lequel on peut faire en
+France toutes les diligences prescrites par les Ordonnances de 1667 & de
+1670, sans les entendre, & même sans les avoir lues.
+
+Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont
+point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: &
+comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que
+l'ignorance des Scribes, & la multiplicité des Loix rendoient de son
+temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible[1].
+
+ [Note 1: _Leges autem & jura regni scripto universaliter
+ concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum
+ propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem
+ confusam. Glanvill. Prolog. in fin._]
+
+Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien entendre
+cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources, & toute la
+science du Barreau se réduisoit, chez la plupart de ceux qui y
+remplissoient quelques fonctions du temps de Glanville, à connoître le
+Bref qui convenoit à chaque espece d'action; à faire valoir contre les
+Brefs quelques exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à
+observer exactement les délais & les expressions dans lesquels les
+témoignages ou les Sentences devoient être conçus.
+
+Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de Procédures
+usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc rendu à sa Patrie
+un service important. Les Procédures une fois constantes, il a été plus
+aisé d'appercevoir les principes dont elles étoient dérivées, & de
+suivre la trace des changemens qu'elles avoient éprouvés depuis leur
+institution primitive.
+
+Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, ne s'est pas
+servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, _des termes_, _du témoignage_,
+& _de l'autorité de Justinien_[2]. Les Institutes de cet Empereur lui
+ont seulement fourni l'idée de la distribution des matieres.
+
+ [Note 2: _Arth. Duck_, L. 2. c. 338.]
+
+Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il indique la
+méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton nous
+instruit des causes & du but de cette méthode. Celui-ci propose toutes
+les maximes; & la compilation de Glanville comprend toutes les
+Procédures propres à mettre ces maximes en action. Littleton suppose en
+ses Lecteurs la connoissance de ces Procédures; & le Rédacteur du
+Traité, que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier
+Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi est déjà connue.
+
+Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des Coutumes &
+de l'ordre judiciaire observés chez les anciens Normands. De là je me
+suis souvent borné à traduire Glanville dans mes Remarques sur les
+Textes de Littleton. Tous les Brefs, dont Glanville nous a conservé des
+modeles, n'ont pu cependant entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces
+Brefs étrangers au plan du premier Volume, & qui fournissent matiere à
+des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci.
+Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions sur l'antiquité
+des Actes auxquels ce nom de _Bref_ étoit anciennement attribué.
+
+BREF PREMIER.
+
+_PRÆCIPE QUOD REDDAT._
+
+Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans:
+
+_Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione reddat
+B. unam hidam[3] terræ in villa illa, unde idem B. queritur quod
+predictus A. ei deforciat; & nisi fecerit summone eum per bonos
+summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis meis in crastino post
+octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus quare non fecerit; &
+habebis ibi summonitores & hoc Breve. Teste Ranulpho de Glanvilla apud
+Clarindon._
+
+ [Note 3: _Hoved. pag. 548._]
+
+On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur de Loi
+apparente usitées en Normandie.
+
+II.
+
+_NON PONATIS IN DEFALTAM._
+
+Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule.
+
+_Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum locum per
+preceptum meum illo die in servitio meo, & ideo coram vobis eo die
+Assisiis nostris interesse non potuit &, vobis mando quod pro absentia
+sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec in aliquo sit perdens._
+
+III.
+
+_CAPIAS._
+
+Le Bref _Capias_ s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit laissé
+passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit fait
+proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas, étoit
+sequestrée en la main du Roi.
+
+_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias manum
+meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad dotem suam versus
+R. de qua placitum est inter eos in curia mea & diem captionis Justiciis
+meis scire facias & summone per bonos summonitores prædictum R. quod
+sit coram me vel Justiciis meis apud West-Monasterium à crastino octabis
+clausi pasche in quindecim dies auditurus inde judicium suum, & habeas
+ibi summonitores & hoc breve._
+
+IV.
+
+_QUERAS._
+
+_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter
+queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus C. in curia
+mea & salvo facias eum custodiri, donec aliud inde habueris preceptum
+meum T._
+
+Les _Exoïneurs_[4] étoient crus à leur serment sur la vérité de l'excuse
+qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. Mais comme
+le serment avoit quelquefois été prêté en l'absence du demandeur[5],
+celui-ci obtenoit le Bref _Queras_ pour être admis à prouver la fausseté
+du serment.
+
+ [Note 4: C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne
+ à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur
+ avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.]
+
+ [Note 5: Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.]
+
+V.
+
+Celui qui avoit employé l'_Exoïneur_ ne pouvoit le soustraire à la peine
+due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il feroit preuve du
+fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après avoir offert cette
+preuve il ne donnoit pas caution dans le terme fixé par le Juge, il
+étoit assigné en vertu du Bref suivant.
+
+_QUARE NON HABUERIT WARRANTUM._
+
+_Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non_ _habuerit I.
+coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I. pro eo fecit in curia
+mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum eum, & habeas ibi
+summonitores & hoc breve, &c._
+
+VI.
+
+Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, son
+adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette forme.
+
+_SEISIAS._
+
+_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta terra
+in villa illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem M. in
+curia mea pro defectu_.
+
+Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, admet
+deux Exoïnes pour maladies.
+
+_Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate de
+rescantisa_, c'est-à-dire, l'_Exoïne de voie de Cour_, & celle de _mal
+resséant_. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit un plaideur
+dans le cours d'un voyage entrepris pour se présenter à la Cour, & la
+seconde de toute maladie qui empêchoit un homme assigné de sortir de
+chez lui ou qui le retenoit au lit, _de malo lecti_. L'examen de la
+situation du malade étoit en ce dernier cas indispensable; & pour
+constater si la maladie étoit réellement de nature à exempter cet
+assigné de se défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de
+_Languore_.
+
+VII.
+
+_Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites legales
+de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde se essoniaverit in
+curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint quod sit
+languor, tunc ponant ei diem à die visonis in unum annum & unum diem
+quod sit coram me vel Justiciis meis, vel sufficientem responsalem
+mittat inde responsurum. Et si viderint quod non sit languor, tunc
+ponant ei certum diem quo veniat, vel sufficientem responsalem mittat,
+inde responsurum. Et summone per bonos summonitores predictos quatuor
+milites, quod tunc sint ibi_ _ad testificandum visum suum, & quem diem
+ei posuerint & habeas ibi summonitores & hoc breve, T. &c._
+
+VIII.
+
+Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé à peu
+près de même; il s'appelloit _Breve ad Videndum_.
+
+_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines &
+legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam terræ in
+villa illa quam M. clamat versus R. & unde placitum est inter eos in
+curia mea, & habeas quatuor ex illis coram me vel Justiciis meis, eo die
+ad testificandum visum suum & quem diem ei posuerunt, T. &c._
+
+IX.
+
+Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus
+précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par
+lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le nom de
+_prohibe ne teneat_, parce qu'il avoit sur-tout pour but d'empêcher le
+Vicomte de prononcer.
+
+_Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia
+sua, quod est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam idem R.
+clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum inde vadiatum
+fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in Assisam meam, & petit
+recognitionem fieri, quis eorum majus jus habeat in terra illa; teste,
+&c._
+
+X.
+
+Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété d'un
+fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des Services ou des
+Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il étoit conçu en cette
+forme:
+
+_Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter M. & R.
+de servicio octo solidorum & unius sextarii_[6] _mellis, & duabus
+Stikis_[7] _Anguillarum, que prefatus M. exigit à prefato R. de servitio
+annuo de libero tenemento suo quod de eo tenet in illa villa, de quo
+tenemento idem R. recognoscit se debere ei octo solidos per annum pro
+omni servitio, nisi duellum, &c. & petit recognitionem utrùm inde debeat
+per annum octo solidos pro anni servitio vel octo solidos & insuper unum
+sextarium mellis & duas Stikas Anguillarum, &c._
+
+ [Note 6: Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le
+ quartier, _quarterium_, n'en pesoit que huit. _Vide Assis. Reg.
+ David. super tynam Collect. Skenet._]
+
+ [Note 7: Esticke, _stica_, c'est le nom d'une mesure
+ contenant un certain nombre d'anguilles.]
+
+XI.
+
+Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur en
+impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte de nommer
+quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze Jureurs. Le choix de ces
+Jureurs étant fait, ils prêtoient serment en vertu d'un nouveau Bref,
+dont je ne donne point ici la formule, parce que j'ai parlé ailleurs
+assez au long de tous les Brefs nécessaires pour l'instruction des
+Causes d'Assises.
+
+_QUARE TRAHIT._
+
+Voici la Formule de ce Bref.
+
+_Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit eum ad
+villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo precipio tibi
+quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo prosequendo, tunc
+ponas loquelam illam coram me vel Justiciis meis eo die & interim eum
+pacem inde habere facias. Et summone per bonos summonitores predictum N.
+quod tunc sit ibi ostensurus quare trahit eum ad villenagium injuste, &
+habeas ibi, &c._
+
+Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait semblables à
+celles prescrites par les Capitulaires pour constater sa liberté[8], ou
+on représentoit une Chartre d'ingénuité, ou on prouvoit qu'on étoit né
+libre par le témoignage de ses parens & de ses voisins. Les Brefs pour
+reclamer une dot, pour mesurer ou partager des terres, ont eu aussi
+évidemment pour principes les maximes adoptées par les anciennes Loix
+Françoises sur les mêmes matieres: & il n'y a peut-être pas un seul des
+autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver le modele
+dans les diverses préceptions recueillies par les Historiens ou les
+Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie[9]. Avant de faire
+plus particulierement connoître cette identité des Brefs Anglo-Normands
+& des anciennes Préceptions Françoises, il est essentiel de se bien
+convaincre que M. de Montesquieu n'a connu ni la nature ni les effets de
+ces préceptions.
+
+ [Note 8: _Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul.
+ ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4._]
+
+ [Note 9: _Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch.
+ 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z,
+ ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, &
+ Glanvilla, L. 7._]
+
+Selon ce célebre Ecrivain[10], _les préceptions étoient des ordres que
+le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines choses contre
+la Loi_. Ce n'est certainement pas-là l'idée que nous en donne Grégoire
+de Tours dans les endroits cités par M. de Montesquieu. Le Prêtre
+Anastase refusoit de livrer à son Evêque les Chartres de plusieurs
+propriétés que la Reine Clotilde lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y
+contraindre, le fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de
+cette horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi
+Clotaire, & il reçut de ce Prince des _préceptions_ qui le mirent à
+l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & sa postérité
+dans la libre jouissance de ses biens. _Presbiter autem acceptis à Rege
+præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque ac suis
+posteris dereliquivit_[11]. Peut-on dire que ces préceptions ayent été
+accordées pour autoriser l'infraction des regles de la Justice? Les Rois
+donnoient encore des _préceptions_ pour l'élection des Evêques:
+assurément les personnes instruites ne trouveront rien d'illégal dans
+ces ordres. L'Auteur de l'Esprit des Loix a donc mal défini les
+préceptions; l'histoire d'_Andarchius_ va de plus en plus nous le
+démontrer.
+
+ [Note 10: Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.]
+
+ [Note 11: _Greg. Turon_, L. 4, c. 12.]
+
+Cet homme, né _serf_ d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec lui, &
+reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code Théodosien & le
+Calcul. Enflé de ces connoissances, il commença par mépriser ses
+maîtres, il se recommanda à un Duc, en obtint un emploi dans ses
+troupes. Au moyen de cette décoration s'étant insinué chez _Ursus_,
+Bourgeois de Clermont, il feignit de se lier d'amitié avec lui. _Ursus_
+avoit une fille; _Andarchius_ se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y
+réussir il déposa dans un cabinet de la maison d'_Ursus_ sa cuirasse, &
+recommanda à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari,
+d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce que le dépôt
+qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces d'or, lui
+faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers le sacrifice,
+si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme, simple & crédule,
+promit, sans consulter son mari, sa fille à _Andarchius_. Celui-ci sur
+le champ se pourvoit en la Cour du Roi, & y obtient une _préception_ qui
+enjoint au Juge du lieu de lui donner la fille d'_Ursus_ pour femme
+_præceptionem ad judicem loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio
+sociaret_, par le motif qu'_Andarchius_ avoit donné des arrhes pour
+l'épouser. _Ursus_, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien
+d'_Andarchius_ qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux
+Parties se mettent en route; _Andarchius_ arrivé à certain endroit où
+demeuroit un particulier qui portoit le nom d'_Ursus_, l'engage de venir
+jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints Martyrs, que s'il ne
+donnoit pas à _Andarchius_, sa fille en mariage, il lui restitueroit
+seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés dans cette Eglise
+de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais ne pouvoient voir
+celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre _Andarchius_ vient trouver
+le véritable _Ursus_, & lui persuade qu'il est inutile d'aller à la
+Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais à peine _Ursus_ a-t-il suivi
+ce perfide conseil, que l'imposteur continue son voyage, & présente au
+Roi le Bref du serment qui lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au
+Prince, un écrit que je tiens d'_Ursus_, daignez m'accorder un ordre
+pour que je force cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince
+aussi-tôt lui accorde des _préceptions_ conformes à sa demande.
+_Andarchius_ retourne à Clermont, & les présente au Juge, _adeptis
+præceptionibus ... ostendit judici jussionem Regis_; mais _Ursus_ en
+prévint l'exécution en faisant périr _Andarchius_. Quelqu'effort que
+l'on fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de
+M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de restitution,
+de grace ou de rémission sont délivrées au nom du Roi dans les
+Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais qui que ce soit n'a
+regardé ces Lettres comme le renversement volontaire des Loix de la part
+du Souverain au nom duquel elles sont expédiées. Elles sont assujetties
+à la vérification des Juges inférieurs, & les Préceptions étoient
+également sujettes à cette vérification.
+
+Lorsqu'_Andarchius_ eut obtenu les premieres préceptions, il les
+présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence le Procès.
+_Ursus_ comparut devant lui, fut écouté, se défendit, _negavit ille vir
+dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de rebus tuis habeo_.
+_Andarchius_, appréhendant un Jugement peu favorable, demande
+l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, _expetiit Ursum Regis
+præsentia accersiri_; mais il ne paroît devant le Prince qu'après s'être
+muni d'un _Bref de Serment_, afin qu'on ne pût pas lui objecter que les
+faits de la Cause n'avoient point été suffisamment discutés devant le
+premier Juge. C'est donc en conséquence de ce Bref que le Roi lui fait
+délivrer de nouvelles préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge
+de décider la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit
+été prêté, & que ce serment contenoit le fait avancé par _Andarchius_,
+rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer.
+
+C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer l'affaire
+d'_Andarchius_, que les Capitulaires de Clotaire I & II, cités par M. de
+Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder étoit tel que je viens de
+le dire avant le regne de ces Princes.
+
+Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de Clotaire
+I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur être imputé.
+Clotaire I[12], touché du désordre, & certain qu'il prenoit sa source
+dans l'ignorance, la négligence des Juges & la mauvaise foi des Parties,
+ordonne d'abord de garder dans _toutes les Causes la forme du droit
+ancien, & que nulle Sentence n'ait son exécution, de quelque Juge
+qu'elle soit émanée, si elle excede les bornes de la Loi & de l'équité.
+Secundum jura forensia qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint
+quæ impetraverunt & ibi careant ipso scriptorum beneficio quo
+perducentur rescripta, &c._[13].
+
+ [Note 12: M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que
+ Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire
+ Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur
+ de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités
+ aux Eglises. Il s'exprime ainsi: _Quæcumque Ecclesiæ .... à
+ gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt._ Il est
+ visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere,
+ Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il
+ avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne
+ son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas
+ _éclairer les Loix par l'Histoire_, que de faire dire aux Loix
+ ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus
+ agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit
+ donné à Chramne le _Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y
+ étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes
+ plaintes contre lui_. La Constitution de 560 redressa tous les
+ griefs.]
+
+ [Note 13: _Capitul. ann. 870._ Balus. tom. 2, col. 236.]
+
+Ainsi ce n'étoit pas pour _suspendre la pratique des Loix_ que le Prince
+accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner un coupable,
+sans l'avoir entendu, ni pour _intervertir l'ordre des successions, &c._
+Non, jamais nos Monarques _n'ont tiré du fonds de leur naturel des
+usages si odieux & si tyranniques_; le but des Préceptions étoit
+uniquement de rendre le Juge certain que la demande qu'elles contenoient
+étoit approuvée du Souverain, en la supposant fondée sur le vrai, &
+conforme au droit public. Dès que ces deux conditions manquoient, les
+Juges étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils
+avoient négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce qu'il leur
+enjoignit d'observer, _quæ si quolibet ordine impetrata fuerit
+(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & vacua._
+
+Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, divers objets.
+Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, quelquefois elles
+dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération ou par
+quelqu'autre considération extraordinaire, mais légitime; plus souvent
+elles procuroient aux Actes judiciaires ou aux Sentences une prompte
+exécution. En tous ces cas l'examen des motifs des préceptions étoit un
+préalable sans lequel elles n'auroient été d'aucun secours.
+
+Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il y a entre
+les anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux des dix &
+onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens de notre Histoire,
+ces Préceptions portent indifféremment les noms de _lettres_, de
+_préceptes_, de _préceptions_, de _jussions_, d'_autorités_, _&c._[14].
+Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, on trouve que le titre de
+_lettre_ est plus souvent donné à des ordres qui n'ont rapport qu'à la
+sûreté des personnes auxquelles elles sont accordées. Le nom de
+_préceptes_ désigne plus ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui
+est bien éloigné d'une infraction arbitraire. Le nom d'_autorités_ étoit
+affecté spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des
+priviléges & des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des
+libéralités des particuliers en faveur des Eglises. Et les _jussions_ ou
+_préceptions_ avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats
+ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi, un Jugement ou
+une Concession du Roi.
+
+ [Note 14: _Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam
+ alicui concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum,
+ præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph._
+ Voyez aussi _Appendic. 2. vol. Annal. Benedict._ Une Préception
+ de Louis le Débonnaire, _de revocandis servis fugitivis
+ Monasterii Farfensis, hanc autoritatem_, y est-il dit, _eis
+ fieri jussimus_, & plus bas _has litteras relectas. eis reddere
+ faciatis_, & ensuite _hanc nostram jussionem sigillari
+ jussimus._]
+
+Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient les
+volontés du Roi sur les affaires particulieres, & qui n'intéressoient
+point la Police générale de l'Etat, ceux qui étoient les plus usités
+furent rassemblés & conservés dans des Mémoriaux ou Rôles qu'on
+appelloit _Brevia_ ou _Breves_[15], ces Actes prirent insensiblement ce
+nom. Or, c'est sur-tout dans ceux de cette derniere espece que l'on
+découvre le germe des Brefs dont les Loix Anglo-Normandes nous ont
+conservé les Formules.
+
+ [Note 15: On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que
+ les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260,
+ 1. vol. Balus._ Les Commissaires du Roi, _Missi_, en tenoient
+ aussi de ce qui se passoit lors de la publication des
+ nouvelles Loix ou durant leurs Assises. _Capitul. 3, ann. 803
+ nº. 25, col. 394, ibid. & Capitul. ann. 853. col. 55, Balus.
+ 2e vol._ Les formalités que l'on observoit en reçevant un
+ serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui
+ s'appelloit Bref. _Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col.
+ 486 & 492._ En un mot, on tenoit registre de tout ce qui
+ émanoit du Souverain ou l'intéressoit. _Nitard. L. 4, pag.
+ 371._ Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser
+ quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les _Brefs_ ou
+ Mémoriaux. Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus._]
+
+De là le Bref _Non ponatis in defaltam de Glanville_[16] se retrouve
+dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er.
+
+ [Note 16: Ce Bref a été ci-devant transcrit.]
+
+_Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens Apostolico
+viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare
+præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus, omnes
+causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque ipsi legitimo
+redibit mittio[A], in suspenso debeant residere._
+
+ [Marge A: Premisso.]
+
+La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, n'a-t-elle pas
+évidemment servi de modele au Bref _Præcipe quod reddat_? Voici cette
+Formule.
+
+_Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille ad
+præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo quod
+Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo per
+fortiam tulisset & post se retineat injuste & nullam justitiam ex hoc
+apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem ad vos
+direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter constringatis
+qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto illo legibus
+studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non finitur
+memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram eum
+omnimodis dirigere faciatis præsentiam._
+
+La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref _Quod posuit_ du
+Chancelier Anglois[17], & la Formule vingt-une du premier Livre de
+Marculphe. Le Bref est en cette forme:
+
+_Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias quod N.
+posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum vel
+perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum & R. de una carucata
+terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ. Et ideo precipio
+tibi quod predictum R. loco ipsius N. in placito illo recipias ad
+lucrandum vel perdendum pro eo._
+
+ [Note 17: Glanville, L. 11, c. 2.]
+
+La Formule est ainsi conçue: _Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam
+nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem suam
+causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ regni nostri
+petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in vice ipsius tam in
+pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum que recipere
+deberet, quod in præsenti per fistucam eas eidem visus est commendasse;
+propterea jubemus ut dum taliter utriusque decrevit voluntas, memoratus
+ille vir omnes causas sui, ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut
+unicuique pro ipso vel hominibus suis reputatis conditionibus, &
+directum faciat & ab aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen
+quamdiu amborum decrevit voluntas._
+
+Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le monde
+peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que du Cange
+l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, Roi
+d'Angleterre, il disoit: _Quod hic contemptus Brevium dicitur, despectus
+litterarum Regiarum appellatur in Capitulis._ Du Cange n'avoit point,
+comme M. de Montesquieu, un systême à établir, & par cette raison on
+parvient plus sûrement avec lui à approfondir le véritable esprit de nos
+anciennes Loix.
+
+==========================================================================
+
+
+_USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE
+À des Ouvrages de Flete & de Britton pour la discussion des points les
+plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de Normandie._
+
+Littleton s'est principalement attaché à recueillir les maximes
+fondamentales & originaires des Coutumes Angloises; & Britton s'est
+borné à résoudre les difficultés qui de son temps faisoient l'objet le
+plus ordinaire des Jugemens, soit que ces difficultés prissent leur
+origine dans l'obscurité de la Loi, soit qu'elles résultassent de la
+forme de procéder. De là ce dernier Auteur ne fait aucune distinction
+entre les Statuts postérieurs à la conquête & ceux qui datent de cette
+époque; c'est même particulierement sur les Statuts les plus récens
+qu'il appuie ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés du
+premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires les plus
+anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement la Normandie,
+peuvent servir beaucoup à rectifier les opinions que ces Commentaires
+ont adoptées, soit sur l'origine, soit sur le vrai sens de ces Coutumes.
+
+Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes de
+Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain.
+
+_Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'Angleterre, & Seigniour de
+Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses Sujets pées & grace de
+sauvacion._
+
+L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage, &c. On
+peut faire quelques observations sur le Chapitre 17 de Trouveures. Il
+est ainsi conçu:
+
+_En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove; de Wefs[C]
+à nous appartenaunts, & d'Esturgons & de Balene & autres choses trove
+que nous sount detenus que nos dussent estre; soit aussi ententivement
+enquis & des nosmes des trovours, & en quels meyns teles troveures sount
+devenues, & combiens ils vaillent; car tresor musce en terre, & trove,
+volons que soit nostre, & si il soit trove en meer, a donques soit il al
+trovour. Et volons que home qui le trovera en terre en face hastivement
+à saver al Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye voet
+en querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que purra estre trove
+soit sauve à nostre oes[D] & les alloynours soient mis par meyn prises
+jesques en eyre de Justices, & a donques volons nous que si nos Justices
+pussent atteindre malice en les alloynours que les alloynours soyent
+punis par prison & par fin[E]. Et si nule malice ne soit trove, a
+donques soient punis par simples amerciamentes._
+
+_De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le Seigniour de la
+chose la demaunde dedens l'an & jour, & la pusse pruer estre sue[F], a
+donques soit la chose delivre al demaundaunt. Et aussi soit à celuy que
+le avera perdu, si il pusse averer la perte, & si nul eyt suy la chose
+dedens l'an & jour, & cely que l'avera trove le eyt fait crier & publier
+as Marches & as Eglises Parochyaines, a donques remeyne la chose al
+trovour. Et Weifs ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an & jour, si
+soit au Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este
+saisi de droit, & si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove,
+solemnelement si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en
+counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a
+quel houre que il voudra; & si le Seigniour le avowe pur sue, sieye le
+demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme de
+trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel le
+Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par l'autre,
+si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit de
+Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce de nos
+Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit nostre,
+sauve al trovour ses mises & costages renables, de Balenes troves en
+nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la cowe[B] a nostre
+compayne, solonc l'auncien usage._
+
+ [Marge A: C'est Edouard I.]
+
+ [Marge B: Wrekes _ex lingua
+ Danorum à verro quod est
+ traho_. Rouille. _Not. in
+ cap. 17._]
+
+ [Marge C: Wefs _res
+ viduetæ_, qui
+ n'appartiennent à personne.
+ La Coutume reformee de
+ Normandie les appelle
+ _choses gaives_.]
+
+ [Marge D: _Oes usus._]
+
+ [Marge E: Composition.]
+
+ [Marge F: Suivie,
+ poursuivie.]
+
+ [Marge G: _Extra hura_,
+ _extra eri_, _extra jurie_,
+ choses etrangeres au fonds
+ où on les trouve, _extra
+ jectæ_, _extra vectæ_.]
+
+ [Marge H: Non reclamee.]
+
+J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du Douaire, &
+que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi le Douaire pour objet.
+Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier contient, comme le 17e de la
+Compilation de Britton, toutes les maximes relatives au Vareck. Cette
+conformité ne peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle
+se remarque, non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond des
+choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant l'avouer, le
+Compilateur Normand n'a pas été si attentif que Britton à nous faire
+connoître la nature des droits des Seigneurs: ce que Britton dit du
+Vareck & des choses gaives, le prouve. Selon cet Auteur, les Seigneurs
+ne jouissoient originairement que par _franchise_ des choses gaives. Ils
+ne tenoient point ce droit de leurs fiefs, mais d'une concession
+particuliere du Souverain, & encore falloit-il que celui qui avoit
+trouvé l'_estray_ eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en
+profitassent: voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des
+Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie, & de ce
+que ces droits y ont toujours été du ressort des Juges royaux.
+
+ [Marge A: Dans la suite.]
+
+ [Marge B: _Cauda._]
+
+L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la _Baleine_. Cette
+décision est contredite par Britton & par l'ancien Coutumier, qui
+comprennent expressément sous le nom de Vareck _tout Poisson qui par lui
+vient à terre, & y aura été prins_. Ceci vient de ce que les
+Réformateurs du Coutumier ont consulté & suivi Rouillé sur cette
+matiere. Il soutient, en effet, on ne sçait par quel motif, que _la
+Baleine n'est pas un Poisson royal_. Pour bien connoître l'esprit de
+l'ancienne Législation Normande, il est étonnant qu'on n'ait pas eu
+plutôt recours, lors de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce
+Glossateur. Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton
+n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs, sur
+leurs droits, sur la continence & l'espece des mesures anciennes usitées
+en Normandie, dont la Coutume réformée de Normandie ne dit rien!
+
+_Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul ne eyt mesure
+en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne ses mesures & ses
+peys[A] de nos estendars[B], si come de Bussels, Galons, Lievres[C],
+Aunes, & teles autres mesures ...._
+
+_Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de nos peys & de
+nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres, volons que celuy
+Ministre eyt le poer[E] & la conisaunce de faux peys & fause mesures
+par-tout notre verge ou que nous seons en nostre tere dedens fraunchises
+& dehors, & de arder[F] quant que il trovera faux, de amercier[G] & de
+autrement punir ceux que teles mesures ou ceux peys ount use & luy avons
+assigne a deliverer les estendars a tous ceux que aver les vodront dount
+la livre peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes
+esprouves, & le bussel conteigne deux cents livres de deniers & le galon
+vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys quant aver
+desuent de peys solonc lour usages, & quant le Ministre de mesures doit
+faire son office, si le face en cette maniere._
+
+_Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de quant que
+il trovera de marches dedens la verge, & tauntost face vener les
+Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de par nous._
+
+ [Marge A: Poids.]
+
+ [Marge B: Etalons.]
+
+ [Marge C: Livres.]
+
+ [Marge D: Modeles.]
+
+ [Marge E: Pouvoir.]
+
+ [Marge F: Brûler.]
+
+ [Marge G: Condamner à
+ l'amende.]
+
+ [Marge H: Boulanger.]
+
+_Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a luy
+estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre meyn,
+si autre de nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs soient punis
+par prisons & par fyns. Et si les Baillifs veignent solonc ceo que faire
+deyvent, a donques leur soit enjoint que ils facent vener devaunt luy
+tous les bussels & demi-bussels & quartes & galons & demi-galons &
+toutes les autres mesures dount l'en ad achate ou vendu en tele Ville &
+de chescun pestour[H] un pain de chaque manere, & trestous les pestours
+& toutes les Braceresses de la Ville & les Taverners & les autres bone
+gents de la Ville par queux il purront enquerre la vérité de son Office,
+& ceux que seront somouns & ne venent mye & lour semounse soit tesmoine
+soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost face
+jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount des
+articles dount ils seront chargez de par nous, &c._
+
+Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage pourroit donner
+lieu, il y en a une qui me paroît mériter une attention particuliere.
+Nos premiers Rois avoient établi les mêmes mesures & le même poids pour
+tous les lieux de leur domination; les matrices en étoient conservées
+dans leurs Palais[18]. Cependant ces mesures & ces poids éprouverent
+dans la suite beaucoup de variations[19]. Le 6e Concile de Paris, en
+828, L. 3, c. 2[20], nous apprend que presque chaque Province avait
+alors sa mesure & son poids particuliers, _in diversis Provinciis
+diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)_. Charles le Chauve, en 864,
+ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs mesures que de son Palais,
+selon l'ancien usage; mais en même-temps il leur défendit d'exiger de
+leurs vassaux le Cens ou autres Redevances à une mesure plus forte que
+celle sur laquelle ces vassaux avoient coutume de se régler[21]. Des
+personnes furent préposées pour la vérification des poids & des mesures,
+& elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont on se
+servoit dans le domaine du Roi, & non pas celles des Seigneuries
+particulieres. Or, nous trouvons la même police pour les poids & mesures
+établis chez les Anglo-Normands.
+
+ [Note 18: _Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol.
+ Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid._]
+
+ [Note 19: _Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid._]
+
+ [Note 20: _Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143._]
+
+ [Note 21: _Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus._]
+
+Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie le 5 Juillet
+1578, Antoine le Senéchal dit avoir un _quart de Fief-Noble en la
+Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé le Fief de l'Ardeniere.... à
+cause duquel Fief il a droit quand le Roi vient, pour sa premiere &
+joyeuse venue audit lieu, d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, &
+le doit servir. Il déclare aussi avoir droit de prendre tous les grains
+qui sont mis en provision audit Château d'Arques; tous les vins, cidres
+& cervoises qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas & tous
+les lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut
+d'être bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de
+l'Ardeniere l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à
+cause dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit
+du gauge des poids, aulnes & mesures tant de grains, de breuvages que de
+toutes autres liqueurs de gauge, même sceller & adjuster lesdites
+mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à raison de ce que la
+situation & place dudit Château d'Arques est assise à l'estente & dedans
+mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le Bailliage de Caux &
+ressort d'icelui toutes les mesures deux fois l'an, & si ay droit de
+gauger les barils des Brasseurs estans audit Bailliage & ressort deux
+fois par chacun an, & pour ce faire me doyvent un baril de Boisson de la
+Boisson qu'ils vendent ou brassent, ou la valeur qu'ils la vendent au
+travers ou autres gens. Item, à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les
+Gaugeurs de Normandie eux disans avoir le droit du Roi par tous les
+Bailliages du pays gauger, & sceller leurs mesures & poids, & en prendre
+le droit comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations
+par-tout le pays une ou deux fois l'an, & prendre les émolumens,
+profits, forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur
+appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres
+manieres de gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent à
+peix & mesures._
+
+De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief de
+l'Ardiniere avoient eu le _droit du gauge par-tout le Bailliage de
+Caux_, & en outre ce _droit sur tous les Gaugeurs de Normandie qui
+disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages_. Ces
+Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection des mesures &
+poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries étoient exemptes
+de leur vérification; & de-là, d'un côté, cette grande diversité que
+l'on remarque encore entre les mesures auxquelles les Redevances
+Seigneuriales se payent, sur-tout en Normandie; & d'un autre côté, la
+mesure royale, dont les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les
+matrices, n'a pas dù varier: aussi est-il constant que la mesure
+ancienne d'Arques est encore la même que celle des Anglo-Normands.
+
+Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu du treizieme
+siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens livres, & la livre
+pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point changé, jusqu'à lui, la
+livre connue sous les deux premieres Races de nos Rois, cette livre de
+vingt sols étoit de douze onces, _duodecim unciæ libram viginti solidos
+continentem efficiunt_[22].
+
+ [Note 22: _Annal. Benedictin. ann. 1026._]
+
+Les variations que l'altération des métaux occasionna dans leur valeur
+durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement le
+changement des mesures. _Jusqu'à Saint Louis on peut évaluer_, selon la
+Remarque de M. de Villaret[23], _aux trois quarts la quantité de métal
+qui étoit sorti de France, & le quart qui y resta devint le signe
+représentatif de la même valeur_. Si les François furent forcés de se
+contenter de ce _signe_ pour le commerce intérieur du Royaume, les Etats
+voisins, qui étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux
+pertes de la France, durent nécessairement proportionner leurs poids &
+leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur effective de
+la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. A ce moyen le boisseau de
+bled Anglois, du poids de deux cens livres, la livre de douze onces, se
+trouva réduit au quart pour la France, c'est-à-dire, à cinquante livres
+de douze onces. Or, chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que
+quatre cens quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize
+onces étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En
+comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau
+actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze onces,
+on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept livres en bled, &
+que chaque livre excede de six onces la livre du boisseau de Britton.
+Conséquemment la livre du boisseau de Britton n'étoit que de dix onces
+d'Arques; d'où il suit que le boisseau de Britton, composé de cinquante
+livres de dix onces, étoit équivalent à trente-une livres quatre onces,
+ou bien à dix pots chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est
+conforme au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de
+demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence peu
+essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier selon les
+grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou moins sec est plus ou
+moins pesant. C'est cette considération, sans doute, qui a déterminé le
+Parlement de Normandie à ne suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal
+de 1634, ni celui de 1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à
+dix pots demion & demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par
+ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied à
+toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit pu faire
+naître.
+
+ [Note 23: Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.]
+
+Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire connoître
+l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais en attendant que
+parmi les personnes consacrées au Barreau de Normandie il s'en trouve
+qui ayent assez de zèle & de loisir pour se livrer non-seulement à cette
+entreprise, mais encore à celle de l'édition des Ouvrages de tous les
+autres Jurisconsultes Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand,
+le Lecteur, je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici
+l'extrait de quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment
+agitées, & que nos Coutumes anciennes & réformées ne paroissent pas
+avoir suffisamment éclaircies.
+
+La Coutume réformée, Art. 195, porte que les _terres d'alluvion
+accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la charge de les
+bailler par aveu aux Seigneurs du fief, & d'en payer les droits
+Seigneuriaux_. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante à cet
+égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement ou injustement
+augmenté par l'alluvion; il établit le droit des Seigneurs à l'égard de
+l'alluvion sur les principes les plus incontestables.
+
+_De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases
+l'en[A] ausi en plusours maneres._
+
+ [Marge A: On l'acquiere.]
+
+ [Marge B: Eau.]
+
+_Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun soil[A]
+acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie boundes[B]
+entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: car si
+la force de ascun flot court à un veisin en partie de son soil, par quoy
+le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe, en tiel hastive
+encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne soit brace de la meer)
+que le soil ne soit a recoverer par Assise, si le verrey possessour soit
+deforce, si la négligence ne luy desturbe. Mes si lencres eyt este si
+soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver cel encres que luy eit
+estre encru par Proces de temps si come en plusiours ans, & ne my en un
+jour, ne en un an, & la chanels[E] & le cours del ewe se remue devers le
+perdaunt, en tiel cas remeynt cel encres le purchas & le fee & le
+fraunktenement al purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et
+par le encres de mesme encressent les Seignorages & les fees des
+Seigniours, & purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi
+bien come aillours en son fee sauns tort faire[24]._
+
+ [Marge A: Sol.]
+
+ [Marge B: Bornées.]
+
+ [Marge C: Accroissement,
+ hâtif, précipité.]
+
+ [Marge D: Subtil, subit.]
+
+ [Marge E: Chenal.]
+
+ [Note 24: Britton, c. 33.]
+
+Que ce passage eût été connu de _Godefroy_, il ne se seroit pas fait
+cette objection: _Si les alluvions & accroissemens ont lieu pour les
+terres des Propriétaires bornées & limitées_, ou du moins il n'auroit eu
+garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant à la Coutume
+réformée de Normandie d'avoir en l'Art. 195, _accordé les alluvions aux
+Propriétaires des terres contiguës sans distinction si elles sont
+limitées ou non_. L'antiquité du témoignage de Britton auroit
+probablement engagé ce Commentateur à rechercher si les Réformateurs de
+la Coutume Normande auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de
+l'opinion de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que
+l'opinion de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les
+principes sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet,
+l'alluvion n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il
+est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui partage
+deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces fonds la partie
+de terrein qui dans la suite des temps vient s'y rejoindre. A ce moyen
+l'alluvion est moins considérée comme un accroissement pour ces fonds
+qu'une restitution qui leur est faite des portions dont le déplacement
+de l'eau les a dépouillés alternativement. Mais dès que l'un des fonds
+est borné, la présomption qu'il ait souffert quelque perte
+antérieurement à l'alluvion ne peut plus subsister, & conséquemment on
+n'a pu avoir aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la
+maxime qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds
+dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a pas
+seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages Normands, à
+cause des appuis qu'elle fournit au droit des Riverains sur l'alluvion,
+elle l'a dû être encore relativement à la preuve qu'on en peut tirer de
+la légitimité des droits des Seigneurs sur les accroissemens qui se font
+aux terreins qu'ils ont inféodés: car la présomption qui a lieu en
+faveur du fonds donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds
+releve. Dans le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par
+la position & la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre
+aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur doivent
+nécessairement revivre.
+
+Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets de la
+Foi & Hommage[25].
+
+ [Note 25: Ch. 68]
+
+_Volons_, nous dit-il, _que chescun Seigniour preigne homage de trestous
+les parceners masles & femesles si il le voille aussi come de un heire;
+& cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par la unite de droit_.
+Il établit la même doctrine à l'égard de la Féauté. _Nul parcener ne son
+issue ne jurge feaulté sinon à son eyne parcener, si le Seigniour ne
+voille eins soit en l'Election le Seigniour à prender tiels services
+parmy une meyn ou parmy les meyns de tous les parceners. Car autrement
+prendroit il les gardes & les mariages des aultres parceners._
+
+Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée de
+Normandie met entre les puînés mâles & les soeurs puînées parageres. Si
+la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement, comme aujourd'hui, les
+puînés de la garde du Seigneur; & au contraire, si les filles mineures
+restoient en garde nonobstant que leur soeur aînée en fût sortie,
+c'étoit parce que l'aîné des mâles étoit seul propriétaire du fief, au
+lieu que les parcenieres avoient chacune leur part du fief en propriété.
+
+Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur,
+s'explique ainsi: _Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le tenaunt;
+come son tenaunt avera fait homage a autre que a luy, lequel il duist
+aver fait a luy, & issint fraude & malyce soit attaint. Et aussi si il
+eyt fait homage a autre que a luy a tort, puisque il avera fait son
+homage a luy a droit. Mes si le tenaunt l'eyt fait par destresse de
+autre ou par foly & nient par malice, en tiel cas volons nous que l'en
+face venir les Seigniours & le tenaunt en notre Cour, & la soit discus
+que avera meillour droit en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre,
+& que tort avera soit puny._
+
+Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence
+actuellement suivie en Normandie sur les matieres des commises & des
+débats de tenure. Quand le vassal, de propos délibéré, viole la foi
+promise à son Seigneur, ce dernier a contre son homme une action pour le
+faire punir de sa fraude. La tenure rentre en la main du Seigneur, & est
+réunie à son domaine; lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre
+Seigneur que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet
+autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent
+discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure
+aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation.
+
+Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, pour les
+fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment de féauté sans
+hommage, _ils faisoient ascune foits a lour Seigniour un paye a la
+double value de lours services de un an en remembrance de reliefe au
+chiefe de chescun trente ans_. _Si come_, ajoute-t-il, _est en Normandie
+l'en fait de commun usage_.
+
+Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques,
+n'est pas une invention nouvelle.
+
+Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate l'antiquité.
+_Roixs_, selon lui, _ne purrount rien aliener en droit de lour Corone ne
+de lour royalte que il ne soit repealable par lour_ _Successours.
+Suffrable chose nequedent est que Baronies & aultres demeynes
+fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne, & en autre
+cas pur aver Prelats & autres sages gens du Realme de lour Counseil,
+issint que ils soient au Roy entendaunts respounables & justiceables, &
+en autre cas en fee ferme sicome cytes Burghes & autres demeynes, &c._
+
+L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé comme
+inaliénable remonte donc bien au-delà de celle qu'on lui a fixée
+jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le détail des droits
+domaniaux qui existoient de son temps; les précautions les plus
+scrupuleuses y sont prises pour la conservation de ces droits.
+
+_Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises Cathedrales,
+Perochiales & Religions & de mesons de Religion & de Hospitals en cel
+counte quex sount de nostre avouson, & quex deyvent estre, & ne sount
+mie; & par quex ils ount este suffrets, & coment & quex demeynes nous
+tenons en nostre meyne en cel counte, & quex autres demeynes nous &
+autres tenons de auncienes demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes
+& de purchas, & qui teles terres tiendent autre que de nous, & combien
+les terres vaillent severaument[A] a la very value, & de demeynes que
+deyvent estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par
+quex, & qui les tient. Et auxy des fees & des avousons des Eglises, & de
+hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, & ne sount mie
+coment ils ount este alloynes, & qui les tient, & puis quel temps, & de
+lour verey value, & del counte par an, & combiene le Visconte nous rent
+par an de ferme, & combien des hundreds sount en nostre meyn, & combien
+chescun hundred vaut, & combien les Baillifs rendent par an a nous, ou a
+autre. Et aussi de aumosnes & de services dues a nous, si ils eyent este
+sustrets, & par quex, & combien de temps. Et aussi de sutes[B] dues a
+notre counte & a nos hundreds, & a nos maners, & a tours de nos
+Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a nos molyns, si eles eyent
+este faites pleinement; & si non, coment eux ount este sustretes, & de
+quel temps, & par quex, & ausi de tous services dues a nous de droit. De
+eschetes que nous duissent eschier par la felonie des felons, ou par la
+mort de nos tenaunts sauns heire, ou par ascun manere de revercion, par_
+ [Marge A: Séparément.]
+
+ [Marge B: Suites.]
+_ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de felons que
+tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies faites, que
+dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les tient, & de quel
+temps, & combien ils vaillent par an en touts issues a la very value. Et
+aussi de terres & tenements alienes par felons & autres tenaunts puis
+lour felonie faite, dount notre gree nad mye este fait, del an & del
+Wast, de Countes, Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, &
+petites, desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, & qui
+les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A], & si rien nous
+soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst estre de droit,
+& si pleynement come les gardes & les mariages, & homages, & reliefs, &
+heires par tout ou aver les duissons de droit, ou sinon par qui ils nous
+ount este sustrets & de quel temps, & combien ils vaillent par an. Des
+enfaunts masles, damoyseles & vedves, qui mariages duissent estre nos,
+maries sauns conge de nous, & quant de fees & a queux, & combien que
+cest que lour terres vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes
+maneres de purprestures faites sur nous de terres & de fraunchises &
+ceux que serrount presentes deforceours & purprestures par fresche force
+puis le eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre
+de lour tort, & soit le Proces tiel, come de play de terre par nos Brefe
+solon la nature del graund cape[B], & del petit, & ceux deforceours, en
+les autres articles avaunt dits soient auxi somons. Et come ascun appara
+en Court, & die que il trova son auncestre seisie, & ceo puisse averrer,
+si cesse la aemaunde sauns Brefe, & ceux que serrount assignes a pursuer
+nostre droit, hastivement maundent quere Briefe de Droit que en appele
+Precipe quod reddat nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit
+purchase sur ascune chose appendaunte a nostre Corone come sount
+auncienes demeynes, si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et
+si les tenaunts se voillent mettre en enqueste en fourme de graund
+Assise a ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous & de nostre
+Conseil si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur
+nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone a
+torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception de
+non tunure. Mes list[C] a chescun de soy eyder par garaunt vocher & par
+ [Marge A: Moyen.]
+
+ [Marge B: Cape nom d'un Bref
+ de prise-de-corps.]
+
+ [Marge C: Est libre, licet.]
+exceptions renables solonc ceo que dit serra entre les exceptions. Et si
+Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes ou terre purchaces alienes,
+ou de autres choses que ne sount mie appartenauntes a la Corone, en tiel
+cas ne volons nous mye que home counte de plus haut temps que de Brefe
+de Droit, & prescription de ceux courge encontre nous come encontre
+autres del people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de
+Droit. Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt
+de prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad en
+Brefe de Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres tenues de
+nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que tiels fees soient pris
+en nostre meyn, & que le Visconte nous respoigne des issues, & que point
+lour soient rendus sauns nous. Et quant a gardes & mariages a nous
+detenus, volons que tauntost soient pledes tout sauns Brefe & courge[A]
+la penaunce encontre les deforceours solonc la ordynaunce de nos
+Estatuts; & volons que chescun sache que si home moerge que avera
+tenement de nous par fee de Chivaller & de graunde Serjauntie lequel que
+il eyt tenu de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de
+purchas, qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un
+heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les foits
+que eux serrount a marier, & aussi de toutes les vedves, qui Seigniours
+averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit que ascun soit
+marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele qui mariage a nous
+appent, tauntost soient seisies en nostre meyn toutes ses terres &
+toutes les terres lours barons, & le Visconte nous respoyne des issues &
+sauns nous lour soient poient rendus. En droit de purprestures volons
+nous que les noysaunces soient oustes as costages de purprestours, & les
+suffrables soient pris en nostre meyn, & la value par an soit enroule, &
+solonc la discretion de Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a
+rentes a fee ferme a ceux que plus vodront doner._
+
+ [Marge A: Et coure la
+ peine.]
+
+Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, chez
+les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en certains cas les
+particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient être garantis dans
+leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette garantie n'avoit point
+lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil connu sous le titre de
+_Fleta_ nous enseigne: _De terris tenementis Regis_, dit-il, _secus
+erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ terræ Regis, ex antiquo
+Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito quia de antiquis maneriis
+per Prædecessores Regis alienatis currit tempus contra Regem sicut
+contra alium, terras vero suas de eschaeta vel perquisito dare poterit
+Rex & licita alienare, & de hujusmodi terris ad escambium, vel
+Warrantizare si per Prædecessores suas expresse fuerit obligatus alias
+vero terras alienatas non tenetur Warrantizare sed potius revocare_[26].
+
+ [Note 26: Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.]
+
+Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton & de
+Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on trouve
+_l'inaliénabilité_ du domaine déjà établie; tandis que, selon Flete,
+elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel ce dernier fixe
+une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les Souverains qui vivoient
+alors: _Res quidem_, je copie les termes de Flete, _Coronæ sunt antiqua
+maneria, Regia homagia, libertates & hujusmodi quæ cum alienentur,
+tenetur Rex ea revocare secundum provisionem omnium Regum Christianorum
+apud montem Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici
+quarto habitum_. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à
+l'exception de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans le
+temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier a été tenu
+qui en ait fait mention; & qu'au contraire nous avons plusieurs actes
+émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne, d'Espagne, &c.
+postérieurement à cette prétendue Assemblée, qui contiennent ou
+l'aliénation ou la confirmation d'aliénations faites par eux de diverses
+portions de leur domaine; d'où il faut conclure que cette Assemblée est
+imaginaire, & que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur
+du _Fleta_, qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la
+Prison que le titre de ce Livre désigne[27], a été trompé, comme Selden
+l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques personnes qui
+avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274.
+
+ [Note 27: _Imponi sibi passus est procul dubio carcerius
+ noster seu Fletæ autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag.
+ 551._]
+
+Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la fermeté
+avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu qu'il ne devoit pas
+payer au Pape le tribut que son père s'étoit engagé de donner tous les
+ans au Saint Siége, comme la suite d'un Concordat que tous les
+Souverains qui avoient assisté à ce Concile avoient fait pour la
+manutention de leur domaine, quoique dans le Concile il n'y eût eu
+aucune résolution prise à ce sujet.
+
+On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par l'importance
+des objets que Britton vient de nous offrir, & que je n'ai fait
+qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture de cet Auteur
+pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation; il n'est cependant
+point comparable, à beaucoup près, au Compilateur du _Fleta_ que je
+viens de citer. Celui-ci a rassemblé, comme sous un seul point de vue
+sur chaque matiere, les Statuts, les décisions qui étoient épars dans
+tous les Diplomes des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui
+avoient paru avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain,
+il n'en a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les
+Coutumes Anglo-Normandes avoient omis de décider, & encore ce n'a été
+qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient se concilier
+avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit rapporter
+avoient été primitivement institués.
+
+Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; son style
+concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant de Traités complets
+du sujet que leur titre annonce. Après avoir dit quelque chose de cet
+Ecrivain, nous parcourerons quelques endroits de son Livre où il s'agit
+de matieres que ni Britton ni Littleton n'ont discutées, ou que ces
+Auteurs n'ont pas assez approfondies.
+
+Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges des
+Templiers & des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort renommés
+sous Edouard Ier & ils furent anéantis dès le commencement du regne
+d'Edouard II. On doit donc faire remonter au temps du premier de ces
+Princes l'existence du célebre Jurisconsulte, auquel, pour plus de
+facilité, je donnerai à l'avenir le nom de sa Collection. Cette preuve,
+que j'emprunte de Selden[28], n'est pas la seule dont il appuie son
+opinion sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet
+Ouvrage, il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit pere
+du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de procéder. Il ne
+peut être assurément là question que de Henri III, dont Edouard Ier
+étoit le fils. Et en effet, dans le même Livre 2, c. 64, Flete avoit
+cité un Statut _de Mercatoribus_, lequel a été constamment dressé dans
+le Parlement de Westminster en la trente-troisieme année du regne
+d'Edouard Ier; enfin dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné
+comme aïeul du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est
+plus permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la
+Collection de _Flete_ doit être placée. Il n'en est pas de même du nom &
+de la profession de celui à qui nous sommes redevables de cette
+production.
+
+ [Note 28: Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag.
+ 546.]
+
+Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou _Fleta_, Anglois de
+nation, & qui professoit la Regle des Hermites de Saint Augustin, & qui
+a publié quelques Ouvrages de Théologie; mais il est constant que ce
+Moine vivoit sous Richard II, vers la fin du quatorzieme siecle, date
+qui ne peut s'accorder avec celle que les passages de Flete forcent de
+donner à sa Compilation. D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on
+trouve: _Tractatus autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia
+in Fleta, de jure Anglicorum fuit compositus_; ce qui démontre que
+_Fleta_ n'est pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que
+l'Ouvrage n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. Ce
+lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois _The Fleet_, _la
+Flotte_, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la riviere où
+elle est assise.
+
+Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes des
+plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, que
+quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés, d'autres
+condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes Annales
+manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette remarque: _Incarceratio
+Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ de Weylong, Johannis de
+Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ de Stratton de quo Dominus Rex
+habuit quadraginta mille marcas & amplius præter vasa argentea &
+aurea._
+
+Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en Rimes
+françoises, composée par Pierre de Langtoft.
+
+ Quant le Roy Edvvard avoit demoré
+ Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené,
+ A son repoir trova par pleinte presenté
+ Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté.
+ Les uns avoient par douns les Leys destourné,
+ Les autres la Couroune avoiente violé.
+ Thomas de Weylande en Banc primes nomé
+ Par agard du Court le reigne ad forjuré,
+ En la terre de France sans repoir est alé,
+ Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris & mené
+ A la Toure de Londres, deliveres par mené.
+ E sur ceo chescun de Ofice est privé.
+ E _Lys_ de _Begyngham_ n'est pas entechelé,
+ E _Johan de Metingham_ le chef est demoré,
+ Sire _Raufe de Heugham_ ad taunt disputé
+ Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé.
+ Sire _Adam de Stratton_ est dur de mené,
+ Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé?
+ Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné,
+ Avoir chaunta pur luy, _placebo Domine_,
+ _Dilexi quoniam_ fraude & fausseté.
+
+Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du _Fleta_ étoit un
+des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette dénomination; ce qui
+est d'autant plus vraisemblable, que de son temps on la regardoit encore
+comme particulierement destinée, par une espece de droit très-ancien, à
+renfermer les accusés qui méritoient quelque considération.
+
+Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & sur la vie de
+l'Auteur du _Fleta_, son Ouvrage nous fournit des preuves certaines de
+l'étendue de ses connoissances dans le droit commun de sa Nation.
+
+Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres qui forment
+la division de son Recueil, caractériseront mieux cet Ecrivain que tout
+ce que je pourrois en dire.
+
+Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions des
+Officiers de la Couronne & celles des Officiers des Seigneurs
+particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront faire
+aisément juger de l'importance & de la multiplicité des obligations que
+contractoient les autres.
+
+Livre 2, ch. 71.
+
+_DOCTRINA SERVIENTIUM._
+
+_Ss. 1._ Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare de iis,
+quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò de Ministris
+generaliter in maneriis necessariis, & eorum Officiis, & qualiter se
+habere debent in eisdem ad commodum Domini, exempli causa est dicendum,
+ut hujusmodi compotorum auditores majores & minores secundum gradus
+Officiorum constitutos in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus
+debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a _pecia_[A] compoti sciant
+sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis excusari,
+nisi Dominus incautè sibi prospexerit, & ideò in primis de qualitate
+Domini, & qualiter expectari debet in præmissis videndum erit.
+
+ [Marge A: _Pecia_, piece,
+ _pecia compoti_, un compte
+ sans suite, dépécé.]
+
+_Ss. 2._ In omnibus autem, & super omnia decet quem libet Dominum verbis
+esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & Justitiam amantem, fraudem &
+peccatum odientem, voluntariosque malevolos & injuriosos contemnentem, &
+apud proximos pietatem, vultumque motibilem & plenum. Ipsius enim
+interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non
+cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed
+jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus expertorum,
+consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, & familiæ suæ
+scire veram executionem terrarum suarum, necessarium erit & perinde
+sciat quantitatem suarum facultatum, & finem annuarum expensarum. Et cum
+extentam illam possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per
+instaurationem bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare &
+excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: nam terrarum
+cultura per temporum incongruitatem singulis annis æquivalenter minimè
+respondet; deficiente ergo blado, mortuisve bestiis, vel superveniente
+combustione, vel alio inopinato eventu sinistro, locum habebit
+depositum, quod quidem si devastetur, locus erit pecuniæ, & qui alienum
+accommodat in casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si
+cum creditoribus finem faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit
+dampnum unum aliud sequi, juxta illud.
+
+_Ss. 3._ Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè congaudent
+qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur sibi quis ut de
+proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum suarum annuum valorem;
+quæ per tenentes Domini fideles & juratos sic debent extendi. Inprimis
+inquirendum est de castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis
+circumdatis, videlicet, quantum muri, & ædificia lapidea, & lignea,
+plumbo, vel aliter cooperta, valeant per annum, & pro quanto appreciari
+possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum & ædificiorum, ac etiam
+pro quanto ædificia extra fossatum appreciari possunt, & quantum valeant
+unà cum gardinis, _curtilagiis_[A], columbariis, vivariis, & omnibus
+aliis exitibus curiæ per annum: item quot campi, & quot sint culturæ in
+Dominico, & quot acræ arabiles in qualibet cultura, & quantum quælibet
+acra per se valeat per annum.
+
+ [Marge A: Petite cour. En
+ Picardie, _courtis_.]
+
+_Ss. 4._ Item, quot acræ prati sunt in Dominico[29], & quantum valet
+quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam acræ sunt
+pasturæ, & cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis necessaria, &
+quot & quales bestias sustinere poterit, & quantum quælibet acra valeat
+per se, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per
+annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi, quot & quales bestias Dominus
+habere possit in eadem, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad
+locandum per annum.
+
+ [Note 29: _Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann.
+ Soc. Balus. tom. 1, col. 33._]
+
+_Ss. 5._ Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus pro voluntate
+sua excolere poterit & assartare, quot acræ in se contineant, & pro
+quacunque vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ possit appreciari, & quantùm
+acra fundi valeret per annum, & boscus hujusmodi, si assartaretur.
+
+_Ss. 6._ Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant quantum
+Dominus se _appruare_[A] possit in eisdem, & de quot acris, &c. ut
+suprà.
+
+_Ss. 7._ Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus aliis exitibus
+forestarum, boscorum, _morarum_[B], bruerarum, & vastonem, quantum
+valeant per annum.
+
+_Ss. 8._ Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus
+& communibus, quantum valeant per annum.
+
+_Ss. 9._ Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, &
+forestarum, cum finibus & amerciamentis provenientibus de expeditatione
+canum quantum valeant Domino per annum.
+
+_Ss. 10._ Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, quot
+sunt, quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia valeat per annum, secundùm
+veram ipsius æstimationem, & per marcas & solidos extendatur; ut, si
+Ecclesia centum marcas valeat per annum, ad centum solidos extendatur
+advocatio per annum.
+
+_Ss. 11._ Item, de _herietis_[C], nundinis, mercatis, theoloniis,
+operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & exhenniis[D],
+quantum valeant per annum.
+
+ [Marge A: _Appropriare_, se
+ reserver.]
+
+ [Marge B: Joncs-Marins.]
+
+ [Marge C: Voyez ci-après ce
+ que je dis de ce droit dans
+ la Note 22 sur les Loix
+ d'Edouard.]
+
+ [Marge D: Dons-Gratuits.]
+
+_Ss. 12._ Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis,
+custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per annum.
+
+_Ss. 13._ Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & quot
+forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & quæ feoda teneant de
+Domino, & quæ de aliis, & per quod servicium; an per socagium aut per
+servicium militare, vel per liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm,
+vel in liberam & puram eleemosynam, vel alio modo, & qui tenent per
+chartam, & qui non, & quantùm reddunt Domino singulis annis, & ad quos
+terminos de certo redditu.
+
+_Ss. 14._ Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, & quot
+sectas per annum, & quantum quælibet defalta, & quid accidit Domino per
+mortem talium.
+
+_Ss. 15._ Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum secta, &
+quantum quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, & quantum
+valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico, quàm de novo perquisito.
+Tenuræ dico, ut mesuagio, curtilagiis, terra arabili, prato, pastura,
+redditu, bosco, & hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine
+destructione & exilio faciendo, & quantum valeant suæ operationes &
+consuetudines, & quantum reddant in redditu singulis annis, & qui
+possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non; quæ omnia, prout
+extensa fuerint, imbrevientur.
+
+_Ss. 16._ Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam ex quanto
+blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm terrarum
+diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ in seminis sparsione non
+poterunt æquiparari.
+
+_Ss. 17._ Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero
+bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in quolibet
+manerio, sufficienter, & quantum liberè deductis expensis valere debeant
+per annum; quæ omnia distinctè scribantur in membranis, ut perinde
+sagaciùs vitam suam disponat & faciliùs convincat mendacia
+compotariorum.
+
+Livre 2, c. 72.
+
+_DE OFFICIO COMMUNIS SENESCALLI._
+
+_Ss. 1._ Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto &
+fideli, viro provido, discreto & gratioso, humili & pudico, & pacifico,
+& modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ, & Officio
+Senescalciæ se cognoscat, & jura Domini sui in omnibus tueri affectet,
+quique Subballivos Domini in suis erroribus & ambiguis sciat instruere &
+docere, quique egenis parcere, & nec prece vel pretio velit à tramite
+Justitiæ deviare, & perversè judicare, cujus Officium est curias tenere
+maneriorum; & si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus tamen
+Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate, tunc saltem
+bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, præsentialiter curiam
+tenere debebit, ut tunc de subtractionibus consuetudinum, servitiorum,
+reddituum, sectatum ad curiam, mercata, & molendina Domini, & ad visus
+aliarumque libertatum Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon &
+de alienatione terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum &
+hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, & à quo tempore, & quo jure,
+tempore cujus Ballivi, vel servientis facta fuerit hujusmodi alienatio.
+Quæ quantùm cum Justitia valeat per districtiones, vel per auxilium
+Regis, si necesse fuerit, sine dilatione faciat revocare.
+
+_Ss. 2._ Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio per
+communem particam probare distinctè & apertè sciat tam numerum acrarum
+arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis ad terram seminabilem
+sufficienter quantitatem, nè fallaces præpositi computantes quantitatem
+seminis excedant per numerum acrarum vel quarteriorum.
+
+_Ss. 3._ Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; dicitur
+enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi
+voluptatem, & salvæ seruræ famulos reddunt aptiores; quod Anglicè
+dicitur, OFTE TRESTE LOKES MAKETH TREUVE HYUVEN.
+
+_Ss. 4._ Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis carucarum
+in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc rationem, ut terræ
+sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt carucatam, eò quod lx
+in hyeme, lx in quadragesima, & lx in æstate pro Warecto debent exarari.
+
+_Ss. 5._ De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti acræ
+computari, ut medietas pro Warecto habeatur, & medietas alia in hyeme, &
+quadragesimâ seminetur, & perinde de numero carucarum de facili poterit
+certiorari.
+
+_Ss. 6._ Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties
+debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, & de omnibus auxiliis, &
+operationibus quorumcunque veraciter scire debet.
+
+_Ss. 7._ Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio
+existente, cujus inventorium inter ipsum & servientem in scripto
+cirographato debet imbreviari.
+
+_Ss. 8._ Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet manerio habito
+& invento, quem statim faciat, consentiente Domino, discretè supplere.
+
+_Ss. 9._ Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque manerii
+& subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, & alios se
+gesserint & habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas se latitet ob
+timorem, & si de aliquibus disseisinis, verberibus & melletis, vel
+luctis se intromiserint; & si ad tabernas vigiliasque quis, Officiis
+suis omissis, noctanter ierint, pro quorum aditu Dominus vel alius
+aliquod dampnum sustinuerit; & quod dampnum, & quoties, & qui sint inde
+culpabiles, quæ quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò
+faciat emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi
+delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem per ipsum
+Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto non decebit Dominum
+commovere.
+
+_Ss. 10._ Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum
+ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas Domini inde
+fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio, venditio, vel
+alienatio, nisi per sufficiens Warrantum Domini, vel Senescalli, cum
+laudabili testimonio fide dignorum.
+
+_Ss. 11._ Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis,
+releviis, herietis, exennis, & venditionibus quibuscumque summam &
+quantitatem, & de hiis qui receptione pecuniæ fuerint onerati.
+
+_Ss. 12._ Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo tempore in
+manus Domini devenerint, & quantum valeant per annum. Et qui inde
+expletia receperint, & quantum.
+
+_Ss. 13._ Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri sui
+per districtiones Domini appruaverint.
+
+_Ss. 14._ Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens vel
+tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit in boscis,
+parcis, warrennis, cuniculariis, & hujusmodi, & quod dampnum, & quis hoc
+fecerit, & quoties.
+
+_Ss. 15._ Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum in
+quocunque manerio servientium, tam majorum quàm minorum, & de eorum
+plegiis, quorum omnia nomina imbreviata debet custodire, & curiam
+ingredi, & habere de Advocatis; nec debet major vel minor, antequam
+plegium Domino per literas patentes invenerit, in obsequio Domini
+remanere, nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena
+curia, & per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint convocati;
+nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes à servitio
+Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit talis potestas reservata:
+nec etiam custodias, maritagia, seu escaetas, vendendi, viduasve dotandi
+alicui, præter quam solo Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet
+de denariis Domini sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus,
+præcepta tamen sua advocare tenetur.
+
+_Ss. 16._ Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne ovis, vel
+alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo & præposito, aliisque
+fide dignis videatur, quâ morte fuerit mortua eò quod diversimodè mori
+potuit, ut per interfectionem voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ,
+furatæ, vel mahemiatæ, vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in
+quibus casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem
+mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem,
+mahemium, senectutem, & hujusmodi, hoc suo custodi non debet imputari;
+ad vim autem majorem, vel ad casus fortuitos non tenetur quis, nisi sua
+culpa intervenerit. Si autem ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur,
+vel occidatur, vel per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem
+fugetur, & hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro
+qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una bestia
+cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes fiant
+examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant.
+
+_Ss. 17._ Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, vel per
+substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum emptore,
+Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare, & diei scire
+summam expensarum.
+
+_Ss. 18._ Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse habuerit
+per talliam recipere unum quodque genus carnium & piscium, & quod in sua
+præsentia fercula scindi faciat, & coquo per numerum deliberare, & inde
+rationabilem compotum audire.
+
+_Ss. 19._ Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes obolati de
+quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per numerum recipere
+tenetur. Item, quot panes, quotque fercula simplici familiæ diebus
+communibus conveniant.
+
+_Ss. 20._ Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de blado &
+braseo, pistori deliberato per præpositum.
+
+_Ss. 21._ Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim de
+Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur
+testimonium perhibere.
+
+Livre 2, chapitre 73.
+
+_DE OFFICIO BALLIVI._
+
+_Ss. 1._ Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo verax, &
+in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore cognitus,
+plegiatus & electus, qui de communioribus legibus pro tanto Officio
+sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita justus, quòd ob vindictam vel
+cupiditatem non quærat versus tenentes Domini, vel aliquos sibi
+subditos, occasiones injustas, per quas destrui debeant, seu graviter
+amerciari. Caveat autem sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo
+mane, nè tepidus videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi
+faciat, deinde campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne
+indè dampna fiant in auroris.
+
+_Ss. 2._ Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas adeat,
+custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam _dietam_[A] suam
+plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin cadit in compoto. In
+initio igitur temporis seminandi, & _trebinandi_[B], conjunctim sint cum
+carucis Ballivus, præpositus, & messor per totam dietam, donec arraras
+suas legitimè compleverint, quantum videlicet ad unum diem pertinebit, &
+quòd omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas
+faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim disjunctis
+carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii rationabiles
+ [Marge A: Visite du jour,
+ _hodiernum iter_.]
+
+ [Marge B: _Trebinare_,
+ donner le dernier labour.]
+prætenderint excusationes de aruris suis, secundum aruram illius dietæ,
+tenentur reddere rationem. Et nihilominus facta eorum & defectus sæpe ac
+sæpius expedit supervidere, & videre per messorem, ne hujusmodi defectus
+remaneant non correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum
+duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam in
+terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis est & impediosa, tum
+quia equus plus sumit & expendit; tum quia carucarii & fugatores extra
+passum ire consuetum, secundùm usum boum grave videtur, tum quia caruca
+boum in terra gravi præcedet, ubi equina remanebit.
+
+_Ss. 3._ Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, videndum est
+& sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem carucæ deputata, à festo
+Sancti Lucæ, usque ad Festum Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij
+septimanas, ex communi consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem
+si in statu laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de
+pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex xij
+denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & quolibet
+mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa est xj sol' vj
+den' præter estoveria foragii, & eschaetarum bladi. Bos verò de tribus &
+dimidia mensura avenæ, de quibus x faciunt bussel, sufficienter poterit
+quâlibet septimanâ sustentari, unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus
+etiam cum senectute vel labore convincatur, de pelle tantum
+correspondet, sed de bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii
+salvari poterit Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non
+sufficiat, interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, &
+pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, vel ferè
+Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel quasi observari.
+
+_Ss. 4._ Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores,
+cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod quilibet quod
+suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, subtiliusve ad
+commodum Domini, quàm per competentes minas, quotiescunque transgressi
+fuerint, poterunt castigari, monitionibus tractabilibus
+intervenientibus.
+
+_Ss. 5._ Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari,
+compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum suorum
+abundantia per effectum operis liquere valeat universis.
+
+_Ss. 6._ Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, ab
+aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas equitaturas impunè
+vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus bene custodiantur, nè
+per negligentiam vel pigritiem de debitis puturis & præbendis suis
+quicquam amittant, vel subcontrahatur ab eisdem.
+
+_Ss. 7._ Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, aut
+aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, vel
+placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, feodum, vel
+libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, vel braciandi in manerio,
+nisi Dominus præsens extiterit.
+
+_Ss. 8._ Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub certis vadiis
+quotidianis victus sibi constituatur.
+
+_Ss. 9._ Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si purè
+granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs faciat triturari,
+nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso germinent, in
+tegmineve domorum: foragium autem tassari faciat & cooperiri, cujus
+eschaetæ, prout collectæ fuerint, in luto plateis, & itineribus
+projiciantur ad fimum nutriendum, quod multo magis ad commodum Domini
+sic deveniet, quàm si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra
+requiescat, nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum
+curiæ fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur.
+
+_Ss. 10._ Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur,
+warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra fregerit post
+carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis Sancti
+Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam.
+
+_Ss. 11._ Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non concava:
+sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè poterit vicibus
+expectare.
+
+_Ss. 12._ Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum per
+minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo durante
+exarando. Et cum bona terra arari debeat pro warecto caveant sibi
+carucarii, ne malam terram perversè arando attingant; sed per radium
+quadratum terram bonam advertant, dùm tamen profundam, ita quòd terra
+recens cooperta vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit
+rebinandi, nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit
+carucæ cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam si tempus
+pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat terra mollis &
+aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca tunc ad aliquam terram
+certam attingere non valebit, sed erit caruca tanquam lutosa: faciant
+ergo radios suos leves in rebinando, ut profundiùs per duorum digitorum
+largitatem attingere valeant in seminando, per quod caruca à luto
+deliberari valeat, & mundari, & pulchram bonamque faciat aruram.
+
+_Ss. 13._ Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat Ballivus
+largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos radios arari, per quod
+semen æquiùs cadere valeat in eisdem: nam radiis largè aratis, & semine
+projecto, herciaque superveniente, statim sit discensus seminis inter
+duos radios per herciæ tractum, & summitas terræ inter ipsos radios
+habita, detecta, & tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum ab
+uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit.
+
+_Ss. 14._ Si quid autem bladi remanserit post seminationem agrorum, id
+prudenter granario retornetur, vel granatarius in compoto de facili
+poterit titubare.
+
+_Ss. 15._ Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari &
+minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum elevata, sub
+pede carucarii sinistro ultimum radium arando subvertatur &
+prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior habeatur.
+
+_Ss. 16._ Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, ut ante
+adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina suas expanderint
+radices.
+
+_Ss. 17._ Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà octo dies
+sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile,
+quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, gelu penetrabit,
+per cujus si perseveraverit per triduum vel ampliùs, possibile est
+hujusmodi grana tenera & aquosa germinata & pullulata omnino deperire.
+
+_Ss. 18._ Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent seminari ad
+semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, & terra lapidea, nè
+fortè per fervidum marcium dampnum contingat, & impedimentum per minimam
+duritiam, vel nimiam concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi
+terræ seminari, ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant
+nutrimentum: terras autem molles & sabulonosas non est necesse maturè
+seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis ex consuetudine
+subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, & de marisco necessarium
+est optimè fodere & radiare, & radios aptè purgare, ne semen humi
+projectum, per impetum aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi
+derelictas semine genecti vehementer expedit seminare.
+
+_Ss. 19._ Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ à qua venit
+projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis quæsitum nullatenus
+abundabit: faciat igitur quivis discretus semen sibi emi hyemale, ut
+copiosior eveniet ususfructus. De semine verò proprio quadragesimali
+seminentur terræ Domini, nisi propter fori facilitatem hoc fuerit
+omissum. Nulli Ballivo sit vile, si de rebus Domini Dominum possit
+appruare, ut de suis ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, &
+hujusmodi fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure,
+fabisque educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini
+respiciant incrementum.
+
+_Ss. 20._ Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, piscarias
+suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; sed non de
+lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui effusionem piscium
+nituntur devorare.
+
+_Ss. 21._ Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter
+inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro equarum,
+emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat instaurare.
+
+_Ss. 22._ Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere se
+debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam suam, &
+impudentiam ministrorum in poenam compoti merite debeat condempnari.
+
+Livre 2, chapitre 74.
+
+_DE MARESCALLO._
+
+_Ss. 1._ Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum
+talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto diei qualibet
+nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum equorum possit inserere,
+specificando nomina supervenientium de eorum adventu, & morâ.
+
+_Ss. 2._ Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum inde necesse
+habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat de furfure, sicut
+de avena.
+
+_Ss. 3._ Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis
+talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum custubus, & ubi
+ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec sine sua licentia alienos
+equos inde licebit ferrare. Item, fænum & literam equis deliberare.
+
+Chapitre 75.
+
+_DE COQUO._
+
+Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere Senescalo
+singulis diebus.
+
+Chapitre 67.
+
+_DE PRÆPOSITO._
+
+_Ss. 1._ Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per
+villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam debet
+præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non ergo sit piger
+vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum Domini adipisci
+nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas & extrinsecas mane conjungi,
+terrasque conjunctim & purè arari, putoque semine, nec minus sparsè
+dispergi faciat & seminari, fimum etiam nutriri & co-adunari, ad
+sterculinium cum terra fimumque mixtum faciat exaltari.
+
+_Ss. 2._ Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum mundatione, vel
+saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, desuperque
+straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non necessarii, &
+plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante martii siccitatem
+colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari debeat ad rura, cum
+cariatoribus præsens existat præpositus totâ die, ut sine fictitia
+dietam finiant & laborent, & secundùm laborem illius dietæ debet futurus
+labor expediri, allocari, alioquin etiam in compoto cadent; & quod de
+istis dicitur, dici poterit de cariatoribus universis.
+
+_Ss. 3._ Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed cum terra
+optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè quodammodo calida
+est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale fervidum: mixtis ergo
+caliditatibus, ordea per consequens possibile est marcisci: expedit
+igitur fimum hujusmodi terrâ misceri.
+
+_Ss. 4._ Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ mixtæ
+horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; fimus verò
+purus in rure dispersus, ultra duos vel tres annos secundùm quod terra
+fuerit frigida vel calida, minimè durabit. Mixtus autem in duplo licet
+tantam non habeat substantiam, vel virtutem; marla autem durabilior est,
+eo quod fimi descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est
+causa quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta
+itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs consumetur;
+qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, quia roris
+stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum debent mitti
+fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; & sic ante tempus seminis
+multùm consumerentur: sed ante tempus seminandi immediatè distribuantur,
+& maximè, si fuerint de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit
+propinquior, tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes
+alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum
+abundantiùs emittunt.
+
+_Ss. 5._ Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & Senescalli,
+inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, videlicet à
+debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, & separari; debilia
+namque magis consumunt, eo quod sæpiùs & meliùs oportebit hujusmodi
+destinare tamen ad operationes, & laborem constituta præbendare, &
+eisdem debilioribus frequentiùs parcere & deportare, & quanto in
+laborando parcatum fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque
+conditio robustis.
+
+_Ss. 6._ Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel per
+decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, sic fuerint
+electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, & per venditionem,
+vel alio quovismodo poterunt per substituta de levi, quasi revivisci;
+dum tamen prudenter vendantur, & de eis emantur fortiora, necessarium
+est igitur hujusmodi pecora sapienter abolire: & post festum Sancti
+Johannis-Baptistæ expedit, quod boves debiles, & malè intentati,
+veteresque vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia,
+singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues valeant
+devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter inde disponatur.
+
+_Ss. 7._ Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, ne per
+defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur duplicatum,
+eo quod sumptus erant graviores, rarioresque labores.
+
+_Ss. 8._ De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel messoris
+affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda coram bobus
+conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; arestæ enim straminis
+ordeacei rugitus eorum impediret. De die dico, nè præbenda noctanter per
+custodes furetur eisdem; cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ
+magis comedant foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent,
+tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates eis
+liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque devastabunt.
+Præterea, si per magnam quantitatem eis fuerit liberatum ac ipsis
+postmodum rugientibus cum fuerint satiati, residuum straminis
+conculcabunt, naribusque inflabunt, & per consequens odio habebunt, &
+sic sordescent.
+
+_Ss. 9._ Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare non est
+inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, eò quod
+affectiùs se lambebunt.
+
+_Ss. 10._ Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, nè
+lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus vituletur, primo
+mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana in septimanam unicus
+lactis tractus debeatur, qui ultra duos menses minimè lactari
+permittatur; vitulus autem femellus integre suum lac obtineat per tres
+septimanas, à quâ postea veluti de masculo tractus uberum vicissim
+tollantur: & tempore separationis aquam habeant abundanter infra domum
+videlicet & extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex
+ægritudine pulmonis moriantur.
+
+ [Marge A: Mesure qui pesoit
+ huit livres, _Assis. Reg.
+ David. Apud Sleneum_.]
+
+ [Marge B: Cette mesure
+ pesoit douze livres d'eau,
+ _videlicet quatuor libras de
+ aquâ marinâ, & quatuor
+ libras de lacu vel stagno &
+ 4 de aqua currente & clara.
+ Lagena debet esse in
+ profunditate, sex polices
+ cum dimidio pollicis, in
+ latitudine inferiore debet
+ esse octo pollicum cum
+ dimidio policis & cum
+ spissitudine ligni utriusque
+ partis. Et in rotunditate
+ partis superioris debet esse
+ viginti septem pollicum, &
+ in rotunditate, inferiore
+ debet esse viginti trium
+ pollicum, Ibid._]
+
+_Ss. 11._ Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, multum expendit
+juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum in falda bene straminata
+noctanter custodiri, ut perinde meliorentur Dominicæ culturæ.
+
+_Ss. 12._ Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices ab aliis
+separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc debet lac
+duarum hujusmodi vacarum de una _waga_[A] casei in xxiiij septimanis ex
+communi consuetudine respondere, nec non & qualibet hebdomada de dimidia
+_lagena_[B] butyri. Si autem de pastura bosci, vel prati post
+falcationem, seu stibulæ post tempus messium, sic erit tanta proficui
+responsio de tribus vaccis, quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi
+de tanto responderit, cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo
+quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus diebus
+respondebit, & de denariato butyri per septimanam. Et quod dicitur de
+trium vaccarum responsione, dici poterit de viginiti bidentibus
+matricibus sanè custoditis.
+
+_Ss. 13._ Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti
+Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer &
+enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in anno futuro, vitulusque
+exilior erit atque minor.
+
+Chapitre 77.
+
+_DE CULTORIBUS._
+
+Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue discretè
+sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra poposcerint,
+seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; debitè reparare.
+
+Chapitre 78.
+
+_DE FUGATORIBUS CARUCARUM._
+
+_Ss. 1._ Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos
+fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando.
+
+_Ss. 2._ Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed gavisi,
+cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves in suis
+laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium & præbendam deferre,
+ipsosque debent amare, & noctanter cubitare cum eisdem, ipsosque
+prurire, striliare, torcare, bene in omnibus custodire, prospiciendo nè
+foragium eorum furetur, vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel
+tribus fiat liberatio, fæni vel _literæ_[A], sed paulatim de die in
+diem, prout fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam
+habeant, prout dictum est, sustineatur.
+
+ [Marge A: Litiere.]
+
+_Ss. 3._ Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa imparcare.
+Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, fossare,
+triturare, fodere, includere, cursus aquarum in agris emundare, ac alia
+hujusmodi minuta opera & commoda facere tenentur.
+
+Chapitre 79.
+
+_DE PASTORIBUS._
+
+_Ss. 1._ Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & benignos,
+ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in lætitia suas
+depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, est quòd greges
+non diffugerit, sed pascentes suos _circina_[B] pastores.
+
+ [Marge B: Je crois qu'il
+ faut _circinat_, il s'écarte
+ des autres Pasteurs, &c.]
+
+_Ss. 2._ Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ officium
+suum contingunt, laudabiliter se habebit.
+
+_Ss. 3._ Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili,
+singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia bonis
+glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque muniri, &
+talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, vel mutentur,
+nec etiam locis aquosis, mariscis, _plassetis_[A], vel profunditatibus,
+& pasturis insanis depasci non permittantur, ne ob defectum bonæ
+custodiæ putrefiant & pereant, alioquin in poena compoti tenebitur.
+
+ [Marge A: Brossailles.]
+
+_Ss. 4._ Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria fiant ovilia;
+unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud pro matricibus
+bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, si grex ad hoc
+sufficiat, quibus tres deputentur custodes.
+
+_Ss. 5._ Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra festum
+Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu lactari non
+permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, postquam inter
+festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, maturiùs tondeantur, ab
+aliisque consignentur, & statim bosco committentur, in quo claudantur,
+vel in alia pastura, in qua citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ
+quidem in festo Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur.
+
+_Ss. 6._ Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium per signaque
+senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum pellibus, morinâ
+mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: quidam enim
+circumspectè agentes carnes ovium morinâ mortuarum per tantum tempus, ut
+inter horam novam & vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque
+suspendi, donec aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ,
+ipsam faciant appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & ne
+cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm pretium appositum
+faciunt in expensis quotidianis allocari.
+
+_Ss. 7._ Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum oves
+expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque bene
+reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones forte expedit in
+ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus foenum apponatur. Cum
+autem multones pro tempestate fortè domi commoraverint per se
+custodiantur, quibus grossius foenum cum stramine avenæ frumentive bene
+triturato distribuatur. Nam si de nocte per tempestatem gravati
+extiterint, similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel
+nihil, posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum
+invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, cumque
+eorum natura sit rugiendi, ac id quod non mandetur nullatenus venerit ad
+rugitum, possibile est hujusmodi m tonibus per putrefactionem illius
+foeni in stomachis remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen
+foeno adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum
+potiùs manducabunt.
+
+_Ss. 8._ Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, lanam
+deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi agni, per tractus
+uberum lanam annexam transglutinantes, pereant per hujusmodi lanam in
+stomachis suis morantem, quod valdè contingens est.
+
+_Ss. 9._ Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram eo
+omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, ipsasque per
+probos & fide dignos faciat apertè videri, an uno signo, vel diversis
+fuerint consignatæ. Præterea, quot sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne
+forte fuerint emptæ, malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in
+compoto Ballivo, si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ
+quidem pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel per
+vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum.
+
+_Ss. 10._ Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel saltem
+xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. ponderat ex
+consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque ut Ballivus sit præsens
+singulis annis cum lanæ agni, agnorumque pelles, ne fortè decipiatur,
+consignari debeant & decimari.
+
+_Ss. 11._ In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur
+duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus quæ sinon sanæ
+inveniantur, alienentur per venditionem, vel alio modo, usque ad
+quidenam Paschæ quo tempore totidem releventur.
+
+_Ss. 12._ Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus
+bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices autem,
+multones & hogastri ter eligantur per annum, & videantur, ne per parvam
+imperitiam, vel negligentiam sani morbum capiant ab ægrotis; nec expedit
+quod pecora, videlicet oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ
+infra domum admittantur.
+
+_Ss. 13._ Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, vel
+inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: sed expedit singulis
+annis per discretos ter per annum videantur oves, & calefactæ, ægrotæ, &
+putrefactæ, quæ per lanam à pellibus recentem, per occulosque croceos,
+nec non & per dentium debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana
+vendantur indilatè, simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in
+bona mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in eadem.
+
+_Ss. 14._ Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, vicissim
+palamque vendantur carnificibus; hujusmodi verò carnes meliores sunt
+ante augustum, & quod remanserit post festum Sancti Martini venditioni
+divolvatur. Et caveant sibi Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum
+extra manerium vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum
+valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde dare
+voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, seu de
+parco Regis, vel præda.
+
+_Ss. 15._ Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti Michaëlis:
+nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis Sancti Johannis, & in
+principio mensis augusti sanæ permanserint; inter duo tamen festa beatæ
+Mariæ in augusti septembrisque mensibus, ob malam custodiam in pastura
+corruptibili, ac per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis
+cadere contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi poterunt
+& infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à sanis separentur; de
+quibus commodum Domini protinus ordinetur.
+
+_Ss. 16._ Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa fuerit quòd
+mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu inopinato, tunc refert
+utrum ante tempus tonsionis, vel post.
+
+ [Marge A: Terme qui désigne
+ toutes les parties charnues
+ de l'animal.]
+
+_Ss. 17._ Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; & si post,
+bercarius de uno agno, uno vellere, uno _carcosio_[A] bonæ carnis, & unâ
+pelle debet respondere, alioquin poenam compoti non evadet Ballivus.
+
+Chapitre 80.
+
+_DE CUSTODIA PORCORUM._
+
+_Ss. 1._ Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos
+suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur &
+vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit occasione
+bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo castrari, ut
+steriles efficiantur; bacones namque talium baconibus masculorum
+æquivalebunt.
+
+_Ss. 2._ Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat quivis
+in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi anticipentur suorum
+tempora productionis porcellorum: ipse verò in tribus mensibus præcipuè
+auxilio indiget, februario videlicet, martio & aprili, quæ ter in anno
+debent porcellare, nisi mala custodia eas excuset, quibus etiam ac
+porcis omnibus optimum est jacere in loco sicco longas matutinas. Si
+autem glande, nucibus aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum
+instaurum, dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta manerio
+pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum aliquo adjutorio
+grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco vel bosco, in qua,
+superveniente fortè gelu poterunt hospitari.
+
+_Ss. 3._ Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium
+fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate,
+nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, statim
+retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, vel vastitas
+manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari poterunt, præterquam
+de exitibus grangiarum, tunc porcos non expediet custodire, nisi tot
+tantum quot ex stubula tempore autumnali cum aliquibus minutis
+grangiarum exitibus poterunt confoveri. Et quo casu nullus teneatur
+custos eorundem, sed quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto,
+discretè vendantur.
+
+
+Chapitre 81.
+
+_DE TEMPORE AUTUMNALI._
+
+_Ss. 1._ Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes cum
+diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus & Præpositus,
+quòd ante tempus metendi mundentur segetes, quòdque cardines, parellæ, &
+hujusmodi herbæ dampnosæ penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum
+Nativitatis Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc,
+de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent sic
+dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si tempus
+arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, & salvò
+custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.
+
+_Ss. 2._ Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ dediti, sed
+manè faciat messor suos congregari messores, quos falces messi immittere
+festinet, ac seriatim & continuè absque cursus velocitate ipsas meti
+faciat, perspiciens nè subtus primum manipulum segetes prosternentur, ac
+per invidiosam expeditionem omittantur insecatæ; imo quia vel purè
+metientur, gavellæque seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur,
+ac commodè in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque garba
+habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & triturandum & congruo
+tempore expectato in grangiis salvò cariantur & reponantur.
+
+Chapitre 82.
+
+_DE EXITIBUS GRANGIARUM._
+
+_Ss. 1._ Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni genere
+bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto usufructu
+manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto debet custos
+residui respondere. Nec sustineatur, quod præpositus sit granatarius &
+grangiarius simul; sed sit grangiarius Ballivus, vel ejus Substitutus,
+qui bladum præposito liberet per mensuram rasam & non cumulatam; nec
+sint diversæ mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene
+signata. Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod
+quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, si mensura
+lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur sex, ut si minus
+lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ ut pote prædictum est.
+
+_Ss. 2._ Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato
+responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per bladi charam
+venditionem: nam una acra pro frumento trinam exigit aruram præceptis
+terris singulis annis seminatis, & valet arura xviij denarios.
+Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti pro semine xij denarios,
+mundatura segetum ob messura v denarios & cariagium j denarium receptis
+si quidem sex bussellis, ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus
+inde provenientibus de pretio trium solidorum, sed magis inde non
+provenientibus, & misis deductis, tres obolos erit Dominus sic
+amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in anno
+remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, purumque
+puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac ventrices, ne
+quicquam bladi furentur in suis _sotularibus_[A], cirotecis,
+_alloveriis_[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta grangiam
+occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat irremotus, nisi
+pro fideli ac optimo appruatore, sed cum in præpositura remanserit,
+diligenter defectus videat in curia subortos, ut pote de domibus
+detectis, muris fractis, fossatis obstructis, sepibus dirutis, carucis
+ruptis, carectis disjunctis & fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi,
+quibus cum celeritate manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus
+Domino sit dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, in
+fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius
+est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum causæ remedium
+adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto inde habendo, alioquin
+voluntaria erit allocatio prædictorum, eo quod hujusmodi missas esse
+falsas supponunt auditores compotorum; nec fient sepes de pomariis,
+piris, cerisariis, vel prunariis, sed de salicibus & alba spina
+construantur.
+
+ [Marge A: Souliers ou
+ bottes.]
+
+ [Marge B: Ceinture.]
+
+_Ss. 3._ Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini
+familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto vel mandato: nec
+etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem accedat,
+quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi importet quod cedere
+posset parvæ familiæ in commodum, seu casei, butyri, vel daeriæ in
+incrementum. Nec etiam sustineat, quòd aliquis alicui Officio deputatur,
+de nocte vel de die ferias, mercatos, disseisinas, vigilias, luctas
+adeat, vel tabernas, sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis;
+nec licentia hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam
+substitutum, pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare.
+Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret nullo sibi
+substituto, possibile, esset hujusmodi pecora per loca diversa deviare,
+& dispergi, & dampnum facere Domino, vel vicinis, pluràque alia inde
+possent dampna evenire. Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum
+Ballivo computare consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut
+de arreragiis operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis
+convertentur, poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur,
+quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, nisi
+ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos homines portare
+sustineatur.
+
+_Ss. 4._ Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem cariagia
+sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, boscum, fimum,
+marlam, & hujusmodi, ut si cariatores de cæteris diebus secundùm illius
+diei laborem non responderint, poenam compoti se voluerint incursuros.
+
+_Ss. 5._ Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se cariare,
+nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, & venditionibus
+intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm instauri. Item, bladum ad
+furnandum & brasium ad braciandum per tallias pistori deliberari, &
+exitum eorundem, videlicet, furfur à pistore recipere, ac draschiam per
+visum Ballivi custodi carucarum per talliam & mensuram liberare, ac
+furfur etiam pistori vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad
+pastum canum similiter per talliam & mensuram debet liberare.
+
+Chapitre 83.
+
+_DE OFFICIO PISTORIS._
+
+_Ss. 1._ Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum quam
+braseum ad braciandum per talliam recipere de personis prænominatis,
+omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. Nec licebit
+pistori aliquas expensas de furfure facere, ut ad pastum canum, vel ad
+panem garcionum, vel pauperum vel alicubi miscere, priusquam Præpositus
+illud receperit ab eodem, & iterum per talliam liberarit eidem.
+
+Chapitre 84.
+
+_DE MESSORE._
+
+_Ss. 1._ Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis,
+fidelitatisque debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos,
+curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire debet &
+insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, ac in
+querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda,
+summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus ad proximam
+curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam in curia præsentare. Item
+semen recipere tenetur per mensuram, & terris inde perseminatis de
+residuo tenetur granatario reddere rationem. Carucas quoque ac hercias
+in utroque seminis tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si
+qui fuerint) debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas
+suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, ac
+restituto, operationibusque tam consuetudinariis, quàm inquisitis per
+totum annum debet Præpositus talliare: de arreragiis autem quæ fuerint
+Præposito vel granatorio respondeat, Præpositus autem Ballivo; qui si
+sufficienter responderit, ulterius non tenetur computare.
+
+Chapitre 85.
+
+_DE CARECTARIO._
+
+_Ss. 1._ Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, modestus,
+non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi doctus & expertus,
+equos diligat, & non superoneret, sed in potestate teneat, ne pro
+nimietate depereant oneris seu laboris. Item, ejus est scire phalera,
+_attilamenta_[A], & harnesa minuta carectis appendentia præparare &
+emendare; quilibet autem carectarius simul cum _affris_[B] jaceat suæ
+carectæ. Et quod de carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus
+intelligatur, ne occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas,
+& per malam custodiam extinctas, restituant.
+
+ [Marge A: On dit encore
+ _attranquillement_ en
+ Normandie.]
+
+ [Marge B: Chevaux propres au
+ labour.]
+
+Chapitre 86.
+
+_DE VACCARIO._
+
+_Ss. 1._ Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene custodire
+vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec tempus sanum
+evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd sua averia brumali tempore
+magnæque frigiditatis, calidè benèque custodiantur & foragentur, in
+faldisque bene straminatis noctanter imponantur temporibus opportunis,
+cum quibus sibi provideat cubitare.
+
+Chapitre 87.
+
+_DE CASEATRICE._
+
+ [Marge C: Propre.]
+
+_Ss. 1._ Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis &
+laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, _salvans_[C] & non
+sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua in androchiarium
+sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum suæ cedere
+posset responsioni: ejus autem officium est, vasa officio suo
+competentia per scriptum à Præposito recipere indentatum, & ea
+restituere per eundem, cum fuerit recessura. In quo quidem scripto
+primus dies sui operis contineatur. Item, ejus est, lac per talliam
+recipere, & per numerum lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque
+de poletria obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter
+Ballivo & Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt nonnulli
+auditores compotorum minorem responsionem quàm de anca xij denarios & de
+gallina iv denarios per annum allocare.
+
+_Ss. 2._ Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, ignem
+tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc sanè poterit vacare.
+
+Chapitre 88.
+
+_DE AUDITORIBUS COMPOTORUM._
+
+_Ss. 1._ Auditores verò compotorum sint circumspecti artem allocandi,
+onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non occasionantes.
+
+_Ss. 2._ Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & Ballivo, ut
+de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint certiorati; & quod
+transcurrendo inceperint, in fine anni conentur perfinire. Et quod de
+uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus intelligatur id idem: ità
+quod singulis annis fiat semel visus compoti, & ad annum revolutum
+ejusdem fiat compoti complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum
+debitores omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in
+manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus
+fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.
+
+_Ss. 3._ Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi
+Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: Senescallus autem
+hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus fuerit ad warrantum,
+sua præcepta advocet vel dedicat.
+
+_Ss. 4._ Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, amerciamentis,
+& aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali onerentur;
+verùmque Ballivus, cui honores & exennia facta extiterint, tanquàm
+capitali Ministro Domini compotis præpositi, aliorùmque ministrorum sibi
+subjectorum pluries jam ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo
+remaneat Ballivus in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de
+arreragiis, si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi
+Præpositus, vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari.
+
+Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront gré de leur
+avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; s'il est le seul
+Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux de l'attention
+particuliere que les anciens Normands avoient toujours eu pour le
+progrès de l'agriculture, il est aussi le seul Auteur de la basse
+Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails qui, rendus en notre
+Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui bas & minutieux.
+
+Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails par
+l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre plus relevé.
+Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur le choix que les Rois
+doivent faire des Magistrats destinés à rendre en leur nom la Justice au
+peuple, & sur les devoirs des Juges. Rien de plus exact que sa doctrine
+sur les sermens; rien d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles
+qu'il prescrit pour s'assurer de la vérité ou de la fausseté des
+témoignages.
+
+Livre 1, Chapitre 17.
+
+_DE JUSTICIARIIS SUBSTITUENDIS._
+
+_Ss. 14._ Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam faciat
+universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum sua judicia discernat,
+judicia enim non sunt hominis sed Dei, & tenetur justa judicia defendere
+& sustinere, ne pax per negligentiam suam possit exterminari: & cum sit
+Dei Vicarius, jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui
+subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique quod
+suum fuerit debita contributione reddatur.
+
+_Ss. 15._ Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus
+Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, corruptibilem
+vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & manu indocta modo furioso
+gladio feriat innocentes, culpabilesque prece vel precio vitetur
+illegitimè reddere quietos ne per malitiam, vel ejusdem substituti
+imperitiam, simul cum ipso æterni luctus moestitiam sibi comparet.
+
+_Ss. 16._ Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda
+sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros
+sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, ut
+partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat
+Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus
+quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ
+referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd fidele
+Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.
+
+_Ss. 17._ Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, cui non fuerit
+revelandum, & praecipuè cum credant damnum posse evenire. Item, quod
+nihil consentient alienari de hiis quæ pertinent ad antiquum Dominicum
+coronæ Regis: item, quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam
+divitibus quam pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas
+consuetudines & leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant de
+seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque petenti,
+nec per eos impediri justitiam prece vel precio, favore vel odio, sed
+bona fide procurabunt, & quòd magnus judicetur sicut parvus secundùm
+regni consuetudinem, nec sustentabunt vel defendent injuriantes in
+injuriis suis opere vel servitio.
+
+_Ss. 18._ Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod negotium in
+curia expediendum, aliquod donum vel servitium recipiant, per se vel per
+alium quocunque modo vel qualitercunque arte, occasione hujusmodi,
+exceptis esculentis & poculentis pro uno die & non ultra.
+
+_Ss. 19._ Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno
+audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse illicitum,
+hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: & si quis inde
+convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis concludatur, terràsque,
+res, redditus, & proventus bonorum suorum amittat per unum annum, qui si
+hujusmodi proventus non habuerit, puniatur per discretionem, decretum
+Regni & conciliariorum Regis.
+
+_Ss. 20._ Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt
+Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii Ministri &
+Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius dicetur.
+
+_Ss. 21._ Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & ignotis,
+intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de eisdem
+Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante.
+
+_Ss. 22._ Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos in
+Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & si tales positi
+fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & alii boni & fideles
+substituantur.
+
+_Ss. 23._ Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione suspectam
+in familiam Regis admitti procurabunt.
+
+_Ss. 24._ Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem
+procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod ipsi possunt sibi
+retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod si Rex ex propria
+concesserit lenitare, lenitatem sic receptam restituant, & in centum
+libras nihilominus amercientur, à concilio vel hospitio Regis penitus
+excludantur, & si delictum aliam poenam exigerit, graviùs puniantur.
+
+_Ss. 25._ Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu quæcunque
+alia continens, per quæ injuria vel præjudicium oriri possit
+consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu Regio &
+præsentia majorum de Concilio Regi.
+
+_Ss. 26._ Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient munera ab
+aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, vel pro
+jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo.
+
+_Ss. 27._ Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas
+pro aliquo gravando.
+
+_Ss. 28._ Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam cartæ
+libertatum.
+
+_Ss. 29._ Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris
+Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, nec aliquid
+dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino Regi, vel ad opus
+ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto.
+
+_Ss. 30._ Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam pennas
+habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.
+
+_Ss. 31._ Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem quam in
+manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio per mortem delegantis
+vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem revocaverit, vel lata
+Sententia aliter quam finem capit & revocatur: nullus autem Subdelegatus
+alium potest sibi subdelegare ut recordum possit præsentare.
+
+Livre 5, Chapitre 22.
+
+_DE CONVICTIONIBUS, VIDELICET JURAMENTIS._
+
+_Ss. 1._ Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione
+sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet propter
+incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. Juramentum autem
+meritorium est quia per illud subvenitur proximo & magis licitum est per
+ipsum creatorem jurare quam per creaturas. Inhibetur tamen ne quis per
+membra Dei ipsum blasphemando juret. Ad rectum juramentum exiguntur
+tria, veritas & conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi
+propter necessitatem, & justitia ut juramentum sit licitum & honestum.
+
+_Ss. 2._ Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, &
+aliud promissorum ut de futuro.
+
+_Ss. 3._ Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; & tribus
+modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat aliquid falsum esse
+falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, quum quis fallitur & credit
+verum esse quod est falsum, & temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum
+quis credat falsum esse & jurat verum quod verum est.
+
+_Ss. 4._ Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis jurat se
+facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. Secundus cum
+licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & absque necessitate.
+Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum ex quadam levitate &
+consuetudine mala, ut sic, per Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo
+vel comedam carnes, inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita;
+de juramento autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum
+juramentum vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non
+obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et alii
+dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non assertorio; &
+alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus semper obligatur si
+possit illud servare sine intentu salutis æternæ.
+
+_Ss. 5._ Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque est
+perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit falsum jurare
+vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; quia homicida
+solum corpus occidit, iste verò animam suam & alterius; & peccat qui
+alium audit falsum jurare, scit, & tacet, nec intelligitur perjurare qui
+ex licita causa deserit juramentum, ut si fidem juraverimus invicem si
+mihi fregisti non teneor tibi hosti cum servanda est fides promissa cum
+fidem servaverit hostis: sed furioso non est gladius reddendus propter
+juramentum donec sanetur nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis
+neque in inhonestis vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.
+
+_Ss. 6._ Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione fallendi.
+Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina religionis vel
+fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel simile contra
+articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & obest alicui vel
+mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, quod ita prodest alicui
+quod non obest alteri, ut mendacium testis in causa pecuniaria. Quartum,
+quod fit sola mentiendi fallendique libidine. Quintum, quod fit placendi
+cupiditate adulationis. Sextum, quod nulli obest, prodest tamen alicui
+ad evitandum periculum pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum
+periculum personæ scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum
+corporis & animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive
+malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus
+autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde
+Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante
+mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint
+sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci poterunt
+de perjurio multis modis.
+
+_Ss. 7._ Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, quandoque
+ex ore proprio per examinationem judicis, & quandoque ex propria
+voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus non est par poena infligenda.
+
+_Ss. 8._ Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit quot
+juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos habeat
+convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes sunt ejusdem
+conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. Et cum de convictione
+agatur potest esse in causa tam justiciarius quam juratores standum
+tamen non erit soli recordo justiciarii donec per convictionem mutetur;
+ante omnia igitur & antequam juratores summoneantur videndum erit
+recordum & examinandum ut si justiciarius fuerit in culpa, hoc
+juratoribus non imputetur, nec è converso. Audito igitur recordo statim
+perpendi poterit & non prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ
+processum fuerit, tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in
+quadam inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est
+quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò
+talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam
+debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde si
+poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod ad
+inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, aut eorum
+pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque sibi
+videbitur expedire.
+
+_Ss. 9._ Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum
+sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res in
+veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. Præterea
+sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt tamen si corpora mentes
+gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum & falsum per
+negligentiam vel per ignorantiam examinationis; & indè sequitur
+pronunciatio judicii, & cum contra mentem judicaverint tunc falsum
+reddit judicium quamvis dealbatum, & quo casu tenebitur ex malefacto
+male pronunciando & justum judicium juratorum scienter pervertendo,
+verumtamen si per imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari,
+mitius agendum erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium
+remaneat impunitum.
+
+_Ss. 10._ Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint vel
+ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore ducti
+veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato recordo
+locus erit potius certificationi quam convictioni ex tali causa ut
+juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, & de errore
+revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum sufficiens fuerit &
+planum, non erit locus certificationi cum juratores recordum mutare non
+valeant, quia sic præferretur eorum dictum recordo justiciarii, quod
+esse non debet nisi querimonia fiat de judice tantum, & quo casu dictum
+juratorum præferendum erit nec poterit judex per proprium recordum de
+sua injuria subveniri; secùs vero esset si inter partes vocaretur
+recordum ubi judex non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet
+recordum. Juratores autem ante judicium dictum suum emendare poterunt,
+post judicium verò non sine poena.
+
+_Ss. 11._ Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni &
+quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit in modum
+Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio capta fuerit
+in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit ibi exceptio
+proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non actionis propter
+errorem provenientem ex nomine vel loco, & non tangit Assisam, vel
+peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem primo modo, non erit locus
+convictioni licet juratores falsum dixerint vel erraverint, quia actio &
+Assisa integrè manent quia non cadit nisi Breve tantum durante actione &
+Assisa in suo statu, quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum
+Sacramento & quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat per
+Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet redditum; si
+juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter errorem rei,
+si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim si in modum juratæ. Si
+autem Breve competens fuerit & cum querens vel petens intentionem suam
+proposuerit & tenens excipiat contra articulos Brevis & contra
+intentionem & illos in toto vel in parte negaverit, tunc oportebit
+querentem vel tenentem intentionem suam probare per Assisam vel per
+inquisitionem.
+
+_Ss. 12._ Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit
+convictioni quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ si
+sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem articulum
+Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela justa
+videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si incidat alia actio
+opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat se esse in possessione
+& justè per conventionem vel conditionem, & hoc probare paratus sit per
+Assisam, sed eliditur actio & Assisa præcedens cum denegari non poterit;
+oportet igitur probare conventionem quæ est alia actio & extra Assisam,
+quæ & multas habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum
+& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam in modum
+juratæ de consensu partium, & si proponens probare voluerit quod dicit
+exceptio nulla erit & querens obtinebit.
+
+_Ss. 13._ Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur ei
+actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. Et illud
+idem erit si status opponatur in modum exceptionis & fiat Assisa si
+querens personam habeat standi in judicio, & quod petere possit per
+Assisam, oportet quod tenens probet illum esse talem quia intentio
+querentis in toto conceditur si personam habeat stanti in judicio, quo
+probato vel non probato terminabitur actio, sed per parentes non debet
+probatio admitti cum præjudicaretur Domino si talem excipientem petere
+vellet in servitutem si probatio faceret pro servo, sed de servo
+existente sub potestate Domini admitti poterit probatio per parentes, &
+quo casu terminabitur quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem
+servus clamaverit in libertatem & contra Dominum objicientem super
+virtutem petierit judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante
+restitutionem terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus
+erit Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet dum
+tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare enim
+poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut per parentes
+petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem ipsos habere
+sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis vel in fine
+per Assisam si aliam non habet probationem: contra quam petens replicare
+poterit multipliciter. Dicere enim poterit quod liber sit & paratus se
+liberum probare per parentes, vel per instrumentum manumissionis, vel
+per privilegium. Si autem nihil replicando proposuerit petens, tunc in
+fine per Assisam in modum juratæ captam judicabitur, nec ei
+præjudicabitur imposterum quoad statum quamvis jurator contra eum
+fecerit, nec erit locus convictioni cum non capiatur in modum Assisæ.
+Servitus enim opposita nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed
+semper manet Assisa integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si
+autem capta fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit
+non exceperit sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant
+pro uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè
+conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus cum
+non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur à tenente,
+locus erit convictioni quia Assisa capta est in modum Assisæ licet quasi
+de consensu partium. Si autem cum tenens absens fuerit nil dicatur
+contra Assisam ex providentia discreti Justiciarii tenentur juratores
+reddere rationem de veredicto suo, & si postmodum de convictione agatur
+per justam ignorantiam & per justum errorem poterunt juratores excusari.
+In magna autem Assisa non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de
+necessitate ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel
+duellum.
+
+_Ss. 14._ Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur in
+judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice parti,
+sufficiat enim Dominum ultorem expectare.
+
+_Ss. 15._ Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius
+certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in
+dampnis.
+
+_Ss. 16._ Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem contra
+sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter locum
+habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ quandoque
+convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per constitutionem.
+
+_Ss. 17._ Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum
+videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur
+poena.
+
+_Ss. 18._ Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri
+non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus
+aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis
+error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod omnes de
+patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint vel
+dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum narraverint
+sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem suam
+judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, cum credant tale
+judicium tale sequi factum, falsum tamen erit judicium: necessaria est
+igitur diligens examinatio Judicis in omni Assisa & errorem redigant in
+veritatem, & cum obscurum sit judicium recurrendum erit ad majus
+Consilium; de singulis enim dubitare non est inutile, & velox Consilium
+sequitur p[oen]itentia.
+
+_Ss. 19._ Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi tantum
+cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine proprio &
+non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit captio convictionis,
+certificationis & Assisæ nisi recenter convictio petatur, in quo casu
+capi poterit sine Brevi ex Officio judicis ex virtute sui waranti, quia
+cum cui aliqua causa delegetur omnia videntur ei concessa sine quo causa
+explicari non possit. Cum igitur convictio & certificatio ex Assisa
+dependeant nec sine convictione vel certificatione plenè terminari
+possit Assisa ad ipsum merito pertinebit capere convictionem &
+certificationem cui competit plena jurisdictio capiendi Assisam. Post
+tempus autem transibit judicium Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi
+deinceps capi non poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones,
+convictiones vel certificationes extra comitatum capiantur, non tamen
+præjudicabitur carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet
+Assisa & aliud jurata.
+
+_Ss. 20._ Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri debet in
+Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum locum habet de
+articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur exceptio, sed
+capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur de conventione vel
+opponitur causa status vel hujusmodi locum non habet convictio, quia
+vertitur Assisa in juratam ad inquirendum de exceptione si dedicatur,
+vel si non fiat secundum conventionem eo quod necessitas juris partes ad
+hoc compellit.
+
+_Ss. 21._ Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit
+summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes fuerint
+parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur quod sint
+ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus & querente, si summonitus
+non venerit, attachietur. Et si querens non venerit præsente illo de quo
+queritur recedat jurata sine die, expectato tamen quarto die
+summonitionis & plegii pro querente de prosequendo in misericordia.
+
+_Ss. 22._ Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia 12. &
+24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo quare
+convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, tunc imprimis
+audiatur recordum Assisæ secundum quod capta fuerit, & inquiratur à
+querente in quo vel in quibus 12 juratores falsum fecerint sacramentum
+in articulis brevis vel etiam in quæstionibus vel exceptionibus si
+Assisa capta fuerit in modum Assisæ, & ubi nulla fuerit proposita
+exceptio à tenente, sed dicta post sacramentum à juratoribus, & quo casu
+locus erit convictioni si juratores male juraverint in exceptionibus
+sicut in articulis principalibus in brevi comprehensis, & secundum quod
+ita fuerint sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum
+24.
+
+_Ss. 22._ Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, & cum
+juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & super quibus
+dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur justè fuerit
+disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis exprimat, & secundum
+quod dixerint pro una parte vel pro alia sequitur absolutio vel
+condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum suum sint parati,
+diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario examinandi, ut dictum
+suum rationibus probabilibus vel saltem manifestis præsumptionibus
+affirment.
+
+_Ss. 24._ Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi
+juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem
+discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro
+afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus
+interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, eo
+quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. Si autem
+concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint quod & 12 vel
+plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 verum fecerint
+sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona pecuniaria poena
+redimendus. Si autem veredictum ultimum contrarium sit primo, per hoc
+remanebunt primi de perjurio & falsitate convicti & considerandum erit
+quod prædicti 12 malè & falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet
+seisinam & tenens in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint
+custodiantur, & si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non
+fuerint in assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24
+varia dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod pro una
+parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum.
+
+_Ss. 25._ Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur & in
+gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu Regis
+capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, per quam
+lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum sacramentis vel
+dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. Excusantur tamen quoad
+infamiam quamvis non ad poenam redemptionis illi qui sponte sine querela
+læsas habentes conscientias de sacramento cum justo ducti fuerint errore
+dictum suum corrigere petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24
+dum tamen omnes primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro
+redemptione, & tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti
+secundum formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam
+partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti secundum
+formam concordiæ.
+
+_Ss. 26._ Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, ut si
+justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias
+rationabiles causas allocare, & quo casu erit convictio omnino
+revocanda; & eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam in
+juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, & etiam
+sub specie certificationis adhiberi poterit remedium post convictionem,
+cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.
+
+_Ss. 27._ Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra juratores
+quandoque tamen judicium primum non exequatur in toto vel in parte, ut
+si querens nondum habuerit seisinam rei judicatæ ejus dampna in toto vel
+in parte, & quandoque cum ille qui de falso sacramento queritur
+auctoritate propria & sine judicio se intruderit in rem in qua sit
+contentio vel aliquam ejus partem.
+
+_Ss. 28._ Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut si ille
+qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem in
+toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit & ante
+convictionem, quare querelam suam de conveniendo merito ammittit.
+
+_Ss. 29_ Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio super
+convictionem dum tamen inter easdem personas & de eadem re cum
+diversitas facti non intervenerit exceptione tamen unius assisæ
+quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, ut si juratores totum
+dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt vel abstulerunt nisi
+partem & quo casu per eosdem debent capi juratores ne una aliæ sit
+contraria quamvis diversis temporibus capi debeant.
+
+Observons encore que dans les chapitres où Flete semble n'avoir fait que
+copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé & particuliérement
+Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne s'occupe du même objet qui les a
+fixés, que dans le dessein de réparer l'omission qu'ils ont faite de
+maximes avec lesquelles ces objets étoient essentiellement liés. C'est
+ainsi que sous le titre _de constitutione dotis_ où l'on retrouve tout
+ce que Bracton & Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition
+du parafernal dont ils n'avoient point parlé: _est etiam quædam dos quæ
+dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per dotem
+undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, &c._ p. 341. Il
+décide aussi, dans ce même chapitre, cette question fameuse en
+Normandie, si les biens donnés à la femme en dot par son mari sont
+sujets au relief: _Vir vero uxorem dotare de tenementis suis... quamvis
+in prejudicium domini feodi... ... & sic facit domino damnum & non
+injuriam & quo casu sufficiat domino solum relevium &c._ p. 341. En un
+mot, si l'on ne peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, &
+sans le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le 11e &
+12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes les autres
+matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e siecles, ne peut
+être bien connue que par Britton & par Flete.
+
+Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié un traité fort
+étendu, _de Legibus & Consuetudinibus Angliæ_, sous Henri III, leur a
+été, il est vrai, d'un grand secours; ils en ont copié des chapitres
+entiers que lui-même avoit tirés, ou du droit Romain ou des
+commentateurs de ce droit, & sur-tout d'Azon qu'il cite souvent; mais
+ils se sont moins écartés que lui des principes qui étoient particuliers
+aux Coutumes de leur nation.
+
+Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés dans les
+définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte du Code
+Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer les dispositions
+du Code que pour éclaircir les usages de son pays, il paroît au
+contraire uniquement occupé, à n'approuver ces usages qu'autant que le
+droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs il écrivoit peu après
+que Jean Sans-terre effrayé de l'injuste excommunication lancée contre
+ses états par Innocent III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape,
+& sa doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de
+l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange événement.
+Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller par préférence
+la lecture des deux Jurisconsultes qui l'ont suivi.
+
+[Illustration.]
+
+
+
+
+PIECES
+JUSTIFICATIVES
+DES REMARQUES
+DU PREMIER VOLUME.
+
+
+==========================================================================
+
+CE SONT LES LEIS & les Coustumes _HÆ SUNT LEGES & consuetudines
+que li Reis Villiam grantut a tut quas Willelmus Rex concessit
+le Peuple de Engleterre, aprés le universo Populo Angliæ post
+Conquest de la Terre. Ice les subactam Terram. Eædem sunt quas
+meismesque les Reis Edward sun Edwardus Rex, cognatus ejus
+Cosin tint devant lui[30]. observavit ante eum._
+
+ [Note 30: Ici commencent les Pieces justificatives de ce
+ que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire.]
+
+ I. I.
+
+ _De Asylorum Jure & Immunitate
+ Ecclesiastica._
+
+_Co est a saveir, Pais a Saint Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ
+Yglise. De quel forfait que home cujuscunque forisfacturæ quis reus
+out fait en fel tens; & il pout sit hoc tempore, & venire potest
+venir a Saint Yglise; out pais de ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat
+vie & de membre. E se alquons vitæ & Membri. Et si quis
+meist main en celui qui la Mere injecerit manum in id quod Mater
+Yglise requirit, se ceo fust v Ecclesia postulaverit, sive sit
+Abbeie, v Yglise de Religion, Abbatia, sive Ecclesia Religionis,
+rendist ce que il i avereit pris, reddat id quod abstulerit, &
+e cent sols de forfait: & de Mer centum solidos nomine
+Yglise de Paroisse xx. sols: & de Forisfacturæ. Et de Matrice
+Chappele x. sols. E que enfraint Ecclesia Parochiali xx. solidos.
+la pais le Rei en Merchenelae cent Et de Capella x. solidos. Et
+sols les amendes, altrefi de secundùm pacem Regis in Legibus
+Heinfare & de avveit purpensed._ _Merciorum_ centum solidis
+ emendet: similiter de Heinfare,
+ & de insidiis præcogitatis.
+
+II. II.
+ _De Hominum Regis privilegio._
+
+_Icee plaiz afierent a la Haec placita spectant ad Coronam
+Coroune le Rei. Et se alquens, Regis. Et si qui malè fecerint
+v quens, uxvost, meffeist hominibus illius Ballivæ & de hoc
+as homes de sa baillie, e de sit attinctus per Justitiam Regis,
+ço fuist atint de la Justice li Forisfactura sit dupla illius quàm
+Roi, forfait fuist a double alius quispiam Forisfecerit.
+de ce comme altrè fuist forfait._
+
+==========================================================================
+
+_HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè LOIX ET COUTUMES que le Roi
+sic reddidit vir Clar. Carolus du Guillaume donna aux Anglois après
+Frêne Dom. du Cange Quæstor sa conquête. Ces Loix sont les
+Regius._ mêmes que celles qui étoient
+ suivies en Angleterre sous le Roi
+ Edouard son prédécesseur.
+
+I. TRADUCTION
+
+Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, _En ce qui touche la paix de
+quodcunque forisfactum quis l'Eglise, il faut observer que
+fecerit hactenus, & venire potest tout malfaiteur qui pourra se
+ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat réfugier en une Eglise ne sera
+vitæ & membri. Et si quis puni d'aucune peine capitale ni
+injecerit manum in eum qui Matrem même corporelle; & si quelqu'un
+Ecclesiam requisierit, si ea sit est assez hardi pour se saisir de
+vel Abbatia, vel Ecclesia celui qu'une Eglise reclamera, il
+religionis, reddat eum quem sera condamné à le restituer, & à
+ceperit, & centumsolidos pro l'Eglise, si c'est une Abbaye ou
+forisfactura: & de Matre Ecclesia une Communauté Religieuse, vingt
+Parochiali xx. solidos: & de sols, si c'est une Eglise
+Capella x. solidos. Et qui Paroissiale, & dix sols si c'est
+infringit pacem Regis in Lege une Chapelle. L'amende dans la Loi
+Merciorum, centum solidorum sint des Merciens, pour toute paix
+emendæ, similiter de _Heinfare_, enfreinte, est de cent sols; la
+& de insidiis præcogitatis. peine est la même pour toute
+ espece d'infraction ou de crime
+ commis de dessein prémédité._
+
+II. TRADUCTION
+
+Hæc placita spectant ad Coronam _Si quelqu'un, soit Comte, soit
+Regis. Et si quis sive Comes, sive Prevôt, fait quelque dommage aux
+Præpositus malefecerit hominibus hommes de son Bailliage, il sera
+suæ Ballivæ, & de hoc sit condamné au double de l'amende à
+attinctus sive convictus, per laquelle tout autre auroit été
+justitiam Regis, forisfactura sit condamné pour le même délit; mais
+dupla illius quàm alius quispiam la Cour du Roi peut seule lui
+forisfecerit. faire son Procès._
+
+III. III.
+
+ _De Pacis publicæ violatoribus._
+
+_E que en Danelae fruissela pais Et qui in _Danorum_ Lege
+le Roi, vij. vinz livrerez e iv. violaverit pacem Regis, cxliv.
+les amendes: e les forfais le Roi libris emendet; & Forisfacturæ
+qui afierent al Vescunte xl. sols Regis quæ spectant ad Vicecomitem
+en Merchenelae, e l. sols en xl. solidi in _Merciorum_ lege, &
+West-Sexenelae. E al frans home l. solidi in Lege _West-Saxonum_.
+qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e Et de Libero homine qui habet
+Tem, e Infangenetheof, se il est _Sac_ & _Soc_ & _Tol_ & _Tem_ &
+emplaidé, & seit mis en forfait en _Infangentheof_ & implacitatus
+le Countè afiere il forfait a oes fuerit & ad Forisfacturam positus
+le Vescunte xl ores en Denelae, e in Comitatu, pertinet Forisfactura
+de altre home, qui cest franchise ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in
+non ad, xxxij. ores. De ces xxxij. Danorum Lege, & de alio homine qui
+ores arat li Vescuntea oes le Roi ejusmodi libertatem non habet, Oræ
+x. ores: e cil qui li plait aurat xxxij. De his xxxij oris habebit
+de remied vers lui xij. ores: e le Vicecomes ad usum Regis oras
+Seignur en ki fin il maindra, x. decem, & is qui eum implacitaverit
+ores: ço est en Denelae._ habebit in remedium versus eum
+ oras xij. & Dominus cujus finibus
+ manserit x oras. Hæc est Danorum
+ Lex.
+
+IV. IV.
+
+ _De latrocinii reo, & fidejussore
+ qui morum ejus periculum in se
+ susceperat._
+
+_Co est la custume en Merchenelae: Hæc est consuetudo in _Merciorum_
+se alquens estapeled v de roberie, lege; si quis appellatus fuerit de
+è seit plevi devenir à justice, e larcim, de latrocinio, seu de
+il seit fuie dedenz, son plege si furto & plegiatus fuerit venire ad
+avera de iv. meis e i. jour de Justitiam, & fugerit, Plegius ejus
+quer le: e se il le put truver, si habebit iv menses & unum diem ad
+jurad seidodzime de main, que al eum quærendum, & si possit eum
+ure que il le plevi, Laren nel invenire, Juret se duodecima manu,
+sot, ne per lui ne seut est fui, quod tempore quo eum plegiavit
+ne aveir nel pot, dunc rendra le Latro non fuerat, neque per eum
+chatel, e xx. sols pur la test, e esset quòd fugerit, nec eum
+iv. den. al ceper, e une maille prehendere possit. Tunc reddat
+pur la besche, e xl. sols al Rei. catallum, & xx. solidos pro
+En Vest-Sexenelae cent solz al capite, & iv. denarios _al ceper_,
+clamur pur la test e iv livreres & unum obolum _pur la besche_, &
+al Rei. E en Denelae le forfait xl. solidos Regi. In
+viij. Livreres, les xx. solz pur _West-Saxonum_ Lege c. solidos ad
+la test, & les vij. livres al Rei. clamorem pro capite & iv. libras
+E s'il pot dedens un an iv. jurs Regi. In Lege Danorum,
+trover le larun, e amener a la Forisfactura est viij. libræ, xx.
+justice, si li rendra les xx. solidi pro capite, & vij. libræ
+sols, k'is aurad ont, e smert Regi. Et si is potest intra annum
+fainte la justice de larun._ & iv. dies invenire Latronem & eum
+ aminare ad Justitiam, redhibebunt
+ ei viginti solidos quos
+ acceperint, & fiat justitia de
+ Latrone.
+
+III. TRADUCTION
+
+Et qui in Danorum Lege pacem Regis _Celui qui viole la paix du Roi
+fregerit, cxliv. libris emendet: & paye, suivant la Loi des Danois,
+forisfactur e Regis quaæ spectant 144 liv. d'amende. Tous les délits
+ad Vice-Comitem, xl. solidi in qui intéressent le Roi, & dont le
+Merciorum Lege, & l. solidi in Vicomte a la compétence, selon la
+Lege West Saxonum. Et de libero Loi des Merciens, emporte après
+homine qui habet _Sac & Soc_, _Tol eux une amende de 40 s. Par la Loi
+& Tem_, & _Infangentheof_, si des West-Saxons cette amende est
+implacitatus fuerit, & in de 50 s. Quant à l'homme libre qui
+forisfactura positus in Comitatu, a le droit de Sac & Sol, de Tol &
+pertinet forisfactura ad usum Tem, d'Infangentheof, s'il est
+Vice-Comitis xl. oræ in Danorum appellé en la Jurisdiction du
+Lege; & de alio homine qui Comté, & s'il y est condamné, aux
+hujusmodi libertatem non habet, termes de la Loi des Danois, il
+xxxij. oræ. De his xxxij. oris payera 40 s. d'amende au profit du
+habebit Vice-Comes ad usum Regis Vicomte; tout autre qui, quoique
+x. oras: & is qui placitum contra libre, n'a pas le susdit droit, ne
+eum dirationatus fuerit, xij oras: paye que 32 s. dont 10 pour le
+& Dominus in cujus finibus Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour
+manserit, x. oras. Hoc in Danorum le Seigneur dans la Jurisdiction
+Lege obtinet. duquel il demeure._
+
+IV. TRADUCTION
+
+Hoc est consuetudo in Merciorum _C'est une Coutume des Merciens
+Lege, si quis appellatus fuerit de que lorsqu'un accusé de larcin ou
+Latrocinio, seu de Robaria (furto) de roberie a donné un garant de ce
+& plegiatus fuerit (seu plegium qu'il se présentera en Cour, si
+dederit) de stando juri, & fugerit cet accusé prend la fuite, son
+exinde, plegius ejus habebit iv. garant a quatre mois & un jour
+menses & unum diem ad eum pour le chercher. Quand ce dernier
+quærendum: & si possit eum ne peut le trouver, il doit
+invenire, jurabit duodecima manu affirmer par le serment de douze
+quod ea hora qua illum plegiavit, hommes qu'au temps où il a plégé
+Latronem esse non scivit, neque le coupable, il ignoroit qu'il le
+per eum fuit quod fugerit, neque fût; qu'il n'a point facilité son
+eum prehendere potuit: tunc reddet évasion, & qu'il l'a inutilement
+catallum, & xx. solidos pro cherché. A ce moyen le garant
+capitali, & iv. denarios cippario ne sera tenu qu'à restituer le
+(_seu custodi carceris_) & meuble volé, à payer 20 s. pour la
+Malliam, _seu medaliam_, pro _la proscription du fugitif, 4 deniers
+besche_, & xl. solidos Regi: in au Geolier, une maille à l'Hundred
+West-Saxonum Lege c. solidos ad pour l'indemnité du travail de
+clamorem pro capite, & iv. libras l'absent, & 40 s. au Roi. Selon le
+Regi. Et in Danorum Lege Loi des West-Saxons on paye 100 s.
+forisfactura est viij. libræ xx. pour la proscription de la tête du
+solidi pro Capitali, & vij. libræ coupable, & 4 liv. au Roi. Et par
+Regi: & si is potest intra annum & la Loi des Danois, la forfaiture
+iv. dies invenire Latronem, & eum est de 8 liv. les proclamations
+ad justitiam adducere reddentur ei sont de 20. s. & l'amende envers
+xx. solidi quos exsolverat, & fiat le Roi de 7 liv. Si cependant on
+justitia de Latrone. peut trouver le voleur dans l'an &
+ jour, & le représenter à la
+ Justice, on le condamne, & on rend
+ au Plege les 20 s. payés pour la
+ tête du coupable._
+
+V. V.
+
+ _De Latronis prehensione._
+
+_Cil ki prendra Larum sanz fuite Si quis prehenderit Latronem
+e sans cri, que cil en leist a qui absque secta & absque clamore,
+il aurad le damage fait, & vienge atque eum ei cui damnum factum est
+poit après, si est raisun que il dimiserit, & venerit postea,
+dunge x. solz de Hengwite, efin rationi conveniens est ut det ille
+face la justice a la primereine x. solidos pro Hengwite, & finem
+devise sans le congé a la justice, faciat Justitiæ _à la primereme
+si est forfait de xl. solz._ devise_ absque licentia Justitiæ,
+ Forisfactura est xl. solidi.
+
+VI. VI.
+
+ _De Animalium redemptione._
+
+_Cil qui aveir escut, v Chivalz, v Is qui Averium replegiaverit
+Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz, scilicet aut Equum, aut Bovem, aut
+que est Forfengend Engleis apeled Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod
+cil qil cla, durra al gros, s al forfengen Anglicè dicitur, _cil
+Provost aveir the Lestussun viij. qil cla_ dabit _al Gros. s._
+den. iatant n'i ait meis qu'il ont Præposito habere the Lestussum[31]
+cent al maille ne durrad que viij. viij. denarios, nec tamen _ait &
+deniers, e pur un Porc iiij. den. meis quil ont_) _cent al maille_
+e pur un Berbz i. den. e isi tres non dabit plusquam viij. denarios,
+que üit pur chascun iiij, deniers & pro Porco iv. denarios, & pro
+de iatant n'i aurad, ne durrad que Ove denarium i _e isitres que vit_
+oit den. e durra wage, e truverad unicuique iv. denarios,
+plege. Que si altre veinged apres nihilominus neque habebit nec
+dedenz l'an e un jour pur l'aveir dabit plusquam viij. denarios, &
+demander, qu'il i ait a droit en dabit vadios, & inveniet plegios
+sa Curt, celuy de que il avoit se, si aliquis venerit ad
+lecus._ probationem nem intra annum & diem
+ ut Averium petat, salvum
+ exhibiturum in Curia id quod
+ replegiaverit.
+
+ [Note 31: Il faut lire _recussum_, l'avoir recous.]
+
+V. TRADUCTION
+
+Qui Latronem prehenderit absque _Si celui qui s'est saisi d'un
+secta & absque clamore & in ejus voleur qu'il n'avoit point un
+potestatem tradiderit cui damnum intérêt personnel de poursuivre ni
+factum est, & venerit postea; de reclamer l'envoie à celui qui a
+rationi conveniens est ut det illi été volé, & vient lui-même en Cour
+x. solidos de Hengwita, & finem à la suite du coupable, il lui est
+faciat justitiæ ad primam divisam, dû 12 s. de récompense; & celui
+(_seu ad primum placitum_) absque que le vol intéresse doit se
+licentia justitiæ estque présenter sans y être assigné aux
+forisfactus de xl. solidis. prochains Plaids, pour y payer une
+ amende, si le tort qu'on lui a
+ fait monte à 40 s._
+
+VI. TRADUCTION
+
+Qui averium recuperaverit, vel _Celui qui recouvre l'avoi, soit
+Equum, vel Bovem, vel Porcum aut boeuf, vache, porc ou brebis,
+Berbicem, quod _Forfengem_ Anglicè quand il est égaré, ou comme
+dicitur, is qui illud habuerit disent les Anglois, le forgagen,
+dabit ad Grossos solidum Præposito recevra de la personne qui le
+habere _the lestussun_ viij reclame, en tout, tant pour lui
+denarios, & si non tot sint, ut in que pour le préposé à la garde de
+malliam centum computentur, dabit l'avoir, 8 den. Si les avoirs
+tantùm viij denarios, pro Porco trouvés ne valent cependant pas
+iv. denarios, & pro Berbin 1. ensemble cent mailles, on ne
+denarium: & sic usque ad octo pro payera jamais plus de 8 d. Pour un
+singulis quatuor denariis, & si porc seul l'amende est de 4 d. &
+tot non fuerint, dabit tantum d'un d. pour une brebis; quand il
+viij. denarios, & dabit vadium, & n'y a pas plus de 8 avoirs, on
+inveniet plegium. Quod si alius paye 4 d. pour chaque, & on donne
+postea venerit, intra annum & en outre caution; parce que, si
+diem, & averium repetat, ad rectum dans l'an & jour quelqu'un vient
+habeat in Curia eum, à quo averium révendiquer les choses égarées il
+recuperatum fuerit. a action en Cour contre celui qui
+ les a recouvrées pour l'obliger a
+ les restituer._
+
+VII. VII.
+
+ _De Rebus fortè inventis._
+
+_Altresi de aver en direz, e de Similiter de Averio _Endirez_ &
+altre treveure; seit mustred del alia re inventa. Ostendatur tribus
+treis pars del veisined, que il partibus Vicineti, ut testimonium
+eit testimonie de la troveure: si habeat de inventione. Si aliquis
+alquens vienge apres pur clamer la veniat ad probationem ad rem
+iose, duist vvage, & trosse clamandam, det vadios & inveniat
+pleges, que se altre clamur plegios se si alius quispiam
+l'aveir dedanz l'an è un jour, qui clamaverit Averium, intra annum &
+il l'ait a droit en la Curt celui diem, salvum exhibiturum in Curia
+qui l'averad troved._ id quod invenerit.
+
+VIII. VIII.
+
+ _De Homicidio & Capitis
+ æstimatione seu Wera._
+
+_Si home occit altre, e il seit Si quis alium occiderit, & si reus
+counsaunt, e il dénie faire les confitens, & emendare negaverit,
+amendes: durra de sa manbote al det de suo manbote Domino pro
+seignor pur le franc home x. solz libero homine x. solidos, & pro
+la were dol Thein xx. li. en servo xx. solidos. Wera _Thani_
+Merchenelae e en West-Sexenelae: e xx. libræ in _Merciorum_ Lege, &
+la were del Vilain C. solz en in _West-Saxonum_. Et Wera Villani
+Merchenelae, e ensement en C. solidi in _Merciorum_ lege,
+West-Sexenelae._ atque etiam in _West-Saxonum_.
+
+IX. IX.
+
+ _Quibus Capitis æstimatio seu Wera
+ solvenda._
+
+_De la were primerament rendrat Quod ad Weram attinet, primò
+l'um de halt Sainc à reddat is qui est de halt sanguine
+la vuide as orphanins x. solz: Viduæ & Orphanis x. solidos, &
+e le surplus orphanine les quod superest Parentes & orphani
+Parens departent entr'els._ inter se dividant.
+
+VII. TRADUCTION
+
+Et de averio, ita dicendum de alia _Il en est de même de tout avoir
+re quavis inventa. Ostendatur adhiré ou de toute autre chose
+tribus partibus vicineti, ut perdue & trouvée; on doit la faire
+testimonium habeat de inventione. voir, en trois parades différentes
+Si aliquis postea venerit ad rem du lieu, à quelques personnes,
+clamandam, seu repetendam det afin qu'elles soient en état
+vadium, & inveniat plegios, qui si d'attester qu'elle a été trouvée;
+alius intra annum & diem averium & si quelqu'un la reclame après
+clamaverit, ad rectum habiturum in avoir donné Pléges & Gages, celui
+curia eum qui rem invenerit qui l'a trouvée est obligé de la
+spondeant. rendre en bon état à celui qui
+ dans l'an & jour prouve qu'elle
+ lui appartient._
+
+VIII. TRADUCTION
+
+Si quis alium occiderit, & _Si quelqu'un en tue un autre, &
+consenserit, & emendare après avoir avoué le meurtre
+denegaverit, dabit de sua Manbota refuse de payer les indemnités
+Domino pro libero homine x. requises, il sera contraint de
+solidos, & pro servo xx. solidos. payer par composition au Seigneur,
+Wera Thani xx. libræ in Merciorum pour le meurtre d'un homme libre,
+lege, & in West-Saxonum lege: & 10 s.; 20 s. pour un esclave. La
+Wera villani C. solidi in taxe pour le meurtre d'un Seigneur
+Merciorum lege & in West-Saxonum est de 20 liv. suivant les Loix
+lege. des Merciens & des West-Saxons, &
+ celles imposées par ces mêmes Loix
+ pour la mort d'un villain est de
+ cent sols._
+
+IX. TRADUCTION
+
+De Wera primò reddetur de alto _Observez que de ces taxes
+sanguine, viduæ & orphanis x, la veuve & les orphelins de
+solidi: & quod superest orphani & l'homicidé noble auront 10
+parentes inter se dividant. s., & que le surplus se partagera
+ entre ces orphelins & les
+ autres parens._
+
+X. X.
+
+ _Animalium aliquot valor, in
+ Capitis æstimatione censenda._
+
+_En la were purra il rendre Chival In Wera reddere poterit quis Equum
+qui ad ad cuille pur xx. solz: e non Castratum pro xx. solidis, &
+tor pur x. solz e iter pur v. Taurum pro x. solidis, & _iter_
+sols._ pro v. solidis.
+
+XI. XI.
+
+ _De Percussore._
+
+_Si home fait plaie a altre, e il Si quis alium percusserit, &
+denie otrei fair les amendes: negaverit ultrà emendare, primò
+primerement li rende sun le chefe; reddat _sun le chefe_ & plagas,
+e li plaiez jurraz sur sentez, qui juret super sancta quòd aliter non
+pur mes nel pot fair, ne pur haur potuit facere, nec pro _haur si
+si chier nel fist de sarbote cho chier_ nec fecit _desarbote cho
+est de la dulor._ est de la dulor._
+
+XII. XII.
+
+ _De vulnere indito._
+
+_Si la plaie lui vient à vis Si plaga lui _vient a vis
+descuvert, al polz tote veie iv. deseuvert el polz tote vete_ iv.
+deniers, & de tanz os cum hom denarios, & de omni osse quod quis
+trarad de la plaie, al os tote traxerit ex plaga, osse toto viso
+veie iv. den. pois acordement si iv. denarios, postea _acordement
+li metir ad avant honours qui si si li metir ad avant honours que
+il li ont ço qu'il ad fait a lui, si illiont_, id quod ei fecit si
+se son queur li purportast, e son cor suum ei suggesserit, &
+conseil li donast, prendreit de consilium suum ei donaverit,
+lui ce qu'il offre a lui._ accipiat ab eo quod ei obtulerit.
+
+X. TRADUCTION
+
+In Wera reddere poterit quis Equum _On pourra, au lieu de 20 s.,
+qui testiculos habet pro xx. donner un cheval entier; pour 10
+solidis: & taurum pro x. solidis, s. un taureau, & un porc pour 5
+& verrem pro v. solidis. s._
+
+XI. TRADUCTION
+
+Si quis alteri plagam fecerit, & _Si quelqu'un frape un autre, &
+ultra emendare denegaverit, primò refuse de l'indemnifer, il doit
+ei reddat suum capitale: & d'abord payer la composition
+plagatus jurabit super sancta, proportionnée à la condition du
+quòd pro minori (emenda) non blessé, & ce dernier doit jurer
+potest facere, nec pro odio sur l'autel qu'il ne peut estimer
+cariorem (vel majorem) fecerit de à moins la plaie qu'il a reçue, &
+sarbota, id est de dolore. qu'il n'outre point cette
+ indemnité par haine ou par
+ ressentiment._
+(_Lingua Saxon._ Sag, _est dolor_,
+Bota, _emendatio_.)
+
+XII. TRADUCTION
+
+Si plaga ei inflicta fuerit ita ut _Si la plaie est visible sur toute
+appareat, pro pelle totius iv. la peau, il est dû 4 den.; pour
+denarios (dabit) & de tot ossibus chaque os vu tirer de la plaie, on
+quæ ex plaga extrahentur, pro payera pareille somme. Le blessé
+quolibet osse toties iv. denarios pourra cependant, étant appellé
+(dabit.) Quod si coram devant ses Seigneurs, faire
+superioribus Dominis pactum initum valablement un accord (après que
+fuerit, de plaga quæ alio ei facta ces Seigneurs auront été
+fuerit, si cor suum id ei exactement instruits du fait) &
+suggesserit, & consilium suum ei alors le coupable devra que ce que
+donaverit, accipiet ab eo quod le blessé aura agréé de bonne
+sibi oblatum fuerit. volonté ou par conseil._
+
+XIII. XIII.
+
+ _Membrorum præcisorum æstimatio._
+
+_Si ço avent qui alquon colpe le Si acciderit ut quis pugnum
+poin a altre, v le pied, si li cujuspiam absciderit aut pedem,
+rendra demi were, suluc çeo q'il reddat ei medietatem Weræ secumdùm
+est: més del pochier rendrad la id quod est. Sed pro pollice
+meité de la main. Del dei apres le reddat medietatem manus. Pro
+polcier, xv. solz de solt Engleis, digito qui pollici proximus xv.
+ço est quer deniers: de lunc dei solidos, de solido Anglicano, hoc
+xvj. solz, de l'altre qui ported est _quer_ denarios. Pro digito
+l'anel xvij. solz: del petit dei longo xvj. solidos. Pro altero qui
+v. solz, de l'ungle, si il colpe, portat annulum xvij. solidos. Pro
+de cascun v. sols de solt Engleis: digito minimo v. solidos. Si
+a l'ungle de petit dei iv. den._ unguem quis cuiquam præciderit, v.
+ solidis de solido Anglicano
+ emendet, & pro ungue digiti
+ minimi, iv. denariis.
+
+XIV. XIV.
+
+ _De Adulterio._
+
+_Ki altri espouse purgist, si Qui desponsatam alteri vitiaverit
+forfait la were vers sun forisfaciat Weram suam Domino suo.
+Seignour._
+
+XV. XV.
+
+ _De Judice corrupto._
+
+_Altresi qui faus jugement fait, Etiam qui falsum tulerit judicium,
+pert sa were, si il ne pot prover Weram suam perdat, nisi tactis
+sor Saintz qui mels nel sot Sacrosanctis (_Evangeliis_)
+juger._ probare poterit se meliùs judicare
+ non potuisse.
+
+XVI. XVI.
+
+ _De Purgatione illius qui Furti
+ reus est._
+
+_Si home apeled altre de larcin, & Si quis alterum appellet de
+il sot francz home, & il ait ond Latrocinio is sit liber homo, &
+ca verre testimonie de lealté, habeat _ond caverre_ testimonium
+s'en escoudirad per plein serment: de legalitate purget se per plenum
+& altre qui blasmed ait ested, per sacramentum, & alter qui infamis
+serment nomed: ço est a savoir ante fuerat _per serment nomed_,
+qu'a corte homes leals per non, si videlicet xiv. homines legales
+il aver les pot, si s'en escouriad _per non_ si is habere eos poterit
+sei dudzime de main: & si aveir se purget se duodecima manu, & si
+nes pot, si se defende de per habere non possit se defendat _per
+iuis, e li apeleur jurra sur lui iuis_ & Appellator jurabit _sur
+jur set homes només, qui pur haur lui sur set_ homines _nomes_ quod
+nel fist ne pur altre chose, si propter _haur_ non fecit nec
+pur son dreit non purchaçer._ propter aliam causam quàm quis jus
+ suum persequeretur.
+
+XIII. TRADUCTION
+
+Si acciderit ut quis pugnum _Si quelqu'un a coupé le poing ou
+cujuspiam juspiam absciderit aut le pied d'un autre, il doit au
+pedem, reddet ei medietatem weræ, blessé la moitié de la taxe qu'il
+secundùm id quod est: sed de auroit dûe s'il l'eût tué.
+pollice reddet medietatem manus. Observez néanmoins que pour le
+Pro digito qui pollicem pouce on paye moitié de ce qui'il
+subsequitur, xv. solidos solidorum coûte pour une main; pour le doigt
+Anglicanorum, hoc est quadraginta le plus proche du pouce, la taxe
+denariorum. Pro longo digito, xvj. est de 15 s. Anglois: ainsi chaque
+solidos: prop altero qui portat sol est de 40 den.; pour le doigt
+annulum, xvij. solidos: pro digito du milieu il appartient 16 s.;
+minimo, v. solidos: de ungue si pour l'annulaire 17 s.; pour le
+præcidatur, de quolibet v. solidos petit doigt 5 s.; si l'ongle est
+solidorum Anglicanorum: & pro coupé, chaque ongle est taxé à 5
+ungue minimi digiti, iv. denarios. s. Anglois; pour l'ongle du petit
+ doigt on ne paye que 4 den._
+
+XIV. TRADUCTION
+
+Qui sponsam alteriùs vitiaverit, _Les Seigneurs ont la
+forisfacit weram suam erga Dominum composition entiere d'un homme
+suum. quand cet homme corrompt la femme
+ d'autrui._
+
+XV. TRADUCTION
+
+Similiter qui falsum judicium fecerit, _Celui qui juge mal une cause
+weram suam perdit, nisi paye la même taxe, à moins
+præstitio super sancta sacramento qu'il ne prouve, en jurant sur
+probare possit, se meliùs judicare l'autel, qu'il ne sçavoit pas
+non scisse. mieux juger._
+
+XVI. TRADUCTION
+
+Si quis alterum appellet de _Si quelqu'un accuse un autre
+Latrocinio, & is sit liber homo, & de larcin, l'accusé peut se faire
+aliquando habuerit verum absoudre en jurant, pourvu qu'il
+testimonium de legalitate, prouve qu'il a eu antérieurement
+excondicet (i _excusabit_) se per un certificat autentique de
+planum sacramentum: & qui probité; mais l'accusé qui au
+infamatus ante fuerit, per contraire a été diffamé par un
+sacramentum nominatum: videlicet Jugement, c'est-à-dire, qui a été
+ex curia hominum legalium parium, jugé infame en la Cour de ses
+si eos habere potuerit, Pairs, ne peut se purger de ce
+excondicet; seu purgabit se Jugement que par le serment de
+duodecima manu: & si eos habere douze hommes; & s'il ne peut se
+non potuerit, defendet se per procurer ce nombre de Jureurs, il
+judicium, (_ita purgationem se défendra de l'accusation par la
+vulgarem vocat_) & appellans preuve ordinaire, & l'accusateur
+jurabit super se & septem homines sera tenu de jurer avec sept
+nominatos, quod propter nullum hommes qu'il n'agit point par
+odium id fecerit; nec propter haine, mais uniquement par la
+ullam aliam causam quàm ut jus nécessité de poursuivre son
+suum persequeretur. droit._
+
+XVII. XVII.
+
+ _De eo qui Templum aut domum
+ fregerit._
+
+_E si alcons est apelez de Muster Et si quis appellatus fuerit de
+fruisser, v de chambre, & il n'eit fractione Monasterii aut Cubiculi,
+esté blamed en arer, s'en escoudit neque fuerit anteà infamis
+per xlij. leals homes nomez sei _enarer_ se purget per xlij.
+dudzime main: e s'il eit altresjée legales homines _nomes_ se
+ested blamed, s'en escoudied a duodecima manu, & si aliàs infamiâ
+treis dubles, çeo a savoir per notatus fuerit, purget se _a treis
+xlviij. homes leals nomès, sei dulles_, videlicet per xlviij.
+trentesiste mein: e s'il aveir nes homines legales _nomes_ se
+pot, aut a la juisse a treis trigesima sexta manu, & si illos
+dubles, si co il doust a treis du habere nequierit eat _a le ivise a
+plein serment è s'il a en arer treis aubles si coil doust a
+larcin amended, alt a l'euve: li treis_ de pleno sacramento, & si
+Archevesque avera de forfature xl. _il enarrer larcin amended alt al
+sols en Merchenelae, è lui ewe_ Archiepiscopus habebit de
+Evestres xx. sols, è li Quenz xx. forisfactura xl. solidos in
+sols, è li Baron x. solz, è li _Merciorum_ Lege, & Episcopus xx.
+Vilain xl. deniers._ solidos, & Comes xx. solidos, &
+ Baro x. solidos, & Villanus xl.
+ denarios.
+
+XVII. TRADUCTION
+
+Si quis appellatus fuerit de _Lorsque quelqu'un est appellé en
+Monasterii vel Ecclesiæ Justice pour avoir entré par
+infractione, vel cameræ, & neque effraction dans un Monastere ou
+antea fuerit infamatus, excondicet dans l'intérieur d'une maison,
+seu purget se per xij. homines s'il n'a point déjà été déclaré
+legales nominatos, se duodecima judiciairement infame, il pourra
+manu. Et si aliquando infamatus se justifier par le serment de
+fuerit, purget se cum ter iterato douze hommes; mais s'il est
+testium numero, videlicet per diffamé par quelque Jugement, il
+xlviij. homines legales nominatos doit se purger de l'accusation par
+se xxxvj. manu: & si illos habere trois fois plus de Jureurs,
+non potuerit, eat ad judicium ter c'est-à-dire, par le serment de
+iteratum, quemadmodum debuerat ad trente-six hommes nommés par
+ter iteratum sacramentum. Et si quarante-huit; & s'il ne lui est
+antea latrocinium emendaverit, eat pas possible de se procurer ce
+ad aquam Archiepiscopus habebit de nombre de témoignages, il subira
+forisfactura xl. solidos in trois fois l'épreuve ordinaire,
+Merciorum lege, & Episcopus xx. comme il auroit été obligé de se
+solidos, & Comes xx. solidos, & purger par trois fois plus de sermens
+Baro x. solidos, & Villanus xl. qu'un autre; enfin, s'il a déjà été
+denarios. puni pour larcin, il subira l'épreuve
+ de l'eau; & en ce cas l'Archevêque
+ aura pour sa forfaiture 40 s.
+ suivant la Loi des Merciens,
+ l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le
+ Baron 10 s. & le Villain 40 den._
+
+XVIII. XVIII.
+
+ _De Denariis Sancti Petri, seu
+ Vectigali Romano._
+
+_Franc home qui ad aver champester Liber homo qui habuerit averia
+trente deniers vailaunt, deit campestria xxx. denariis
+doner le dener saint Pere. Le æstimanda, dabit denarium _sancti
+Seignur pur iv. den. que il Petri_. Pro iv. denariis quos
+dourad, si erunt quites ses donaverit Dominus, quieti erunt
+Bordiers, e ses Boner, e ses Bordarii ejus & ejus _Boner_, &
+Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn ejus Servientes. _Burgensis_ qui
+propre chatel demi marc vailant, de propriis Catallis habet id quod
+deit dener seint Pere. Qui en dimidia Marca æstimandum est, det
+Denalae Franc home est; e il avera denarium _sancti Petri_. Qui in
+demi marc en argent vailant de Lege _Danorum_ est liber homo, &
+aver champestre, si deuera donner habet averia campestria quæ
+le dinier Seint Pere. E per le dimidia marcâ in argento
+dener qui li Seignur durrat, si æstimantur, debet dare denarium
+erent quietes ceals qui meinent en sancto Petro. Et per denarium quem
+son demainer._ donaverit Dominus, erunt, quieti
+ ii qui resident in suo Dominico.
+
+XIX. XIX.
+
+ _De Muliere vi compressâ & pudicitiâ
+ luctamine tentatâ._
+
+_Ki purgist femme per forze, Qui foeminam vi opresserit,
+forfait ad les membres. Ki abate forisfacit membra sua. Qui
+femme a terre, pur faire lui prostraverit foeminam ad terram &
+force, la multe al Seignur x. ei vim inferat, multa ejus Domino
+solz. S'il la purgiste; forfait est x solidi. Si verò eam
+est de membres._ compresserit, forisfacit membra.
+
+XVIII. TRADUCTION
+
+Liber homo qui habuerit in averiis _L'homme libre, qui a en avoirs
+campestribus trigenta denarios, champêtres la valeur de 30 den.,
+debet dare denarium sancti Petri. doit le denier de S. Pierre. Le
+Pro iv. denariis quos dabit Seigneur affranchira ses Bordiers,
+Dominus, quieti erunt Bordarii ses Bonniers & ses Sergens, en
+ejus, & ejus bonnarii, & ejus payant 4 den. Le bourgeois, qui a
+servientes. Burgensis qui dimidiam un demi-marc en mobilier, doit
+marcam habet in propriis catallis, aussi le denier de S. Pierre. Par
+debet dare denarium sancti Petri. la Loi des Danois, celui qui a en
+Qui in Lege Danorum est liber avoirs de campagne la valeur d'un
+homo, & habet averia campestria demi-marc en argent doit cette
+valoris dimidiæ marcæ in argento, redevance, & le Seigneur acquitte
+dare debebit denarium sancti ceux qui demeurent en son domaine
+Petri. Et per denarium quem au moyen d'un denier._
+Dominus donaverit, quieti erunt ii
+qui manent in suo Dominico.
+
+XIX. TRADUCTION
+
+Qui foeminam vi oppresserit, _Celui qui fait violence à une
+forisfacit sua membra. Qui femme peut être puni par la perte
+prostraverit foeminam ad terram, de ses membres. S'il a terrassé
+ut vim ei inferat, multa ejus cette femme pour lui faire violence,
+Domino est x. solidos: si verò il ne doit que 10 s. à celui à qui
+eam compresserit, forisfactus est elle appartient; la peine de la perte
+de membris. des membres n'est attachée qu'à une
+ violence effectuée._
+
+XX. XX.
+
+ _De iis qui vectigal Romanum seu
+ sancti Petri non penaunt._
+
+_Ki renent le dener Seint Pere, le Qui negaverit denarium sancti
+dener prendra per la justice de Petri, eum pendat per justitiam
+seint Eglise, è xxx. den. forfait. sanctæ Ecclesiæ & xxx. denarios
+E se il en est plaide de la forisfacturæ. Et si de ea re est
+justise le Rei, le forfait à implacitatus per justitiam Regis,
+l'Evesque xxx. den. e al Rei xl. forisfaciat Episcopo xxx. denarios
+solz._ & Regi xl. solidos.
+
+XXI. XXI.
+
+ _De Oculo effosso._
+
+_Si elquuns creve l'oil al altre Si quis alteri oculum effoderit
+per aventure quelque seit, si infortunio quocunque, emendet lxx.
+amendrad lxx. solz del solz solidis solidorum Anglicanorum. Et
+Engleis. E si la purvele i est si _la purvele_ restituatur,
+remis, si ne rendra lui que la dimidium duntaxat reddatur.
+meité._
+
+XXII. XXII.
+
+ _De Relevio seu [Greek:
+ eisdeiktikô] Comitis._
+
+_De releife al Cunte, que al Rei De relevio Comitis, quod ad Regem
+afiert viij. chivals selez e pertinet, viij. equi Ephippiati &
+enfrenez, les iv. habers, e iv. frænis ornati, iv. Loricæ, & iv.
+hommes, e iv. escus, e iv. Hammes, & iv. Scuta, & iv. Hastæ,
+Launces, e iv. Espes, les altres & iv. Enses, _les altres_ iv.
+iv. Chaceurs, e Palfreis a freins _chaceurs_ & Palfredi cum frænis &
+& a chevestres._ capistris.
+
+XX. TRADUCTION
+
+Qui denegaverit denarium sancti _Quiconque refuse le denier de
+Petri, reddet denarium per Saint Pierre peut être contraint à
+justitiam sanctæ Ecclesiæ, & le payer par le Juge
+præterea xxx. denarios pro Ecclésiastique, & il encourt
+forisfactura. Et si de ea re l'amende de 30 den.; s'il est jugé
+implacitatus fuerit per justitiam par le Juge royal il payera à
+Regis, forisfactura Episcopo erit l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s._
+xxx. denarios, & Regi xl. solidos.
+
+XXI. TRADUCTION
+
+Si quis alteri oculum effoderit _Pour avoir crevé un oeil, de
+quocunque casu, emendabit lxx. quelque maniere que ce soit, on
+solidis solidorum Anglicanorum: & doit 70 s. Anglois d'amende; si la
+pupilla remanserit dimidium tantùm paupiere n'est point endommagée,
+ei dabitur. il n'est dû que moitié._
+
+XXII. TRADUCTION
+
+De relevio Comitis quod ad Regem _Le relief d'un Comte appartient
+pertinet viij. equi cum sellis & au Roi; il consiste en huit
+frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, & chevaux scellés & bridés, quatre
+iv. scuta, & iv. lanceæ, & iv. hautbers, quatre heaulmes, mes,
+enses & aliæ res iv. equi quatre boucliers, quatre lances &
+venatorii, & palafredi cum frænis quatre épées; les hommes du Comté,
+& capistris. qui ont droit de chasse, doivent à
+ quatre un palfroi dûement
+ enharnaché._
+
+XXIII. XXIII.
+
+ _De Relevio Baronis._
+
+_De relief a Barun, iv. chivals De Relevio Baronis, iv. Equi cum
+enselez è enfrenès, e ij. Halbers, sellis & frænis ornati, & Loricæ
+e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij. ij & ij. Hammes & Scuta ij. & ij.
+Launces, e ij. Espes: e les altres Hastæ & ij. Enses, & _les altres
+ij. un Chaceur, e un Palefei a ij un chaceur_ & unus Palfredus
+freins e a chevestres._ cum fræno & capistro.
+
+XXIV. XXIV.
+
+ _De Vavasoris Relevio._
+
+_De relief a Vavasour a son lige De Relevio Vavasoris ad ligium
+Signur, deite estre quite per le suum Dominum. Quietus esse debet
+cheval son peipe tel qu'il aveit a per equum _son peipe_ talem qualem
+jour de sa mort, e per son habuerit tempore mortis suæ, & per
+Halbert, e per son Haume, e per Loricam suam, & _per son Haume_ &
+son Escud, e per sa Lance, e per per scutum suum, & per hastam
+s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il suam, & per ensem suum, & si adeo
+ne out ne Chival ne les armes per fuerit inermis ut nec equum
+c. solz._ habuerit nec arma, per centum
+ solidos.
+
+XXV. XXV.
+
+ _Adeo me Cæcutire heic fateor, ut
+ nec lemma adjicere possim._
+
+_De eivers deins aver kil voldra _De eivers deins aver Kil_ velit
+clamer emblet, e il volge douer calumniare, _emblet_, & ille vult
+vvage e trover plege a porsuir son dare vadios & invenire plegios ad
+apel, dunt li scuverad a celui prosequendum appellum suum, tunc
+qu'il auverad entremeins nomer son _liscuverad_ illi quod _il auverad
+guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad entremeins nomer_ warrantum suum
+dunt nomerad son Heuvelborh è ses si eum habuerit, & si non habuerit
+testimonies, è ait les a jur è eum, nominabit suum Heuvelborh, &
+a terme, s'il les ad, v s'il les pot testes suos, & habebit eos ad
+aver: è li enterceur liveriad en diem, & ad terminum si eos habeat
+guage sei siste main, è li alire aut eos habere poterit, & _li
+le metirad en la main son warant, entreceur liuverad_ in vadium se
+v a son Heuvelborh, è il ait sexta manu, & alter ponat in manum
+testimonies que il l'acharad al sui warranti _v a son
+marthied in Rei, è qu'il ne set Heuvelborth_, & habeat ille testes
+son warant, en le plege vif ne quod _il lacharad al marthied in
+mort: çoo jurad od ses testimonies Rei_, & quod ille non _set_ suum
+per plein serment: si perdra son warrantum in plegio _vif ne mort
+Chatel, si il testimonient qui il coo jurad od_ testes suos per
+Huvelborh enpust: è s'il ne pot plenum Sacramentum perdat catallum
+aveir guarant ne testimonie, si suum si is testimonium perhibeat
+perdrad, e pur soldrad pert sa quod Heuvelborth _enpust_, & si
+werre vers son Seigneur, ço est en non poterit habere warrantum, nec
+Merchenelae è en Denelae, è en testem, perdat & pro _soldrad_
+West-Sexenelae. Ne vochere mie son perdat Weram suam Domino suo. Hoc
+Seignor warant iceo qui seit mis obtinet in _Merciorum_ jure, & in
+en guage, è on Denelae meitre en _Danorum_ & in _West-Saxonum_. Non
+vele; dissi la qui il seit vocabit Dominum suum ad Warrantum
+derained: è s'il pot prover qui de hoc quod ponitur in vadio, &
+ceo soit de sa nurture per treis _ou_ Danlae _meite en vele dissi
+parts son vigued, se il aver ad la_ quod is sit _dereined_, & si
+deregned. Kar puis lei serment li potest probare quod hoc sit de _sa
+est jugied, ne l'en pot pas puis nurture_, per tres partes _son
+lever par lo jugement de vigued se il aver ad deraigned_.
+Engleterre._ Nam post Sacramentum _li est
+ jugied_: inde non potest posteà
+ _lever_ per judicium Angliæ.
+
+XXIII. TRADUCTION
+
+De relevio Baronis iv. equi cum _Le Baron doit quatre chevaux
+sellis & frenis, & ij. Loricæ, & scellés & bridés, deux heaulmes,
+ij. galeæ, & ij. scuta, & ij. deux boucliers, deux lances & deux
+lanceæ, & ij. enses: & ij. aliæ épées. Les hommes de la Baronnie,
+res unus equus venatorius, & unus qui ont droit de chasse, doivent à
+Palafredus cum frænis & capistris. deux un palfroy avec bride &
+ harnois._
+
+XXIV. TRADUCTION
+
+De relevio Vavassoris ad ligium _Le vavasseur doit à son Seigneur,
+suum Dominum, quietus esse debet dont il est lige, l'épée, la
+per equum sui patris, talem qualem hache, le bouclier, le heaume, la
+habuerit tempore mortis suæ, & per cuirasse, le cheval dont son pere
+ejus loricam, & per ejus galeam, & se servoit lors de son décès; & si
+per ejus scutum, & per ejus le pere n'a laissé ni armes ni
+lanceam, & per ejus ensem: nisi chevaux, il est quitte pour cent
+adeo fuerit rebus omnibus sols._
+destitutus, ut nec habuerit equum
+vel arma pro centum solidis.
+
+XXV. TRADUCTION
+
+Si quis velit calumniari seu _Celui qui voudra intenter action
+repetere averia sua furto pour reclamer ses avoirs volés, &
+subrepta, & is velit dare vadium, donner gages & garants de sa
+& invenire plegios ad prosequendum poursuite, doit nommer son garant
+appellum suum, tunc necesse erit sur le champ; s'il n'en trouve pas
+ei qui ea habuerit, nominare suum alors, il peut demander un délai
+warantum, si habuerit, & si non pour le nommer, ainsi que ses
+habuerit, tunc nominabit suum témoins: mais en ce dernier cas il
+_Heuvelborh_ (i. Fidejussores) doit jurer par six personnes qu'il
+& testes, & eos habebit ad diem & ad fera cette nomination dans ledit
+terminum, si eos habuerit, aut délai. Le coupable, au contraire,
+habere potuerit: & intertrator n'a_ _besoin que du serment de son
+dabit in vadium se sexta manu, & garant, ou de jurer avec ses
+alter ponet in manum sui warranta témoins qu'il a acheté l'avoir
+vel sui _Heuvelborh_, & habeat dans un marché royal; mais qu'il
+ille testes, quòd ea (averia) emit ne sçait si son vendeur est vivant
+in Mercato Regis, & quod non scit ou mort. Si ses témoins disent
+suum warantum, nec plegium vivum qu'il a en sa puissance son
+nec mortuum. Id jurabit cum suis vendeur, & s'il ne peut donner
+testibus per planum sacramentum. garant ni témoins du contraire, il
+Perdet verò suum catallum, si ii doit perdre sa cause, & être
+in testimonio dicunt, quod condamné, pour son imposture, en
+_Heuvelborh_ cepit. Et si non une composition conforme à son
+poterit habere warantum, nec état envers son Seigneur. Telle
+testem, perdet & pro....., perdet est la Loi des Merciens, des
+weram suam erga suum Dominum. Hoc Danois, des Vvest-Saxons. Si
+obtinet in Merciorum, Danorum, & l'accusé veut mettre en sequestre
+West-Saxonum legibus. Non vocabit l'objet reclamé, il n'a pas besoin
+Dominum suum ad Warantum de hoc de garant: car, selon la Loi des
+quod positum fuerit in vadio, & in Danois, il a la faculté de
+Danorum lege, ponere velit, donec sequestrer l'avoir jusqu'à ce que
+disrationatus fuerit, & si possit la question soit décidée, & qu'il
+probare, quod ea (averia) sint de ait prouvé par trois personnes
+sua nutritura, per tres partes sui tirées de trois endroits voisins
+vicineti, si averium de son domicile, qu'il a élevé &
+disrationaverit. Nam ex quo nourri l'avoir. Observez encore
+sacramentum ei judicatum & delatum que dès que le serment est déféré
+est, non potest ampliùs illud à l'accusé, il ne peut plus être
+levare per judicium Angliæ. assujetti aux épreuves Angloises._
+
+XXVI. XXVI.
+
+ _De ceturia mulctâ, ubi reus
+ homicidii judicio non sistitur._
+
+_De murdre freceis occist, è les De _Murdre freceis occist_, &
+homes del hundred nel prengent è homines hundredi non prehendunt &
+amenent a la justice dedenz les minant ad Justitiam infra viij.
+oit jours, per mustrer pur qui il des ut ostendat ob quam causam
+la fait, sin rendront le murdre fecerit reddant _le murdre xlvij_.
+xlvij. Marcs._ Marcas.
+
+XXVI. TRADUCTION
+
+Si quis aliquem murdro occiderit, _Quand un meurtre est commis, i
+& homines Hundredi eum non les hommes qui composent l'Hundred
+prehendant, & adducant ad ne se saisissent pas du meurtrier,
+justitiam intra octo dies ut & ne l'amenent pas au Juge en
+ostendant à quo murdrum factum dedans huit jours, & ne prouvent
+est, reddent pro murdro xlvij. point quel est l'auteur du crime,
+Marcas. ils seront tenus de payer 47 marcs
+ pour le meurtre._
+
+XXVII. XXVII.
+
+ _De clientis actione versus
+ Dominum._
+
+_Si home volt derainer covenant de Si quis vult _derainer_
+terre vers son Seignor, per ses conventionem de terra sua versus
+Pers de la tenure meismes, qui il Dominum suum per pares suos de
+apelerad à testimonies, les tenura, ipsos quos appellaverit ut
+cuverad derainer. Kar per testes sint _lescuverad derainer_.
+estranges nel purra pas derainer._ Nam per extraneos non potest
+ _dereiner_.
+
+XXVIII. XXVIII.
+
+ _De:::::::::_
+
+_Home qui plaide en Curt, a qui Qui placitat in Curia, cujuscunque
+Curt qui co seit, fors là où le curia sit, excepto ubi _le cors le
+cors le est esti, è home li mettid est esti e home li mettid_ super
+sur qu'il ait dit chose, qui il ne eo quod dixerit, rem quam nolit
+voille coinistre, se il ne pot confiteri, si non potest
+derainer per ij. entendable homme _derainer_ per ij. intelligentes
+del plaidant & veant, qui il ne homines qui interfuerunt placito &
+l'aura dit, recovered a sa videntes quod nom dixerit,
+parole._ _recovered à sa parole_.
+
+XXIX. XXIX.
+
+ _De colonorum Relevio._
+
+_De Relief a vilain, le meillur De Relevio Villani. Meliùs animal
+aveir qu'il avera, v Chival, v quod habuerit id (sive Equus sit,
+Buf, v Vache, donrad a son Seignor sive Bos, sive Vacca) donabit
+de Releïf, & puis si serait euz Domino suo pro Relevio. Et posteà
+les Vilains en franc plege._ _si serait euz les Villain_ in
+ franco plegio.
+
+XXVII. TRADUCTION
+
+Si quis velit distrationare _Si quelqu'un méconnoît une
+conventionem de terra erga Dominum convention faite pour un fonds
+suum, per pares ejusdem tenuræ, avec son Seigneur, il sera jugé
+quos ad testes, appellabit, erit par les Pairs de même tenure,
+disrationandus: nam per extraneos qu'il appellera pour témoins; car
+non poterit disrationari. il ne peut être jugé par des
+ étrangers._
+
+XXVIII. TRADUCTION
+
+Qui placitat in Curia, cujuscunque _Tout homme qui plaide, en quelque
+Curia illa sit, præterquam ea ubi Cour que ce soit, si ce n'est en
+corpus Regis est, & aliquis ei celle où le Roi est présent, en
+imponat, quod rem quampiam est cru à son serment, lorsque
+dixerit, quam aggnoscere nolit, si quelqu'un lui impute d'avoir dit
+non potest eum disrationare per une chose qu'il méconnoît avoir
+duos intelligibiles homines qui dite, & que deux des plus
+interfuerunt placito & viderunt intelligens de ceux qui ont
+quod non dixerit, recurretur ad assisté au Plaidoyer ne peuvent
+ejus sacramentum. attester qu'il l'ait dite._
+
+XXIX. TRADUCTION
+
+De Relevio Villani, meliùs averium _Le relief du villain est la
+quod habuerit, sive Equum, sive meilleure bête qu'il éleve, soit
+Bovem, sive Vaccam, donabit Domino en cheval, boeuf ou vache, & en la
+suo pro relevio: & postea donnant au Seigneur, il est
+habebitur Villanus in franco villain de franc-plége (ou plége
+plegio. de droit)._
+
+XXX. XXX.
+
+ _De viis publicis._
+
+_De iij. chemins, ço est a saveir, De tribus viis, videlicet,
+Watlingstrete, & Ermingstrete,& _Watlingstrete_ & _Ermingstrete_ &
+Fos: Ki en alcun de ces chemins _Fosse_. Qui in aliqua harum
+oceit home qui seit errant per le viarum hominem itinerantem sive
+pais, u asalt, si enfreit le pais occiderit sive insilierit, is
+le Roi._ pacem Regis violat.
+
+XXXI. XXXI.
+
+ _De Latrone, cum latrocinio seu
+ [Greek: epautophorô] prehenso._
+
+_Si larcin est troved, en qui Si latrocinium sit inventum in
+terre qui ceo seit, & le Laron cujuscunque terra sit & latro
+ouesque, le Seignor de la terre & simul, Dominus terræ & uxor ejus
+la feme averunt la meited del habebunt medietatem bonorum
+aveir a Laron, e les chalejurs lor Latronis, & _les chalieurs lor
+chatel, se il le trovent, e la bor chatel se ille trouvent & labor
+meited, s'il est trové dedanz meited_, si repertum sit intra
+Sache & Soche, s'il perdra la _Sache & Soche_ perdat Uxor, &
+feme, & le Seignor l'avered._ Dominus habebit.
+
+XXXII. XXXII.
+
+ _De::::::::::_
+
+_De Strewarde de chescon des hides _De Strewarde_ de unaquaque
+de Hundred un home dedenz la feste Hidarum Hundredi unus homo intra
+de seint Michell, & le seint festum _S. Michaelis & Martini, &
+Martin, & Wardireve, si aura xxx. Wardireve_ habebit xxx. hidas
+hides quites per son travaile & si quietas pro labore suo, & si
+avers trespassent, perilot, vel averia moriantur _perilot vel
+denient watter, è il ne pussent devient water_ & non possit
+mustrer ne cri ne force qui l'on ostendere nec clamorem nec vim quæ
+fust faite, si rendisent l'aveir._ facta fuerit, reddat averia.
+
+XXX. TRADUCTION
+
+De tribus viis, videlicet _Trois routes, celle de
+Watlingstrete, & Ermingstrete, & Wastlingstrete, Degmingstrete &
+Fosse. Qui in aliqua harum viarum Defosse, ont ce privilége, que
+hominem per patriam errantem quiconque y tue ou insulte un
+occiderit, vel adsalierit, is voyageur, enfreint la paix du
+pacem Regis infringit. Roi._
+
+XXXI. TRADUCTION
+
+Si latrocinium inventum fuerit in _Si un larcin est commis sur une
+cujuscumque terra sit, & latro terre, le voleur étant arrêté, le
+simul, Dominus terræ & uxor ejus Seigneur de la terre & sa femme
+habebunt medietatem bonorum ont moitié des biens du voleur, &
+Latronis, & clamatores, _seu qui ceux qui ont reclamé l'objet volé
+res suas repetunt_, sua catalla, ont l'autre moitié; mais si cet
+si ea invenerint, & medietatem objet se trouve dans l'étendue
+suam, si inventus fuerit intra d'un lieu auquel soit attaché le
+Sacam & Socam, perdet uxor, & privilége de Sac & Soc, la
+Dominus habebit. confiscation est au profit du
+ Seigneur, & sa femme n'y a aucune
+ part._
+
+XXXII. TRADUCTION
+
+De _Strewarde_ de unaquaque _Chaque homme qui gardera entre la
+Hidarum Hundredi quilibet homo fête de S. Michel & de S. Martin
+intra festum sancti Michaelis & des bestiaux, aura, à raison de
+sancti Martini, & Wardireve, chaque charrue de terre de
+habebit xxx hidas quietas pro l'hundred où il fera sa garde,
+labore suo, & si averia, seu l'exemption de labourer 30 hides;
+animalia, moriantur, vel & si les bestiaux qui lui seront
+periclitentur, vel labe aliqua confiés meurent ou tombent
+infecta sint, & non possit malades, il en sera quitte en les
+ostendi, clamorem vel vim factam rendant en l'état où ils seront,
+fuisse, reddantur averia. pourvu que personne ne se plaigne,
+ & qu'on ne puisse pas lui prouver
+ que le mauvais état des avoirs
+ vienne de sa faute._
+
+XXXIII. XXXIII.
+
+ _De Colonis & globæ Ascriptitiis._
+
+_Cil qui custivent la terre ne Eos qui _custivent_ terram non
+deit l'um travailer, se de lour debet quis molestare præterquam de
+diotre cense, non ne leist a eorum _diotre_ censu. Nec licet _a
+seignurage de partir les cultivurs seignurage_ discedere Cultores de
+de leur terre, pur tant cum ils terra sua, quin rectum servitium
+pussent le dreit seirvise faire. suum facere possint. Nativi qui
+Les naïfs ki departet de sa terre, discedunt à terra sua non debent
+ne devient, cartre faut naïverie _cartre faut naivire quere_ quæ
+querre, qui il ne facent leur non faciunt rectum servitium quod
+droit service, que apend à leur spectat ad terram suam. Nativum
+terre. Li naïfs ki departet de sa qui discedit à terra unde est
+terre, dunt il est nez, e vent a nativus & venit ad alteram, nullus
+autrui terre, nuls nel retenget, eum retineat nec catalla ejus, sed
+ne li, ne ses chatels; enz le redire cogatur ut faciat servitium
+facent venir arer a faire son suum tale quod ad eum spectat. Si
+servise, tel cum a li apend. Si _les seignurages_ non faciunt
+les seignurages ne facent altri _altri gainnys_ venire ad terram
+gainnys venis a lor terre, la suam, Justitia id faciat.
+justice le facet._
+
+XXXIV. XXXIV.
+
+ _Ne quis Domino suo debitas
+ præstationes subtrahat._
+
+_Nullui ne toille a son senior son Nemo domino suo subtrahat rectum
+dreit servise, pur nul relais qui servitium suum, propter nullam
+il li ait fait en arere._ remissionem quam ei anteà fecerit.
+
+XXXV. XXXV.
+
+ _De Foemina gravida qua capitali
+ supplicio damnatur._
+
+_Si feme est jugée à mort, v a Si morti damnata sit aut membrorum
+defacum des membres, ki seit mutilationi foemina in utero
+enceintée, ne faced l'um justice gestans, de ea non fiat justitia
+desquele seit delivrée._ priusquam parturierit.
+
+XXXIII. TRADUCTION
+
+Qui colunt terram non debent _On ne peut exiger que le cens
+molestari, præterquam de eorum ordinaire des colons, & le
+resto censu. Nec licet Dominis Seigneurage de l'hundred ne peut
+cultores de terra sua dimittere, en expulser ces colons tant qu'ils
+quamdiu possunt rectum servitium cultivent convenablement; on peut
+facere. Nativi qui discedunt à rechercher les natifs qui quittent
+terra sua, & denegant Nativitatem, l'hundred duquel ils dépendent
+requirendi sunt, ut faciant rectum pour les obliger à y revenir
+suum servitium, quod spectat ad rendre tel service que de droit.
+terram suam. Nativum qui discedit Personne ne doit donc retenir ni
+à terra unde natus est, & in un natif qui abandonne la terre où
+alterius terram venit, nullus il a pris naissance ni ses
+retineat, nec eum nec ejus meubles: on doit, au contraire, le
+catalla: sed redire cogatur ad renvoyer en son pays natal pour y
+faciendum suum servitium quale ad faire son service comme il
+eum spectat. Et si Domini non convient; & si les Seigneurages
+faciant alios cultores venire, in négligent de faire venir d'autres
+eorum terram, justitia id faciat. cultivateurs en la place du
+ fugitif, les Juges doivent le
+ faire._
+
+XXXIV. TRADUCTION
+
+Nemo Domino suo subtrahat rectum _Personne ne peut être dispensé de
+servitium suum, propter ullam rendre à son Seigneur ses
+remissionem quam ei anteà fecerit. services, quoique ce Seigneur l'en
+ ait dispensé._
+
+XXXV. TRADUCTION
+
+Si foemina morti damnata sit, aut _Une femme condamnée à perdre la
+membrorum diffractioni, seu vie ou quelque membre, ne peut, si
+mutilationi, & gravida sit, de ea elle est gravide, être exécutée
+non fiat justitia, priusquam enixa qu'après sa délivrance._
+fuerit.
+
+XXXVI. XXXVI.
+
+ _De Intestatorum bonis._
+
+_Si home mort sans devise, si Si quis intestatus obierit, liberi
+departent les enfans l'erite entre ejus hæreditatem æqualiter
+sei per ywel._ dividant.
+
+XXXVII. XXXVII.
+
+ _De adultera à patre deprehensa._
+
+_Si le pere truitet sa file en Si pater deprehenderit filiam in
+avulterie en sa maison, v en la adulterio in domo sua seu in domo
+maison de son gendre, ben ii laust generi sui, bene licebit ei
+oure l'avultere._ (_oure_, lege forsan _occire_,)
+ occidere adulterum.
+
+XXXVIII. XXXVIII.
+
+ _De Jactu, velut ad Legem
+ Rhodiam._
+
+_Si home enpuissuned altre, seit Si quis _en puissuned_ alterum fit
+occis, v permanablement eissillé. occisus aut per _manhablement
+Lo jettai vos chosez por cause de eissille_, ego jecero res tuas de
+mort, & de eo ne me poez navi ob metum mortis, de hoc non
+emplaider: kar leist a faire potes me implacitare. Nam licet
+damage a altre pur pour de mort, alteri damnum inferre ob mortis
+quant parele ne pot eschaper. E si metum quando periculum evadere non
+de ço me mescez qui pur pour de potest, & si de hoc me _mesces_
+mort nel feisse de ço mespriorai, quod ob metum mortis _nel feisse
+e les choses qui sunt remises en de co mespriorai_ & ea quæ in navi
+le nef, scient departis en comune, restant dividantur in communi
+sulun les chatels. E si alcun secundùm Catalla, & si quis
+iothed les chatels fors de la nef jecerit Catalla extra navim,
+senz busun, s'il rendet._ quando necessitas non exegerit, ea
+ restituat.
+
+XXXVI. TRADUCTION
+
+Si quis intestatus obierit, liberi _Les enfans des intestats
+ejus hæreditatem ex equo divident. partagent également l'héritage de
+ leur pere._
+
+XXXVII. TRADUCTION
+
+Si pater deprehenderit filiam in _Un pere qui surprend sa fille en
+adulterio in domo sua, seu in domo adultere en sa maison, ou en celle
+generi sui, bene licebit ei de son gendre, peut tuer
+adulterum occidere. l'adultere._
+
+XXXVIII. TRADUCTION
+
+Si quis alterum impotionaverit, _Tout homme qui en empoisonne un
+interficiatur, vel perpetuo exilio autre mérite la mort, ou un exil
+damnetur. Ego jecero res tuas (de perpétuel. Si j'abandonne ce qui
+navi) ob metum mortis, de hoc non vous appartient par la crainte de
+potes me implacitare. Nam licet mourir, vous n'avez pas d'action
+alteri damnum inferre ob mortis contre moi; car il est permis de
+metum, quando aliter periculum faire dommage à quelqu'un quand on
+vitari non potest. Et si de hoc ne peut autrement sauver sa vie.
+probaveris, quod ob metum mortus Si cependant vous prouvez que j'ai
+id non fecerim, de hoc me jetté ce qui vous appartient en
+misprenderem, & ea quæ in navi mer par un autre motif que la
+remanent, dividantur in communi crainte de perdre la vie, & si je
+secundum Catalla: Et si quis ne m'en défends pas, tout ce que
+jecerit Catalla extra navim, nulla j'ai conservé dans mon vaisseau
+exigente necessitate, ea doit être regardé comme commun
+restituet. avec vous, & vous y prendrez part,
+ eu égard à la valeur de ce que
+ vous avez perdu; mais je serois
+ obligé de restituer la valeur
+ entiere de l'objet jetté hors du
+ vaisseau, si je l'avois fait sans
+ nécessité._
+
+XXXIX. XXXIX.
+
+ _De judicio in socium absentem._
+
+_Dous sunt parceners d'un crichet, Duo sunt participes unius
+e est l'un emplaidé sanz l'altre, _Crichet_, & unus eorum
+& per sa folie si pert, ne dit per implacitatus fuerit absque altero,
+ço l'altre estre perdant, ki qui negligentia sua perdit; non
+present ne fud; Kar iose juge inde debet damnum cedere alteri
+entre eus, ne forjuge pas les qui absens fuit. Nam quod
+altres ki ne sunt a present._ judicatum est inter eos non debet
+ præjudicare iis qui absentes
+ fuerunt.
+
+XL. XL.
+
+ _De Relevio eorum qui clientes
+ censum pendunt._
+
+_Cil qui tenent lur terre a cense, Eorum qui Fundum suum tenent ad
+soit lur droit releif a tant cum a Censum, sit rectum Relevium tantum
+cense est d'un an._ quantum census annuus est.
+
+XLI. XLI.
+
+ _De Jusiciis_
+
+_Ententivement se purpensent cil Cautè prospiciant ii quibus cura
+qui les jugementz unt à faire, qui incumbit judici afacere, ut
+si jugent cum desirent, quant il judicent uti petunt quando dicunt:
+dient: Dimitte nobis peccata _Dimitte nobis debita nostra_, &
+nostra, & nous defendum qui l'um prohibemus ne homo Christianus
+Christien fors de la terre ne extra terram non vendat _nen
+vende, n'en surchetut en pais um surchetut en paisumne wart lum_
+ne wart l'um, qui l'um l'amne ne quod homo animam suam non perdat
+perde, qui Du rachatat de sa vie. quam Deus vita sua redemit, qui
+Ki tort elevera, v faus jugement injuriam _eslevera_ aut falsum
+fra pur curruz ne per hange, v per judicium _fra pur curruz ne pur
+aveir, seit en forsaunre le Rei de hange v pur aveir_ sit in
+xl. solz, s'il ne pot aleier qui forisfactura Regis de xl. solidis.
+plus dreit fait nel sont si perde _S'il ne pot aleier_ quod plus
+sa franchise, si al Rei nel pot recti facere _nel sont si perde sa
+rachater a son plaisir. Et s'il Franchise si ai Rei nel pot
+est en Denelae, seit forfait de rachater a son plaisir_. Et si sit
+Laxlite, si alaier ne se pot, qui in _Danorum_. Lege sit
+il melz faire ne solt. E qui Forisfactura de Lahslite _sil
+dreite lei, & dreite jugement alaier ne se pot_ quod melius
+refuserad, seit forfait envers facere non _solt_ & quod rectam
+celi ki dreit ço est a aveir, si legem & rectum judicium
+ço est envers li Rei, vj livres; recusaverit, sit Forisfactura erga
+si ço est envers cunte, xl. sols: illum cui jus hoc pertinuerit; si
+si ço est en Hundred, xxx. solz. E sit erga Regem vj. libræ, si sit
+envers tous icons ki curt unt en erga Comitem xl. solidi, si sit in
+Engleterre, ço est al solz Hundredo xxx. solidi, & erga omnes
+Engleis. E en Denelae qui dreit _i cons_ qui Curiam habent in
+jugement refuserad, sait en la Anglia co eit ad solidos
+mercie de Laxlite; e ne face bon Anglicanos. In _Danorum Lege_ qui
+plainte a Rei d'ici qui l'un li rectum judicium recusaverit, sit
+seit de faili el Hundred, v el is in misericordia de suo
+Conté._ _Lahslite_ nec bene faciat
+ querelam Regi de hoc quod quis ei
+ defecerit in Hundredo aut in
+ Comitatu.
+
+XXXIX. TRADUCTION
+
+Duo sunt participes unius _Deux personnes possedent en
+Cricheti, & unus eorum commun un cheval; l'un d'eux est
+implacitatur absque altero, & per appellé en Jugement pour le
+negligentiam suam perdit, non restituer, & par sa négligence il
+debet propterea alter perdere, qui perd sa cause; l'autre qui est
+præsens non fuit: nam res inter absent n'est pas pour cela
+eos judicata non forisjudicat dépouillé de son droit sur cette
+alios qui præsentes non fuerunt. monture: car ce qui est jugé entre
+ deux ne peut préjudicier un tiers
+ qui n'a pas été présent au
+ Jugement._
+
+XL. TRADUCTION
+
+Eorum qui tenent terram suam ad _Ceux qui tiennent leurs terres à
+censum, sit rectum relevium tantum cens payent pour relief le revenu
+quantum annuus census est. d'une année._
+
+XLI. TRADUCTION
+
+Cautè prospiciant, quorum est _Les Juges doivent faire
+judicia facere, ut judicent, attention, en rendant leurs
+quemadmodum capiunt, cum dicunt: Sentences, à ces paroles:
+_Dimitte nobis peccata nostra_. Pardonnez-nous nos offenses; & en
+Statuimus igitur ne quis hominem conséquence nous défendons à tout
+Christianum extra terram vendat, homme de vendre un chrétien à des
+ac præfertim in ea patria ubi non étrangers, & sur-tout pour aller
+cavetur ne anima perdatur, quam en un pays où on ne prend pas
+Deus vita sua redemit. Qui garde si les ames rachetées par la
+injuriam excitaverit, vel falsum mort d'un Dieu se perdent. Que le
+judicium fecerit ira vel odio, vel Juge, d'ailleurs, qui suscite des
+data pecunia, sit in forisfactura querelles ou rend une Sentence
+Regis de xl. solidis, si non injuste, par colere ou par haine,
+potest se allegiare (seu purgare) ou pour de l'argent, paye 40 s. au
+quod plus recti facere non scivit, Rois; s'il ne peut alléguer_ _avec
+libertatem suam perdat, nisi eam à vérité, & prouver par l'épreuve
+Rege redimere potuerit ad ejus qu'il ne pouvoit pas mieux juger,
+beneplacitum. Et si sit in Danorum il perdra sa liberté, à moins
+Lege, sit forisfactus de Lahslite, qu'il ne la rachete sous le bon
+si allegiare se non possit, se plaisir du Roi. Si ce Juge vit
+meliùs non facere scivisse. Et qui sous la Loi des Danois, sa
+rectam legem & rectum judicium composition, appellée Lahslite,
+recusaverit, sit forisfactus erga sera aussi au profit du Roi; mais
+eum ad quem jus hoc pertinuerit: s'il a refusé de juger, il payera
+si sit erga Regem, vj. libris, si une amende à celui à qui il aura
+erga Comitem xi. solidi si in fait tort. Ainsi, si c'est le Roi
+Hundredo xxx. solidi, & erga omnes qui est préjudicié, le Juge payera
+illos qui Curiam habent in Anglia, 6 liv.; si ç'est un Comte,
+id est ad solidos Anglicanos. Et l'amende sera de 40 sols; si c'est
+in Danorum lege qui rectum l'Hundred ou quelqu'un qui ait
+judicium recusaverit, sit in Cour en Angleterre, il sera dû 30
+misericordia de suo _Lahslite_, sols Anglois. Par la Loi des
+nec querelam Regi fiat, de eo quod Danois, celui qui refuse Jugement
+quis ei defecerit in Hundredo, nec peut être condamné à payer sa
+in Comitatu. Lahslite entière, & à ce moyen il
+ ne peut être traduit devant le
+ Roi, soit que le Jugement ait été
+ prononcé dans l'Hundred, soit
+ qu'il l'ait été dans le Comté._
+
+XLII. XLII.
+
+ _De Pignore, quod Namium vocant,
+ capiendo._
+
+_Ne prenge hum nam mil en Conté ne Non capiat quis Namium aliquod in
+de fors, d'ici qu'il ait tres fois Comitatu nec per vim usque dum ter
+demand dreit el Hundred v el rectum petierit in Hundredo aut in
+Conté: e s'il a la tiers fiée ne Comitatu, & si ad tertiam vicem
+pot dreit aveir, alt al Conté, e rectum non potest habere, eat ad
+le Conté l'en a sete le quart Comitatum & Comitatus præfigat ei
+jura: e se cili de fait de ki il diem quartum & si _cili de fait de
+se claime, duut prenge congé qui ki il se claime dunt prenge congè_
+il pusse nam prendre pur le son ut possit Namium capere _pur le
+l'um e pref._ son lum & pref_.
+
+XLII. TRADUCTION
+
+Nemo Namium capiat neque in _Que personne ne prenne Nams dans
+Comitatu, neque extra ou hors le Comté, sans au
+(_Comitatum_). Donec ter rectum préalable avoir demandé trois fois
+petierit in Hundredo, vel in droit à l'Hundred ou en la Cour du
+Comitatu: & si ad tertiam vicem Comte; & si à la troisieme fois on
+rectum non potest habere, eat ad ne veut pas le juger, il peut
+Comitatum, & Comitatus assignet ei s'adresser à cette Cour du Comte
+diem quartum; & si is deficiat de où on doit lui fixer 4 jours,
+quo se clamat, tunc facultatem après lesquels, si celui dont il
+accipiat namium capiendi pro sua se plaint ne comparoît pas, il
+utilitate & proficuo. pourra en prendre des nams
+ suffisans pour son dédommagement._
+
+XLIII. XLIII.
+
+ _Ne quis rem aliquam emat sine
+ testibus._
+
+_Ne nul achat le vailiant de iv. Nemo emat quantum iv. denariis
+den. de mort, vif, sans testimonie æstimatur; neque de re mortua
+ad iv. hommes, v de burt, v de neque de viva, absque testimonio
+vile: e le l'um le chalange, e il iv. hominum aut de burgo aut de
+vent, ait testimonie, si n'ad nul villa: & si quis rem vendicat &
+warrant, rende l'um al un son _il vent_ habeat testimonium; si
+chatel, e le forfait ait ki aver nullum habeat warrantum,
+le deit: e si testimonie ad, si respondeat alteri Catallum suum &
+cum nous evis desunes, voest les forisfacturam habeat qui habere
+treis foiz, e a la quart feiz le debet, & si testimonium habeat ut
+derainet, v il le rende._ jam diximus, _voest_ tribus
+ vicibus vice quarta _le dereinet &
+ il le rende_.
+
+XLIV. XLIV.
+
+ _De_::::::::::
+
+_Aus ne semble pas raison, qui Præterea Rationi consonum non
+l'um face pruvance sur testimonie videtur ut quis _face pruvance sur
+ki conussent ço que entre est, e testimonie ki conusent co que
+qui nul nel prust devant le terme entre est, & que nul nel prust
+de vj. meis, apres ço qui l'aveir devant le terme_ vj. mensium
+fu emblé._ postquam que _l'aveir su emble_.
+
+XLIII. TRADUCTION
+
+Nemo emat quantum iv. denariis _Personne ne peut acheter pour la
+æstimatur neque de re mortua, valeur de quatre deniers de choses
+neque de viva, absque testimonio mortes ou vives sans avoir quatre
+iv. hominum aut de burgo, aut de témoins domiciliés dans un Bourg
+villa: & si clametur, veniat, & ou dans une Ville: car si
+habeat testes: si nullum Warantum quelqu'un reclame la chose vendue,
+habet, reddat homo homini suum & s'il a des témoins, la chose
+Catallum: & forisfacturam habeat achetée doit lui être restituée
+qui habere debet: & si testes par l'acheteur qui n'a point de
+habeat, uti diximus supra, garant, & en outre cet acheteur
+scilicet tribus vicibus, & ad doit payer l'amende à qui elle
+quartam vicem eum disrationet, vel appartient. Quand un acheteur a
+rem reddat. des témoins, il doit présenter ces
+ témoins dans trois délais, comme
+ on l'a ci-dessus dit; car si au
+ 4e délai il n'établit pas que la
+ reclamation est injuste, l'objet
+ de la reclamation doit être
+ restitué._
+
+XLIV. TRADUCTION
+
+Non videtur rationi consentaneum _Il ne seroit pas raisonnable
+ut probatio fiat per testes qui d'exiger que la preuve se fît par
+rem ablatam cognoscant, & ut quis des témoins qui connussent la
+probet, vel probationem faciat, chose contestée, ni que l'on fût
+ante terminum vj. mensium, tenu de prouver le vol de la chose
+postquam res ablata & subrepta dans un moindre délai que celui des
+fuit. six mois, à compter du temps où
+ elle auroit été volée._
+
+XLV. XLV.
+
+ _De Vadimonio deserto._
+
+_E al qui est redte, e testimonier _E al qui est redte e testimoniet
+de leautè, & le plait trez foiz deleaute & le plait tres foiz_
+eschuit, e al quart mustrent li vicibus _eschuit_, & ad quartam
+sumenour de ses treis defautes, vicem ostendat summonitor de
+uncore le mande l'um qui il plege tribus defaltis, nihilominus _le
+truse, e vienge a dreit: e s'il ne mande lum_ ut plegium inveniat &
+volt, si ne vit l'um vif v mort, veniat ad jus, & si nolit, si non
+si prenge l'um quanque il ad, e si viderit hominem vivum aut mortuum,
+rende l'um al chalangeur sun capiat quantum habet & reddat
+chatel, e li Sire ait la meité, petenti catallum suum & Dominus
+del remanant, & le Hundred la habeat medietatem residui, &
+meité. Et si nul parent n'ami Hundredum medietatem. Et si nemo
+cette justise deforcent, seint _parent nami ceste justise
+forfeit envers li Rei de vj. lib. deforcent seient forfeit envers le
+e quergent le larun n'en qui Rei de vj. lib. & quergent le
+poesté il seit trové, n'eit warant larun nen ki poeste il seit trove,
+de sa vie, ne per defensed plait neit Warant de sa vie, ne per
+n'ait mes recovrer._ defensed plait nait mes recovrer_.
+
+XLVI. XLVI.
+
+ _De Hospitibus._
+
+_Nul ne receit hom ultre iij. Nemo alium recipiet ultra iij
+nuiz, si til ne li comand od qui noctes, _si til ne li command od
+il fust aniz._ qui fust aniz_.
+
+XLVII. XLVII.
+
+ _De Famulis._
+
+_Ne nuls ne lait sun hum de li Nemo hominem suum à se discedere
+partir, plus qu'il est reté._ patiatur postquam rectatus fuerit.
+
+XLV. TRADUCTION
+
+Ille verò qui rectatus est, & _L'assigné qui a de bons
+testimonium habet de legalitate, & témoignages de légalité, & qui n'a
+ter placitum deseruit, & in quarta pas comparu pendant trois Plaids
+vice tres ejus defaltas ostendunt est mis en défaut au quatrieme
+summonitores: adhuc ab eo petitur, Plaid par celui qui l'a sommé de
+ut plegium inveniat, & ad tectum comparoître; mais outre cela on
+veniat: & si nolit, si non visus doit le sommer itérativement de
+fuerit vivus aut mortuus, capiatur trouver Plege, & de venir en
+quidquid habet, & reddatur Jugement; & s'il ne veut pas se
+clamatori seu petenti, & Dominus présenter, ou lorsqu'on ne le
+habeat medietatem residui, & trouve ni vif ni mort, tout ce qui
+Hundredus medietatem. Et si nullus lui appartient doit être saisi, &
+parens vel amicus hanc justitiam alors on donne sur ses meubles la
+deforciant, sint forisfacti erga valeur de la chose réclamée au
+Regem de vj. libris, & quærant demandeur; le Seigneur de
+latronem, & in cujuscumque l'assigné a la moitié du restant,
+potestate inventus fuerit non & l'Hundred l'autre moitié. Les
+habeat Warantum de vita sua, nec parens & amis de l'assigné qui ne
+possit in posterum pro defensione forment point d'opposition à ce
+sua placitum recuperare. Jugement, & ne font point de
+ démarches pour le trouver, doivent
+ 6 liv. d'amende au Roi; & si
+ l'assigné se trouve ensuite chez
+ quelque personne que ce soit, il
+ ne pourra plus de sa vie aucune
+ Audience pour se défendre._
+
+XLVI. TRADUCTION
+
+Nemo alium recipiat ultra iij. _Personne ne doit loger un inconnu
+noctes, nisi is aliter jubeat cum chez soi plus de trois nuits, à
+quo venit. moins qu'il ne soit recommandé par
+ quelque personne connue._
+
+XLVII. TRADUCTION
+
+Nemo hominem suum à se discedere _Personne ne doit souffrir qu'un
+patiatur, ex quo rectatus fuerit. homme pour lequel il a été appellé
+ en Jugement sorte de chez lui._
+
+XLVIII. XLVIII.
+
+ _De_:::::::::
+
+_Et ki larun encontre, e sanz qui Et qui Latronem _en contre e sanz
+a acient li leit aler, si l'amende qui a acient li leit alter si la
+a la vailance de larun, v se mend a la vailence de larun, v se
+n'espurge per plener lei qui il n'espurge per plener lei_ quod
+laron nel sout. Et ki le cri orat, Latro non sit _e ki le cri orat e
+e sursera, la surcise li Rei sursera, la sursise li ei amend,
+amend, v s'en espurget._ ou sen espurget_.
+
+XLIX. XLIX.
+
+ _De_::::::::::
+
+_E chascun Seniour eit son Quilibet etiam Dominus habeat
+Seriant, v sun plege, qi si nel servientem suum aut plegium suum
+reté qui ait a dreit el Hundret._ _qi_, si non rectatus fuerit,
+ habeat ad rectum in Hundredo.
+
+L. L.
+
+ _De_:::::::::
+
+_Si est ascons qui blamet seit, de Si quis intra Hundredum incusatus
+dinz le Hundred iv. humes le fuerit & iv. homines _le retent_,
+retent, sei xij. main s'espurget, se duodecima manu purget, & si _il
+e si il seut suist deduz la seust suist deduz la chalenge_,
+chalange, li Sires rende sun were, Dominus reddat Weram suam _e si
+& si l'un chalange le Seignour, lun chalenge, le Seignour que per
+qui par le seut seit alé, si le seut seit aler si se purget_
+s'escudie sei vj. main: e s'il ne duodecima manu, & si non posset
+pot enver li Rei l'ament, e cil emendet versus Regem & sit
+soit vilage._ utlagatus.
+
+XLVIII. TRADUCTION
+
+Et qui in Latronem incurrit, _Celui qui rencontre un voleur, &
+eumque salvum gratis dimittit, qui le laisse aller, quoiqu'il le
+emendam solvat ad valorem connoisse pour tel, doit payer,
+Latronis, vel per plenariam legem par forme d'amende, le prix de la
+se expurget, quod latronem esse personne du coupable, ou bien se
+nescivit. Et qui clamorem audiet, purger par l'épreuve ordinaire de
+& supersedebit, supersisam Regis ce qu'il ne connoissoit pas le
+emendet, vel se expurget. larron pour tel. Il y a plus,
+ celui qui entendra proclamer un
+ voleur, & restera tranquille, sans
+ faire aucunes recherches, payera
+ l'amende de sa négligence au Roi
+ ou sera tenu de subir l'épreuve._
+
+XLIX. TRADUCTION
+
+Quilibet etiam Dominus habeat suum _Quand un Seigneur n'est point
+servientem, vel suum plegium, cum appellé en Jugement (pour
+quo si rectatus fuerit, eat ad représenter son homme qui a commis
+rectum in Hundredo. un vol) il doit envoyer à
+ l'Hundred son Sergent ou une
+ Caution._
+
+L. TRADUCTION
+
+Si is qui accusatur absconsus est, _Si quelqu'un étant dans l'Hundred
+& ad Hundredum à iv. hominibus est accusé par quatre hommes, il
+rectatur, duodecima manu se peut se justifier par le serment
+expurget. Et si post clamorem de 12; & s'il s'enfuit durant
+aufugiat, Dominus reddat suam l'instruction, le Seigneur doit
+Weram. Et si clametur Dominus, payer la composition du fugitif;
+quòd ex sua scientia excesserit, mais quand le Seigneur est
+se excondicat se vj. manu: quod si lui-même accusé d'avoir facilité
+non potest, emendam solvat Regi, & son évasion, il ne peut se purger
+sit utlagatus. de ce crime que par le serment de
+ six personnes, & quand il ne peut
+ trouver ce nombre de jureurs, il
+ paye une amende au Roi, & est
+ banni._
+
+
+
+
+PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+OBSERVATIONS
+_Sur les Loix d'Edouard le Confesseur._
+
+
+ARTICLE PREMIER.
+
+Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée que j'ai donnée
+de ces Loix dans le discours préliminaire, qu'une lecture réfléchie des
+articles principaux dont elles sont composées.
+
+Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que ces Loix
+ont été mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à indiquer les
+expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi dans la traduction
+de ces Loix[32], pour inspirer insensiblement aux Anglois, qu'il avoit
+subjugués, le goût des Loix Normandes.
+
+ [Note 32: _Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40._]
+
+II[A].
+
+Selden intitule cet article _de hominum Regis privilegio_. Cependant il
+n'y est point question d'un privilége qui fût particulier a des
+personnes soumises plus directement que d'autres au Roi, mais seulement
+de faire connoître le tribunal auquel les Officiers Royaux devoient
+répondre de leurs malversations.
+
+ [Marge A: _Nota._ Le nombre
+ qui est en tête de chaque
+ Observation, indique
+ l'Article des Loix
+ d'Edouard, auquel
+ l'Observation se rapporte.]
+
+III.
+
+L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit une amende
+contre ceux qui lui faisoient un procès injuste; cette amende
+s'appelloit _Sac_: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses terres par
+d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de _Soc_: 3º. Il
+étoit exempt de taxes, ou _ton lieux tol_, sur ce qu'il vendoit dans
+l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des esclaves dont la
+personne, les enfans & les biens étoient attachés fonciérement aux
+terres dont il étoit propriétaire, _Theme_: 5º. Il avoit le droit de
+punir les voleurs trouvés sur ses fonds en flagrant délit, _Infan genthe
+of_: ce qui ne s'entendoit cependant pas d'une peine capitale.
+
+Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui ont de
+tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent que des
+conséquences nécessaires d'une police générale établie pour encourager
+la culture des terres. Celui qui avoit des fonds considérables ne
+pouvoit les faire exploiter par sa famille seule; il étoit donc naturel
+qu'il confiât la culture de partie de ces fonds aux pauvres ou à des
+esclaves, & qu'il eût la liberté de les châtier sans procédures, &
+provisoirement pour les torts qu'ils faisoient aux autres Colons qui
+vivoient aussi sous sa dépendance.
+
+IV.
+
+_L'Hundred_ étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les Chefs de
+ces familles s'assembloient à certains jours pour régler les opérations
+de ceux qui leur étoient subordonnés, & pour répartir entr'eux les taxes
+imposées sur _l'Hundred_. Lors donc qu'un Colon attaché à une famille
+l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit garant devoit à l'Hundred un
+dédommagement du profit que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque
+chef de famille eût été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient,
+ç'auroit été à ce Chef & non à _l'Hundred_ que le dédommagement auroit
+appartenu; jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard aucunes
+traces de féodalité.
+
+V.
+
+1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer en
+Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, qu'est provenue
+cette rigueur des anciennes Coutumes de Normandie contre les voleurs; &
+on ne peut se dissimuler que la forme de la clameur usitée en
+Angleterre, pour exciter les habitans des lieux où les malfaicteurs se
+réfugioient à les arrêter, ait fourni à Raoul l'idée du haro.
+
+2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit de
+poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur auroit
+exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur sans précaution.
+
+VI.
+
+1º. _Cil qil cla. Ille qui clamat._
+
+2º. _Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto._ Il y
+avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les bestiaux qui
+étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres[33].
+
+ [Note 33: _Leg. Forest. Scot._]
+
+IX.
+
+Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de cet article;
+mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans l'article 8. le
+meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident que c'est à la
+veuve, aux parens & aux enfans de ce Seigneur que l'article 9 ordonne de
+restituer; cette restitution y est en effet fixée à 20 s.; souvent les
+articles qui distinguent les cas des noms sont omis dans l'ancien
+Normand, le texte de Littleton en fournit des preuves à chaque ligne.
+
+XVIII.
+
+_Les Bordiers_, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit des
+bâtimens. _Les Bonniers_, ceux qui n'avoient qu'une quantité déterminée
+de terres labourables. On use ici de noms françois qui n'ont pû être
+connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder les fiefs, & il
+n'y avoit point de fiefs sous Edouard le Confesseur.
+
+XXII.
+
+Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires rapportés
+par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend aux Abbés &
+aux Abbesses d'amasser pour payer après le décès de leurs prédecesseurs
+le cens appellé _hergeate_, _heriet_, ou _heriot_, cens qui se levoit
+sur la succession des Grands du Royaume au profit du Roi.
+
+Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom _d'heriet_; c'est,
+selon lui, un droit qu'ont _certains Seigneurs de fonds de prendre_
+_pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui
+se trouve parmi ses avoirs_: mais, ajoute-t-il, ce droit _de rien ne
+touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison ad a
+relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis de villeins
+que de fraunks_.
+
+De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, au temps
+du Conquérant, ont confondu l'_hergeate_ avec le relief Normand. Car le
+relief fixé pour le Comte, le Baron, le Vavasseur, par ces loix, ne
+pouvoit servir à maintenir les héritiers de ces différentes sortes de
+personnes, ni dans l'état ni dans les fonds de leurs peres, puisque sous
+Edouard le Confesseur ces titres de dignité n'étoient pas connus des
+Anglois, que les offices _des Tanes des Aldermans &c._ n'étoient point
+héréditaires, & qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices.
+_Comes_, dit Camden, _saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine
+comites & consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua
+lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum feudales
+hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine loci nomine, dein
+loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario id est tertia parte
+mulctarum regis ex placitis accrescentium illis assignato._
+
+Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de _Comtes_, _de Barons_, _de
+Vavasseurs_, employés dans les loix d'Edouard, la signification que ces
+noms ont actuellement parmi nous & en Angleterre; on doit au contraire
+les considérer comme indiquans seulement les personnes qui occupoient le
+premier rang dans l'ordre civil sous Edouard; c'est-à-dire, les
+Gouverneurs de l'_hundred_, les chefs de chaque famille de l'_hundred_ &
+les hommes libres qui tenant de l'_hundred_ des fonds à ferme, étoient
+incorporés dans une des cent familles dont l'_hundred_ étoit
+ordinairement composé.
+
+XXVII.
+
+Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de _Seigneur_ est
+employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un fonds & non un
+Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont été connus en
+Angleterre que postérieurement à la conquête. _Concessit_, dit Spelman,
+_ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris cum quibusdam auctionibus
+in singulis observandam. Quæ igitur in charta (magna) deprehenduntur
+Henrici I. de suo addita & ad legem Edwardi Confessoris minimè
+pertinentia, orta videntur ratione juris feodalis quod Anglis primus
+imposuit Guillelmus Conquestor[34]._ Il n'est donc pas question en cet
+article de Pairs de fief, mais de personnes qui tenoient des fonds dans
+le même hundred. Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps
+d'Alfred le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons,
+Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité.
+
+ [Note 34: _Spelm. de rebus Anglic._]
+
+XXIX.
+
+Si, par le nom de _Villain_ on eût entendu un homme dont, conformément
+aux loix féodales, la personne & les biens auroient été totalement en la
+disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit pas été assujetti _au
+relief_, car _le relief_ n'étoit établi que pour se conserver un droit,
+& le Villain de fief n'en avoit aucun ni sur sa propre personne ni sur
+les fonds qu'il cultivoit, ni même sur ses meubles ou sur les fruits de
+son industrie.
+
+XXXIV & XXXV.
+
+Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui viennent
+d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de fief, mais de
+_seigneurages_. Pour bien saisir l'énergie de cette derniére
+dénomination, on doit se rappeller que l'_hundred_ étoit composé de cent
+familles. Chacune de ces familles dressoit un rôle des hommes libres,
+des esclaves & des enfans qui avoient plus de 12 ans, & le présentoit au
+Gouverneur de l'hundred, qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les
+familles, deux fois par an, les Réglemens provisoires & économiques pour
+la distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres,
+Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son district.
+Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit _seigneurage_, ils ne
+pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient subordonnés, de plus
+grands travaux que ceux que l'_hundred_ avoit déterminés. Ces Colons
+appartenoient si peu à ces Chefs, que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer,
+tant qu'ils étoient en état de travailler; & lorsqu'un de ces Colons
+mouroit ou s'enfuyoit, le Chef de la famille étoit obligé de le faire
+remplacer, ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'_hundred_
+substituoit quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement
+cet ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps
+constitué l'économie féodale. _Les seigneurages_ étoient si peu maîtres
+des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter un des
+membres de leur familles de concourir à la culture des terres dont
+l'exploitation leur avoit été confiée.
+
+XL.
+
+Les principaux de l'_hundred_ après leur décès laissoient leurs armes &
+leurs chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les meubles des
+cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens auquel l'_hundred_
+les avoit imposés annuellement pendant leur vie. Au moyen de cette taxe
+l'_hundred_ étoit exempt de toute autre imposition pour les besoins de
+l'Etat.
+
+XLV & L
+
+Si le _Sire_ dont parle cet article eût été un _Seigneur_ de fief,
+pourquoi l'_hundred_ auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce
+Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à _l'hundred_?
+Pourquoi le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de
+son vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage _de
+légalité_ exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas d'un
+vassal de fief, mais d'un membre _de l'hundred_; car c'étoit une loi
+_des hundreds_ que les Colons qui quittoient une famille pour
+s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun établissement
+qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient encouru aucune
+note d'infamie, & que leur changement de domicile avoit été autorisé par
+les Chefs, sous la dépendance desquels ils avoient vecu.
+
+XLVIII.
+
+_E ki le cri ora._
+
+J'ai dit ci devant que le mot de _haro_ tiroit son origine du nom _de
+Raoul_; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince les
+formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire voir quelle
+idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en décorant de son nom
+la procédure la plus prompte & la plus efficace, pour arrêter le cours
+des vols & des brigandages dans l'intérieur de son Etat. En effet, en
+considérant cette procédure en elle-même & indépendamment de toute
+dénomination, il me paroît évident que son époque est aussi ancienne que
+l'entrée des Francs dans les Gaules.
+
+Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple _en centaine_. Quiconque
+dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine avoit été volé,
+devoit être sur le champ indemnisé de sa perte par ceux qui vivoient
+dans le même district, & tous étoient forcés de marcher à la poursuite
+du voleur. Celui qui l'arrêtoit recevoit pour prix de son zele la
+composition à laquelle la classe du coupable étoit taxée par la loi pour
+les crimes capitaux. Si le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un
+_Antrustion_, la moitié de la composition appartenoit à ce Seigneur;
+mais toute personne avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit de
+le faire, étoit condamné en 5 s. d'amende[35]. Les peines contre ceux
+qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, contre
+les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere de se
+purger par le serment du crime de larcin; tout cela et énoncé & réglé
+dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle[36] dans les mêmes termes
+des loix d'Edouard le Confesseur, & des autres loix Angloises
+antérieures au regne de Guillaume le Conquérant. Les fiefs étant devenus
+héréditaires en France, la Police des centaines s'abolit nécessairement.
+Le Comte propriétaire de son bénéfice continua d'être dépositaire de
+l'autorité royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le
+ressort de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les
+vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter les
+malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres d'une
+centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été regardé entre
+vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés respectives. Maîtres
+chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur leur avoit assignée, &
+dans un temps où les Seigneurs étoient presque toujours en guerre les
+uns contre les autres; il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût
+eu des prétextes pour s'introduire impunément sur les fonds du
+sous-feudataire d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire,
+les _hundreds_ ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne
+_Déthelvolph_, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred, &
+Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique des
+maximes de leur administration. L'une des principales de ces maximes
+étoit que l'intérêt de l'_hundred_, pour l'expulsion ou le châtiment des
+vagabonds ou des larrons, fût regardé par chacun de ses membres comme
+s'il lui étoit personnel. _Si quis reus ante vadationem vel post
+transfugeret, omnes ex centuria & decima Regis mulctam incurrerent._[37]
+De là en Angleterre la sûreté des grands chemins. Elle étoit telle en
+892, qu'on suspendoit des anneaux d'or aux arbres, & qu'il ne se
+trouvoit personne assez téméraire pour les enlever.[38]
+
+ [Note 35: _Balus. 1er vol. Capitul. col. 19._]
+
+ [Note 36: _Ibid._ 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.]
+
+ [Note 37: _Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo
+ hundred._]
+
+ [Note 38: _Ibid._]
+
+Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la Neustrie. A
+peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes loix qu'il
+avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des voleurs. La suspension
+des anneaux d'or dans les voies publiques, les épreuves pour avoir
+révélation des crimes, les clameurs pour la poursuite des coupables, les
+amendes contre ceux qui négligeoient de les arrêter, tous ces
+établissemens, dont l'origine étoit oubliée en France, lui furent
+attribués par les Normands. Comme ces établissemens étoient convenables
+à la circonstance où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux
+brigands, dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps
+permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent le
+précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les vassaux
+dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt à les
+contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir entre les Seigneurs
+Normands, sous le gouvernement de leur nouveau Duc, aucune de ces
+querelles particulieres qui divisoient les Seigneurs François, & que la
+foiblesse de Charles le simple autorisoit: car Raoul exerçoit
+directement, & sous la médiation des Grands de son Duché, sa
+jurisdiction souveraine sur tous les sous-feudataires. Guillaume le
+Conquérant qui avoit toujours été sincérement attaché aux loix de ses
+prédécesseurs en montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde
+d'abolir en ce Royaume le _hue & cri_ qui s'y pratiquoit dans les
+_hundreds_; il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur
+en celui de _haro_. En ne donnant point à cette procédure un titre qui
+auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit familiere aux
+Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement se persuader que le
+Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir toutes leurs loix, &
+conséquemment se déterminer à recevoir avec moins de répugnance de la
+part de ce Prince quelques nouveaux usages en compensation d'une coutume
+ancienne qui leur étoit chere, & dont il ne les privoit pas.
+
+Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms qui ont
+toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure dont il
+s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un & l'autre pays elle
+étoit fondée sur les mêmes regles & avoit les mêmes effets. C'est
+sur-tout dans l'ancien Coutumier de Normandie qu'on peut prendre une
+connoissance exacte des caracteres du _haro_ tel que Raoul l'avoit
+institué; & en comparant ce haro avec l'_huesium_ qui a subsisté en
+Angleterre avant & après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas
+possible de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera
+forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant
+point encore désunie de la couronne de France, & n'ayant point encore
+subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie & celle d'Angleterre se
+trouvoient soumises à la même législation.
+
+Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, nous dit du Haro:
+_Il ne doibt estre cryé fors pour cause criminelle, si comme pour feu ou
+pour larcin, ou pour homicide ou pour autre évident péril, si come
+s'aulcun court seure à un aultre le cousteau trait. Cil qui crie Haro_,
+ajoûte le Compilateur, _sans appert péril le doibt amender au Prince; &
+s'il nie qu'il ne le cria pas, le Prince doibt enquerir par les
+prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent savoir s'ils ouyrent le Haro
+que cil nie, & s'il en est attaint, il l'amendera; & se l'enqueste le
+met en non savoir, il s'en pourra desrener._
+
+_Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy
+il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non pourtant il
+n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges de l'amende._
+
+_Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison
+s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict;
+& se le mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye qu'il est
+prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne
+doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il n'y
+a point de coulpe._
+
+_A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent
+mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy
+le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir ou
+crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender au Prince,
+ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en sont accusés;
+s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre à la Justice,
+& ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est pour appert péril.
+Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder tels malfaicteurs ou les
+amener en prison en la Ville où les malfaicteurs sont, doibvent faire
+aide de leurs corps une nuict & un jour ou d'aultres pour eulx qui
+soient suffisans à les mener en prison, & c'est appellé le plet de
+l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent estre réfrénez à l'espée & aux
+armes, & doibvent estre mis en prison & lyéz._
+
+Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de l'_hue & cry_
+des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; ils parlent de la
+_clameur_ telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis la conquête de
+l'Angleterre par les Normands. Quant à la maniere de procéder aux
+clameurs avant la conquête, les Loix d'Edouard nous l'apprennent. Selon
+ces Loix, articles 5, 25 & 48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le
+vol & l'homicide, que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit
+droit de les faire, & ceux de l'_hundred_ qui négligeoint de poursuivre
+l'accusé & de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on ne
+conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté au
+Juge, & que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs de l'hundred,
+ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient responsables
+jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges. Art. 50, il étoit
+enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les Eglises.
+
+On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les
+premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: _Decretum est ut
+quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo quod per
+diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias exercerent
+centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale qui
+perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in alterius centena
+appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid...
+condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit integram
+sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem vel quem libet
+culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat ........ si quis ad
+vestigium minandum vel latronem persequendum admonitus venire noluerit
+quinque solidis condemnetur[39]._
+
+ [Note 39: _Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat._]
+
+Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue encore
+actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que les formalités des
+Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête. On n'y apperçoit
+qu'une seule différence: au lieu que chez les François, avant le Duc
+Raoul, ainsi que chez les Anglois, jusqu'au regne de Guillaume le
+Conquérant, la Clameur s'étoit faite d'_hundred_ en _hundred_ ou de
+_centaine_ en _centaine_; après la cession de la Normandie à Raoul,
+ainsi qu'après la conquête du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces
+Clameurs que de fief en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent
+d'abord la jurisdiction de ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs,
+quand ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus
+aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées aux
+_Seigneurages_ ou chefs des _hundreds_ ou des _centaines_. Rien ne
+prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de cette pratique
+que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, & les
+précautions prises pour la conserver par les Rois d'Angleterre
+successeurs du Conquérant.
+
+_Si aliquis damnum_, dit Smith, _ex furto passus, aut qui ipsum
+spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius
+ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere
+debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam commigrare, &
+constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare. Itaque oppidatim
+per acclamationem istam tantisper furem persequuntur, donec ipsum
+prehenderint. Paroecia si quæ diligentem operam in perscrutando non
+adhibuerit sed evadendi copiam fieri concesserit, Regi mulctam
+pecuniariam persolvit & spoliato damnum resarcit unde lictoris munere
+quivis Anglus defungitur, & quisquis segnem aut minime diligentem operam
+adhibuerit, non famæ modo verum etiam pecuniariæ animadversionis
+periculum adit[40]._ Britton ajoûte que si le plaintif étoit _villain_
+ou _deforceour_, il n'avoit pas le droit de faire la clameur, _de lever
+hu & cry_; mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de
+crime en Justice, pouvoit _lever sa meyne_, c'est-à-dire, son voisinage
+de _corne & de bouche_, & de _faire prendre tous les destaurbunts_ ou
+suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier Comté.
+
+ [Note 40: _De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c.
+ 23._]
+
+Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement
+avec lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient à l'effet
+de l'_hue_ & du _cry_ établis pour la sûreté publique. Mais cette ardeur
+se rallentit durant les guerres qui diviserent la France & l'Angleterre
+sous les regnes postérieurs à celui du Conquérant. Bien des gens
+appellés pour aller à la poursuite des malfaiteurs s'en dispensoient
+sous divers prétextes, & la difficulté de prouver judiciairement combien
+ces prétextes étoient frivoles, détermina Henri III, qui commença de
+régner en 1216, a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles
+avoient été pratiquées du temps des _Hundreds_. Voici l'Ordonnance de ce
+Prince sur cette matiere.
+
+_Henricus, Dei gratia, &c. Rex[41], Vice-Comiti tali vel tali, salutem.
+Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam, provisum est de
+Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus, burgis &
+omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis Domini usque ad
+festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis civitatibus ad singulas
+portas per sex homines armis munitos, & in singulis burgis per 12
+homines, & in singulis villis integris per 6 homines vel quatuor ad
+minus similiter armis munitos, secundum numerum inhabitantium & vigilent
+continuò per totam noctem ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si
+aliquis extraneus transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et
+tunc si fidelis sit, dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti
+liberetur qui ipsum sine omni difficultate & dilatione recipiat, & salvò
+custodiat: si vero hujusmodi extranei transitum facientes se non
+permiserint arrestari, tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos
+undique, & eum insequantur cum tota villata & vicinis villatis cum
+clamore & hutesio de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur
+Vice-Comiti sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi
+arrestationis vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per
+Ballivos suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ
+præmuniantur ad singulas prædictas vigilias & sectas ita diligenter
+faciendum, ne defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est
+etiam, quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc
+specialiter assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in
+hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram eis in
+singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè
+tenentes, villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem
+sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, secundum
+quantitatem terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim libratas
+terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & equum. Ad
+decem libratas terræ unum habergetum, capellum ferreum, gladium &
+cultellum. Ad centum solidatas terræ unum purpunctum, capellum ferreum,
+gladium, lanceam & cultellum. Ad quadraginta solidatas terræ, & eo
+amplius usque ad centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas &
+cultellum. Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati
+sint ad falces, gisarmas, cultellos & alia arma minuta. Ad catalla
+sexaginta marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum &
+equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum, capellum ferreum,
+gladium & cultellum. Ad catalla viginti marcarum, unum purpunctum,
+capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla novem marcarum,
+gladium, cultellum, arcum, & sagittas. Ad catalla quadraginta
+solidatarum, & eo amplius usque ad decem marcas, falces, gisarmas, &
+alia arma minuta. Omnes enim alii qui possunt habere arcus & sagittas
+extra forestam habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos. In
+singulis civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus
+civitatis & præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In
+singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo,
+secundùm numerum inhabitantium & provisionem prædictorum. In singulis
+verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius, ad cujus
+mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant, & eis sint
+intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad conservationem pacis nostræ.
+Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites per civitates & burgos &
+omnia mercata Ballivorum suorum, quòd nulli conveniant ad turniandum vel
+burbandum nec ad alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant
+armati nisi specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et
+si aliqui fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc
+provisionem nostram, arrestentur & Vice-Comiti liberentur: & si se non
+permiserint arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum &
+villatarum, & alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique, &
+cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec
+capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties autem
+contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis nostræ,
+prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim propter eos fiat
+hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & Vice-Comiti liberentur,
+sicut de aliis prædictum est. Et omnes Vice-Comites & eorum Ballivi,
+constabularii, jurati ad arma, cives, burgenses, liberè tenentes &
+villani talem sectam faciant propter prædictos malefactores, ne ipsi
+malefactores evadant, & ne si pro eorum defectu evadant, ii in quibus
+defectus inventus fuerit graviter puniri debeant, & sic per Consilium
+nostrum puniantur, quòd poena illorum aliis metum incutiat & auferat
+materiam delinquendi. Suspectos autem de die per quascunque
+arrestationes recipiant arrestatos, Vice-Comites, sine dilatione &
+difficultate salvò custodiant; donec per legem terræ deliberentur. Et
+ideò tibi præcipimus, quòd sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una
+cum dilectis & fidelibus nostris Henrico filio Bernardi, Petro de
+Goldintuna quos tibi ad hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma
+præscripta cum diligentia exequaris; ne pro defectu tui inde &
+prædictorum H. & P. ad te & ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste
+Archiepiscopo Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno
+regni nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto._
+
+ [Note 41: _Additament. ad. Matth. Paris._]
+
+Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre les
+différens changemens que le _Haro_ a successivement éprouvés depuis sa
+naissance.
+
+La révolution arrivée en Europe vers le commencement du 5e siecle, n'est
+ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant harcelé par les
+invasions continuelles des Peuples du Nord, se trouva presque réduit à
+rien lorsque ces Peuples, en fondant de nouvelles Souverainetés dans les
+Gaules, porterent en même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles
+Coutumes dans les pays de leurs conquêtes[42]. De là les usages des
+Saxons, des Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que
+nous connoissons maintenant sous le nom de la France & de la
+Grande-Bretagne. Dans le nombre des usages adoptés d'abord par ces deux
+Etats, on doit comprendre les Centaines & les Proclamations des sujets
+qui troubloient le repos public. Les premiers François suivirent cette
+division en _centaine_, & en même-temps cette procédure de
+proclamations, jusqu'à ce que les fiefs étant devenus parmi eux
+héréditaires, les Seigneurs firent des Réglemens particuliers pour la
+police de leurs domaines. Il n'y avoit point d'inféodations chez les
+Anglois, lorsqu'à la fin du 9e siecle Raoul fut institué Duc de
+Normandie. Pendant sa retraite en Angleterre il y avoit vu les sujets
+distribués comme ils l'avoient été sous leurs premiers Monarques,
+c'est-à-dire, soumis aux usages que ces Souverains avoient substitués
+aux Loix Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités
+auxquelles les Neustriens donnerent le nom de _Haro_ après ses victoires
+contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs au Duché de
+Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre, y retrouva ces mêmes
+formalités en vigueur: & comme Raoul, en les prescrivant aux Normands,
+avoit eu soin de les plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même
+Guillaume, en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta
+des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite des
+larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de la féodalité
+à laquelle il les assujettissoit le premier.
+
+ [Note 42: Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.]
+
+LI.
+
+Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des Loix
+d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers Auteurs qui
+prétendent que Guillaume le Conquérant avoit ajoûté les Loix suivantes à
+celles d'Edouard, lorsqu'en montant sur le Trône d'Angleterre il promit
+à la Nation de maintenir l'exécution des Loix de son Prédécesseur.
+
+_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, omnibus hominibus
+suis Franciæ & Angliæ: Salutem._
+
+LI[43].
+
+De Religione & Pace publica.
+
+_Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum nostrum
+venerari, unam fidem Christi semper inviolatam custodiri pacem, &
+securitatem, & concordiam, judicium & justitiam inter Anglos &
+Normannos, Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, Pictos & Scotos
+Albaniæ; similiter inter Francos & Insulanos, Provincias & Patrias quæ
+pertinent ad coronam & dignitatem, defensionem & observationem, &
+honorem regni nostri, & inter omnes nobis subjectos per universam
+Monarchiam regni Brittanniæ firmiter & inviolabiliter observari. Ita
+quod nullus alii forisfaciat in nullo super forisfacturam nostram
+plenam._
+
+ [Note 43: Le numero LI se trouve ici répété, parce que
+ Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit
+ particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant
+ transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui
+ indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de
+ ces Loix.]
+
+LII.
+
+De fide & obsequio erga Regem.
+
+_Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento affirment
+quod intra & extra universum Regnum Angliæ (quod olim volabatur regnum
+Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles esse volunt, terras & honores
+illius fidelitate ubique servare cum eo, & contra inimicos & alienigenos
+defendere._
+
+LIII.
+
+De Normanni, seu Francigenæ cæde.
+
+_Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos nobiscum
+adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & in pace nostra
+per universum Regnum prædictum; & si quis de illis occisus fuerit,
+Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus si poterit; sin autem,
+incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti quamdiu substantia Domini
+illius perduraverit ubi verò Dominus defecerit, totus Hundredus in quo
+occisio facta est communiter solvat quod remanet._
+
+LIV.
+
+De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant
+Anglicani.
+
+_Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri fuit in Anglia
+particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, anhlote & anscote,
+persolvat secundùm legem Anglorum._
+
+LV.
+
+De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate.
+
+_Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes liberi
+homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & teneant terras
+suas & possessiones suas bene & in pace, liberè ab omni exactione
+injusta, & ab omni tallagio; ita quod nihil ab eis exigatur vel
+capiatur; nisi servitium suum liberum quod de jure nobis facere debent &
+facere tenentur; & prout statutum est eis & illis à nobis datum &
+concessum jure hæreditario in perpetuum per commune consilium totius
+regni nostri prædicti._
+
+LVI.
+
+De nocturnis Custodiis.
+
+_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & burgi, &
+castella, & hundredi, & wapentachia, totius regni nostri prædicti
+singulis noctibus vigilentur & custodiantur in gyrum pro maleficiis &
+inimicis prout Vice-Comes & Aldermanni, & præpositi & cæteri Ballivi &
+Ministri nostri melius per commune consilium ad utilitatem regni
+providebunt._
+
+LVII.
+
+De Mensuris & Ponderibus.
+
+_Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & signatas,
+& pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores statuerunt._
+
+LVIII.
+
+De Clientum, seu Vassalorum præstationibus.
+
+_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; &
+milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni nostri
+prædicti habeant & teneant se semper bene in armis & in equis ut decet &
+oportet, & quod sint semper prompti & parati ad servitium suum integrum
+nobis explendum & peragendum cùm semper opus affuerit, secundùm quod
+nobis de feodis debent & tenementis suis de jure facere, & sicut illis
+statuimus per commune consilium totius regni nostri prædicti, & illis
+dedimus & concessimus in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non
+nostrum sit violatum ullo modo super forisfacturam nostram plenam._
+
+LIX.
+
+Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi.
+
+_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines totius
+regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram & ad Regnum
+nostrum pro viribus suis & facultatibus contra inimicos pro posse suo
+defendendum & viriliter servandum, pacem & dignitatem coronæ nostræ
+integram observandam, & ad judicium rectum & Justitiam constanter
+omnibus modis pro posse suo sine dolo & sine dilatione faciendam. Hoc
+decretum sancitum est in civitate London._
+
+LX.
+
+Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus.
+
+_Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur nisi intra
+civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam rem vetitam sine
+fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat & persolvat, &
+postea forisfacturam._
+
+LXI.
+
+De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris.
+
+_Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi in
+civitatibus regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in
+castellis, & in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & jus
+nostrum commune & dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt à bonis
+prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari nec violari,
+sed omnia recte & in aperto & per judicium & Justitiam fieri debent. Et
+ideo castella, & burgi, & civitates sita sunt & fundantur & ædificantur,
+scilicet, ad tuitionem gentium & populorum regni, & defensionem regni, &
+idcirco observari debent cum omni libertate & integritate & ratione._
+
+LXII.
+
+De Purgatione Forensi in judiciis publicis.
+
+_Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de perjurio aut
+murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam rapinam, quæ negari
+non potest, Anglus se defendat per quod melius noverit, aut judicio
+ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus fuerit, inveniat alium qui
+pro eo faciat. Si quis eorum victus fuerit emendet Regi xl. solid., si
+autem Anglus Francigenam appellaverit & probare voluerit judicio aut
+duello, volo tunc Francigenam purgare se Sacramento[B] non fracto._
+
+ [Marge A: Al. _si Fr._]
+
+ [Marge B: _Al. non ferro
+ apud hovendum._]
+
+LXIII.
+
+Firmantur Leges Edwardi Regis.
+
+_Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem Edwardi Regis in
+omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad utilitatem Anglorum._
+
+LXIV.
+
+De Justitiæ publicæ fidejussoribus.
+
+_Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut plegius
+eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam evaserit,
+talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, & purgent se quia
+in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur Hundredus & Comitatus
+(sicut Antecessores statuerunt) & qui justè venire debent & noluerunt,
+summoneantur semel; & si secundò non veniunt, accipiatur unus bos, & si
+tertio, alius bos; & si quarto, reddatur de rebus hujus hominis quod
+calumniatum est quod dicitur Ceapgyld & insuper Regis forisfactura._
+
+LXV.
+
+De Servis & eorum manumissione.
+
+_Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis verò
+velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti per manum
+dextram in pleno Comitatu, & quietam illum clamare debet à jugo
+servitutis suæ per manumissionem, & ostendat ei liberas vias & portas, &
+tradat illi libera arma, scil. lanceam, & gladium; deinde liber homo
+efficitur._
+
+LXVI.
+
+De Servis.
+
+_Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in
+civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris
+nostris, à die illa liberi efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ
+sint in perpetuum._
+
+LXVII.
+
+De Suppliciorum modo.
+
+_Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua culpa,
+sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel manus; ita
+quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & nequitiæ suæ.
+Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis infligi. Ista
+præcepta non sint violata super forisfacturam nostram plenam. Testibus,
+&c._
+
+ [Marge A: _Al. eruantur._]
+
+INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI.
+
+_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad quos scriptum hoc
+perveniat salutem, & amicitiam. Mando & præcipio per totam Anglicam
+nationem custodiri._
+
+LXVIII.
+
+De Examine Forensi.
+
+_Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de furto vel
+homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium inter
+duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. Et si Anglicus
+bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se jurejurando contra eum
+per suos testes secundum Legem Normanniæ._
+
+LXIX.
+
+De eodem.
+
+_Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem_ _rebus,
+Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium si magis
+ei placeat. Et si uterque sit invalidus & nolit bellum vel non posset,
+quærat sibi legalem defensionem._
+
+LXX.
+
+De eodem.
+
+_Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus
+nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se per Dei
+judicium._
+
+LXXI.
+
+De Examine Forensi.
+
+_De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget ad
+judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria & hoc super
+eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. Et si Anglicus
+non audeat enim probare per bellum, defendat se Francigena pleno
+juramento non in verborum observantiis._
+
+Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle qu'il
+l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux; mais il a cru,
+dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre qui annonceroit le sujet
+qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité auroient plus de
+facilités pour faire leurs observations sur chacun de ces sujets en
+particulier. Je ne donnerai donc point aux réflexions suivantes d'autre
+ordre que celui que Selden à donné aux articles auxquels elles se
+rapporteront.
+
+_Suite des Remarques._
+
+ARTICLE LIII.
+
+On voit clairement dans cet article que le terme _Dominus_ n'y indique
+pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que d'un _maître_ chargé
+par l'_hundred_ de veiller sur un certain nombre de colons; c'est de là
+que l'_hundred_ est obligé de suppléer à l'amende que ce maître se
+trouve hors d'état de payer au Roi.
+
+LIV.
+
+_Anhlote_ & _Anscote_, Loi particuliere à laquelle les Anglois d'origine
+étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce Monarque recevoit
+dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs usages; ces usages étoient
+donc différens des Coutumes Angloises: & par conséquent l'opinion de
+ceux qui ont avancé qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa
+Nation, est sans fondement.
+
+LV.
+
+Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet article que
+les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, ne l'étoient pas
+de leur nature: car lorsque ce Conquérant dit ici qu'il les donne à
+titre héréditaire & à perpétuité, exempts de toute redevance, &c. il ne
+veut faire entendre autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le
+pouvoir de changer l'état des fonds, & de les assujettir à des charges
+que dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter.
+
+LVIII.
+
+En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard dans
+toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée générale de la
+Nation, que tous ceux qui, dans les divers ordres de l'Etat, avoient
+reçu de lui des fiefs en hérédité, fussent assujettis aux Statuts
+particuliers par lesquels ces sortes de biens étoient régis: par-là il
+se ménageoit un moyen sûr de multiplier les fiefs & d'accoutumer
+insensiblement les esprits au joug de la vassalité.
+
+LX.
+
+On appelloit l'argent en espece _pecunia sicca_, & les troupeaux ou
+bestiaux destinés à être vendus, _pecunia viva_.
+
+LXI.
+
+On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, & on ne les
+établissoit point à une distance moindre les uns des autres que six
+lieues, & le tiers d'une lieue. La raison que Britton donne de cet
+usage, est que la journée commune d'un voyageur ne peut excéder vingt
+lieues, & qu'en divisant le jour en trois parties, un Marchand avoit six
+heures pour se rendre à chaque Marché, six heures pour y trafiquer, &
+six heures pour retourner chez lui ou en un autre Marché.
+
+LXII.
+
+Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je me suis borné
+à faire connoître la simplicité des regles suivies pour les duels chez
+les Anglo-Normands; mais les Textes de Britton & du vieux Coutumier de
+Normandie, d'où j'ai extrait ces regles, étant comparés ensemble,
+peuvent servir à appuyer de plus en plus mon opinion sur la nécessité
+qu'il y a de préférer l'Ouvrage de Britton & le vieux Coutumier à toute
+autre source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie.
+
+_BRITTON, Ch. 22._
+
+Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos de lui
+atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home nequedent ne
+poit mie appeller generaument; car home utlage, ne cely que ad nostre
+Royalme forjure, ne home juge en nostre Court a la mort, ne provour que
+avera faile[A] de sa prove, ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home
+arage, ne folnastre, ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de
+gents, ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables en
+appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies demurraunts
+en nostre terre.......................................................
+ [Marge A: Failli.]
+& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si ferrons
+hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt nous; & ils
+come viendront en jugement si face lencusour son appel pur nous en ceste
+manere par ascun serjaunt.
+
+Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que come il fuit
+en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an, la oy mesme cesti
+peres pur parler tiel mort ou tiel treson par entre cesty peres & un
+autre tiel par nosmes & par teles aliaunces, & que cesti pere issint le
+fist & issint le purparla felonisement come felon & trayturement come
+traitour, est cesty Johan prist a prover par son cors en toutes les
+maneres que la Cour voudra a garder que puer le doit.
+
+Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en chescun
+felonie & la coviendra sagement parler. Car si le appelour soit maheme
+ou dedens le age de 14 ans ou oultre le age de 70 ans ou ordine dedens
+seints ordres ou femme ou si home puisse être eyde par recorde adonques
+dirra il issint: est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres
+que la Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou de tiel
+estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de tiel ou de tiel ou
+de lour roules a record ou a garaunt & defendons que nul atturnes soient
+reçeus pour la appellour ne pur les appelles ne nul essoyne allowe de
+une part ne auter en nul cas de mort. Et volons que si le appel soit
+pronounci par bouche de Serjeaunt & le appel soit abatu par mauvaise
+mounstraunce ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter,
+le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en
+cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de ceo
+soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis apres
+suspendu de son office, & quant al defence se purra le defendaunt puis
+apres defendre en ceste manere.
+
+Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & toutes les
+pourparlaunces ou compassements de mal envers la persone tiel ou de tiel
+solonc ceo que serra purpose en countre luy de mot en mot. Et volons
+bien que en ceulx appels que le appellour eit plus de mester de asser
+les paroles ordeynement sans omission a ceo que son appel estoise que le
+défendour en son defens & grauntouns al defendour de chescune felonie
+que il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu.
+Issint que pour defaulte de mot & de sillable ne soit il mie ajuge pur
+non defendu: eins suffise al defendour que il die que de tele felonie
+n'est mie coupable si come le appellour lui met surprist est que il
+defende vers lui par son cors solonc ceo que la Cour a gardera que faire
+le deyue ou par pays, nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il
+est non defendu en cas de mort.
+
+Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu de meux
+respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, & si parmi sa bouche de
+Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, si soit puny per prison & par fyn
+& il se purvoye de meillour Serjaunt. Et come il avera suffisaument
+defendu le gros de l'appel si se purra il eyder par exceptions & primes
+de la jurisdiction le Juge & puis a la persone le appellour, & puis à sa
+persoune propre & puis a lappel & puis a laction si come serra dit entre
+les exceptions & quant a la Jurisdiction puit il dirre que il nest mie
+tenu a respondre en place ou le Juge est partie, de si come nul jugement
+ne se poit faire de meyns que de 3 persones cest a saver de un pleintife
+& de un defendaunt: & en cas ou nous somes Partie, volons que nostre
+Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement &
+conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder par ascune
+exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone demeyne: &
+puis al appel abatere que purra avenie en moult de cases, si come par
+omission de nosmer en l'appel, an ne jour ne lieu ou en noumaunt un
+nosme pour un autre, si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel
+issint.
+
+Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou clamant son appel
+par ceste parolle, & ceo voil jeo averer, la ou il duist dire, & ceo
+profre jeo a prover, ou per variaunce de son appel devaunt justices en
+une forme & en Roule de coroner en autre forme. Et si par ascune
+exception puisse abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge
+quittes quant devers cet appellour, & le appellour soit commaunde a la
+prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se obligea &
+issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le appellour se
+avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns ses plegges de
+suer soient en nostre mercy pur ceo que ils averount failly de
+pleggages. Mes en tiel cas volons que mitigation soit faite pur ceo que
+ceux se profrent a combattre pur notre pees meyntener. Et tout soit que
+les appeles soient issint a gardes quites quant devers le pleintife pur
+ceo ne remeigne mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis
+sus.
+
+Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a ceux de part
+nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder & s'ils dient
+par pays soyent mis arere en prison jesques a un certein jour, & en le
+meen temps soit maunde pays, & solonc le verdist du pays sur ceo charge
+soient juges. Et si le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques
+soit en sa eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi
+soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx, si
+come femes & mahemes, & autres que ne poient ne deivent combatre. Et si
+par son cors & en soit cas de autre félonie, adonques soit la cause
+examine, eins ceo que la bataille se joyne lequel la cause soit trespas
+ou felonie. Et si trespas, si soit le appel abbatu par ofices de
+Justices; & si de felonie, adonques donc le defendaunt gage a soy
+defendre & le appellour gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour
+dune pur attirs des armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en
+prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence le pleyntife
+son appel mot pur mot come il fist avaunt, & le defendour se defende
+come avaunt & puis pregne lun lautre par la mayn & jurge primes le
+defendaunt en ceste manere. _Ceo oyes vous home qui jeo teigne par la
+mayn qui vous faites appeller Johan par nosme de baptesme, que jeo peres
+a tiel an, a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne
+compassai ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men
+avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints._ Et puis jurge le appellour
+issint. _Ceo oyez vous home que jeo teigne per la main que vous faites
+appeller P. per noums de baptesme que vous estes parjures, car a tiel
+jour, a tiel an & tiel lieu purs plastes vous tiel treson ou tel mort ce
+que dit ay devaunt vous en le appel si Dieu me ayde & les Seynts._ Puis
+soient ambideux menez en certain place ou ambideux jurgent issint. _Ceo
+ayez vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une
+autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu abasse &
+la ley du diable enhausse_, & issint soit fait en toutes les batailles
+de felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, autre que les
+combattours, que le chose que il veit ou oye soy mover ne haute voyce
+pronouncier par quoy desturbaunce poet surdre à la bataille & volouns
+que qui que ceo face encountre la cry que il eyt la prison de un an & un
+jour. Puis voisent combatre _armes sauns fer & sauns longe arme a teste
+descouvertes & a meyns nues & a pee ovesque deux batons cornus de une
+longure_, & chescun de eux un escu de quatre corners sauns autre armure
+dount nul ne pusse autre grever. Et si ascun eyt sur lui autre arme
+musce & de ce soit greve son adversarie ou profre de grever soit fait
+come serra dit entre les batailes de plee de terre. _Et si le defendour
+se pusse defendre jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le
+firmament_ & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre si
+volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et aussi en toutes
+batailles de champions & le appellour de felonie soit comaunde a la
+prison. Et si le defendaunt, voile la felonie reconustre avaunt ceo que
+il soit atteint autrement & appeller autres de la consente volons bien
+que il soit a ceo receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le
+jugement tiel que il soit treyne & pendu & autrement tormente a la mort
+a nostre volounte & que tous ses biens moebles soient les nous & ses
+heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en nostre realme,
+si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour que freschement
+avera cette felonie suy abone fin eyt de nous graund guerdon.
+
+
+ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68.
+
+_De suyte de Meurdre._
+
+Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se plainct de T.
+qui a meurdry son pere felonneusement en la paix de Dieu & du Duc qu'il
+est prest de prouver & de lui faire cognoistre en une heure de jour. Se
+T. le nye mot à mot, & il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt
+premierement prendre le gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: &
+chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz doibvent
+tous deux estre retenus en la prison du Duc: & ce que droict sera à
+faire la bataille leur doibt estre ottroyée par la Justice. Et si peult
+bailler l'un & l'autre en vifve prison si leur plaist pourtant que l'en
+les baille fealement à bons gardes, qui les rendront mortz ou vifz au
+jour de la bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz.
+
+S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à aulcun d'eulx,
+le Bailly en peut enquerir de son office, & punyr celui qui en sera
+attaint coulpable, selon la desserte du faict, & ceulx qui le gardoient
+s'ilz en sont coulpables.
+
+Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne seulent
+porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les peuvent rendre à
+la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult user en Normendie qu'en
+bataille de felonie puis qui les gaiges sont donnez, aulcun ne doibt
+estre gardé hors de la prison au Duc.
+
+Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions
+offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée, tous
+appareilléz en leurs cuyrées, ou _en leurs cotes avecques leurs escus &
+leurs bastons cornus_, armez si comme mestier sera, de drap, de cuyr, de
+laine, & d'estoupes. Et escus, ne ès bastons, ne ès armures des jambes,
+ne doibt avoir fors feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne
+pevent avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le
+baston.
+
+Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles.
+Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles & si pevent être
+oings s'ilz veulent.
+
+Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles de la
+bataille seront recordées par la Justice, & s'il est advis à aulcun
+d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien recordées, ou
+que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz pourront demander le
+record de la Cort & lauront par ceulx qui furent a gaiger la bataille.
+Et quand elle sera bien recordée si soient menez au champ pour
+combattre, & quatre Chevaliers soient eslus qui gardent le champ, & tous
+les aultres se seent en tour.
+
+Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont sur vie & sur
+membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des champions aide ne
+nuysance par faict ne par dict, & si aulcun faict contre ce, il sera mis
+en la prison du Duc & l'amendera à sa volonté.
+
+Après les champions soient appellés au champ & jurent les parolles de
+la bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent par les mains,
+l'appelleur à dextre & defenseur à senestre. L'en doibt demander à
+chascun comme il a nom en baptesme, & s'il croit en Pere, en Filz, & en
+benoist sainct Esprit, s'il tient la foi que saincte Eglise garde.
+
+Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en ceste forme:
+_Oes homme que je tient par la main senestre, qui T. te faict appeller
+en baptesme que ton pere ne meurdry en felonnie: ainsi maist Dieu & ses
+Saincts._ L'appelleur jurera après: _Oes homme que je tient par la main
+dextre qui R. te faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as
+jurées tu te es parjuré: ainsi maist Dieu & ses Saincts._ Après si
+jureront les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy que par
+aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy puissent ne
+doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après l'appelleur jurera
+ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le baston, & les quatre
+Chevaliers qui sont esleuz à garder le champ seront entre eulx deux tant
+qu'ilz ayent aoure avenaument & le ban du Duc sera crye de rechef. Quant
+ilz auront aoure, les quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ
+en quatre parties.
+
+Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent en
+Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée en toutes
+les batailles, fors que le serment doibt estre faict des parolles de
+quoi la bataille fut gaigée.
+
+Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand _l'appareil_ des combats,
+on le voit, _respire je ne scais quoi de lugubre & de terrible_[44], qui
+laissoit agir librement les regrets & la terreur sur l'ame d'un
+accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y voit aucune différence entre
+l'armure du roturier & du noble; la simplicité du serment, le laconisme
+des proclamations, la solitude où les combattans étoient retenus
+jusqu'àu moment critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout
+cela nous retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En
+effet, le _bâton_ est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces
+combats[45]. S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui
+appartenoit un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne;
+l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, _hic est terminus_. Le Comte
+marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, & chacun d'eux
+ayant pris une portion du terrain, dont il se disoit propriétaire,
+l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, & le déposoit pour gage
+de la bataille entre les mains du Comte. Au moment assigné pour le
+combat, ces deux morceaux de terre étoient placés entre les parties,
+elles touchoient avec leur épée le morceau qu'elles prétendoient avoir
+respectivement tiré de leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la
+victoire à celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux
+mains.[46] Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus
+pompeuses.[47]
+
+ [Note 44: Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.]
+
+ [Note 45: _Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354.
+ Balus._]
+
+ [Note 46: _Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid._]
+
+ [Note 47: _Leg, Bajuvarior._ tit. 15, 16, 17. Balus. col.
+ 133 & suivantes.]
+
+Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans les
+autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les _pratiques
+anciennes_[48]. Les _corrections_ que ces écrits ont faites dans ces
+_pratiques_, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant des
+combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens. Ces
+_corrections_ consistent en des formalités qui ne servoient qu'à
+distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des chevaux
+superbement enharnachés, des armes brillantes, un cortége choisi d'amis
+& de gardes, tout cela exigeoit de longs préparatifs. Ces arrangemens
+multipliés, & qui précédoient le combat, formoient autant de liens
+qu'une ame fiere & hautaine se mettoit insensiblement dans l'impuissance
+de rompre. Les guerres avec les Orientaux avoient communiqué aux
+François le goût de ces derniers pour le faste & pour l'extraordinaire:
+de là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous Philippe
+le Bel[49]. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux Coutumes Normandes
+introduites en Angleterre après la conquête, & l'on verra lesquels de
+ces Coutumes ou de ce formulaire peuvent nous donner une idée plus juste
+_des anciennes pratiques_ l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le
+Conquérant fait assez clairement entendre que l'article 62, contient
+une addition aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi que les
+articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e siecle, il n'y
+avoit aucun cas où le combat fût indispensable. Les facilités procurées
+par les établissemens de saint Louis, pour se soustraire à cette barbare
+Coutume, ont donc été mal-à-propos attribuées jusqu'ici à ce pieux
+Monarque.
+
+ [Note 48: Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.]
+
+ [Note 49: Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier
+ vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu:
+
+ _Premierement._ Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose
+ notoire, certaine & évidente, que le maléfice soit advenu. Et
+ ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison
+ ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion.
+
+ _Secondement._ Que le cas soit tel que mort naturelle en deust
+ ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne
+ chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort
+ s'en deust ensuivir.
+
+ _Tiercement._ Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par
+ voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si
+ que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par
+ son corps.
+
+ _Quartement._ Que celuy que on veut appeller soit diffamé du
+ fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce
+ signifie la cause des indices.
+
+ _Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans
+ estre adjourné._
+
+ En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans
+ coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait
+ estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses
+ amis.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites
+ Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort,
+ toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il
+ est contenu en la cause de larrecin excepté.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de
+ gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir,
+ excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die
+ que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par
+ autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui.
+
+ _Item._ Si le cas est proposé en generaux termes, comme de
+ dire, je te dis, & veux dire, maintenir & soustenir que tel N.
+ a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons &
+ ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne
+ d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy
+ convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps & le
+ jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté
+ faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre
+ l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire
+ l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou
+ combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de
+ tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se
+ départoit de nostre Court, après les gaiges jettés & receus,
+ sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons & ordonnons
+ qu'il soit tenu & prononcié convaincu.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive
+ dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou
+ son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, & se
+ doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa
+ querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si
+ l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées
+ estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, & confisqué
+ corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme
+ droit, coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé
+ ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne
+ pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps
+ contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme
+ Gentilhomme & preud'homme doit faire, en ma présence, comme
+ Juge & Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de
+ bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de
+ chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à
+ gaige de bataille, & que en tel cas, selon la noblesse &
+ condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui
+ s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons
+ qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou
+ non.
+
+ _Item._ Et premier dira, très-haut, très-excellent &
+ très-puissant Prince & nostre souverain Seigneur; ou s'il
+ n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain
+ Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve
+ fin aux choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par
+ leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour
+ celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon
+ absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à
+ mes périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes
+ fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes &
+ de chevaux, comme pour ma propre personne, & ainsi comme en tel
+ cas appartient.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur
+ ses périls dire au contraire, & requerir que les injures dites
+ par l'appellant soient amendées de telle amende & peine qu'il
+ devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que
+ l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge
+ compétant, a faulsement & mauvaisement menti, & comme faux &
+ mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, & s'en deffendra ledit
+ deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par son corps, ou
+ par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé
+ que gaige de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le
+ Roi, comme leur souverain Juge, sera dit & ordonné.
+
+ Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire
+ ses protestations dessus dites, & requerir son advoué, en cas
+ de leale exoine, demander & faire retenue de conseil, d'armes &
+ de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables
+ à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le
+ surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles & deffenses
+ voulons & ordonnons que soient semblablement escrites &
+ registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour
+ l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra.
+ Et pour ce chacun d'eux jurera & prometra, & se obligera de
+ comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant à la
+ journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la
+ bataille, si bataille y chiet, selon l'information & le propos,
+ lequel sera bien veu & sainement regardé par notables &
+ preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de
+ nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour &
+ place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme
+ recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera.
+
+ Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne
+ donnent bons & suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans
+ nostre congié & licence.
+
+ _Item._ Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le
+ deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs
+ armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, & eux
+ deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs
+ chevaux houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les
+ visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les
+ espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres qu'ils
+ entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils
+ faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, &
+ portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur
+ Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient
+ contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au
+ champ, selon la Coustume de présent, & du droit d'armes.
+
+ Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur
+ aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres & Chapitres de
+ présent, voulons & ordonnons que lesdits combateurs puissent
+ partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est,
+ entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant
+ eux leurs escus, leurs glaives & toutes les autres armures
+ raisonnables de combattre en tel cas.
+
+ Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais
+ Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs
+ main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où seront
+ portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints
+ ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes
+ ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient
+ descendus dedans leurs pavillons & tentes.
+
+ _Item._ Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de
+ France l'appellant se doit présenter au champ _premier_, &
+ devant l'_heure de midy_, & le deffendant devant l'_heure de
+ none_, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour
+ convaincu, se la grace & mercy du Juge ne s'y estend,
+ lesquelles constitutions nous voulons & approuvons qu'elles
+ tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce
+ nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que
+ nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou
+ l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges
+ plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner
+ à l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner
+ autre jour & heure, tant avant la bataille commanchiée, comme
+ en combattant, pour parfaire leur bataille, & en les remettant
+ au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins,
+ sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre,
+ deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens.
+
+ _S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que
+ le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de
+ bataille._
+
+ _Premierement._ Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à
+ cheval à la porte des lices, & là doit une fois crier que
+ l'appellant viegne.
+
+ _Secondement._ Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand
+ l'appellant & l'appellé ou deffendant seront entrez & auront
+ fait au Juge leurs protestations, & seront descendus en leurs
+ pavillons.
+
+ _Et tiercement._ Quant ils seront retournés de faire leurs
+ derniers seremens, les Rois & Heraults d'armes, par la maniere
+ qui s'en suit, crieront à haute voix: _Or oez, or oez_,
+ Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que
+ nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France,
+ vous commande & deffend, sur peine de perdre corps & avoir, que
+ nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques,
+ se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy
+ nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain
+ Seigneur vous deffend & commande que nul de quelconque
+ condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, & ce
+ aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux
+ serviteurs & roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux
+ qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte
+ du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux
+ sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous
+ commande & deffend que nulle personne, de quelconque condition
+ qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez,
+ ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps & biens;
+ ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes
+ personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se
+ assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les
+ Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy
+ nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe,
+ ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel
+ qu'il soit, sur peine de perdre corps & avoir.
+
+ _S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux
+ Champions doivent faire à l'entrée du champ._
+
+ Les protestations que les deux Champions doivent faire à
+ l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable
+ que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou Mareschal du champ,
+ qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par
+ son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour
+ plusieurs raisons le meilleur; & puis celles qu'il dira ou fera
+ dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré
+ dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre
+ très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le
+ Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel
+ pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre
+ Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme
+ qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle
+ querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre,
+ meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur,
+ Nostre-Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à
+ tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain
+ Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est venu
+ présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy
+ livriez & départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, &
+ de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable & convenable en
+ tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de
+ Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme
+ dit est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied,
+ ainsy comme mieux luy semblera, & de soy armer ou desarmer de
+ ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que
+ pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant,
+ se Dieu luy donne loisir de ce faire.
+
+ _Item._ Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en
+ champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles
+ luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust nulles autres,
+ ne puist avoir.
+
+ _Item._ Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées,
+ comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis,
+ parquoy il fut veu & conneu manifestement que son bon droit luy
+ fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après
+ que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux &
+ mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon
+ la condition du cas, & doit requerir que sur ce il doive
+ specialement jurer.
+
+ _Item._ Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu
+ ne fust que au _soleil couchant_ il n'eust deconfit, & oultré
+ son _ennemy_ (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist)
+ neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant
+ comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les
+ droits & anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il
+ n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons
+ consentir & octroyer.
+
+ _Item._ Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans
+ l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus
+ receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu, laquelle
+ Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il
+ tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est.
+
+ _Item._ Doit demander & très-expressement protester de porter
+ avec lui, pain, vin & autre viande pour mangier & boire
+ l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes choses à lui
+ convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour
+ son cheval; desquelles protestations & requestes, tant en
+ general qu'en especial, il doit demander acte & instrument,
+ lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que
+ l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement
+ faire, & par la forme que dit est, voulons & ordonnons qu'ils
+ puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa
+ volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin,
+ charmes, charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres
+ semblables choses deffendues selon Dieu & sainte Eglise à tous
+ bons Chrestiens.
+
+ _Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le
+ siege de la croix & du Te igitur, avec les pavillons des
+ Champions._
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de
+ bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante
+ pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges
+ seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en
+ venoit.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de
+ l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de
+ son Juge, & celui du deffendant à la senestre.
+
+ _Item._ Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les
+ choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent
+ baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres baissées,
+ faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en
+ celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera,
+ qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit
+ present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant
+ Prince, & nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à
+ vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis
+ venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon
+ devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a
+ fait, & de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera
+ aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près qu'il
+ pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui
+ contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre
+ main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, & de ce
+ fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son
+ pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites
+ escrites, il ne sceust dire, voulons & ordonnons qu'elles
+ puissent estre dites par un Advocat.
+
+ _Item._ Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter
+ sut la porte des lices, & illec doit faire son second cry; &
+ les cinq deffenses par la forme & maniere que dit est.
+
+ _S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont
+ tenus combattre en champ par gaige de bataille._
+
+ _Premierement._ Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à
+ pied, partant de son pavillon avec ses gardes & Conseil, armé
+ de toutes ses armes, comme il est dit dessus, & quand il sera
+ dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux
+ devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou
+ scaura, où sera la figure de nostre Redempteur _Jesus-Christ_
+ en Croix couchié dessus un _Te igitur_, & à sa dextre sera un
+ Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui
+ s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N.
+ qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre
+ Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye,
+ qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous
+ sauver. Or luy requerez mercy, & priez-le que à ce jour vous
+ veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge.
+ Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre
+ ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles
+ finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à
+ tout les gantelets, & met la droite sur celle Croix, & la
+ senestre sur le _Te igitur_, & puis luy dit: Vous tel N. dites
+ comme moy, & il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut
+ parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure
+ par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur &
+ Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy
+ sont, & la foy de vray Chrestien & du saint Baptesme que je
+ tiens de Dieu, que j'ai certainement juste & bonne querelle, &
+ bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme
+ faux & mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il
+ veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse & mauvaise
+ querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray aujourd'huy
+ par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de
+ Nostre-Dame, & de Monsieur saint Georges le bon Chevalier;
+ lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, & se retourne à
+ son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit.
+
+ _Item._ Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant,
+ lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme,
+ avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, & le surplus
+ comme dit est.
+
+ _Item._ Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal
+ après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, & les
+ met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, & puis lui dit:
+ Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la
+ passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts
+ Evangiles qui cy sont, & sur la foy de vray Chrestien, & du
+ sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir
+ fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy
+ deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement &
+ mauvaisement m'a accusé, comme faux & mauvais qu'il est, de moy
+ avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps,
+ contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur
+ saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit
+ deffendant se lieve, & s'en retourne à son pavillon, comme a
+ fait l'Appellant.
+
+ _Item._ Au second serment, viendront les deux Parties, l'un
+ après l'autre, semblablement comme dessus, & pour abregier,
+ jureront comme dessus il a esté devisé.
+
+ _Item._ Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de
+ l'un costé comme de l'autre, & viendront aux deux Parties, &
+ les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit
+ est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand ils
+ seront agenouillez devant la Croix, & le _Te igitur_, le
+ Mareschal prendra leurs mains droites, & leur ostera leurs
+ gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le
+ Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de
+ nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura
+ tort, en ame & en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, &
+ seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon
+ droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du
+ Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, & pouvoir de
+ l'ennemy.
+
+ Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour
+ la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se
+ entreverront, & se entretiendront par les mains; adonc le
+ Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N.
+ comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait
+ conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy,
+ ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner
+ pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir.
+
+ Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs
+ pavillons, & de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou
+ du Juge devant qui ils seront venus.
+
+ Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera
+ semblablement au deffendant, & puis retournera à l'Appellant, &
+ dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette
+ vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur
+ Jesus-Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de
+ Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les
+ très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour
+ les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie,
+ & sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à
+ combattre cetuy faux & mauvais, traistre, meurtrier, parjure,
+ menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce j'en
+ appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint
+ Georges le bon Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire
+ par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur
+ moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes,
+ charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles
+ autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire,
+ ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps
+ & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye
+ Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens
+ faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, & pour
+ abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le
+ deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le _Te igitur_
+ pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les
+ prend par les mains droites & les fait entretenir. Lors il dit
+ à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O!
+ tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que
+ j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, & ay
+ bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu a
+ mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre &
+ deffendre contre moy; & tu le scays, dont j'en appelle à Dieu,
+ nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à
+ tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce
+ le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à
+ l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par
+ les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux &
+ mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre &
+ combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, &
+ fausse querelle de me avoir appellé & combattre contre moy,
+ comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, & Monsieur
+ saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux & mauvais
+ que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils
+ doivent rebaiser le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper
+ se lever, & leur retourner en leurs pavillons pour faire leur
+ devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son _Te igitur_, &
+ le siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va.
+
+ _Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit
+ crier à haute voix au milieu des lices._
+
+ Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera
+ assis, & ordonné sans dire mot, & que les Parties seront toutes
+ prestes, & en point de faire leur devoir: alors par le
+ commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault
+ au milieu des lices par trois fois crier _faites vos devoirs,
+ faites vos devoirs, faites vos devoirs_; & après ces paroles
+ les deux champions souldront de leurs pavillons sur les
+ escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour
+ de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs
+ Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus
+ les lices jettez hors.
+
+ Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en
+ criant par trois fois, _laissez-les aller, laissez-aller,
+ laissez-les aller_, & ces paroles dites, jette le gant, & alors
+ qui veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige
+ de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans
+ plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa
+ bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, &
+ fasse chacun le mieux qu'il pourra.
+
+ _Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre._
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point
+ oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une
+ des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; & l'autre, qui est
+ la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort,
+ dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au
+ Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir.
+ Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, &
+ par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes
+ coupées, & tout son harnois, çà & là par les lices jettez, &
+ puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi desarmé &
+ laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou
+ d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les
+ pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, &
+ le surplus de ses biens à son Prince confisquez.
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices
+ honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il
+ n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura
+ deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses
+ pleiges & hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour
+ quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y
+ respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre,
+ s'il ne veult.
+
+ _Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter
+ observari debet, &c._
+
+ _Item._ Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du
+ vaincu, & generalement toutes les autres choses que le vaincu
+ aura apporté au champ, soient & appartiennent de droit au
+ Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour
+ en auroit eu la charge & la garde.
+
+ _CONCLUSION._
+
+ Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que
+ chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car
+ entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus
+ craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu,
+ ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, &
+ en leurs forces, ou aveuglez, par ire, & outrecuidance: &
+ aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la
+ paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté
+ de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant & nonchalant
+ le jugement de Dieu, mais qui se plaint, & justice ne trouve,
+ la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil
+ & mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre
+ bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre
+ Seigneur _Jesus-Christ_, le vray Juge, sera pour luy.]
+
+LXIV.
+
+1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes d'_Hundreds_
+& de _Comtés_, parce que sans cela les Anglois n'auroient pas compris la
+signification de la premiere expression, & que la seconde n'auroit pas
+été intelligible aux Normands. 2º. Il est observé dans cet article, à
+l'égard des Hundreds, que leur établissement en Angleterre avoit précédé
+la conquête: en effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les
+Centaines en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi pour
+substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on trouve le tableau
+de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie de la fin de la
+seconde Race, lorsque les maximes des Capitulaires furent remplacées par
+les usages particuliers des Seigneuries.
+
+LXVII.
+
+Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant avoit
+déterminés pour chaque espece de crime & pour les différens degrés du
+même crime. Prenons pour exemple de la proportion que ce Prince avoit
+sçu mettre entre les peines & les fautes, ce qu'il avoit ordonné à
+l'égard du Rapt. _Si quis obviaverit mulieri vel alicubi invenerit eam
+solam vel socios habuerit cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem
+tetigerit frangit edictum Regis & emendabit secundum judicium commune._
+
+_Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit
+gratiam suam._
+
+_Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium
+possessionum suarum incurrit damnum._
+
+_Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit damnum._
+
+_De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum Francorum
+& Anglorum._
+
+_Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori
+labro quàm propius natibus abscindere debuit._
+
+Item. _Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo
+dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum &
+caudam[50]._
+
+ [Note 50: Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il
+ rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la
+ femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la
+ vie, _& primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam
+ Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua
+ pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse
+ quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte
+ exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem
+ Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut
+ Rex audivit misit propter Episcopos & Barones, qui tunc erant_
+ _cum eo ad curiam, & præcepit mulieri ut narraret eis omnia
+ sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio
+ Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die
+ veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si
+ posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis
+ pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset
+ ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad
+ pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras
+ Beluacensis monetæ, & x. equos de precio tanto: joculatrici
+ autem centum libras, & eam daret in conjugem diviti burgensi,
+ aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ.
+ Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset
+ justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam
+ argento, & cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens
+ ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias
+ octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad
+ misericordiam suam: quod vix concessit, & sic ipse Comes
+ concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex comparuit quòd
+ vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur
+ justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones
+ clamaverunt & confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex
+ concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem
+ Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum
+ Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem,
+ quæ erat pulchra & sapiens & quæ largita est multas eleemosynas
+ Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre &
+ matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis
+ facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis
+ locis quasi consuetudinarie habetur._]
+
+Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines attachées
+aux autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit des premieres
+Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé jusqu'au 11e siecle[51].
+On le chercheroit en vain dans les monumens François du même temps.
+
+ [Note 51: _Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo
+ inter duas villas & obviavit eam aliquis & per raptum denudet
+ caput ejus cum sex solidis componat._
+
+ _Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet
+ cum sex solidis componat._
+
+ _Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel
+ posteriora cum duodecim solidis componat._
+
+ _Si, &c._
+
+ _Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent._]
+
+Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle je parlerai
+dans la suite; & cet Auteur a terminé les additions que le Conquérant
+avoit faites à ces Loix, par la Charte suivante.
+
+CARTA WILLELMI.
+
+_W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus
+Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras habent,
+salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, qui in Anglia manent,
+quod Episcopales leges quæ non bene nec_ _secundum sanctorum Canonum
+præcepta usque ad mea tempora ni regno Anglorum fuerunt communi concilio
+& consilio Archiepiscoporum meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, &
+omnium principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando & regia
+auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, de legibus
+Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, nec causam quæ ad
+regimen animarum pertinet, ad judicium secularium hominum adducant. Sed
+quicunque secundum Episcopales leges de quacumque causa vel culpa
+interpellatus fuerit, ad locum quem ad hoc Episcopus elegerit vel
+nominaverit, veniat, ibique de causa sua respondeat, & non secundum
+hundret, sed secundum Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo
+suo faciat. Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam
+Episcopalem venire noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si
+nec sic ad emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc
+vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur.
+Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, pro
+unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam defendo & mea
+auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus aut minister
+Regis nec aliquis laicus homo alium hominem sine justitia Episcopi ad
+judicium adducat. Judicium vero in nullo loco portetur, nisi in
+Episcopali sede, aut in illo loco quem ad hoc Episcopus constituerit._
+
+De honestate & castitate dictorum Canonicorum.
+
+_In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste &
+catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur,
+depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, aliter
+voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, fraterno amore
+prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano & fratribus cæteris
+corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, ad notitiam Episcopi
+perveniat, qui Episcopus una cum Decano & fratribus cæteris adjunctis
+etiam orationum meditationibus fratrem infirmum sanare & corrigere
+studeat. Si vero ipse taliter castigari noluerit, & proprio reatui
+pertinaciter indulgere voluerit, omnibus rebus Ecclesiæ vacuus, ut
+accessit, foras mittatur, & alter morum & scientiæ merito dignus, absque
+omni munere, ut dictum est, locum ejus terram occupantis obtineat. His
+omnibus incommutabiliter ita dispositis veto & regali auctoritate
+prohibeo, ut quislibet cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis
+violentiam aliquam faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si
+Episcopus vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum
+facere temptaverit, deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc
+temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere valeat
+in secula seculorum. Amen._
+
+_REMARQUES SUR CETTE CHARTE._
+
+Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, à
+l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de Guillaume le
+Conquérant, en 1080[52], que lorsque les Ecclésiastiques avoient exercé
+anciennement en France quelque portion de la Justice civile, ce n'avoit
+été que par exception au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a
+tellement été bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles,
+que par l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le
+Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; ils
+n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence sur les Juges
+Laics. Cette opinion est très-opposée à celle de M. de Montesquieu sur
+les _Justices territoriales des Eglises_[53], & trop conforme aux
+maximes de la Charte que _Wilkins_ nous offre ici, pour que je néglige
+l'occasion que cette Charte me procure de développer l'équité des usages
+sur lesquels elle étoit fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la
+nature des justices que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du
+Conquérant en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs
+Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur de
+l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des Seigneurs
+laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales preuves sur
+lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il attribue aux Eglises
+dès les temps les plus reculés de la Monarchie Françoise.
+
+ [Note 52: _Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag.
+ 67._]
+
+ [Note 53: Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.]
+
+Selon l'illustre Magistrat[54] «_c'étoit un principe fondamental de la
+Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire de
+quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile._»
+
+ [Note 54: Esprit des Loix, L. 30, c. 18.]
+
+Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne à cette
+assertion. Il cite, en premier lieu.
+
+Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant sous les yeux
+du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera facile d'apprécier
+sans recherches les conséquences que M. de Montesquieu en a tirées.
+
+_In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus omnibus
+fidelibus, &c._
+
+_Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui
+homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad eos
+hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt....
+& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio libera &
+prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium vestrum notitiam
+pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione & defensione
+nostra receptos in libertate conservare decrevimus._
+
+ARTICLE PREMIER.
+
+_Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo in
+exercitum pergant, &c._
+
+II.
+
+_Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia,
+deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, alienarum
+rerum invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter aut
+civiliter fuerit accusatus & ad placitum venire jussus, ad Comitis sui
+mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras vero minores causas MORE
+suo, sicut hactenus fecisse noscuntur, inter se mutuo definire non
+prohibeantur._
+
+III.
+
+_Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi
+occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, & secum in
+portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit, utatur illorum
+servitio absque alicujus contradictione vel impedimento & liceat illi
+eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi inter se definire
+possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones ad examen
+Comitis reserventur._
+
+VI.
+
+_Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam ut
+se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. Et si
+beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit fuerit
+consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo exhibere debere
+quale nostrates homines de simili beneficio senioribus suis exhibere
+solent._
+
+Dans ces différentes dispositions apperçoit-on _la puissance militaire
+du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile sur les
+hommes libres_? Le Capitulaire a évidemment pour objet de communiquer
+aux Espagnols réfugiés en France les priviléges dont les hommes libres,
+nés dans le Royaume, y jouissoient alors, & de les assujettir aussi aux
+mêmes charges. Par conséquent les priviléges & les charges qui sont
+accordés aux Espagnols par le Capitulaire, nous donnent une idée juste
+des devoirs & des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres
+François. Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la guerre
+sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, criminelles ou
+civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur vie ou de leurs
+biens, étoient de la compétence du Comte; mais les autres causes se
+décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit recevoir dans les aleux qui
+lui avoient été donnés à défricher, _adprisiones_, telles personnes
+qu'il jugeoit à propos, & les forcer de s'acquitter des fonctions
+auxquelles ils s'étoient obligés en s'y établissant; l'une de ces
+fonctions étoit de concourir, avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre
+la justice à tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en
+quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol avoit
+pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit tenu
+envers le Comte à l'hommage & aux redevances convenues par la concession
+qui lui avoit été faite de ce bénéfice. Ainsi, quoique le Comte eût sur
+les hommes libres toute la _puissance militaire_, il n'exerçoit pas sur
+eux toute la Jurisdiction civile, les Parties de cette Jurisdiction qui
+avoient plus de rapports avec les Justices Seigneuriales, devenues si
+communes sous la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en
+effet, l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit,
+conjointement avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce
+qui intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte,
+au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police générale du
+Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols, des usurpations, &c.
+Mais l'infraction des Réglemens domestiques & économiques établis dans
+un alleu par le chef de la famille composée d'hommes libres qui
+habitoient cet alleu, cette infraction, dis-je, étoit soumise au
+jugement de ceux d'entre ces hommes que la famille avoit choisis pour la
+gouverner. N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef
+de toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers
+Capitulaires que M. de Montesquieu va nous opposer.
+
+Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la _puissance militaire_
+entraînoit nécessairement après elle la _Jurisdiction civile_, croit
+trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire de l'an
+819, art. 14, que les _Placités du Comte étoient appellés les Placités
+de l'homme libre_; & que de là _ce n'étoit que dans ces Placités du
+Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on pouvoit juger les
+questions sur la liberté_; mais ce cinquieme Capitulaire de 819 ne dit
+rien de semblable. Il enjoint seulement aux hommes libres de se trouver
+chaque année aux trois Placités généraux du Comte, à moins qu'ils n'y
+soient appellés comme accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre
+témoignage; & il ajoûte _ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent
+non alius venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut
+testificatur_. Or, cette derniere disposition fait clairement entendre
+que les Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes
+extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient de
+l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, mais
+que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes libres du
+ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction des
+Jurisdictions. Les causes majeures & l'état des personnes, _la liberté_
+par conséquent étoient de la compétence du Roi, au nom duquel le Comte
+les décidoit; les moindres causes qui avoient pour objet la vente,
+l'achat, l'échange pour choses mobiliaires ou les services promis,
+appartenoient aux Centeniers; l'instruction même des affaires
+criminelles, pourvu qu'ils ne les jugeassent pas, les regardoit
+aussi[55]: & il restoit à ce moyen aux chefs de famille ou hommes libres
+propriétaires d'alleux le droit de prononcer provisoirement[56] sur les
+contestations qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, & qui en
+altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture.
+
+ [Note 55: Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect.
+ Ansegise, _ut nullus homo usque ad mortem, &c. judicetur._
+ Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.]
+
+ [Note 56: Les Sujets prenoient pour modeles de la
+ discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les
+ familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces
+ Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit
+ s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit
+ injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a
+ un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au
+ Centenier, & au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas
+ justice. _Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus._]
+
+Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement les Plaids
+de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, & la
+Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce que l'homme libre
+marchoit à la guerre sous le Comte, il ne s'ensuivoit pas ni que le
+Comte fût son seul Juge, ni que les Placités du Comte dussent porter
+exclusivement le titre de _Placités des hommes libres_. Ce n'étoit pas
+encore parce que _les vassaux des Evêques & des Leudes n'étoient point
+sous la Jurisdiction civile des Comtes_, que ces Seigneurs ne les
+menoient point à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme
+Capitulaire de 812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme
+Capitulaire de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection
+d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire.
+
+_Ut omnis liber homo_, ce sont les termes du premier Capitulaire de 812,
+art. I, _qui quatuor mansos vestitos de proprio suo sive de alicujus
+beneficio habet ipse se præparet & ipse in hostem pergat sive cum
+seniore suo._
+
+L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi:
+
+_De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia
+habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore
+domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, sed cum
+Comite cujus pagenses sunt ire permittant._
+
+Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui qui a
+quatre manses en propre, & qui peut de lui-même se rendre à l'armée,
+_ipse in hostem pergat, ipse se præparet_.
+
+2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un autre, &
+il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire de l'aleu
+où il résidoit: 3º. celui qui étant _casé_, c'est-à-dire, domicilié dans
+l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour bénéficier un vassal du Roi,
+un Leude qui, étant de service à la Cour, ne pouvoit le conduire, & qui
+par cette raison étoit obligé de se réunir à la milice du Comte dans le
+ressort duquel le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces
+trois ordres suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car,
+selon ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit le
+droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit de se
+juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis.
+
+L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître que la
+Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été membre; &
+j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction provisoire &
+purement domestique & économique sur ceux qui étoient domiciliés dans
+ses terres.
+
+Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été soumis qu'à
+la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel il auroit été
+_casé_; & rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude bénéficier ait jamais eu
+cette Jurisdiction civile.
+
+Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: _Reliqui vero
+(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos
+nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant._ D'où il suit que le Roi
+pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres Commandans de sa milice,
+d'y recevoir les hommes libres vassaux des Evêques; & cependant, selon
+l'Auteur de l'Esprit des Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes
+dépendans des Eglises la Jurisdiction civile; cette _Jurisdiction
+civile_ ne _marchoit_ donc pas toujours d'_un pas égal avec la puissance
+militaire_ des Comtes. La justesse de cette conséquence va se faire de
+plus en plus sentir en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de
+l'Esprit des Loix: _Je vois déjà naître_, dit M. de Montesquieu, _la
+Justice des Seigneurs, &c._
+
+_Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui les
+obtinrent... en tirerent tous les fruits & tous les émolumens; & comme
+un des plus considérables étoient les profits judiciaires, (freda), il
+suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice, qui ne
+s'exerçoit que par des compositions aux parens & des profits au
+Seigneur._
+
+Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; on
+suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le _fredum_ qui est
+expressément conservé au Domaine Royal par le Capitulaire _de Villis_,
+en 800, _Balus. col. 339_, appartenoit aux Bénéficiers, suivant ce
+Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 & 17 du premier livre de Marculphe,
+que l'on cite en preuve de cette supposition, enchérissent encore sur
+son inconséquence; ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de
+bénéfice aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement _du fredum_.
+Cette exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou
+Ecclésiastiques percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre,
+ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux Evêques
+le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement de ce droit? Ces
+Formules interdisent aux Juges d'entrer dans les bénéfices, d'en
+distraire aucun domicilié pour venir cautionner quelqu'un dans leurs
+Tribunaux; ils défendent aux envoyés du Roi d'y prendre leur logement: &
+de là M. de Montesquieu infere que _la justice fut dans les fiefs
+anciens & dans les fiefs nouveaux un droit inhérent au fief même._ Et
+c'est au contraire parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui
+leur fussent propres, qui y fussent _inhérentes_, qu'il y avoit
+nécessité de soustraire ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le
+ressort de la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu
+y exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices d'avoir
+le _fredum_, d'être affranchis de loger les Juges dans le district
+desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les Chartes de
+concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution de Justice, afin
+que ces prérogatives leur eussent appartenues; cependant nulle mention
+de Justice dans ces Chartes; le nom de Justice étoit néanmoins bien
+_usité_ du temps de Marculphe. M. de Montesquieu semble avoir pressenti
+la force de ces argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires
+& sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. _Si la
+Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi_, demande le
+sçavant Magistrat, _voit-on par-tout que le service du fief étoit de
+servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours & dans leurs guerres?_
+
+D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices à des
+Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit ni ces Leudes ni ces
+Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour rendoit; mais une réponse
+plus tranchante, c'est que du Cange a parlé des fiefs, & que dans M. de
+Montesquieu il s'agit de bénéfices.
+
+Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites avec moins
+de ménagemens encore dans le chapitre 21 du livre 30 de notre Auteur:
+_Persuadé que les Justices étoient toujours établies dans les domaines
+donnés par nos Rois aux Eglises, il voit que le privilége_ de ces
+Justices _étoit dans la nature de la chose donnée. que le bien
+Ecclésiastique avoit ce privilege, parce qu'on ne le lui ôtoit pas._
+
+Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier livre de
+Marculphe! L'exemption de _l'entrée_ des Juges sur les terres des
+Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans du Fisc, &
+aux dons d'alleux faits par des particuliers; _Villas aut regiâ aut
+privatorum largitate conlatas._ Certainement M. de Montesquieu n'a pu
+penser que les Justices fussent _dans la nature_ de ces _alleux_;
+l'exemption dont parlent les Formules n'étoit donc pas constitutive des
+Justices. Si elles s'approprioient le _fredum_, c'étoit par exception au
+droit commun, par une grace particuliere du Souverain; & on ne voit
+nulle part qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre
+leurs vassaux. _Leurs Agens_ touchoient au contraire cette amende des
+Juges qui les avoient infligées ou reçues, _in luminaribus ipsius
+Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum_.
+
+Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot _immunité_ employé dans les
+Formules n'indique point le _droit qu'avoient les Ecclésiastiques de
+rendre la Justice dans leur territoire_, parce qu'avant qu'on eût pû
+donner à ce mot cette signification, il auroit fallu qu'on eût établi
+que les Ecclésiastiques avoient un droit de Justice; droit qui devient
+plus incertain à mesure que nous sondons plus attentivement les
+fondemens qu'on s'efforce de lui donner. En effet, il faut être bien
+dépourvu de bonnes raisons pour alléguer en faveur de ce prétendu droit
+la Loi Ripuaire.
+
+L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le deuxieme
+Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7, Col. 23. Balus.
+
+L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis
+restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs biens, qu'elle
+héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne pouvoit les poursuivre
+personnellement pour affaires civiles dans les Tribunaux laïcs; parce
+qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur disposition, ils étoient encore
+considérés comme les mineurs ou les infames[57]. Et ils ne pouvoient
+ester en Jugement que par les Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais
+parce que les Evêques avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur
+les Clercs & autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique[58]. On
+ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice _territoriale
+seigneuriale_. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux Eglises,
+il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour y assujettir
+les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs aucune trace de
+ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire de Clotaire II. Il y
+est ordonné aux Evêques, comme aux Comtes dont l'autorité s'étend sur
+divers cantons, de prendre leurs Juges & leurs Commissaires dans le lieu
+où ils doivent rendre & recevoir Justice.
+
+ [Note 57: Baluse, L. I, col. 1122.]
+
+ [Note 58: Les gens destinés à la culture des terres étoient
+ dirigés par le Vidame dans leurs opérations, & les Clercs
+ étoient conduits par le Prevôt: _Mandastis ut Vice Dominus cum
+ carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia
+ secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316._]
+
+_Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices vel
+missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco qui
+justitiam percipiant & aliis reddant._
+
+Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot _judices_ dans ce
+passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit d'en instituer, &
+que l'institution des Commissaires y est relative aux seuls Evêques? Ne
+pourroit-on pas ajouter que les Juges institués par les Comtes rendoient
+la Justice, & que les Commissaires des Evêques percevoient les amendes
+prononcées par ces Juges au profit de leurs Eglises? _Justitiam
+percipiant._ Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de
+Juges & de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les
+Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges & aux Envoyés
+des Evêques d'autre Jurisdiction que celle qui leur est confirmée par le
+Capitulaire de Carloman I, de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 &
+14. Cette compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se
+commettent dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est permis
+de faire admonester le coupable, afin qu'il _s'amende & fasse pénitence_
+du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais monition purement
+canonique, _vocabit illum sua admonitione per suum presbiterum canonice
+ad emendationem & ad poenitentiam ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam
+læsit_. Si l'accusé méprisoit l'avertissement _saluberrimam
+invitationem_, l'Evêque avoit le droit de l'excommunier, & il étoit tenu
+de donner avis de cette excommunication _Seniori_, au Seigneur;
+c'est-à-dire, ou au chef de la famille sous lequel cet accusé vivoit ou
+au Bénéficier dans le domaine duquel il résidoit. Quand le coupable
+n'avoit dans le Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice _qui infra
+parochiam beneficia & alodum non habent_, alors l'Evêque dont il
+dépendoit, après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit
+un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel de se corriger.
+Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de laisser dans sa Ville un
+Coadjuteur pour remplir pour lui ces différens devoirs, & si cet Evêque
+avoit des Bourgs ou Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit
+établi, il devoit y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par
+des peines canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement les
+contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres.
+
+Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction purement
+spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, aux Centeniers
+& autres Juges laïcs, _mundanæ legis documentis eruditis_ de procurer
+aux Ordonnances des Prélats leur exécution; & qu'à l'égard de certaines
+taxes qui se percevoient induement dans l'étendue des Domaines
+Ecclésiastiques, il veut qu'en cas de contestation la cause soit décidée
+seulement en présence de l'Envoyé de l'Evêque, & de l'Envoyé du Comte.
+
+Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire de l'an 802,
+ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise l'idée d'une _justice
+civile & territoriale_ attribuée aux Eglises. Au contraire la Justice
+Ecclésiastique dont ils reglent la compétence & l'administration n'est
+relative qu'au caractere de ceux qui y sont sujets[59]; ce sont des
+Clercs, des hommes de l'Eglise, des affranchis de l'Eglise, des
+Religieuses, sur lesquels cette Justice s'exerce; les Avoués, les
+Vidames, les Centeniers des Evêques l'exercent par les maximes
+canoniques, _& hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à
+canonica vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus
+habeant, art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366_. Et encore
+l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des _voyageurs_,
+_des veuves_, _des orphelins_, _des pauvres_, doit se concerter avec
+les Comtes, article 14. _ibid._ Il y a plus, dans les Plaids tenus
+conjointement par les Evêques & les Commissaires du Roi & les Comtes,
+tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires de Charles
+le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les Evêques ne sont appellés que
+pour y prêcher la doctrine évangélique, y représenter aux méchans les
+peines auxquelles ils s'exposent par leurs forfaits: _Episcopi omnibus
+demonstrent quam grave hoc peccatum sit & qualem poenitentiam quærit &
+qualem damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat._
+
+ [Note 59: Voyez _Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad
+ Hincmar. ann. 858, c. 7._]
+
+Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le livre de
+l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard. Ainsi il ne reste
+à M. de Montesquieu, de toutes les autorités dont il a fait usage
+jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de 806. art. 1. _Balus._ col. 449.
+
+_In primis omnium jubendum est_, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, _ut
+habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum qui habitant in
+ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis & substantiis eorum_.
+
+Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur de M. de
+Montesquieu, si le terme _justitias_ devoit s'entendre d'une
+jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne désigne que
+les _freda_, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient été accordés à
+toutes les Eglises[60]. _De decimis & nonis atque justitiâ Ecclesiarum
+Dei, ut omnes dare & emendare studeant._
+
+ [Note 60: Le mot de justice est pris pour redevance dûe au
+ Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag.
+ 575. _Justitia seu præbenda panis & vini, &c. & reddere
+ justitiam_ signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil.
+ Aug. du premier Mai 1209.]
+
+Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, soit en
+condamnant à la mort, soit en confisquant les biens ou les meubles des
+criminels domiciliés dans les propriétés d'une Eglise, & l'Eglise les
+faisoit percevoir par ces Envoyés de l'Evêque, _missis discursoribus_,
+dont il a été précédemment fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le
+Capitulaire dont il s'agit n'a pas été intitulé par Baluse _de justitiis
+Ecclesiarum_, mais _de justitiis generalibus_; parce que les Placités
+généraux des Comtes étoient principalement destinés à terminer les
+causes des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des
+pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection
+particuliere des Evêques, _Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. Collect.
+Anseg. liv. 3. art. 77_. Les causes criminelles des hommes libres de
+quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient devoient être aussi à
+plus forte raison décidées dans ces Placités.
+
+Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire autre chose,
+sinon que les Eglises auront, _habeant_, les condamnations, _justitias_,
+prononcées par les Juges, soit quand ils condamneront quelqu'homme de
+l'Eglise à mort, soit quand ils ne le condamneront qu'à la perte de ses
+biens.
+
+2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux
+Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux; ce qui a
+répugné dans tous les temps aux maximes canoniques.
+
+3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur eût attribué _la
+justice criminelle aux Eglises dans leur territoire_; tandis qu'en 803
+il avoit infligé les peines les plus deshonorantes aux Evêques qui
+s'opposeroient à l'exercice que les Comtes voudroient faire de cette
+Justice contre ceux qui auroient commis quelques délits dans les
+immunités des Eglises. _Si quis in immunitate damnum aliquod fecerit...
+mandet Comes vel Episcopo vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad
+tertiam inquisitionem consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus
+damnum fecerit totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere
+vult, solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum
+hominem infra immunitatem querendi &c.[61]_
+
+ [Note 61: _Capitul. 2, ann. 803._ Balus. 1er vol. Coll.
+ 387.
+
+ Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques
+ n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient
+ dûs.]
+
+Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit
+des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an 857, _apud
+Carisiacum_, art. 4, col. 96 Balus. _distingue_ (quoique ce Capitulaire
+n'en dise pas un mot) les _jurisdictions du Roi, celles des Seigneurs, &
+celles des Eglises_: car la difficulté ne réside pas sur le point de
+sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises avoient une Jurisdiction, mais
+elle consiste à déterminer l'espece de Justice qu'ils exerçoient.
+
+Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire ou
+habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient ou de la
+Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout homme libre, habitant d'un
+alleu qui appartenoit à un autre homme libre, étoit de la Jurisdiction
+civile du Centenier; mais les causes criminelles ou importantes,
+_majores causæ_, de tout homme libre, en quelqu'_immunité_ qu'il
+résidât, étoient de la compétence du Comte seul. Si les Bénéficiers
+Ecclésiastiques avoient quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit
+uniquement pour l'amélioration de leurs terres, & pour y maintenir
+provisoirement l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit
+aussi attaché aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un chef
+d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. Le
+pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les Loix
+d'Edouard désignent par ces mots, _Soc_, _Sac_, _Tol_, _Tem_,
+_Infangenteof_, & les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire, des
+hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement de ceux qui y
+demeuroient, étoient les mêmes que celles des Baillifs & des Senéchaux,
+dont Flete nous a parlé: fonctions bien différentes de celles que les
+Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs ont eues sous la troisieme Race,
+puisqu'elles n'avoient pour but, ces fonctions, que de réprimer par
+provision & par la perte de quelques meubles ou par quelque jour de
+détention ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient
+assujettis ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir.
+Ainsi une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous nos
+premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander leurs esclaves
+qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, ils pouvoient
+prendre des moyens pour concilier entr'eux leurs vassaux ou les membres
+de leur famille. _Capitul. ann. 595, art. 11 & 12. Capitul. ann. 813,
+art. 14 & 20. Capitul. ann. 813, art. 23._ Mais si ces moyens ne
+réussissoient point, ils n'avoient aucun droit ni sur les personnes, ni
+sur leur état ni sur leurs biens, pourvu que ces personnes fussent
+libres d'origine. Lors même que la personne n'étoit pas libre; par
+exemple, si c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le
+trouvoit en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit des
+preuves, ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction du
+Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit.
+_Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice_ publico
+sicut & reliqui distringatur. Et si judex publicus servum Ecclesiæ sine
+furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini aut Archidiaconi aut
+detinere aut injuriare præsumpserit anno integro ab Ecclesiæ liminibus
+arceatur. Capitul. L. 5, art. 191. Balus. col. 860, 1er vol._
+
+La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer une
+pénitence publique, d'excommunier. _Si quis per aliquam invidiam vel
+dolum in nocte vel in die ignem imposuerit & incenderit liberi vel servi
+domum.... publica pænitentia secundum judicium Sacerdotum multetur.
+Capit. L. 5, art. 351, col. 899. Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; &
+Hincmar. ad Clericos Palatii, ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e
+vol. pag. 148._
+
+Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis aux
+Eglises, celles des pauvres, des veuves & des orphelins qui étoient sous
+la protection spéciale des Eglises, étoient de la compétence des Comtes;
+de même les causes relatives aux propriétés de l'Eglise en étoient
+aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non suspect, qui nous l'apprend, art.
+12 de l'Admonition de 858 déjà citée, _(Comites) placita non pro
+adquisitione lucri teneant, sed ut casæ Dei, & viduæ, ac pupilli &
+populus justitiam habeant_; c'est Charles le Chauve qui le décide par
+son Capitulaire de 869, _apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de
+Balus. Similiter Comites missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris
+debitam reverentiam & vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum
+honorem impendant_. C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete
+dans sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination
+Françoise. _Je n'en dirai pas davantage[62]._
+
+ [Note 62: M. de Montesquieu finit par ces mots ses
+ raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.]
+
+
+
+
+=========================================================================
+
+REFLEXIONS
+_Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins._
+
+
+La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, qui a paru en
+1721, a été entreprise par cet auteur pour faire connoître aux Anglois
+les diverses sources d'où leurs Coutumes ont été tirées. Dans la Lettre
+de Nicolson, que l'on a mise en tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque
+Anglois convient que le droit féodal a été apporté en Angleterre par
+Guillaume le Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux
+Saxons, & que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il
+croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien antérieurs
+à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un recit fait par des
+Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. D'ailleurs on ne voit dans
+les Loix qui ont précédé la Conquête aucune trace des Droits de Garde,
+de Mariage, qui sont cependant aussi intimement liés avec les Loix
+féodales que l'hommage. Enfin Nicolson convient que l'_hériet_, qui est
+le droit qui au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec
+ces Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont le
+principe du Relief Normand.
+
+L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa Nation,
+vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y a de
+distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le Conquérant.
+Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours préliminaire, il doit
+paroître maintenant évident que toutes les Loix Angloises qui ont
+précédé la conquête, & que Nicolson croyoit essentielles pour
+l'interprétation de celles qui ont été publiées sous le nom d'Edouard le
+Confesseur par le Conquérant au commencement de son regne, ne peuvent
+être d'aucune utilité pour expliquer les Coutumes purement Normandes que
+ce Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard
+qu'il avoit feint de confirmer.
+
+Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au regne de
+Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on trouve bien quelques
+dispositions conformes aux maximes de Capitulaires de nos Rois
+antérieurs à Charlemagne; mais il n'y en a aucunes qui ayent le plus
+foible rapport avec les Loix Françoises de la seconde Race, ni même avec
+les principes fondamentaux des Coutumes Anglo-Normandes suivies en
+Angleterre après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de
+Henri Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix
+d'Edouard le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa
+pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes
+Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que je le ferai
+bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix féodales
+Normandes continuerent tellement d'être regardées en Angleterre comme le
+droit commun de la Nation, qu'elles firent l'unique objet de l'étude de
+ses plus célebres Jurisconsultes jusqu'au treisieme siecle.
+
+Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un foible
+service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à son exemple
+d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de ces Loix, plus ils
+s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit.
+
+C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant que les
+François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit parmi eux sous
+les derniers Rois de la deuxieme Race; & c'est dans les Capitulaires de
+ces Rois que les Anglois doivent rechercher les motifs de tous les
+usages qui existent encore parmi eux, & qui ont quelque relation avec la
+féodalité.
+
+Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables
+sources des usages judiciaires d'Angleterre?
+
+Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant en
+Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de son temps; la Nation
+souffroit avec peine sous son regne le joug de ces Loix; & il y a tout
+lieu de penser, à en juger par le penchant qu'ont eu dans tous les temps
+les Ecrivains Anglois pour faire envisager les Loix d'Edouard comme les
+seules que Guillaume avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux
+sujets suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger par
+écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été anéanti au
+commencement du regne de Henri Ier. Cependant quoique ces Coutumes ne se
+trouvent rassemblées dans aucun Recueil d'une époque aussi reculée que
+la Conquête; il n'est pas moins constant, de l'aveu même des Historiens
+& des Jurisconsultes Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes,
+qu'elles sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de
+Glanville, de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant
+indiqués. Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des
+Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec les
+anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement
+que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces Loix?
+
+Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à cet Ouvrage.
+
+Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les Capitulaires
+& les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué les écrits Anglois
+où existent les Loix Françoises que Guillaume le Conquérant avoit reçues
+de Raoul, & que ce Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un
+autre côté, pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le
+Conquérant leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de tous
+leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à l'aide des
+Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le Duc Raoul dans
+la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre les Anglois du danger qu'il
+y auroit à expliquer leurs Coutumes actuelles, par les Statuts de leurs
+Rois prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à
+faire connoître, dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai
+faites sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces
+Coutumes & de ces Statuts.
+
+Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les Anglois
+pourroient avoir encore pour la méthode que je leur conseille pour
+l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que je tiens cette méthode
+de l'un des hommes les mieux instruits de ces Loix, que leur nation ait
+jamais produite; & c'est dans cette vue que je termine cet Ouvrage par
+le Traité de Spelman sur les anciennes Loix Angloises.
+
+On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant pour
+l'Instituteur du droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes qui en
+sont des conséquences immédiates.
+
+On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant les Loix
+d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à l'égard de certains
+usages, qui dans un Royaume où presque tout avoit été soumis aux Loix
+féodales, ne pouvoient se lier avec ces Loix; & que par cette raison ces
+usages sont redevenus aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue
+de les rendre utiles en multipliant les inféodations.
+
+Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé par ordre
+chronologique les révolutions successives des Coutumes Angloises, depuis
+l'union de la Normandie avec l'Angleterre, jusqu'au retour de cette
+Province à la Couronne de France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de
+l'état où le droit Coutumier Anglois & Normand s'est trouvé dans ces
+différentes époques, est pleinement justifié.
+
+Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, possesseur
+du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié.
+
+J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient rapport
+qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce Traité dans la
+collection de Wilkins; parce qu'en substituant à ces Notes des Remarques
+sur le texte de Spelman, je mets le Lecteur à portée de juger si l'usage
+que je fais de ce texte est ou non préférable à celui que Wilkins en a
+fait.
+
+
+[Illustration]
+
+
+
+
+=========================================================================
+
+Domini HENRICI SPELMANNI.
+CODEX
+LEGUM VETERUM STATUTORUM
+REGNI ANGLIÆ;
+
+_Quæ ab Ingressu GUILIELMI I. usque ad Annum nonum
+HENRICI III. edita sunt._
+
+GUILIEL. I.
+
+_An. Dn. 1067, Reg. 1._
+
+
+ [Marge: _Nomen ejus._]
+
+Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem vocant Normanniæ:
+Forenses & Chronologi _Conquestorem_ (sive a Latino conquirendo, id est,
+comparando Regnum Angliæ: Sive a Gallico _Conquivir_, quod est, vel
+_comparare_, vel _subjugare_) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067,
+excessitque 9 Septembr. an. 1087. hoc est sui _Regiminis 20 incompleto_.
+
+ [Marge: _Ditio._]
+
+Ditionem ejus sic descripsit _Mat. Parisius_ in An. 1085. _Normannia_
+sibi hæreditario Jure pervenerat, _Cenomanniam_ armis acquisierat,
+_Britanniam Armoricanam_, acclivem sibi fecerat, in _Anglia_ solus
+regnabat, _Scotiam_ & _Walliam_ subjugabat; pacis autem tantus amator
+erat, quod puella auro onusta impune posset totam pertransire _Angliam_.
+
+ [Marge: _Succcessio._]
+
+Anno eodem (1065) Rex _Edwardus_ Senior[63] jam gravatus, cernens
+Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio Solio minus
+idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique Comitis multam malamque
+sobolem quotidie super terram crescere; ad cognatum suum Wilhelmum
+Comitem Normanniæ animum apposuit, & eum sibi succedere in Regnum
+Angliæ, voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio
+superior triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites Normanniæ
+contiguos publice personabat, invictus in armorum exercitio, judex
+justissimus in causarum judicio, religiosissimusque ac devotissimus in
+divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum Archiepiscopum Cantuariæ
+legatum ad eum a latere suo direxit, illumque designatum Regni sui
+successorem, tam debito cognationis quam merito virtutis sui
+Archipræsulis relatu, insinuabat. De hoc Haraldus major domus regiæ
+veniens in Normanniam, se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum
+Angliæ conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum filiam
+Wilhelmi in uxorem data fide spopondit.
+
+ [Note 63: _Ingulphus. pag. 899 & 900._]
+
+ [Marge: _Quo Titulo Rex
+ factus._]
+
+Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & (ut vocant)
+_bastardus_, non est otiosum indagare. E regio enim Anglorum thoro
+minime oriundus est, nec agnatione ullus ei aditus. Gradu tamen primo
+Edouardi Confessoris consanguineus, sed materna linea, non paterna.
+Duxerat quippe _Ethelredus_ Rex Anglorum _Emmam_ Sororem Roberti Ducis
+Normanniæ, coelibis, at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex
+illis nuptiis procreatus est _Edouardus_ Confessor, qui patri tamen in
+regno non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata
+_Emma_ (_Ethelredi_ aliquando vidua) propagato. Ejecta enim _Ethelredi_
+sobole, regni apicem _Canutus_ occupat, Nothumque suum _Heraldum
+Harefoot_ successorem statuit. Eo mortuo, regnum assecutus est _Canutus_
+audax (vulgo _Hardi-cnute_) filius _Canuti_ Regis atque _Emmæ_, matris
+Confessoris: Sed & illo brevi sine liberis decedente, frater ejus
+Uterinus Edouardus Confessor in solium ejus promovetur. Edouardus prolis
+spe orbatus, _Edgarum_ Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia
+accersitum hæredem scripsit, _Adelingumque_ (alias _Clitonem_) quod
+successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum vero atque
+regno imparem _Heraldo_ Godwini Comitis filio inter Magnates Angliæ
+potentissimo in tutelam credidit, fidei suscipiens Juramentum. Sed
+_Eadgaro_ postmodum ut imbelli, abdicato; _Robertum_[64] Cantuariæ
+Archiepiscopum in _Normaniam_ mittit, _Guilielmumque_ Ducem quem dum
+exularet hospirem habuisset & patronum, Regni constituit successorem.
+Duci insuper _Heraldum_ legat qui (post difficultates aliquot)
+Rothomagum veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo,
+ipsum in solium evecturum.
+
+ [Note 64: _LL. Ed. Conf. cap. 39, append._]
+
+Reversus _Heraldus_, Regem invenit novissimo laborantem morbo:
+Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret
+successorem. Contradicente vero _Edouardo_ & _Guilielmum_ præterea
+iterante, vehementius reclamant _Heraldus_ & Cognati: Sic ut animo
+turbato Rex ad parietem versus[65], faciant (inquit) Angli prout volunt,
+Ducem sibi aut Regem, vel ut alii referunt[66] _sicut tu eos attulisti
+sic & idem delegatum habes_. Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ
+potius referatur, qui _Edouardum_ exceperat exulantem, pluribusque
+conservatum annis, regno hunc tandem exhibuerat[67].
+
+ [Note 65: _Breviar. Monast. de Bello._]
+
+ [Note 66: _Promissum._]
+
+ [Note 67: _Asseritur donationem istam robore caruisse, tum
+ quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii
+ sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912,
+ lib. 32._]
+
+Defuncto vero _Edouardo Confessore_, _Heraldus_ sine mora regnum
+occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali scilicet,
+legitimo & adoptivo. Horum duos potentissimos, Suanum Regem Daniæ, &
+Guilielmum Ducem Normanniæ, tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque
+inopem, a tutore perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non
+habentem, _Eadgarum Adelingum_.
+
+Erat _Swanus_ Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, (quod apud
+gentes boreales in hæreditate obeunda parum obfuit, successitque ideo in
+regnum _Daniæ_) frater item _Heraldi Harefoot_, _Canuti_ audacis, &
+_Edouardi Confessoris_ Regum Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius
+sat laudabile si adversus _Heraldum_ invasorem sat foeliciter
+dimicasset. Sed hic in partibus Angliæ borealibus cum ingenti fusus est
+exercitu. Solum igitur jam Normannum habuit _Heraldus_ inimicum
+formidabilem cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in
+_Hastingensi_ prælio resignavit.
+
+Sic Regnum _Angliæ_ juris titulo non subactoris assecutus est
+_Normannus_, atque inde _Conquereur_ quasi _Purchacesour_ appellatus
+est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat[68] quod jure
+hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore comparatum est vel
+parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes _Conquestorem_ pro
+subactore intellexere abusuque vocis novam extorsere significationem,
+quæ antiquis nusquam reperitur.
+
+ [Marge: _Bastardi idem Jus
+ quod legitimi habens apud
+ Boreales._]
+
+ [Marge: _Et apud
+ Longobardos._]
+
+Sed quoniam de _bastardis_ hæreditatem adeuntibus mentionem fecimus, a
+re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales enim populos, a
+legitimis olim vix sunt discriminati. Sic _Heraldus Harefoote_ (ut
+_Swanum_ taceam) e sutoris calcearii filia oriundus in regnum Angliæ
+irrepsit, & Guilielmus Conquestor in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad
+Dominum féodalem _Henricum_ Regem _Franciæ_ ob hæredis masculi defectum
+ransiisset. Refert tamen Chronicon de Bello, _Guilielmum Nothum_ ab
+Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum, quod _Robertus_
+Dux Normanniæ pater _Guilielmi_ ab _Henrico_ postulatus ejusdem filium
+post natum in Regem Franciæ suscepisset. A borealibus etiam in austrum
+transmigrantes _Longobardi_, morem hunc in _Italiam_ traduxere, ut inter
+filios legitimos portionem licet non æqualem naturales sortirentur, quod
+in suis claret Legibus. Sed de hoc _Hovedenum_ audi[69]. Est autem
+sciendum quod consuetudo regni _Norwegiæ_ est usque in hodiernum diem,
+quod omnis qui alicujus Regis _Norweiæ_ dignoscitur esse filius, licet
+sit spurius, & de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat in regnum
+_Norweiæ_, quantum filius Regis conjugati, & de libera genitus; & ideo
+fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus eorum vincatur &
+interficiatur.
+
+ [Marge: _Rex coronatur._]
+
+ [Note 68: _Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem
+ Salicam § 2, & Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide &
+ Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435._]
+
+ [Note 69: _Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194,
+ pag. 147._]
+
+Fracta re Anglorum in _Hastingensi_ prælio[70], Guilielmus Victor
+Londinum properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, _Clero
+populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi_ regio
+coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc e Stigando ministerium,
+quod exulante tantum non exauctorato prædecessore ejus Roberto,
+Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset.
+
+Suscipit deinde Rex[71] Procerum _homagia_ cum fidelitatis juramento &
+obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e suis præsidia, &
+firmatus jam in regno Normanniam repetit, magnam vim thesauri atque una
+Anglorum obsides secum deserens. Peracto Negotio obsides illic ut in
+tutiori linquit custodia, reversusque in Angliam commilitonibus suis qui
+victoriam in _Hastingensi_ pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum
+prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum indigenis
+ipsis perpetuæ addixit servituti.
+
+ [Note 70: _Anno Dom. 1067. Reg. 1._]
+
+ [Marge: _Homagia procerum._]
+
+ [Marge: _Extorres anglorum
+ Proceres ugiunt._]
+
+ [Marge: _Eadgarus fugit in
+ Hungariam._]
+
+Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, pars ad loca
+deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam Normannos sæpe acriter
+lacesserunt. _Eadgarus_ Cognomento _Adelingus_ regni hæres legitimus (de
+quo supra) ascensa navi cum Matre & Sororibus _Margareta_ &
+_Christiana_, Hungariam, unde accersiti venerant, contendunt, sed
+adverso coeli impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio
+illic excipit hospitio Rex _Malcolmus_, (uti prius multos Anglorum
+Comites) & _Margaretam_ in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana
+facta.
+
+ [Marge: _Filius ei natus._]
+
+Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius[72], qui hoc auspitio
+regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem in Normannia natum,
+postea occupavit.
+
+ [Marge: _Northumbria datur
+ Comiti Roberto._]
+
+Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed nolentes hunc
+Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores vero usque ad
+unum Rex delevit.
+
+ [Marge: _Filii R. Swani
+ Angliam invadunt cum
+ Eadgaro._]
+
+Filii _Swani_ Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ vendicantes,
+Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus se adjungunt Eadgarus
+Adelingus & Barones reliqui apud Scotos, borealesque exulantes. Fusis
+autem a Guilielmo Rege & profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat
+Gratiam, & deposita jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat.
+
+ [Marge: _Eadgarus moritur._]
+
+Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro hæres
+unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua nati sunt filii sex
+regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum Matildis senior Henrico I.
+Regi Angliæ nupta Matildem peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in
+quo sic coaluit stirps utraque regia Anglo-Saxonum & Normannorum.
+
+ [Note 71: _Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5._]
+
+ [Note 72: _A. D. 1068._]
+
+ [Marge: _Guil. distribuit
+ Angliam inter socios suos._]
+
+Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis vel
+ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. Sic Authores
+plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum speciem.
+Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; tertiam neutralium & in
+singulos pariter non animadversum. Ingressus est enim juris titulo, non
+populatoris; regnum sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore
+solenniter legatum; Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum,
+vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores
+permisit & Patrimonia, novis etiam interdum additis. Sic Comitatum
+Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri Comitatum Leicestriæ.
+Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ, Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii.
+Brithrico Saxono cuidam Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio
+Dominium de Raby.
+
+Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum Northumbriæ.
+Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio ejus, cum Judith nepte sua in
+uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ & Northamptoniæ. Radulpho filio
+Gualteri Nedantini Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax.
+Comitatum Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea ejecto
+Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, eoque interfecto
+Gospatricum.
+
+Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum filium suum,
+Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum ut Reginæ suæ litaret
+iracundiæ exosum hunc habentis ob repudiatas ejus Nuptias. Radulphum
+medentinum ob ignaviam. Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid
+obfuit sciam quo pacatius succedens, hæc non efficeret. _Comitatuum enim
+nulli tum adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur,
+officiarii erant & magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, prout
+illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes. Hæreditariam
+fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis apud Gallos Hugo
+Capetus ut novit commento beneficii, proceres ad novum ejus regnum
+stabiliendos contra stirpem quam ejecerat Carolinam pelliceret._
+
+ [Marge: _Guil. R. Comites ad
+ placitum duraturos creat._]
+
+Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum Officiarios &
+ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) fecit Guilielmus;
+sed ex hoc genere Anglos tantum (si recte teneo) non Normannos sive
+Francos. _Morem enim utriusque Gentis secutus Francis Comitatus cessit
+hæreditarie, cum jurisdictione assueta & tertia parte emolumenti
+provenientis ex placitis Comitatus, quam Authores tertium vocant
+denarium.[73]_
+
+ [Note 73: Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord,
+ étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma
+ en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès
+ que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales
+ Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre
+ d'inféodation.]
+
+ [Marge: _Hæreditarios
+ Comitatus & Vicecomitatus
+ concedit._]
+
+Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino Baroni de
+Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ; Estottevillis forte,
+Eboraci, nam hi olim sub illis seculis Vicecomitatum illum hæreditarie
+possidebant.
+
+ [Marge: _Male tractat
+ inimicos._]
+
+Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere, Exilio,
+prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos, morte, patibulo,
+cæcitate[74].
+
+ [Note 74: _Mat. Par. in anno 1074._]
+
+In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut captos olim in
+bello) nec aliam quam reperit, prædialem; militarem vero gravius auxit.
+
+ [Marge: _Neutrales terras
+ disponit._]
+
+ [Marge: _Willelm e Albenege
+ Pincerna Regis Willel. de
+ Warrennia Forestarius
+ Regis._]
+
+De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad
+Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi
+aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in Angliam cum Canuto
+Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando ipse Canutus debellavit cum Edredo
+Rege Angliæ.--Et fuit ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis
+(sc. _Neteshamiæ Shernebrunia_; & _Stonhoghia_, hodie _Snetsham_,
+_Sharnbourne_ & _Stanho_, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace,
+quousque _Wilielmus Bastardus_ Dux Normannorum rexit Angliam super
+Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud Westm' an. Dn. 1066.
+Et post coronationem suam, ipse dedit diversas terras in Anglia
+diversis hominibus qui secum venerunt in auxilio ad Angliam
+conquirendam. Inter quas dedit _Villielmo de Albenege_ pincernæ suo, &
+_Willielmo de Warrennia_ forestario suo, diversas terras & dominationes
+in Comitatu Norfolciæ, & alibi in Anglia. Et prædicti _Willielmus
+Pincerna_, & _Willielmus de Warrennia_, & omnes alii qui venerunt cum
+prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes suas
+de omnibus terris & dominationibus suis: Inter quos prædicti _Willielmus
+Pincerna_ & _Willielmus de Warrennia_ ejecerunt prædictum Edwinum de
+prædictis duabus villis, & de omnibus aliis terris & dominationibus
+suis. Propter quod, idem Edwinus, & quidam alii, qui ejecti fuerunt,
+abierunt ad Conquestorem, & dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum,
+nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem in consilio &
+auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati fuerint probare quo modo
+ipse Rex vellet ordinare. Per quod, idem Rex fecit inquiri per totam
+Angliam, si ita fuit; quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex
+præcepit, ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta,
+quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes suas, adeo integre & in
+pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante Conquestum suum; & quod
+ipsi in posterum vocarentur _Drenges_.
+
+Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit prædictis
+_Willielmo Pincernæ_, & _Willielmo de Warrenn_. quod ipsi deliberarent
+prædicto Edwino, omnes terras & dominationes suas ex quibus ejecerunt
+eum. Qui inde nihil voluerunt facere, sed prædictus _Willielmus
+Pincerna_ dedit eidem Edwino unum messuagium, CCC. acras terræ, & tres
+faldas in _Snetesham_, quæ in antea vocabatur _Netesham, tenendum de
+eodem Willielmo Pincerna per certa servitia_, & retinuit ad opus suum &
+ad opus _Willielmi de Warrennia_, residuum prædictæ villæ de _Snetesham_
+unde _ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt de
+Normannia._[75] Et prædictus _Willielmus de Warrennia_ dedit similiter
+eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC. acras terræ, & quatuor faldas in
+_Sharnebourne_, cum dominio ejusdem villæ, quas in antea vocabatur
+_Shenebrunia, tenendum per certa servitia de eodem Willielmo de
+Warrennia_, & retinuit ad opus suum residuum ejusdem villæ de
+_Shernebourne_ cum advocatione Ecclesiæ, unde _ipse feofavit alios de
+hominibus suis qui secum venerunt de Normannia_.
+
+ [Note 75: Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes
+ Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.]
+
+Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum
+_Willielmum Pincernam_, & _Willielmum de Warrennia_ Dominus _Radulphus
+de Ibrenys_, qui similiter venit in Angliam cum Conquestore & cui idem
+Rex dedit terras de _Suthmere_ cum membris in comitatu Norfolc. cepit
+prædictum Edwinum, & ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per
+longum tempus, quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam, &
+abiit prædicto _Willielmo Pincernæ_, & fecit ei querimoniam de injuria
+sibi facta & supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso prædictam
+villam de _Stanhowe_, qui voluit: Sed ipse cum _Willielmo de Warrennia_
+ceperunt prædictam villam de _Stanhowe_ in manibus suis, & prædict.
+_Willielmus Pincerna_, dedit prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC.
+acras terræ & quatuor faldas, in prædicta villa _de Stanhowe_, tenendum
+de eo per servitium XL. den. per annum & residuum ejusdem villæ _de
+Stanhowe_ cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, & ad opus
+_Willielmi de Warrennia_; qui inde feofaverunt alios de hominibus suis,
+qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum est. Et postea idem
+_Willielmus Pincerna_, mandavit in Normanniam pro una filia sua
+bastarda, quam ibi procreaverat ante adventum suum in Angliam & illam
+dedit _Ascento_ filio prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in
+pace tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam
+facere, nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum maritagium
+obiit in senectute sua post multas tribulationes suas tempore prædicti
+Regis Willielmi Conquestoris, &c.
+
+_Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis agris
+nusquam mihi clarius elucentem intelligeres[76]._ Quod enim hic factum
+est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc quidem celebre illud est
+judicium cujus in Norfolcia meminit _Camdenus_: Et in juridicis
+_Hibernensium_ relationibus _Joh. Davisius_, recte neutri aut per
+transennam cognitum, ut e collatis judices. Illud denique certum est,
+_Anglos pene omnes, etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus
+Conquestor vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant)
+subjugavit_. Sic Edwinum hic supra vides; & in libro censuali (vulgo
+_Domesdei_) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur Anglus
+quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui illud Rex
+concesserat dominium.
+
+ [Note 76: Les loix Normandes s'exécutoient sans être
+ écrites.]
+
+William le Conquerour ad graunt al _Warren_ un Norman de principall
+quality le Castle de _Shirbourne_ in Northfolk, l'heir de _Shirbourne_
+l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al Conquerour, que il fuit
+son subject & liege home, & enheritoir le dit Castle per meme la ley que
+le Conqueror ad allow & establish en Engleterre, & pur ceo pria, que il
+poet tener le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona
+judgment pur _Shirbourne_ encounter Warren, de quel judgment _Camden_
+fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop Justice disoit,
+que il ad vieu un authentique Copy de cest Judgment en le Library de
+_Sir Christopher Heydon_ al Baconsthorp en Northfolk. _Davys_ Case de
+_Tanistry_, fol. 41. a.
+
+ [Marge: _Leges condit._]
+
+Distributis prædiis, de _Legibus_ cogitat innovandis: ardentissimisque
+Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin _Danorum_, e quibus ipse
+propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores enim & aliarum omnium
+Britannicarum gentium, eas longe asserebat prudentiores. Tandem vero S.
+_Edouardi Confessoris_ reddidit: _Sed hinc (ut perhibent) emendatas,
+illinc Normannorum auctas consuetudinibus._
+
+_Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod scio)
+colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur[77]._
+
+ [Note 77: Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages
+ des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les
+ recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le
+ Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de
+ laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers
+ Actes qu'ils passoient dans les formes & aux conditions
+ prescrites par leurs Coutumes.]
+
+ [Marge: _Scaccarium
+ instituit._]
+
+Curiam quam _Scaccarium_ vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; sed
+non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ non solum patrimonio
+principis & rei fisci (ut nostra hodie) sed _Placitis_ etiam _Spadæ_
+(quæ nos _Coronæ_ appellamus) & supremo regimini. Ideo a _Ludovico_ XII.
+A. D. 1505, in Curiam erigitur parlamentariam[78], Rotomagi urbis
+Normanniæ metropolis, perpetuo celebrandam.
+
+ [Note 78: _Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6._]
+
+ [Marge: _Justitiarium in
+ Scaccario constituit._]
+
+_Judices_ dedit[79] nostro _Scaccario Capitalium Angliæ
+Justitiarium_[80] (quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio
+præsidentem; & majores regni Barones tam Ecclesiasticos quam Seculares;
+non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed nunc hos nunc illos ex arbitrio
+Regis assessuros. Capitalis Angliæ Justitiarii locum sub ætate Edouardi
+I. obtinuit is qui hodie _capitalis Baro Scaccarii_ dicitur: Baronum
+regni alternantium, cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate
+succedentes, stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis
+solummodo in terminis Paschæ & S. Michaelis, cum firmæ & reditus Regis
+solverentur.
+
+ [Note 79: _Dialog. Scaccar. cap. 4._]
+
+ [Note 80: L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier
+ Greigneur.]
+
+ [Marge: _Duellum
+ introduxit._]
+
+Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, _triall by battail_:
+quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio.
+
+ [Marge: _Leges lingua
+ Normannica scribit._]
+
+_Leges[81] scribi instituit lingua Normannica_, eandemque in agendis
+litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, &c. usurpari.
+Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. 3. ca. 15. & in
+scholis.
+
+ [Note 81: Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des
+ Additions que le Conquérant y fit.]
+
+ [Marge: _Bellum cum
+ Haraldo._]
+
+Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim _Comes_ & interdum
+_Consul_, a recentioribus passim _Dux_ Normanniæ appellatus, prælium
+iniit cum _Haraldo_ Pseudorege Anglorum, prope _Hastinges_ in Sussexia
+in die S. Calixti Pap. pridie Idus Octob. id est, ejusdem mensis 6. A.
+D. 1066. triumphatisque hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis
+Rex ab omnibus acclamatur, & ab _Aldredo_ Archiepiscopo Eboracensi regni
+insignitur diademate. Posthinc _Conquester_ dictus est vulgariter.
+
+
+ [Marge: _Ignitegii
+ Institutio._]
+
+Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris
+molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam campana,
+focus ubique obrueretur (_Curfu_, i. e. _Couerfeu_ vocant, Latine
+_Ignitegium_) lumen extingueretur, & solutis concessibus singuli se
+quieti reciperent. Firmato autem apud successores regno, Hen. I. legem
+hanc ademit. Vid. Chartam Wil. Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis
+quos _Ethelbertus_ dedit, &c. & Chart. ipsius Ethelberti, _Stow_, p. 77.
+A. D. 603. in tit. _East-Saxons_.
+
+ [Marge: _Cervum capientis
+ poena._]
+
+_Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur[82]; nec fuit qui his
+se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi pater
+ferarum._[83]
+
+ [Marge: _Militum creandorum
+ nova ratio._]
+
+ [Note 82: _Matt. Paris, anno 1085._]
+
+ [Note 83: Quelle différence entre ce portrait du Conquérant
+ & celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le
+ milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas
+ Philosophes.]
+
+_Militum_ creandorum mutavit formulam[84], Anglicam illam exosam habens.
+Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ consecrandus, vespere
+præcedente, apud Episcopum, Abbatem, Monachum, vel Sacerdotem aliquem,
+sua confessus peccata, noctem totam contritione & orationibus in
+Ecclesia perageret, missamque crastino audiens, gladium ad altare
+offerret. Evangelio finito, sacratum jam gladium collo Militis cum
+benedictione imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem
+dimisit legitime consecratum. Hic quem _Guilielmus_ sprevit, mos
+Anglorum; sed _quem substituit, non satis elucet_. _Forsan aliis
+prætermissis ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere[85]._
+
+ [Note 84: _Ingulphus., pag. 901._]
+
+ [Note 85: Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû
+ pour ces deux sortes de Chevaliers.]
+
+ [Marge: _Jura Feodalia &
+ Tenury._]
+
+_Jura Feodalia_ & _Tenurarum_ (quibus hodie conterimur) disciplinam a
+_Longobardis_ petitam introduxit: _Wardiam_, _Maritagium_, _Relevium_,
+_Homagium_, _Fidelitatem_, _Estuagium_, & _Tenuram_ (quam vocant) per
+_Servitium Militare_. Saxonibus enim hæc incognita, si regulas
+respexeris a Littletono traditas: suas tamen habuisse servitutes
+militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur in exercitum Domino
+evocante _Herebergare_, id est alias, castrametari. _Poena detrectantis_
+& subducentis se ab exercitu.
+
+_Clypeum ferre in exercitu_; Normannis scutagium. _Collatio pecuniæ ad
+alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio armorum vel
+alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini, vassalo moriente,
+& id genus alia._[86] E quibus nullum à Jurisconsultis nostris servitium
+habeatur militare, quod _Wardiam_ & _Maritagium_, prout hodie solet, non
+afferebat. Hinc terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico
+Regis, in libris juridicis dicuntur teneri omnes in _Socagio_[87]:
+propterea quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei,
+fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris, a quo nemo
+in illis tenuit per servitium militare.
+
+ [Note 86: Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes:
+ 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le
+ droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au
+ combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des
+ fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre.
+
+ 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre
+ l'_Hériet_ & le _Relief_.
+
+ 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les
+ Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs:
+ ils avoient des Ecuyers.]
+
+ [Note 87: _Fitzh. fol. 11 & fol. 16._ E.]
+
+ [Marge: _Forinsecum
+ servitium._]
+
+Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono[88] liquet)
+_Servitium forinsecum_, alias extrinsecum & regale, i. e. servitium quo,
+ex ratione tenementorum non personæ, quispiam tenetur Regi militare. Et
+dicitur forinsecum & extrinsecum, non quod extra regnum faciendum sit,
+quod aliquando tamen accidat; sed quod extra servitium Domino feodali
+debitum (quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit)
+dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, & non
+ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona profectus fuerit in
+servitio, &c. vel nisi, &c. De hoc vide plura apud eundem.
+
+ [Note 88: _Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7._]
+
+ [Marge: _Relevia ad placitum
+ Regis gravissima._]
+
+_Hæredes_ tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, sed gravi
+redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: quod Henricus I.
+sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. XIV.
+
+Delinquentes etiam non secundum modum delicti, _sed ad decoctionem
+facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur_[89].
+
+ [Note 89: Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde
+ Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard.]
+
+ [Marge: _Etiam a Comitibus,
+ præter Herefordenses,
+ imposita._]
+
+Exemplo _Regis_ sævitum etiam est a _Comitibus_ (penes quos & forum
+Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in pagenses suos: adeo
+ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam in transgressione
+præcepti herilis, 20 vel 25 solidi pendebantur; ut refert
+Malmesberius[90]. Hoc vero indignatus _Guilielmus_ filius _Osberni_
+Comes _Herefordiæ_, qui Normanniæ Ducem ad oppugnandam Angliam ante
+alios omnes maxime incitaverat juveratque, legem inter suos tulit
+_Herefordenses_; ut nullus miles, pro qualicunque commisso, plus 7.
+solidis solveret.
+
+ [Note 90: _Malmes. in Wil. I, pag. 105._]
+
+_Mulctarum_ autem asperitatem ademit postea _Henricus_ I. ut infra
+videris in Charta sua Libertatum Angliæ.
+
+ [Marge: _Chartæ._]
+
+_Instrumenta_, quibus transferuntur[91] prædia breviori methodo, & multo
+magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & Chartæ jam inde, non ut antea
+Chirographa appellantur: nec vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed
+Latine conscribuntur, Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes.
+
+ [Note 91: _Ingulph. 901._]
+
+ [Marge: _Sigilla._]
+
+Introducitur jam & _Sigillorum_ ratio[92], Saxonibus non in usu. Saxones
+enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis (quæ interdum
+_Thaumata_ appellabant) sua subscriptis Chirographa confirmarunt,
+testium adhibentes magnam multitudinem, quam Normanni contraxerunt.
+Reperio tamen Saxonum aliquot Reges, nempe Edouardum Confess. &
+superiori ævo Edgarum, sigillis usos esse.
+
+ [Note 92: _Ingulph. ibid._]
+
+ [Marge: _Traditio Saisinæ._]
+
+Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, crateræ,
+calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia cederent absque
+scripto; Normannis potius fuit per chartam facere, cessionemque
+prædiorum traditione cespitis, domorum annulo ostii testificare. Mos
+uterque in lege valet feodali, sed hæc investitura propria dicitur, illa
+impropria: sub initio tamen Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero
+posterioribus ire coepit in desuetudinem.
+
+ [Marge: _Angli spreti._]
+
+_Normanni_ autem tantum tunc (inquit _Ingulphus_)[93] Anglicos abominati
+sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus pellerentur: &
+multo minus habiles alienigenæ, de quacunque alia natione quæ sub coelo
+est, extitissent, gratanter assumerentur. Et ipsum etiam idioma tantum
+abhorrebant, quod leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua
+_Gallica_ tractarentur, instituit.
+
+ [Marge: _Idiomatis & linguæ
+ mutatio._]
+
+ [Note 93: _Ingulph. ibid._]
+
+ [Marge: _Pueros Gallice
+ docendos._]
+
+Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, Gallice & non
+Anglice traderentur. De hoc _Robertus Halkot_ Dominicanus, qui obiit 14.
+E. III. Narrant historiæ, quod cum Willielmus Dux Normannorum regnum
+Angliæ conquisivisset, deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset
+destruere & Angliam & Normanniam in idiomate concordare: Et ideo
+ordinavit, quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: &
+iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam, &
+per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut modus etiam
+scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus in chartis & in libris
+omnibus admitteretur.
+
+ [Marge: _Cognomina
+ introducta._]
+
+Introducuntur jam etiam nomina _gentilitia_, quæ & _Cognomina_
+appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, simplici
+usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito. Licet enim nonnulli
+apud Saxones alias reperiantur binomines, ut _Edgar Etheling_, _Edmundus
+Ironside_, _Osgat Clappa_, & hujusmodi; de more tamen hoc non factum
+est, sed ab insigni quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum
+cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis (ut
+nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, ministerio;
+alii ab animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam notis, &c. quæ omnia
+licet primo essent personalia, & individuo cuipiam contingentia;
+paulatim tamen ad sobolem transiere, factaque demum sunt gentilitia.
+
+ [Marge: _Et Arma
+ gentilitia._]
+
+Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) _emicare coeperunt insigniendi
+Symbola_, quæ _Arma vocant_: primoque (ut Cognomina) tantummodo fuisse
+personalia, sed ad filios cum patris armatura postea delata, eveniunt
+tandem _gentilitia_.
+
+In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam[94] _Guilielmus_ I.
+
+ [Note 94: _Eadmer. Monac, pag. 6._]
+
+ [Marge: _Papam non
+ suscipiendam, nisi Rege
+ approbante._]
+
+Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis Pontificem,
+pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se jubente, reciperet; aut
+ejus literas, si primitus ei non ostensæ fuissent, susciperet.
+
+ [Marge: _Nec Constutitiones
+ Archiepiscopi._]
+
+Primatem regni sui, Archiepiscopum _Cantuariensem_ seu _Dorobernensem_,
+si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, Rex non sinebat
+quicquam statuere, aut prohibere, nisi quæ suæ voluntati accommoda, & a
+se primo essent ordinata.
+
+ [Marge: _Nec Barones
+ plectendos ab Episcopis._]
+
+Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut aliquem de
+Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo
+capitali crimine denotatum, publice nisi ejus præcepto implacitaret, aut
+excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici rigoris poena, constringeret.
+
+ [Marge: _Rex Guil.
+ crudelis._]
+
+Erat humilis Dei servientibus[95], durus sibi resistentibus. Posuerat
+namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos & Abbates
+possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat, nec erat
+qui resisteret.
+
+ [Note 95: _Hunting. pag. 371._]
+
+Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia.
+
+Ad castella solus omnes fatigabat construenda.
+
+ [Marge: _Poena Cervum
+ capientis._]
+
+Si cervum caperent[96] aut aprum, oculos eis evellebat, nec erat qui
+obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset earum, &c.
+
+ [Note 96: _Hoc & Matt. Par. pag. 11._]
+
+ [Marge: _Poena homicidæ._]
+
+Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali subjacebat
+sententiæ.
+
+ [Marge: _Poena
+ oppressoris._]
+
+Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis.
+
+ [Marge: _De Terminis
+ Juridicis, & duodecim virali
+ Judicio._]
+
+Quoad illa quæ _Polydorus_ asserit; pacis Justitiarios, & dierum
+Juridicorum distinctiones, _Terminos_ appellatas, examenque per xii
+Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium vocat, a
+_Conquestore_ fuisse instituta, _fallit sine dubio vehementer_[97].
+_Justitiarios_ enim istos ante imperium _Edouardi_ III. id est, duobus
+annis serius, initium accepisse, in _Archæologo_ nostro clarum fecimus.
+_Terminos_ autem multo ante ingressum _Conquestoris_, e scitis Canonum
+(quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim a _Danis Saxonicisque_
+Regibus consecutos esse, monstrant foedus _Edouardi_ senioris &
+_Guthruni_; synodus _Ænhamensis_ sub _Ethelredo_; & Leges _Canuti_ &
+_Edouardi_ Confessoris c. 3. Duodecimviralem primo _Juratam_
+Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt sub Ethelredo Rege Senatus
+_Vanetingensis_, cap. 4. & _Consulium de Monticolis Walliæ_, cap. 3.
+Licet etiam _Guilielmus_ Conquestor statim post subactam Angliam XII
+Juratores e singulis Comitatibus ad leges patrias inquirendas
+dictandasque conscribi faceret: in criminosis tamen decernendis vix
+usquam reperiri puto aut eum successoremve ejus aliquem ante _Henricum_
+II. duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos Saxones.
+Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id quod judicium Dei
+appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, _in quibus Normannis
+nostris summopere Duellum placuit, ipsis & Glanvilla nostra Legem
+apparentem nuncupatum_.
+
+ [Note 97: Avant le Conquérant, les questions se décidoient
+ par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de
+ celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. _Voyez_
+ Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.]
+
+_Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris de
+quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162._
+
+ [Marge: _Charta R. Guil. de
+ Legibus Edov. Regis._]
+
+_Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi Conf.
+stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri 1070,
+precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno obiit._
+
+_Willielmus_ Rex salutat _Willielmum_ Episcopum & Godfridum
+Portegresium, & omnem[A] Burghware infra London. Franc. & Angl.
+amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod vos sitis omni
+lege illa digni, qua fuistis _Edwardi diebus Regis_[98].
+
+ [Marge A: Burgi Barones.]
+
+ [Note 98: On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans
+ toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation
+ particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent
+ d'en faire usage.]
+
+Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris sui. Et
+ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis inferat. Deus
+vos salvet. Leges has _Edwardi_ Confessoris, ut hic charta stabilivit
+Willielmus Conq. Sic & solenni jurejurando confirmavit super omnia sacra
+in Ecclesia Sancti _Albonis_, Frederico ejusdem loci Abbate, hoc
+ministrante. Chro. 10. col. a. nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem
+stetisse ex historiis liquet; facta autem est hæc Charta ante an. 4.
+_Guilielm. Conq._ nam Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus 4
+incepit 14 Octob. 1070.
+
+ [Marge: _Concilium
+ Wintoniæ._ A.D. 1070. _Reg.
+ 3._]
+
+_Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri II. Papæ
+legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & multi alii Episcopi &
+Abbates a sedibus suis ejiciuntur._
+
+ [Marge: _Episcopos ejectos
+ perpetuo carceri
+ emancipat._]
+
+Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis Paschæ _Wintoniæ_
+celebratum est[99], jubente & præsente Rege _Guilielmo_, Domino
+Alexandro Papa consentiente & per suos Legatos Carmenfredum Sedunensem
+Episcopum, & Presbyteros Johannem & Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ,
+suam authoritatem exhibente. In hoc degradatur _Stigandus_
+Archiepiscopus Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum
+_Wintoniæ_, cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante
+_Roberto_ Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum
+sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum celebratione
+aliquandiu usus esset. 3. Quod a _Benedicto_ quem S. Romana Ecclesia
+excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam pecuniis invaserat, pallium
+postea accepisset. Multi præterea degradati sunt Episcopi & Abbates quos
+nec Ecclesiæ Canones, nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed
+urgente hoc Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos
+& Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo
+mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & in hoc se tueatur
+ut apud Virgilium Dido.
+
+ [Note 99: _Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432._]
+
+_Res dura & Regni novitas me talia cogunt._
+
+ [Marge: _1072. Concil.
+ Windesoriæ._]
+
+Anno ab incarnatione Domini nostri _Iesu Christi_[100] millesimo
+septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ _Alexandri_
+undecimo, Regni vero _Willielmi_ gloriosi Regis Anglorum & Ducis
+Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem Alexandri Papæ annuente eodem
+Rege in præsentia ipsius Episcoporum atque Abbatum, ventilata est causa
+de primatu quem Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super
+Eboracensem Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore
+_Wolstanus_ in Consilio Wintoniæ coacto, Rege _Willielmo_ jubente &
+_Alexandro_ Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus die
+v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. Pedredæ coram
+Rege & Archiep. Cantuar. atque Primatibus totius Regni adjudicantibus
+terminatur pro Ulstano.
+
+ [Note 100: _Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7._]
+
+ [Marge: A.D. 1070 _&_ 1071.]
+
+_Rex colligi facit Leges Regni antiquas._
+
+ [Marge: XII. _Inquisitores e
+ singulis eliguntur
+ Comitatibus._]
+
+_Willielmus_ Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, fecit
+summoneri[101] per universos consulatus Angliæ, Anglos nobiles &
+sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & jura _& consuetudines ab
+ipsis audiret_. Electi igitur de singulis totius patriæ comitatibus viri
+XII jurejurando confirmarunt primo.
+
+ [Note 101: _Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126,
+ b._]
+
+ [Marge: _Eorum
+ Sacramentum._]
+
+Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad sinistram
+partem divertentes Legum suarum consuetudinem & sancita patefacerent;
+nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando mutantes.
+
+ [Marge: _Incipiunt a Legibus
+ Ecclesiæ._]
+
+A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, quoniam per
+eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi fundamentum, Leges
+libertatis & pacis ipsius concionati sunt, dicentes, &c.[102] prout
+extant apud _Hovedenum_ in an. Dn. 1180, pa. 601, & in _Archæonom. Guil.
+Lambardi_, pa. 126, vel quæ fonti magis videantur congruæ, exoleto illo
+Normannorum idiomate ab _Ingulpho_ Saxone coætaneo traditæ, _ut hic
+sequuntur_,[103] _tenore admodum dispari_. Sed Ingulphum ipsum prius
+audi, e MS. codice Croilandensi.
+
+ [Note 102: Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le
+ Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.]
+
+ [Note 103: Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle
+ édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait
+ servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.]
+
+ [Marge: A. D. 1070 _Rex
+ thesauros Ecclesiæ
+ diripit_.]
+
+Anno Dom. 1070, Rex _Willielmus_ pessimo usus consilio, omnia Anglorum
+Monasteria auro spolians & argento, insatiabiliter appropriavit; & ad
+majora sanctæ Ecclesiæ opprobria, calicibus & feretris non pepercit.
+
+ [Note 104: _Mat. Par. ibid. pag. 7._]
+
+ [Marge: _Servitia militum
+ Ecclestiasticis imponit._]
+
+Episcopatus quoque & Abbatias omnes[105] quæ Baronias tenebant, &
+eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, sub servitute
+statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus & Abbatias pro
+voluntate sua[106], quot milites sibi & successoribus suis, hostilitatis
+tempore, voluit a singulis exhiberi. Et rotulos hujus Ecclesiasticæ
+servitutis ponens in thesauris, multos viros Ecclesiasticos huic
+constitutioni reluctantes, a regno fugavit. Sub hac tempestate Stigandus
+Cantuariensis Archiepiscopus, & Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos
+diffugio, moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ
+prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, zelum Dei
+habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, & rerum
+Ecclesiasticarum raptores.
+
+ [Note 105: _Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra._]
+
+ [Marge A: _Involutans._]
+
+ [Note 106: En cela le Conquérant suivoit les Loix de
+ France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les
+ fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.]
+
+ [Marge: _Temporum ad idem
+ recursus._]
+
+Anno 1073[107], Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum _Solis_ & _Lunæ_
+habentur, sicut in anno 15 _Tiberii_ in quo baptizatus est Dominus i.
+dies baptismatis 8. Idus _Januarii_ die dominico _Epiphaniæ_ & secunda
+feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate itaque Domini in anno
+15 _Tiberii_ hucusque duo magni _cycli_, hoc est, 1064 anni.
+
+ [Note 107: _Fl. Wig. Hoved._]
+
+ [Marge: _Prima decollatio
+ magnatum._]
+
+An. 1075, 1. Guilielmi I. _Waltheofus_ Comes cum Radulpho Comite
+Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus licet
+poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia & rem omnem
+pandens misericordiam petiisset, suprema tamen sententia damnatus est, &
+Anglorum omnium primus (quod sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor.
+Wig. ibid. & præc.
+
+ [Marge: _Hidagium._]
+
+An. 1084, de unaquaque hida[108], per Angliam VI solidos accepit Mat.
+Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum ait post descriptionem
+Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis compositam.
+
+ [Note 108: _Flo. Wig. ibid._]
+
+ [Marge: _Domesdei liber
+ agrarius conditur._]
+
+An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum terræ quisque
+Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, quot carucas, quot
+Villarios, quot Animalia, imo quantum vivæ pecuniæ quisque haberet in
+omni regno suo a maximo usque ad minimum, & quantum redditus quæque
+possessio reddere poterat, & vexata est terra multis cladibus inde
+provenientibus. Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex
+prisco nomine _Domesday_ hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum
+enarrationibus. Vide _Præf. Eadmeri_.
+
+ [Marge: _A. D. 1084. Filium
+ juniorem militem facit._]
+
+Anno Domini 1084,[109] Rex Anglorum Willielmus, in _Pentecostes_ festo,
+apud _Westmonasterium_ Henricum filium juniorem cingulo militari
+donavit.
+
+ [Note 109: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._]
+
+ [Marge: _Homagium
+ fidelitatem & pecuniam ab
+ omnibus exigit._]
+
+Deinde (_Searesbiriæ_ die Calendar. Aug an. 1086, inquit _Florent._)
+cepit _homagia_ hominum totius Angliæ[110], & _juramentum_ fidelitatis,
+cujuscunque erant feodi vel tenementi, & extortis magnæ _pecuniæ_
+copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas, sive per nefas, in
+Normanniam transfretavit.
+
+ [Note 110: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._]
+
+ [Marge: _Telonia &
+ Consuetudines iniquæ
+ exoriuntur._]
+
+Anno Domini 1085,[111] cum jam Dei voluntatem super Anglorum Gentem
+_Normanni_ complevissent, nec aliquis princeps de genere Anglorum
+superesset in regno, omnesque in moerorem & servitutem redacti fuissent,
+ita ut Anglum vocari foret Opprobrio: pullulaverunt in Anglia _telonia_
+iniqua & _consuetudines_ pessimæ, & quanto magis principes decernebant
+de recto & justitia tanto magis fiebat injuria.
+
+ [Note 111: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Cervum capientis
+ poena._]
+
+_Cervum_ vel _Capreolum_[112] vel _aprum_ (inquit Hoved.) capienti oculi
+eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. Florent. in an.
+1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse.
+
+ [Note 112: _Hoc Hoved. supra._]
+
+ [Marge: _Castrorum
+ structura._]
+
+Ad _Castra_ quoque construenda, Rex antecessores suos omnes superabat.
+
+Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R.
+
+Item lib. MS. Arch. _Cant._ hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. Tenor
+hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum in eadem charta, &
+continetur in registro Epis. London.
+
+ [Marge: _Manerium Lestona
+ Episcopo Lincoln. dat._]
+
+Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) manerium quoddam
+quod vocatur _lestona_ quodque _Waldenus_ Comes dudum per manum meam
+dicto Episcopo dederat. Et quoddam alterum quod dicitur Waburne quod
+sibi olim cum Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L.
+Archiep. & E. Vicecom.
+
+Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ
+Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. Benedict. pa.
+211, &c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum D. Lanfranci.
+Incipiunt, _Lanfrancus_ indignus Ecclesiæ Dorobernensis antistes
+dilectissimis fratribus suis, &c. & continent 25 capita.
+
+Cum autem ingravescente ægritudine[113] diem mortis sibi imminere
+sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum _Odonem_ Barocensem Episcopum,
+Comites _Morcarum_, & _Rogerum_, _Siwardum_ cognomento Baro, &
+_Walnothum_ Regis _Haraldi_ germanum (quem a pueritia tenuerat in
+custodia) & omnes quos vel in Anglia vel in Normannia custodiæ
+manciparat, laxavit.
+
+ [Note 113: _Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37.
+ partim._]
+
+Dein filio suo _Guilielmo_ regnum tradidit[114] Angliæ; & _Roberto_
+filio suo primogenito, qui tunc exulabat in _Francia_, Comitatum
+concessit _Normanniæ_; Henrico tertio filio thesauri copiam.
+
+ [Note 114: _Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371._]
+
+Et sic coelesti munitus viatico[115], postquam XX. annis, mensibus X &
+XVIII diebus, genti Anglorum præfuit, quinto Iduum Septembris die regnum
+cum vita perdidit, & Cadomi in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam
+ipse a fundamentis struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit.
+
+ [Note 115: _Fl. Wig. ibid._]
+
+An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum armis
+militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi,
+Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, cum suis militibus
+die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. Quo cum
+venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra omnes homines jurare
+coegit. Sed hoc magis perspicue reddit codex quidam MS. in hunc modum.
+Eodem anno (scil. 1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam
+Guilielmus I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e
+_Nigro lib. Saccarii_, V. locum in _Glossar._ nostro in verbo
+_Danigeldum_.
+
+Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis magnatibus terræ
+& Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, & eorum militibus eidem filio
+fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat enim Rex transfretare, & in anno
+sequenti cogitatum implevit.
+
+De placito apud _Pinendenam_ inter _Lanfrancum_ Archiepiscopum &
+_Odonem_ Baiocensem Episcopum. Tempore[116] magni Regis Willielmi qui
+Anglicum regnum armis conquisivit, & suis ditionibus subjugavit,
+contigit Odonem Baiocensem Episcopum, & ejusdem Regis fratrem multo
+citius quam Lanfrancum Archiepiscopum in Angliam venire, atque in
+Comitatu de Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non
+modicam exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam non
+erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter magnam quam
+habuit potestatem, terras complures & Archiepiscopatum Cantuariæ &
+consuetudines nonnullas sibi arripuit atque usurpans suæ dominationi
+ascripsit. Postea vero non multo tempore contigit præfatum Lanfrancum
+Cadomensis Ecclesiæ Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque
+in Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni Primatem
+sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas Ecclesiæ suæ
+terras multas sibi deesse inveniret, & suorum negligentia antecessorum
+illas distributas atque distractas fuisse reperisset, diligenter
+inquisita & bene cognita veritate, Regem quam citius potuit & non pigre
+inde requisivit. Præcepit ergo Rex Comitatum totum absque mora considere
+& homines comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis
+Legibus & consuetudinibus peritos in unum convenire qui cum convenerunt
+apud Pinendenam omnes pariter consederunt. Et quam multa placita de
+diratiocinationibus terrarum & verba de consuetudinibus Legum inter
+Archiepiscopum & prædictum Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam
+inter consuetudines Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire
+non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi detentus.
+In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus plures
+terras quas tunc ipse Episcopus & homines sui tenuerunt, viz. Herbertus
+filius Moins, Turold de Rover. Radulphus de curva Spina, _Hugo de monte
+forti_, & alii plures de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus &
+rebus quæ ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum,
+& super ipsos prædictos homines illius & alios sc. Declinges, Estoces,
+Prestetuna, Daintuna, & multas alias minutas terras, & super Hugonem de
+Monteforti dirationavit Hocinges & Brocet. _scilicet Raculf Sandivir,
+Rateburge, Rodetune, Monasterium de Limnige, cum terris &
+consuetudinibus ad ipsum Monasterium pertinentibus, Saltwde cum burgo
+Hethe ad Saltwde pertinente, Langpor, Niwendenne, Roking, Decling,
+Prestetune, Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor
+prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia favente Rege
+Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. In London
+Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus quas Lunng. presbyter &
+uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas Heisam. In Bochingehamshire
+Risebergam Haltune. In Oxenefordsire Niwentune. In East sexe Stistede.
+In Sutfolchia Frakenham._ Item super Radulphum de curva spina LX
+solidatas de pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias
+dirationavit cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras
+pertinebant ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum
+placitum finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ, qui
+aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam pravum
+quicquam clamaret. _Stokes vero & Denmtune & Frakenham reddidit Ecclesiæ
+sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ antiquitus fuerunt._ Et in
+eodem placito non solum istas prænominatas & alias terras, sed & omnes
+libertates Ecclesiæ suæ, & omnes consuetudines suas renovavit &
+renovatas ibi dirationavit. Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe,
+Grithbreche, Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis
+consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in aquis,
+in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra
+civitatem & extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis locis. Et
+ab omnibus illis probis & sapientibus hominibus, qui affuerunt, fuit ita
+ibi diraciocinatum, & etiam a toto comitatu concordatum atque judicatum,
+quod sicut ipse Rex tenet suas terras omnino liberas & quietas in suo
+dominio, ita Archiepiscopus Cant. tenet suas terras omnino liberas &
+quietas in suo dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus
+Constantiensis, qui in loco Regis fuit, & justitiam illam tenuit;
+Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & totum
+diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo Baiocensis
+Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus Episcopus de
+Cicestria, vir antiquissimus & legum terræ sapientissimus, qui ex
+præcepto Regis advectus fuit ad ipsas antiquas legum consuetudines
+discutiendas & edocendas in una quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo
+de Monte forte; Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi
+Barones Regis & ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines
+multi; & alii aliorum comitatuum homines etiam cum toto isto comitatu,
+multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ scilicet & Angli. In horum
+omnium præsentia multis & apertissimis rationibus demonstratum fuit,
+quod Rex Anglorum nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant.
+Ecclesiæ, nisi solummodo tres. Et illæ _tres_, quas habet,
+_consuetudines_, hæ sunt. _Una_, si quis homo Archiepiscopi effodit
+illam regalem viam, quæ vadit de civitate in civitatem; _altera_, si
+quis arborem incidit juxta regalem viam, & eam super ipsam viam
+dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi
+fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium ab eis
+acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum Regis & per
+vadimonium emendabunt quæ juste emendanda sunt. _Tertia_ consuetudo
+talis est, si quis in ipsa regali via sanguinem fuderit, aut homicidium
+vel aliud aliquid fecerit, quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit
+deprehensus atque detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus
+ibi non fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil
+juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, quod
+Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis & Comitis debet
+multas consuetudines juste habere. Etenim ab illo die quo clauditur
+_Alleluya_ usque ad Octavas Paschæ, si quis sanguinem fuderit,
+Archiepiscopo emendabit; & in omni tempore, tam extra Quadragesimam quam
+infra, quicunque illam culpam fecerit quæ _Childwite_ vocatur,
+Archiepiscopus aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra
+Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut dimidiam
+emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque ad curam &
+salutem animarum videntur pertinere. Hujus placiti multis testibus
+multisque rationibus determinatum finem postquam Rex audivit, laudavit,
+laudans cum consensu omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps
+incorruptus perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum est
+hic, ut & futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri ejusdem
+Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ & quanta in
+dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque a Regibus & Principibus
+hujus regni æterno jure debeant exigere.
+
+ [Note 116: _Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ._]
+
+
+
+
+------------------------------------------------------------------------
+
+_GUILIELMUS II._
+
+_Guillielmus_ Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento patris sui,
+in regnum Angliæ successit. _Roberto_, fratre ejus primogenito,
+Normanniam avitum patrimonium possidente. Regnare coepit 9. Septemb. an.
+1087, exiit 1. Aug. An. 1100, regni ejus 13. non. completo.
+
+ [Marge: _Incarceratio
+ liberatorum procerum._]
+
+Mortuo _Guilielmo_ I. _Guilielmus_ filius ejus[117] Angliam festinato
+adiit, ducens secum _e Normannia_ Wulnothum & Morcarum Comitem,
+Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus carcere in Normannia
+diutino retinuerat, &, ut supra diximus, moriturus liberaverat: Sed mox,
+ut Wintoniam venit, illos, ut prius fuerant, custodiæ mancipavit.
+
+ [Note 117: _Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Coronatio Regis._]
+
+Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a Lanfranco
+Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus est.
+
+ [Marge: _Thesauri Guil. I.
+ in eleemosynis erogantur in
+ Anglia._]
+
+Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, per
+Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis decem, quibusdam
+sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis etiam in civitatibus
+vel[118] villis suis per singulas, denarios 60 dari; cruces, altaria,
+scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, ac ornamenta varia
+gemmis, auro, argento, lapidibusque pretiosis redimita, per Ecclesias
+digniores ac monasteria jussit dividi.
+
+ [Note 118: _Hov. fol. 5._]
+
+Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus,
+thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus,
+pro anima patris sui largiter divisit. Et, Ulfum Heraldi quondam
+ [Marge: _Haroldi & Malcolmi
+ RR. filii fiunt milites._]
+Regis Anglorum filium, Dunecaldumque Regis Scotorum Malcolmi filium, e
+custodia laxatos, & armis militaribus honoratos, abire permisit.
+
+Nobiliores quique proceres[119] a Rege ad Robertum deficientes, bella
+quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. & Dunelm. Episcopus,
+& alii exhæredati, abjurant Angliam. Vid. _Hunt_.
+
+ [Note 119: _Hunting. pag. 372._]
+
+ [Marge: _Terræ ob
+ infidelitatem ademptæ
+ restituuntur. Regni
+ successio Roberto
+ pangitur._]
+
+Normannis quibus in bello[120] inter _Guilielmum_ Rufum & _Robertum_
+Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, ob fidelitatem Roberto
+præstitam, pacta jam pace restituuntur. Ad hæc etiam constituerunt inter
+se, ut si Comes absque filio legali in matrimonio genito moreretur,
+hæres ejus esset Rex; modoque per omnia simili, si Regi contigisset
+mori, hæres illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, &
+12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt.
+
+ [Note 120: _Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum,
+ sed finitum an. 1091._]
+
+ [Marge: _Anglia
+ dissidentibus Papis neutri
+ paruit._]
+
+Dissidentibus de Papatu _Urbano_ II.[121] & _Clemente_ III. res (ut de
+aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam Angliæ in
+tantum occupavit, ut ex quo _Gregorius_ (qui & _Hildebrandus_) defunctus
+fuit (id est an. 1085.) nulli, loco Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel
+obedire voluerit, licet _Urbanum_ pro Vicario B. Petri Italia Galliaque
+jam receperat. Et dum apud Gallos vixit _Anselmus_ Beccensis Abbas,
+Archiepiscopus Cantuar.[122] prohibetur a Rege ne huic in Anglia
+obediret, donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V.
+
+ [Note 121: _Iidem ex Eadm. pag. 25._]
+
+ [Note 122: _Eadm. pag. 26._]
+
+ [Marge: _Leges ad votum
+ populi permittuntur._]
+
+ [Marge: _Exactiones injustæ
+ tolluntur._]
+
+ [Marge: _Venationes
+ conceduntur. Fidelitas._]
+
+Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo[123] præcipua magnatum parte, ut
+Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem ejus primogenitum in solio
+collocarent; Guiliemus Rex fecit congregari Anglos, & ostendit eis
+traditionem Normannorum, & rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut
+si in hac necessitate sibi fideles existerent, _meliorem legem[124] quam
+vellent eligere, eis concederet_, & omne injustum scottum (i. e. tributa
+& exactiones) interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes:
+sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc fideliter eum
+jurabant.
+
+ [Note 123: _Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag.
+ 461._]
+
+ [Note 124: Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique
+ Loi.]
+
+ [Marge: _Ecclesiæ ad firmam
+ dimittunt._]
+
+A. D. 1089. obeunte[125] _Lanfranco_ Archiep. Cantuar. Rex _Willielmus
+Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, pastoribus
+defunctis, retinens_,[126] gravi omnia depopulatione vastabat, & instar
+firmarum laicis commendabat.
+
+ [Note 125: _Mat. Par. an. 1089._]
+
+ [Note 126: La Régale s'est introduite en Angleterre par le
+ Conquérant, qui la tenoit des François.]
+
+ [Marge: _Homag. Regis
+ Scotiæ._]
+
+Anno 1090, _Malcolmus_ Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium facit &
+fidelitatem jurat.
+
+ [Marge: _Rex iterum legum &
+ morum pollicetur
+ mendationem._]
+
+Rex morbo laborans Glocestriæ[127], pene ad exhalationem spiritus, vitæ
+poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem, vades inter se &
+Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc votum suum super altare sua
+vice promittant. Scribitur edictum, regioque sigillo firmatur, quatenus
+captivi, quicunque sunt, in omni dominatione sua relaxentur; omnia
+debita irrevocabiliter remittantur; omnes offensiones antehæc
+perpetratæ, indulta remissione, perpetuæ oblivioni tradantur.
+
+ [Note 127: _Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non.
+ Mar._]
+
+Promittuntur insuper omni populo _bonæ & sanctæ leges, inviolabilis
+observatio juris_, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros examinatio.
+Anselmum donat Archiepiscopatu Cant.
+
+Convalescens denuo, cuncta[128] quas infirmus statuerat bona, dissolvit,
+& irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria miseraque vastatio.
+Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam fuerat infirmatus, bonum
+visu est comparatione subsequentium.
+
+ [Note 128: _Eadm._]
+
+ [Marge: _Episcopatus jam
+ gratis donat. Fructus
+ retinet._]
+
+Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ[129] vitam suam corrigere,
+Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, sed illas regia
+tueri potestate, irrectas leges destruere & rectas statuere, Deo
+promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum Cantuariæ jam largitur, &
+_Roberto Bloet_ Cancellario suo Londoniensem præsulatum. Vacaverat per
+quatuor annos integros _Archiepiscopatus_, & in fiscum deportati sunt
+ejusdem redditus, qui successori semper antea conservabantur. His
+tamen[130] non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps petit,
+vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali annuisset.
+Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena arbitratus, ante
+promotionem vel post eam pecunias numerare.
+
+ [Note 129: _Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in
+ 1092._]
+
+ [Note 130: _Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41._]
+
+ [Marge: _Militum
+ conscriptio._]
+
+Rex conscribi[131] procurat 20000 peditum in Anglia ut in Normanniam
+convenirent; hi autem cum ad mare venissent transituri, Rex a singulis
+eorum pecuniam vectualem, 10 scil. sol. accipiens, omnes domum remisit.
+Videtur, milites hos non compulsu (quod _Pressing_ vocant) sed precibus
+Regis conscriptos esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege.
+
+ [Note 131: _Mat. Par. an. 1093._]
+
+ [Marge: _Ecclesiæ
+ exactionibus subditæ._]
+
+Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens[132], Ecclesias &
+Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. hæc inf. an.
+1094.
+
+ [Note 132: _Mat. Par. ibid._]
+
+ [Marge: _Regni Wallensium
+ finis._]
+
+_Rhesus_[133] Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada
+Paschali, juxta castellum quod _Brecheniean_ nominatur, in pugna occisus
+est. Ab illo die regnare in _Walonia_ Reges desiere.
+
+ [Note 133: _Fl. Wig. an 1093._]
+
+ [Marge: _Mos componendi
+ lites inter Reges Angliæ &
+ Scotiæ._]
+
+Rex Scotorum _Malcolmus_ die festivitatis S. Bartholomæi Apostoli, Regi
+Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter eos statutum fuerat, in
+civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum videre aut cum eo colloqui,
+præ nimia superbia & potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam
+illum ut (secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua,
+rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere, nisi in
+regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant soliti rectitudinem
+facere Regibus Anglorum, & secundum judicium Primatum utriusque regni,
+nullo modo Malcolmus voluit.--In patriam secedens[134], Angliam hyeme
+prædatum revertitur, & cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque
+aliis[135] in _Northumbria_ (die festivitatis S. Bricii) a militibus
+_Roberti Moulbrey_ Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia
+nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat.
+
+ [Note 134: _Mat. Par. 1092._]
+
+ [Note 135: _Hoved. suis exercitibus._]
+
+Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina _Margareta_, Edgari Ethelingi
+soror, præ dolore efflavit animam.
+
+ [Marge: _Rex concedit regnum
+ Scotiæ._]
+
+Qua mortua[136], _Dunenaldum_ Regis _Malcolmi_ fratrem, Scoti sibi in
+Regem elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis extiterunt, de Scotia
+expulerunt. Quibus auditis, filius Regis Malcolmi Dunecanus, Regem
+Guilielmum (cui tunc militavit) ut ei regnum patris sui concederet,
+petiit, & impetravit, eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum
+multitudine Anglorum & Normannorum properavit, & patruum suum Dunenaldum
+expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde nonnulli Scotorum in unum
+congregati, homines illius pene omnes peremerunt, ipse vero cum paucis
+vix evasit. Veruntamen illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione,
+ut amplius in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, sibique
+militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466.
+
+ [Note 136: _Fl. Wig. 1093._]
+
+ [Marge: _Conventus magnarum
+ regni ad Hastingiam._]
+
+ [Marge: _Pecuniarum immensa
+ collectio._]
+
+Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto[137] Regis omnes fere Episcopi, una
+cum principibus Angliæ, ad _Hastings_ convenerunt ipsum Regem in
+Normanniam transfretaturum, sua benedictione & concursu[138] prosecuti.
+Rex Normanniam fratri suo Roberto toto conamine auferre laborans, multam
+& immensam undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque
+difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et, Rex asseruit quod
+ [Marge: _Episcopos Angliæ
+ Romano non fore subditos._]
+nullus Archiepiscopus[139] vel Episcopus regni sui, Curiæ _Romanæ_ vel
+_Papæ_ subesset, præcipue cum ipse omnes libertates haberet in regno
+suo, quas Imperator vendicabat in Imperio. Inter alia vero jam tum
+vendicabat _Henricus_ IV. ipsius Papæ designationem.
+
+ [Note 137: _Eadm. pag. 23._]
+
+ [Note 138: _Eadm. pag. 21._]
+
+ [Note 139: _Mat. Par. an. 1094._]
+
+ [Marge: _Militum
+ conscriptio._]
+
+Rex Nuntiis in Angliam missis[140] XX. millia pedonum in Normanniam
+jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent Heastingæ
+congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat ad victum Ranulphus
+Passeflambardus præcepto Regis abstulit, scil. unicuique X sol. & eos
+domum repedare mandavit, pecuniam vero Regi transmisit.
+
+ [Note 140: _Flo. Wig. an. 1094, pag. 462._]
+
+ [Marge: _Tributum bienne._]
+
+Interea gravi & assiduo _tributo_, hominumque mortalitate, præsenti &
+anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. Par. in an. 1093. vid
+sup.
+
+ [Marge: _Anselmus Archiep.
+ Cant. Romam abire vult._]
+
+_Anselmus_ electus in Cantuar. Archiep.[141] veniam a Rege petit Romam,
+pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet Rex, se nondum
+Urbanum accepisse pro Apostolico nec vel suæ aut paternæ fuisse
+consuetudinis, ut præter suam licentiam aliquis in regno Angliæ Papam
+nominaret, & qui hanc ei potestatem præriperet, coronam suam videretur
+adimere. Anselmus asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum
+_Beccensis_ adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum
+Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur
+angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic cum homagio
+fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, cui sisteret aut
+quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, Abbatum, cunctorumque regni
+principum (id est magni regni Concilii) definitionem commendatur.
+
+ [Note 141: _Eadm. pag. 25._]
+
+ [Marge: _Concilium
+ Rockinghamiæ._]
+
+ [Marge: _Pallium Anselmo
+ datur._]
+
+Indicti igitur a Rege, _Rochinghamiæ_ omnes conveniunt 5. Idus Martii
+1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius castri: & post
+longissimas disceptationes die una atque altera definitur, urgeturque
+acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius observandam fidem quam Romano
+Pontifici: Anselmumque increpantes, Noveris (inquiunt) totum regnum
+conqueri adversum te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii
+sui, coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines
+tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe sine alio decenter
+haberi non posse probamus. Sed nec his nec aliis plurimis _Anselmus_
+flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, Archiepiscopum
+Cantuariensem a nullo hominum, nisi a solo Papa, judicari posse vel
+condemnari: nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto,
+contra suum velle respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno
+profitetur nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes,
+induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex interea clam per
+nuntios cum _Urbano_ agit, ut Archiepiscopale pallium sibi mitteretur
+Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, viri frangeret morositatem,
+qui nec ita vincitur. A Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare
+positum fastu solenni inde reportavit.
+
+ [Marge: _Rex Urbanum
+ præcepit pro Apostolico
+ suscipi._]
+
+De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit[142]. Primo inter
+_Gregorium_ VII. quem in _Brixensi_ synodo anno 1083, deposuerat
+Henricus Imperator, & _Clementem_ III. loco ejus ibidem designatum.
+Deinde inter eundem _Clementem_ & _Victorem_ III. _Urbanumque_ II.
+successive a Pontificiis contra Clementem constitutos. Partium studio
+orbis scinditur Christianus; Gallis Italisque Urbano adhærentibus,
+Germanis Clementi, Anglis neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre
+ejus conditam, quis pro Apostolico suscipiendus esset, non
+promulgaverat.
+
+ [Note 142: _An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095._]
+
+Demum autem _Urbani_ victus amicitia, quod Archiepiscopale Cantuariæ
+pallium _Anselmo_ debitum, ei ex arbitrio conferendum transmississet:
+_Urbanum_ in omni imperio suo pro Apostolico haberi,[143] eique vice
+beati Petri in Christiana religione obediri, imperavit.
+
+ [Note 143: _Eadm. Will. 2, pag. 33._]
+
+ [Marge: _Concilium
+ Scaresberiæ._]
+
+In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud _Searesberiæ_ celebrato; Comes
+_Guilielmus de Owe_[144], qui cum _Roberto Moubreo_ Comite
+Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque Rege
+conjuraverat, filiumque amitæ Regis _Stephanum de Albemarlo_ in solium
+evehendo, ad duellum provocans, victus est ab appellante. Juxta legem
+igitur a Guilielmo Conquestore latam, oculi ei eruuntur, & testiculi
+abscinduntur.
+
+ [Note 144: _Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095._]
+
+ [Marge: _Rob. Comes
+ Northumbriæ gratiam
+ obtinet._]
+
+_Roberto_ autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub conditione,
+ut uxor ejus castellum _Bambergense_ Regi traderet, quod hac pulsa
+necessitate fecit.
+
+Sed Guilielmus de _Aldari_, Regis compater, dapifer, atque amitæ filius,
+hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, laqueo
+suspenditur; _Concilio_, ut videtur, sic decernente. Moriturus autem
+Confessori innocentiam protestatus est.
+
+ [Marge: _Tributa &
+ exactiones gravissimæ ad
+ Normanniam lucrandam._]
+
+Post 17. Cal. Julii, an. 1096[145], cum _Robertus_ Dux Normanniæ
+Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi Guilielmo pignori
+collocasset, pro 10000 marcis sub triennio restituendis; Rex ut tantam
+vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex
+dono, illinc ex mutuo, passim exactionibus & tributo, quod Saxones
+_Danegeldum_ & _Hidagium_, Normanni _Tallagium_ vocant, pro arbitrio non
+ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras.
+
+ [Note 145: _Flo. Wig._]
+
+_Marcas_ (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea ab Ecclesiis
+& Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, non abstinetur.
+Nihil (inquit _Eadmerus_) Ecclesiarum ornamentis in hac parte indulsit
+dominandi cupiditas, nihil sacris altarium vasis, nihil reliquiarum
+capsis, nihil Evangeliorum libris auro argentoque paratis.
+
+ [Marge: _Danegeldi
+ redditio._]
+
+Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. _Danegeldi_ redditio hoc
+est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. centum acræ terræ,
+totius Angliæ, ad conducendum milites, qui piratas Danicas coercerent.
+De hoc autem libera (inquit Legum Edouardi Confessoris concinnator) &
+quieta erat omnis Ecclesia, & etiam omnis terra quæ in proprio dominio
+Ecclesiæ erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione
+persolvens, quia magis confidebant in orationibus quam in armorum
+defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, usque ad
+tempus _Willielmi_ Regis junioris, qui de Baronibus totius Angliæ
+auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre suo _Roberto_
+Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente. Concessum est ei, non lege
+statutum neque firmatum; sed habuit necessitatis causa ex unaquaque hyda
+4 solidos, Ecclesia non excepta: quorum dum fieret collectio,
+proclamabat sancta Ecclesia libertatem suam reposcens, sed nihil
+profecit.
+
+Indixit majoribus Angliæ[146], ut quisque illorum pro posse sibi
+pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, Abbatissæ,
+aurea & argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; Comites, Barones,
+Vice-comites, suos milites & villanos spoliaverunt, & Regi non modicam
+summam auri & argenti detulerunt. Ille autem mense Septembri mare
+transiit, pacem cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo
+Normanniam in vadimonium accepit.
+
+ [Note 146: _Fl. Wig. an. 1096._]
+
+ [Marge: _Ordalium 50 divitum
+ Anglorum._]
+
+Sub his temporibus[147] (viz. antequam Anselmus Romam petiit) Guilielmus
+Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores Anglos de cervis regiis
+deprædandis accusatos, ad examen igniti ferri demandavit. Statuto autem
+die cum judicium sævius executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes
+ab ustione, innocentiam sunt testati. Commotus Rex: _Meo_ (inquit)
+_judicio amodo respondebitur, non Dei_; quod pro voto cujusque hinc inde
+plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas)
+judicium Dei appellabant.
+
+ [Note 147: _Eadm. pag. 48._]
+
+ [Marge: _Nulla Synodus sub
+ Guilielmo generalis._]
+
+A. D. 1097[148], ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, passus
+est Rex Anselmum _synodum_ generalem celebrare, aut delicta undequaque
+pullulantia cohibere. Mare igitur apud Papam conquesturus sub Novembri
+transiit. Rex autem confestim præcepit cuncta quæ illius juris fuerant,
+in suum transcribi dominium, & irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata,
+vel statuta fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum.
+Ingens ex hoc illic tribulatio.
+
+ [Note 148: _Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens.
+ lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41._]
+
+ [Marge: _Exactiones
+ sæviunt._]
+
+A. D. 1098. Rex[149] in æstate urbem _Cenomanniam_ cum magna parte
+illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum exactionibus &
+tributis, non abradens modo sed potius excorians, omnibus infestus &
+molestus fuit.
+
+ [Note 149: _Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42._]
+
+ [Marge: _Membrorum ob
+ proditionem detruncatio._]
+
+1098. Multi Walli[150] in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio Regis
+deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam manibus vel pedibus
+truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. Inter hos _Kenredum_
+Presbyterum quendam Ecclesia memorant extractum, testiculisque cum oculo
+uno atque lingua excisis, die tertia loquelam recepisse.
+
+ [Note 150: _Flo. wig. & Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Rex excommunicandus
+ decernitur._]
+
+1099. Rex in _Barensi_ Concilio[151] sub Urbano Papa, ob sævitiam ejus
+in Ecclesiam Anglicanam & _Anselmum_ Archiepiscopum, præsertim quod
+investituras præsulum sibi arrogaverat, plena acclamatione
+excommunicandus decernitur. Anselmi autem precibus ibidem tunc
+præsentis, moratur a sententia.
+
+ [Note 151: _Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49._]
+
+[ Marge: _Excommunicantur
+ investituras dantes
+ Laicis._]
+
+In Concilio[152] vero jam tum subsequente _Romæ_ generali (cui etiam
+_Anselmus_ interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur Laici
+Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere, & accipientes
+consecrari; Laicorumve hominum ob honores Ecclesiasticos homines fieri.
+
+ [Note 152: _Eadm. Flo. wig. ibid._]
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+_HENRICUS I._
+
+ [Marge: _Henricus succedit
+ Willel. Rufo._]
+
+Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, cum ex
+jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum & Guilielmum, a XII Baronibus
+utrinque conjuratis. _Henricus_ autem[153] frater minimus, quod in
+Anglia natus esset, & a Patre jam tum Rege, potiorem se apud Anglos
+novit, proclivesque eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret
+fluctuantes, Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus,
+tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: _Robertum_ utique
+Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum incertum
+esse; hominem vero levem & præcipitem, semet denique virga aurea omnia
+metientem, justitia, & mansuetudine regnaturum pollicetur. _Leges
+insuper Edouardi Confessoris, omnium habitas desiderio, profligatis
+asperis & quibuscunque examinatis restitutum._ Placuit conditio, & dum
+Sceptri calet ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex
+eligitur consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi Episcopo
+(Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica 2 Augusti An. Do.
+1100, id est, intra triduum post excessionem fratris, solenni tunc
+restipulatur jurejurando[154]: Bonas & sanctas omni populo Leges se
+servaturum; & omnes oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo
+emerserant in omni sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus
+negotiis, prohibiturum & subversurum.
+
+ [Note 153: _Nubrig. lib. 1, c. 3._]
+
+ [Marge: _Jurejurandum Regis
+ ad Coronationem suam._]
+
+ [Note 154: _Eadm. in Hen. I, pag. 55._]
+
+Edidit & jam illico[155] _Chartam libertatum Angliæ munitamque Sigillo
+regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit_[156].
+
+ [Note 155: _Eadm. ibid._]
+
+ [Note 156: Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette
+ Charte, & c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe
+ de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit
+ constitutive de la féodalité.]
+
+ [Marge: _Ignitegii lex
+ adempta._]
+
+ [Marge: _Injustitias tollit
+ & effoeminatos._]
+
+An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, tum in toto
+regno restituit populo ignis atque candelarum usum[157], quem pater ejus
+post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium campana prohibuerat;
+injustitias a fratre & _Ranulpho_ institutas prohibuit, effoeminatos a
+Curia pellit.
+
+ [Note 157: _Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann._]
+
+ [Marge: _Mensurandi virga
+ instituitur._]
+
+Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui ipsius
+longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie _virga_ dicitur Angl.
+_a Yard_; erat autem Rex proceri & magni corporis.
+
+ [Marge: _Rex posthabito
+ concilio Romano investituram
+ dat._]
+
+Rex post Coronationem[158] dedit Episcopatum _Wintoniensem_ Willielmo
+_Giffard_, & continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum
+pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno præcedente sub
+_Urbano_ editos) investivit eundem.
+
+ [Note 158: _Mat. Par. an. 1100, pag. 54._]
+
+ [Marge: _Ranulphus Dun.
+ Episc. in turrim
+ conjicitur._]
+
+In communi Concilio gentis Anglorum[159] _Ranulphus Dunelmensis_
+Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus sub defuncto Rege
+(cui nimium erat familiaris) populo illatis, de communi consilio gentis
+Anglorum in Turrim conjicitur.
+
+ [Note 159: _Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm.
+ lib. 5. pag. 156._]
+
+ [Marge: _Anselmus negat Regi
+ hominium & investituras._]
+
+Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens vero negat
+Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu ejus accipere ob Canones
+prædicti Concilii, quod Regem egit in maximas angustias. Nec enim minui
+pateretur majestatis privilegia, nec tutum duceret hanc injuriam ab
+Archiepiscopo illatam vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum
+in Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur igitur
+induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, qui Decreta
+Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent.
+
+ [Marge: _Synodus Lambethæ._]
+
+ [Marge: _Nuptiæ Regis
+ Henrici._]
+
+An. Dn. 1101. In Synodo[160] Episcoporum Abbatum, Nobilium quorumcunque
+ac religiosi ordinis virorum _Lambethæ_ habito, de nuptiis agitur inter
+Henricum Regem & Matildem filiam Malcolmi Regis Scotiæ, & Margaretæ
+Uxoris suæ, Sororis Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi.
+Cum autem Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex
+more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur,
+annon & ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium subiisse
+castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque non e voto, aut diuturno
+habitu; at sub temporum intervallis, modo præcipiente, modo coercente
+Catherina matertera sua illic Moniali induisse. Libera igitur totius
+Concilii acclamatione de nunciatur, & Regi nubit.
+
+ [Note 160: _Eadm. pag. 56. & seq._]
+
+An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt[161] Roma nuntiis,
+porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum.
+
+ [Note 161: _Eadm. pag. 48._]
+
+ [Marge: _Populus fidem, Rex
+ justiciam spondet._]
+
+ [Marge: _Robertus Dux
+ Angliam invadit._]
+
+An. Dn. 1101. Consilium[162] percrebuit sub Pentecostes festivitate
+tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam e terra sancta maximo
+exercitu invasurum Angliam. _Henricus_ Rex Subditorum metuens
+defectionem; totam regni nobilitatem, totam populi numerositatem, ad
+fidei vocat sponsionem; & quod vicissim petebatur, ipse manu in manum
+Anselmi porrecta justis & sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret
+in cunctis administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius
+christianitatis in Anglia exercendæ[163], se relicturum; atque decretis
+& jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere
+promittebat.
+
+ [Note 162: _Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101._]
+
+ [Note 163: _Eadm. pag. 49._]
+
+ [Marge: _Foedus Henrici R. &
+ Roberti Ducis._]
+
+An. eodem sub Cal. Aug. _Robertus_ (pars major navalis militiæ quam
+Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, ei defecit) ante Cal.
+Aug. cum magno exercitu _Portesmutham_ applicuit[164]. Principes
+utrinque fratrum non ferentes dissidium, colloquium inierunt, mutuum &
+generale & concordiæ foedus tali pacto firmaverunt.
+
+ [Note 164: _Mat. Par. an. 1101, pag. 55._]
+
+Quod Rex _Roberto_ annis singulis tria millia marcarum argenti daret ex
+Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, si absque
+filio moreretur. Hoc a XII magnatibus utrinque est juratum.
+
+ [Marge: _Rex hominium
+ requirit ab Anselmo._]
+
+Regressi nuncii literas[165] a _Paschali_ deferunt Regi prohibentes
+investituras; unde Rex Commotus Anselmo[166] imperat, ut vel hominium
+faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos ipse investierat, more
+Antecessorum suorum; vel e regno protinus decedat.
+
+ [Note 165: _Eadm. pag. 59._]
+
+ [Note 166: _Eadm. pag. 61._]
+
+Consultior autem Proceres Regni _Wintoniam_ cogit, & _Anselmum_ una.
+Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris dignitatis Nuncios. Ex
+parte Regis Giraldum Archiepiscopum Eboraci, Herebertum Theodfordensem,
+Robertumque Cestrensem Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam
+venientes jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia,
+succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa ne vel
+hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum
+consolatur, & firmata prius, confirmat denuo & dimittit nuncios.
+
+ [Marge: _Concilium
+ Londini._]
+
+His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex _Londini_ indicit
+conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut consuetudines
+regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare. Anselmus provocat ad
+Papæ literas. Respondetur ab Episcopis Romam missis Papam aliud literis,
+aliud ore tradidisse: Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut
+quamdiu in aliis vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum
+investituris æquanimiter illum toleraret, nec eum ullo
+excommunicationis vinculo necteret, si religiosas personas per dationem
+virgæ pastoralis eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto
+Concilio contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt
+Causam; ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi
+usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam eis hæc
+fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi.
+
+Scinditur in contraria totum _Concilium_, sed nec his Anselmus
+frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege investituram
+Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior in his factus fuerit a
+_Paschali_ Papa, sed interea neminem istiusmodi accipientem
+consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum. Soluto Concilio Rex
+Episcopos quosdam baculo pastorali atque annulo, investituræ Symbolis
+donat.
+
+Citius autem novæ a Papa deferuntur[167] literæ quibus Episcoporum
+assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed ex nuncio
+intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit. Procerum tamen
+Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant, profectus Romam,
+Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A] Iter[168] iniit 5. Cal. Maii
+1103, sed mandata regia frigidius exequenti Angliam[B] redeunti
+interdicit Rex, & in fiscum rapit Archiepiscopatus emolumenta.
+Intercessione autem sororis suæ Bleisensis Comitissæ, sed & una metuens
+excommunicationis sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet
+proferendam, colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque
+redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit; aliis Romæ
+per Legatos terminatu reservatis. Legatorum indole sic decernit demum
+Papa: Regem amplius non daturum investituras, sed Homagium ei
+facientibus prælatis benedictionem non negandam, & excommunicatos sub
+his jurgiis, concepta satisfactionis formula, restituendos.
+
+ [Marge A: _An. 1103._]
+
+ [Marge B: _An. 1104.
+ Anselmus Romam
+ proficiscitur._]
+
+ [Note 167: _Eadm. pag. 70._]
+
+ [Note 168: _Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76._]
+
+An. 1104. Non facile potest[169] narrari miseria, quam sustinuit illo
+tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones regias,
+videtur; ad subjugationem Normanniæ quam sequenti anno aggressus est,
+incipiendam; nam Flo. Wigor. sic rem disponit.
+
+ [Note 169: _Fl. Wig. ibid._]
+
+ [Marge: _Tributi exactio
+ gravissima._]
+
+An. 1105. Subacta Parte _Normanniæ_[170] potiori, fiunt tributa ad
+reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in ipsos pauperculos,
+ut nonnulli qui non haberent quod darent, aut a suis domiculis pelli,
+aut avulsis asportatisque hostiis domorum penitus diripiendos exponi,
+aut ablata vili supellectile in summam penuriam redigi, aliisve modis
+cruciari, perhibeantur.
+
+ [Note 170: _Eadm. pag. 83._]
+
+ [Marge: _Sacerdotes acrius
+ luunt conjugia sua._]
+
+ [Marge: _Papæ Responsum
+ Anselmo datum._]
+
+Cum nuper in _Londoniensi_ Synodo[171] Sacerdotibus & Canonicis
+prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; creditaque Regi
+esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; graves ille exegit
+redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant desiderio. Singulorum
+igitur culpam in universos transferens, de parochiali omni Ecclesiæ tam
+innocentium quam nocentium Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam.
+Contumeliose interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti
+fere (ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis nudis
+pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant
+misericordiam. _Anselmus_ ab Episcopis invocatus, de his per literas cum
+Rege agit, increpat & exorat emendationem. Interea Legati Roma redeunt
+_Anselmo_ deferentes responsum Papæ scil. Rege investituras remittente,
+excommunicatos absolvendos esse, & Homagia Regi permittenda.
+
+ [Note 171: _Eadm. pag. 83._]
+
+ [Marge: _Privilegia Anselmo
+ a Rege concessa._]
+
+Lætus Rex _Anselmo_[172] sub assumptione _Beccum_ proficiscitur, &
+penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas _Guilielmus_ junior sub
+censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, polliceturque
+se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil unquam accepturum.
+
+ [Note 172: _Eadm. lib. 4, pag. 89._]
+
+Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, nihil
+darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace & quiete libera,
+possiderent.
+
+Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu accepta
+fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset, & dato vadimonio
+est pollicitus, & pollicita quæque fide adimplevit.
+
+A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus Cantuariæ,
+cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus junior, hoc adjiciens
+privilegium.
+
+ [Marge: _Charta Regis
+ Anselmo data._]
+
+_Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo Archiepisc.
+Cantuar. concessis[173]._
+
+ [Note 173: _Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118._]
+
+H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, & omnibus Ministris
+meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio ut omnes Anselmi Archiepiscopi
+homines quos in Londonia habet, & omnes ejus alii homines, euntes &
+redeuntes in ea villa, ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus,
+sicut unquam Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei
+tempore, & videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite de
+Cestria apud Westmonasterium.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Westmonaster._]
+
+An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.[174] Michaelis annuente &
+præsente ipso Rege, habitum est _Concilium_ in Ecclesia S. Petri
+_Westmonast._ Consedentibus Anselmo Cantuariensi, & Gerardo Eboracensi,
+Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis & Abbatibus; nec non (ut
+omnia firmiora haberentur ex utriusque ordinis concordia) Comitibus
+etiam & Baronibus. Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos
+hactenus est admissa.
+
+ [Note 174: _Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib.
+ 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat.
+ Par. ibid._]
+
+1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ Hæresis
+Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa inventi,
+depositi sunt.
+
+ _Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn._
+ _Wimundus Abb. de Tavestock Devon._
+ _Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting._
+ _Godricus Abb. de Peterburg. Northamp._ }
+ _Haimo Abb. de Cerne Dorset._ } Nondum
+ _Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt._ } consecrati.
+
+Et ob alia delicta.
+
+ _Ricardus Abb. de Ely._
+ _Robertus Abb. de S. Edmund. Suff._
+ _Ille de Mickelney._
+
+2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum officium
+suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas decet,
+ordinatas vestes habeant; & ut semper & ubique honestas personas testes
+habeant suæ conversationis.
+
+Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam.
+
+Ut Archidiaconi sint Diaconi.
+
+Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter Canonicus uxorem
+ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere quilibet qui Canonicus non
+est, si post professionem castitatis uxorem duxerit, eadem regula
+constringatur.
+
+Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, non sit
+legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, ejus Missa audiatur.
+
+Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione
+castitatis.
+
+Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum suorum.
+
+Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, nec
+Judices sanguinis.
+
+Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant.
+
+Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata.
+
+Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut redeant, aut
+excommunicentur.
+
+Ut Clerici patentes coronas habeant.
+
+Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur.
+
+Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur.
+
+Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi.
+
+Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero &
+Ecclesiæ.
+
+Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis sui, &
+quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, nisi de eis quorum
+animarum curam gerunt.
+
+Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant.
+
+Ne Monachi teneant villas ad firmam.
+
+Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque sibi datas ita
+expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes in iis quæ sibi &
+Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur.
+
+Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, de conjugio
+data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur.
+
+Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi non tegantur.
+
+Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium non copulentur,
+vel copulati simul permaneant; & si quis hujus incestus conscius fuerit,
+non ostenderit, ejusdem criminis se participem esse cognoscat.
+
+Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda portentur, ut
+Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste debetur.
+
+Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut feretris, aut
+aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali authoritate,
+reverentiam sanctitatis exhibeat.
+
+Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in Anglia
+solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus facere
+præsumat.
+
+[175]Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie juvantes,
+in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati sunt, donec poenitentia
+& confessione absolutionem mereantur. Qui vero hoc crimine publicatus
+fuerit, statutum est siquidem fuerit persona religiosi ordinis, ut ad
+nullum amplius gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur.
+Si autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis
+dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se sub
+regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere præsumat.
+
+ [Note 175: _Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur._]
+
+Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis diebus,
+excommunicatio præfata renovetur.
+
+ [Marge: _Languescit hæc
+ Synodus._]
+
+Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ _Westmonasterii_ habitæ) _Londoniensis_
+etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post longam reviviscit
+desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim spretæ sunt & posthabitæ;
+cum ex discordia inter _Regem_ & _Anselmum_ Archiepiscopum circa
+investituras Ecclesiarum, tum[176] quod totus Clerus Eboracensis uxores
+dimittere aut castitatem profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam
+Anselmus ipse excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus
+dominicis in _Sodomitas_ renovandam, rationabili dispensatione
+cohibere.[177] Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam qui hic
+pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum, vel novas Abbatias
+consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum reddit vigorem anno regni
+sui X ut ibidem videas.
+
+ [Note 176: _Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119.
+ Eadmer. lib. 3 pag. 68._]
+
+ [Note 177: _Eadm. lib. 4, pag. 105._]
+
+ [Marge: _Discordia inter
+ Regem & Anselmum._]
+
+An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum & Anselmum
+Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet consentire quod Rex daret
+investituras Ecclesiarum, neque communicare iis quibus Rex, quia Rex jam
+dederat, &c. Unde Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare.
+
+Post hæc Rex tenuit[178] curiam suam in Pascha _Wint._ & Anselmus a Rege
+rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c.
+
+ [Note 178: _Mat. Par. an. 1102._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond._]
+
+Anno Domini 1106. habitum est _Londini Concilium_ ad Procerum atque
+populi animos Regi contra Robertum Ducem Normanniæ novum molientem
+bellum, confirmandos.
+
+Magnates igitur edicto regio convocatos, _Rex_ sic alloquitur.
+
+ [Marge: _Oratio Regis ad
+ Concilium._]
+
+Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci fama,
+fratrem meum _Robertum_ ad Hierosolymorum regnum a Deo vocatum, & a
+populo foeliciter electum fuisse.
+
+Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito refutandum.
+Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis atque spoliis
+assuetus, pacis inimicus & impatiens, qui vos ludibrio habet &
+contemptui; ignavos, desides, & helluones clamitans, conculcare gestiens
+& desiderans. Ego humilis & pacificus, paci studeo, vestrisque vos in
+antiquis libertatibus (prout sæpius jurejurando sum pollicitus)
+confovebo. In consiliis vestris acquiescam, & secundum hæc, ex more
+mansueti Principis gubernabo. Scribantur dicta, roborabo; & iteratis
+omnia juramentis, sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum
+omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit, _ego statuo; &
+inviolate impero observanda_[179].
+
+ [Note 179: On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le
+ Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La
+ Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix
+ d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son
+ extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que _ce ne fut que cent
+ ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où
+ on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt_.]
+
+Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, hoste meo &
+totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, strenue propellite, &
+ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini. Anglorum robore fretus &
+virtute; Normannorum minas & jactantias flocci facio. Sic Rex in
+Concilio: Et quæ inde subsecuta sunt dicat tot Mat. Parisius suis
+verbis. Talibus igitur promissis, quæ tamen in fine _impudenter
+violavit_, omnium corda sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet
+usque ad capitis expositionem dimicarent.
+
+ [Marge: _Denarii nova
+ forma._]
+
+An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit[180] denarium cum duplici cruce
+lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum beneficium,
+interlineari spatio vel in obolos frangerentur, vel in quadrantes.
+
+ [Note 180: _Stowe in Edw. an. 1279._]
+
+ [Marge: _Dispensatio de
+ promovendis Presbyterorum
+ filiis ad sacra officia._]
+
+An. 1107. Cum in Romana Ecclesia[181] institutum esset ut Presbyterorum
+filii ad sacra officia non promoverentur; nunc decretali Paschalis
+Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. 3 Cal. Junii. An. Dn. 1107.
+id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum regno tanta hujusmodi plenitudo est,
+ut major pene & melior clericorum pars in hac specie
+censeatur:--_Anselmo conceditur dispensandi facultas, pro necessitate
+temporis & utilitate Ecclesiæ_; ita tamen ut imposterum constitutionis
+Ecclesiasticæ præjudicium caveatur.
+
+ [Note 181: _Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal._]
+
+ [Marge: _Dux Norman.
+ excæcatur._]
+
+An. 1107. sub æstate,[182] Robertus Exdux Normannia nova in Regem
+aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, carceri mancipatur
+arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce clam privatur, salvis tamen
+orbiculis eorundem.
+
+ [Note 182: _Mat. Par. in ann. Matt. West in ann._]
+
+ [Marge: _Concilium Londini
+ Palatinum._]
+
+An. Dom. 1107. _Concilium Londoniæ Palatinum de investituris._
+
+A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, _Conventus_ omnium
+Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, _Londoniæ_ in palatio Regis
+factus est; & per tres dies (absente Anselmo Archiepiscopo) inter Regem
+& Episcopos satis actum e Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc
+nitentibus, ut Rex eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta
+præceptum & obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ
+inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, quæ Papa
+Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per hoc Regem sibi de
+investituris consentaneum fecerat. Dehinc, præsente Anselmo, astante
+multitudine, annuit Rex & statuit.
+
+Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem baculi pastoralis,
+vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, per Regem, vel quamlibet
+laicam manum investiretur in Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut
+nullus in prælationem electus, pro hominio quod Regi faceret,
+consecratione suscepti honoris privaretur.
+
+Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ suis erant
+pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, & Procerum regni, sine
+omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura, patres a Rege sunt
+instituti. Instituti quoque sunt ibidem & eodem tempore, ab ipso Rege,
+quidam ad regimen quarundam Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant
+suis patribus destitutæ.[183]
+
+ [Note 183: _Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4,
+ pag. 91. & Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra._]
+
+ [Marge: _Subjectio Archiep.
+ Ebor. Cantuariæ._]
+
+In hoc etiam Concilio[184] Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum
+Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ & subjectionis Cantuariæ
+Archiepiscopatui debita. De quo plura Eadmer, lib. 4.
+
+ [Note 184: _Eadm. lib. 4. pag. 91._]
+
+ [Marge: _Electi Cantuariæ
+ benedicendi._]
+
+Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam irent, &
+ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent.
+
+ [Marge: _Oculi Duci
+ Normanniæ eruuntur._]
+
+A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ[185] ab Henrico Rege incarceratus,
+deceptis custodibus, conatus est evadere; sed fugiens ab eisdem, captus
+est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, Rex jussit eum arctiori carceri &
+custodiæ mancipatum, fulgenti obstaculo oculorum luce privari, quod &
+factum est[186].
+
+ [Note 185: _Mat. Par. pag. 60._]
+
+ [Note 186: _Hæc a Spelm. bis narrantur._]
+
+ [Marge: _Rex investituram
+ Clero cedit Clerus Regi
+ Homagium._]
+
+Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, pariter &
+Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente Archiepiscopo Anselmo,
+cui innuit Rex Henricus, & statuit, ut ab eo tempore in reliquum nunquam
+per donationem baculi pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel
+Abbatia per Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia:
+concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus, pro homagio
+quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris privaretur.
+
+ [Marge: _Concil. London._]
+
+A. D. 1107. _Concilium_ Londini _celeberrimum, in quo Rex gratias Deo
+exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum & electiones
+Prælatorum remittit_, &c.[187].
+
+ [Note 187: _MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104.
+ Vid. supra Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Rex investituras
+ Ecclesiarum & electiones
+ Prælatorum. &c. remittit._]
+
+Magnificus autem Anglorum Rex _Henricus_, hoc in tempore, pro _Roberti_
+fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a Deo sibi præfata felici
+victoria, intima devotione gratias multiplices accumulans & exolvens;
+tam Episcoporum & Abbatum totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum,
+Optimatum & Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud
+_Londonias_ constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, coram
+omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per annulum &
+baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus Ecclesiis libere
+concessit, Episcopatuum & Abbatiarum vacationes successoribus
+restituendas integre promisit, ac omnia alia quæ sancta mater Ecclesia
+diu antea suspiraverat, regali munificentia contulit, suis _tantum
+juribus regalibus sepositis & exceptis_. Quantum tunc gaudium, quam
+devotus arridebat populus, quam solenniter & sancte omnes & singuli
+Regis animum ad sidera extollebant, nullus ediceret, nec _Tullius_
+edoceret. Illa namque vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ
+_Anselmus_, assistente sibi reverendo Archiepiscopo Eborum _Girardo_,
+uno die sex Episcopos a suis Ecclesiis canonice electos consecravit.
+
+ [Marge: _Exceptis juribus
+ regalibus._]
+
+ [Marge: _Sex Episcopi
+ canonice electi jam
+ consecrantur._]
+
+ [Marge: _Curialium rapinæ
+ coercentur._]
+
+Anno 1108[188]. id est, 8 & 9, _Henr._ I. cum sub plurimis fingebatur
+populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores censuit puniendos; &
+a Curialibus sibi primum exordiendum. Sub tempore quippe Regis
+præcedentis, eis hactenus inoleverat consuetudo, ut dum curiam
+sequerentur, accolas undequaque deprædarent, res hospitum involarent,
+raperent, disperderent, & nisi pretio redimerent, igni traderent.
+Crudelia insuper exercentes in patres familias, turpia in uxores &
+filias: adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis sibi
+suisque quærerent præsidium.
+
+ [Note 188: _Eadm. lib. 4. pag. 94._]
+
+Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum consilio, edicto
+coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut oculi eruerentur, aut
+pedes, manus, vel membra aliqua, constanti justitia, detruncarentur.
+
+Edixit etiam Curialibus suis[189], ubicunque villarum esset, quantum a
+rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio emere debuissent.
+
+ [Note 189: _Malm. lib. 5. pag. 162._]
+
+ [Marge: _Felones
+ suspenduntur._]
+
+Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 _H._ I. Rex[190] Anglorum Henricus
+pacem firmam, legemque talem constituit; ut si quis in furto vel
+latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; sublata Wirgildorum, id
+est, pecuniariæ redemptionis lege.
+
+ [Note 190: _Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig.
+ ib._]
+
+Stupra etiam edicto compescuit.
+
+ [Marge: _Monetam
+ corrumpentium poena._]
+
+Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes[191], absque aliqua
+redemptione oculos & testiculos amitterent.
+
+ [Note 191: _Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad.
+ Niger. Hov. in anno 1108._]
+
+ [Marge: _Monetam integram
+ non respuendam._]
+
+Et quoniam sæpissime dum denarii boni[192] argenti eligebantur,
+flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; statuit ut
+nullus denarius vel obolus (quos & rotundos esse instituit) aut etiam
+Quadrans, si integer esset, respueretur[193]. Nota, quod _si_ &
+_respueretur_ solummodo apud Hovedenum reperiuntur. Vide supra in An.
+1106.
+
+ [Note 192: _Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94.
+ Hoved. ib._]
+
+ [Note 193: _Malm. lib. 4. pag. 162._]
+
+ [Marge: _Foresta._]
+
+Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,[194] multas etiam
+instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph.
+
+ [Note 194: _Rad. Nig. an. 1108._]
+
+Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. 103.
+
+ [Marge: _Filia Regis nupta
+ Imperatori._]
+
+Rex dedit _Mathildem_[195] filiam suam Henrico Imp. quæ apud Moguntiam
+desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui Imperator dedit CM.
+equites in dote.
+
+ [Note 195: _Ibid._]
+
+ [Marge: _Danegeld._]
+
+Tunc in Anglia datum est _Danegeld_.[196]
+
+ [Note 196: Impôt. Vide _Cangium ad istud verbum_. Il étoit
+ destiné au payement des troupes employées contre les Danois,
+ _quasi Danorum gelda_.]
+
+ [Marge: _Mercatorum virga._]
+
+Mercatorum falsam ulnam castigavit[197], brachii sui mensusura adhibita,
+omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra in An. 1. Regis.
+
+ [Note 197: _Malm. lib. 5. pag. 162._]
+
+ [Marge: _Poenarum
+ commutatio._]
+
+Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum
+detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, &c.
+
+Breve _Regis Henrici_ I. _de non faciendo Episcopum Wigorn.
+geldare_[198].
+
+ [Note 198: _MS. wigorn. fol. 136._]
+
+_Gelder. Quietantia Ep. Wig._
+
+_Henricus_ Rex Anglorum Waltero de _Bellocampo_ & collectoribus
+Werecestresire, salutem.
+
+Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, &c. Teste
+Ep. Sarum apud Winton.
+
+ [Marge: _Charta Regis de
+ Moneta falsa._]
+
+_Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus_[199].
+
+ [Note 199: _Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b._]
+
+_Henricus_ Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de Abetot, & omnibus
+Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, salutem. Sciatis quod
+volo & præcipio, ut omnes Burgenses & omnes illi qui in burgis morantur,
+tam Franci quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam in Anglia,
+ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum falso denario
+inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad eum ducatur; & si
+illum inde comprobare poterit, fiat justitia mea de ipso Warant. Si vero
+non poterit illum probare de ipso falsionario, fiat justitia mea saltem
+de dextro pugno & de testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit,
+portet inde judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo
+acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, nisi
+in Comitatu suo; & hoc coram duobus testibus legitimis ab ipso Comitatu.
+Et si in alio Comitatu mutando denarios captus fuerit, si captus sit, ut
+falsionarius; & nullus sit ausus cambire denarios, nisi monetarius.
+Teste Willielmo Cancellario & Roberto Comite de _Mell._ & R. filio
+_Hamonis_, & R. de _Revers_ apud Westm. in Natale Domini.
+
+V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40.
+
+Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in pravos.
+Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, & manus
+dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant. H. _Huntind._ l. 7.
+p. 382. in An. 25. Hen. I. _Rad. Cestrens._ dicit statutum esse An.
+1108.
+
+ [Marge: _Charta Regis de
+ Comitatibus & Placitis
+ venendis._]
+
+_Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita de
+divisis terrarum._
+
+_Henricus_ Rex Anglorum _Sampsoni_ Episcopo & _Ursoni_ de _Abetot_, &
+omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, salutem.
+
+Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei & Hundredi in
+illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt in tempore Regis
+_Edwardi_, & non aliter: Ego enim quando voluero, faciam ea satis
+summonere propter mea dominica necessaria ad voluntatem meam. Et si
+amodo exurgat placitum de divisione terrarum, si est inter Barones meos
+dominicos, tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter
+_Vavassores_[200] duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello
+fiat, nisi in eis remanserit.
+
+ [Note 200: Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit
+ donc pas les Coutumes féodales.]
+
+Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus & Hundreda,
+sicut fecerint tempore Regis _Edwardi_: nec remaneant propter aliquam
+causam pacem meam vel quietudinem, qui non sequuntur placita mea &
+judicia mea, sicut tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo _Londoniæ_
+& R. Episcopo & Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud _Rading_.
+
+ [Marge: _De Wrecco maris._]
+
+_De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani._
+
+Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. _Stephani_ Regis. An. 4.)
+tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus refertam
+de _Rumenel_ terra Archiepiscopi Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de
+Bello in Dengemareis membro de Wy confractam (hominibus vix evadentibus)
+jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate per maris
+littora observandum, ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra
+statutum terminum & tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque
+appulsa forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in Wrec
+cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens consuetudinem
+tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus si vel
+unus e navi confracta vivus evasisset[201], hæc omnia obtineret: verum
+qo. novus Rex cedit & nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto
+recenti pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt[202].
+Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas
+consuetudines, & regales dignitates, Ecclesiæ Belli prædictum Wrec vi
+obtinerent. E Chronico Monasterii de Bello.
+
+ [Note 201: _Concordatum est quod Wreckum maris non
+ adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi._
+ Flete, L. 1, c. 44.]
+
+ [Note 202: Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les
+ premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient
+ sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement,
+ quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain,
+ de qui tous les fiefs relevoient.]
+
+ [Marge: _Concilium Lond.
+ 1108._]
+
+A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium _Londini_ celebratur
+sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, _Anselmo_ Cantuariensi
+Archiepiscopo, _Thoma_ Archiepiscopo Eboracensi electo, cæterisque
+Episcopis, & cunctis Majoribus seu Baronibus regni.
+
+Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis Angliæ,
+in præsentia ejusdem gloriosi Regis _Henrici_, assensu omnium Baronum
+suorum.
+
+ [Marge: _Ut Clerici caste
+ vivant._]
+
+Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas in domibus
+suis non habeant, præter proxima consanguinitate sibi junctas, secundum
+hoc quod sancta Nicæna synodus definivit.
+
+ [Marge: _Cum uxoribus nec
+ cohabitent, nec colloquium
+ sine testibus habeant._]
+
+Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum
+Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias duxerunt, si
+amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a se sic facient alienas,
+ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in domus earum intrent, sed neque
+in aliqua domo scienter conveniant, neque hujusmodi foeminæ in
+territorio Ecclesiæ habitent. Si autem propter aliquam honestam causam
+eas colloqui oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum
+colloquantur.
+
+ [Marge: _Purgationis & poenæ
+ ratio._]
+
+Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica
+parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc statutum
+violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis testibus,
+sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si Subdiaconus fuerit. Cui
+autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor sacri Statuti judicabitur.
+
+Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum
+contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino officio
+remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra chorum ponantur,
+infames pronunciati.
+
+Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & missam
+celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, octavo
+die excommunicetur.
+
+Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, de
+mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, & de
+districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint.
+
+ [Marge: _Juramentum
+ Archidiaconorum &
+ Diaconorum._]
+
+Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient pro toleranda
+transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros quos scient
+foeminas habere, Missam cantare, vel _Vicarios_ habere. Similiter Decani
+facient. Qui vero Archidiaconus, vel Diaconus, hoc jurare noluerit,
+Archidiaconatum vel Decaniam perdet.
+
+ [Marge: _Poenitentia
+ poeitentium._]
+
+Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus servire
+elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim Vicarios
+habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc quod Episcopis eorum
+visum fuerit.
+
+ [Marge: _Mobilia lapsorum._]
+
+Omnia[203] vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, Decanorum,
+Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur Episcopis, & concubinæ cum rebus
+suis velut adulteræ.
+
+ [Note 203: _Hic Canon apud Eadm. non alios extat._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond.
+ 1109._]
+
+_An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes._
+
+ [Marge: _Tho. electus Ebor.
+ non consecrandus donec
+ professionem fecerit._]
+
+ [Marge: _Rex
+ excommunicationem metuit._]
+
+_Anselmus_ Archiep. Cantuar.[204] moritur XI. Maii ultimi; gravi jam tum
+pendente lite inter ipsum & _Thomam_ electum _Eboracens._
+Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari _Anselmus_
+prohibuerat, donec subjectionis professionem Ecclesiæ Cantuariensi
+debitam spospondisset. Renuit hoc enim Eboracensis, longisque domi &
+foris res ambagibus agitatur, _Papa_ ab Anselmi partibus se habente.
+Cogit igitur Rex Concilium, professusque nolle semet vel ad horam
+excommunicationi Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque
+Procerum assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, &
+decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: _Thomam_
+hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum in
+consecratione, quod statim fecit.
+
+ [Note 204: _Eadm. lib. 4, pag. 102, &c._]
+
+ [Marge: _Professionis
+ forma._]
+
+Ego _Thomas_ Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus profiteor
+subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi Ecclesiæ, &
+ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo & consecrato, & successoribus
+suis canonice inthronizatis; salva fidelitate Domini mei Regis _Henrici_
+Anglorum, & salva obedientia ex parte mea tenenda, quam _Thomas_
+Antecessor meus sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est.
+
+ [Marge: _Severitas Regis in
+ Presbyteros._]
+
+An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, & Rex sua
+lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, Concilio
+Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, quo (sublato jam Anselmo)
+liberius usi sunt, se cohiberent.
+
+ [Marge: _Nuptiæ filiæ
+ Matildis._]
+
+Rex dedit _Matildem_[205] filiam suam Henrico Regi Teutoncorum (i. e.
+Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, tantum desponsatur.
+
+ [Note 205: _Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd._]
+
+An. 1114. 8. Id. Jan. _Matildis_ filia[206] Regis Henrici, _Henrico_
+Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque ei
+Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab unaquaque hida Angliæ
+3. solid.
+
+ [Note 206: _Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108.
+ Hunt. 1109._]
+
+ [Marge: _Danegeld._]
+
+Tunc in Anglia datum est _Danegeld_[207], i. e. tributum.
+
+ [Marge: _Rex Episc. Roff.
+ Archiep. Cant. facit._]
+
+An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii _H._ Rex[208]
+
+ [Note 207: _Ra. Nig. ib._]
+
+ [Note 208: _Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109._]
+
+Episcopos & Principes Angliæ in unum apud _Windleshoram_, eorumque
+consilio _Radulphum_ Episcopum _Roffensem_ in Archiepiscopum elegit
+Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a transitu Anselmi
+viduata permanserat in manibus Regis.
+
+Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, suis donavit
+Pastoribus.
+
+ [Marge: _Conventus Procerum
+ Regni. 1115._]
+
+An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes regni sub
+uno convenit in palatio suo _Westmonasterii_ de negotiis regni
+consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus & Annalium
+scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici existentes,
+Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere) non reperitur. In re autem
+sui ordinis ista memorantur.
+
+Venire propere ad Concilium _Anselmum_ Abbatem Sabiæ _Anselmi_
+Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem literas asperas
+satis & velut objurgatorias Regem. In quibus dubitare videtur Papa
+_Paschalis_ de Doctrina & moribus Episcoporum Angliæ qui Romanæ Curiæ
+usque adeo non innotescerent. Regem vero insimulantes.
+
+ [Marge: _Papa accusat R.
+ Henric. I._]
+
+1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas deferret.
+
+2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret.
+
+3. Quod Concilia Synodalia celebraret.
+
+4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum quoque
+mutationes præsumeret.
+
+Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, &c.
+
+Graviter his accensi _Rex_ & _Concilium_ totum, quid sit Papæ
+respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt _Guilielmum_
+Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia bene Lynceum
+oculatum.
+
+ [Marge: _Concil. Saresberiæ
+ 1116._]
+
+_Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni Ordines
+convocantur._
+
+Anno[209] 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis habitus
+est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum totius Regni apud
+_Saresberiam_ ex hac occasione.
+
+ [Note 209: _Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib._]
+
+ [Marge: _De successione in
+ Normannia._]
+
+Conjurantibus Rege Francorum[210] & Andegaviæ, Flandriæque Comitibus de
+adimenda Regi Angliæ Normannia, nepotique suo _Guilielmo_ (ad quem jure
+pertinebat) conferenda: Rex Normanniam proficisci statuit, moramque
+illic per annos aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius
+satagit disponenda.
+
+ [Note 210: _Mat. Par. ib._]
+
+Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum
+_Guilielmum_; postulatque omnium ei unanimiter homagium fieri, &
+fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt utrumque: Sed
+_Radulphus_ Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique Episcopi & Abbates regni
+Angliæ, fide & sacramento professi sunt, se, & regnum & regni coronam,
+si defuncto patre suo Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, &
+occasione, translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente
+facturos.
+
+ [Marge: _Gravissima
+ tributa._]
+
+In isto etiam _Concilio_ Regi concedi videntur[211] gravissima tributa:
+Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate Regis, geldis
+creberrimis, & exactionibus variis Anglia compressa est.
+
+ [Note 211: _Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par._]
+
+Agitur hic præterea de lite inter _Radulphum_ Archiepiscopum Cantuariæ,
+& _Thurstanum_ Eboracensem electum, quem Archiepiscopus consecrare
+noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi Ecclesiæ ab antiquo
+solitam, nullatenus exhiberet. Nec Concilii interea flectitur
+authoritate, nec minaci Regis iracundia, Pontificatum ei alioquin
+prohibentis. Pontificatui potius se renuntiaturum pollicetur; sub
+triennio tamen postea, consecrationem in Concilio Remis a Calixto ipso
+Papa assecutus est, Rege & Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis
+renitentibus. Cumque ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi
+excommunicationem minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena
+imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ,
+Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam.
+
+Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam accersitur, &
+in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est An. Dn. 1120.
+
+ [Marge: _An hoc Concilium
+ primum fuerit in Anglia._]
+
+Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse perhibent
+Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres regni ordines
+conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates Ecclesiastici, &
+Communitas regni plebis personam sustinens; sed miror equidem unde hæc
+assertio; apud antiquos enim & illius sæculi scriptores qui Concilii
+meminerunt, _Florentium Wilgornensem_, _Eadmerum_, _Malmesberiensem_,
+nulla populi vel Plebis mentio. Nulla apud _Radulphum nigrum_, _Simeonem
+Dunelmensem_ & _Radulphum de Diceto_ vicini ævi Authores, nec in
+subsequentibus equidem _Mat. Parisio_, _Mat. Westmonasteriensi_,
+_Ranulpho Cestrensi_, aut _Walsinghamio_.
+
+ [Marge: _Pol. Vergil.
+ notatur._]
+
+Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios multos
+perduxisse censeam, est _Polydorus Vergilius_ Histor. lib. XI. p. 188.
+eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo ad fidei sacramentum
+prout Magnates vocarentur. Sic namque fieri in Concilio An. Dn. 1127. in
+quo Matildi filiæ Regis juratum fuit, ostendit _Newbrigensis_ lib. 1.
+cap 3. Recentes nullum hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte
+non habentes quam _Polydorum_ cujus non gestiunt meminisse.
+
+Anno 17. istius Regis;[212] pro necessitate Regis geldis creberrimis &
+exactionibus variis Anglia compressa est.
+
+ [Note 212: _Hunting. lib. 7. pag. 380._]
+
+ [Marge: _Rex a Papa
+ privilegia Patria obtinet._]
+
+Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I.[213] _Calixto_ Papæ _Gisortium_
+venienti occurrit Rex _Henricus_, moram in Normannia trahens;
+impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater _suus in Anglia &
+Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando Legati officio in Anglia
+fungi permitteret_[214].
+
+ [Note 213: _Ra. Nig. ib._]
+
+ [Note 214: _Voyez_ les Chap. 23 & 24 des Preuves des
+ Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.]
+
+ [Marge: _An. 1116._]
+
+_Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in Normannia
+moratur[215]._
+
+ [Note 215: _Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond.
+ præsi. Regina._]
+
+ [Marge: _Abbas Sabæ in
+ Angliam missus._]
+
+Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est _Londini_ commune
+_Concilium_ Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente Regina, super
+quibusdam regni negotiis; & inter hæc de eo quod Anselmum Abbatem _Sabæ_
+cum Legatina potestate in Angliam missum, Normanniam advenisse
+intellexerant. Hoc decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia,
+qui ex indulgentia S. _Gregorii_ & plurium Pontificum Romanorum Legatum
+alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. In cujus igitur
+cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam Regi, ipsum in
+Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam libentissime suscipit
+Archiepiscopus _Radulphus_; apud Regem agit ut Anselmus ab ingressu
+Angliæ detineretur; apud Papam ut concessam B. Augustino a
+_Bekeregorio_ dignitatem, Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit &
+_Bullam_ Papæ Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib.
+5. pag. 120.
+
+ [Marge: _Primogenitus Regis
+ sit Dux Normanniæ, homagium
+ facit, recipit, &
+ submergitur._]
+
+Anno 1120[216] composita jam pace inter _Ludovicum_ Francum & Regem
+Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo filio suo primogenito 18
+annorum nato; qui jubente patre Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat,
+& a Normanniæ Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus,
+quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam in navi una
+revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus Guilielmus &
+Richardus cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, omnes una
+submerguntur 6 Cal. Decembr.
+
+ [Note 216: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _De secundo Regis
+ conjugio agit._]
+
+Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) atque filiis
+orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud _Windleshoram_ (vel ut habet
+continuator Florentii, _Londinum_) totius Angliæ _Concilium_ adunat. In
+quo de secundo ejus decernitur conjugio, omniumque consensu Adelinam
+filiam Godefridi Ducis Lovaniæ, lectissimam virginem, expetendam.
+Electis igitur qui rem perorent, Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb.
+desponsata.
+
+ [Marge: _Edictum Regis de
+ Ecclesiis prospiciendis._]
+
+Anno 1124, Generale[217] Domini Regis _Henrici_, per fines totius Angliæ
+ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, divulgatur _Edictum_; ut
+quæcunque pastoribus viduatæ fuissent Ecclesiæ, sibimet prospicientes,
+Regis in transmarinis partibus præsentiam adirent, ad suscipiendos.
+Prælatos per idoneos Legatos.
+
+ [Note 217: _Chron. de Bello. MS._]
+
+ [Marge: _Poena
+ Monetariorum._]
+
+Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis[218] manus dextras atque
+genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam furtive corruperant.
+Qui autem fit ut dextris plectantur, non oculis; haud reperio. Lege enim
+ab ipso lata, anno regni sui 8 oculi adimendi erant, non dextræ.
+
+ [Note 218: _Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib._]
+
+Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima secuta fames.
+
+ [Marge: _Ad minuendam
+ potentiam H. fil. Roberti
+ Ducis._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond._]
+
+Anno 1127. Rex[219] anxius de proditione & cæde _Caroli_ Comitis
+_Flandriæ_ sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus Rex Franciæ
+ejus Comitatum dederat _Guilielmo_ filio Roberti Ducis Normanniæ, nepoti
+atque hosti Regis Henrici; Concilium _Londini_ ad Rogationes tenuit.
+Cujus auspiciis Galliam sequenti anno ingrediens, _Ludovicum_ coegit
+auxilium suum Comiti subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a
+_Theodorico_ Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus
+incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, effudit
+animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim Roberto Duci jam
+superstat soboles.
+
+ [Note 219: _Hunting. Hoved. Mat. Par. ib._]
+
+ [Marge: _Synodus Westm.
+ contra uxores clericorum._]
+
+Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii generalem
+_Westmonasterii_ Synodum _Guilielmus_ Archiepisc. Cantuariæ Legatus
+Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, maxime vero contra
+Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia Regis atque Papæ confirmarentur
+authoritate; en quid de successu hujus Synodi & aliarum præcedentium
+perhibetur in historia Saxonica _Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere
+Decreta_. _Omnes Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus._
+
+ [Marge: _Concil. Lond. in
+ quo omnes jurant Matildis
+ sucsessionem._]
+
+Anno eodem Rex in Mense _Septemb._ Angliam venit ducens secum e
+Normannia _Matildem_ filiam suam Imperatricem, Comitis Andegaviæ uxorem:
+Natalique primo magnum _Concilium Cleri atque Procerum_, Londini habuit.
+In hoc Reginam Conjugem suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat
+Comitatu. Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore anxius;
+omnes totius Angliæ Optimates[220], Episcopos, Abbates, Comites &
+Barones, & quotquot alicujus momenti essent, sacramento adegit &
+constrinxit; ut si ipse sine hærede masculo discederet, _Matildem_
+filiam suam quondam Imperatricem, incunctanter, & sine ulla
+retractatione DOMINAM reciperent[221]. Eidemque & susceptis vel
+suscipiendis ex eis Nepotibus, regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ
+conservaturos.
+
+ [Note 220: _Mat. Par. anno 1127._]
+
+ [Note 221: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an.
+ 1130._]
+
+Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur esse
+momenti. Primo _Guilielmus_ Cantuariæ Archiepiscopus; mox Episcopi
+cæteri & Abbates, Laicorum primus, _David_ Rex Scotiæ Imperatricis
+avunculus; tunc _Moritonii_ Comes & _Bononiæ_ Stephanus, nepos Regis e
+sorore Adala: Dein _Robertus_ filius Regis quem ante regnum susceperat,
+& postea Comitem _Glocestriæ_ fecerat: Duobus his novissimis æmula laude
+contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate
+splendidus, at impuri & nepotis ille, sed legitimi.
+
+Anno 1129. Regis 29.[222] Rex ad Calend. Aug. magnum Concilium _Londini_
+tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis praesentesque ambo Episcopi
+cum Suffraganeis suis, justitiam de eorundem uxoribus (focarias vocat
+_Parisiensis_) Regi concesserunt: Imprudentia, ut calumpniabant,
+_Guilielmi_ Arcbiep. Cantuariæ, sed aliis omnibus Episcopis
+consentientibus. Rex autem accepta a Sacerdotibus ingenti nummorum mole,
+uxores eis permisit denuo, & illusa hoc commento Episcoporum
+constitutione, ipsi in ludibrium transiere.
+
+ [Note 222: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an.
+ 1130._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton._]
+
+Anno 1131. Regis 31. habitum est _Northamptoniæ_[223] magnum Concilium
+(_placitum_ vocat _Huntingtonius_, _Conventum Hovededenus_) omnium
+_Magnatum_ Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; ubi de jurgiis agitur inter
+_Matildem_ Imperatricem, & maritum suum _Comitem Andegaviæ_, cui ipsa
+reddenda decernitur reposcenti; Missa igitur & recepta est fastu suæ
+dignitati congruo.
+
+Renovarunt illic (_Matildi_) fidem[224] qui dederunt Proceres; & modo
+dant qui prius non dedere.
+
+ [Note 223: _Hunting. in ann._]
+
+ [Note 224: _Malm. in eod. an._]
+
+ [Marge: _Matildis liberi
+ Regni Angl. Hæredes._]
+
+Anno 1132.[225] cum _Matildis filium_ Andegavensi Comiti peperisset
+(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus filiam suam & Hæredes
+ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit successores.
+
+ [Note 225: _Mat. Par. ib._]
+
+ [Marge: _Conventus Lond. de
+ lite inter Episcopos._]
+
+Anno 1133. Regis 33.[226] ad initium quadragesimæ jejunii Conventus
+_Londini_ habetur super litibus inter S. _Davidis_ & _Glamorgensem_
+Episcopos; nec non _Cantuariæ_ Archiepisc. & _Alexandrum_ Lincolniens.
+Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; quæ _Wintoniæ_ postea ad
+Rogationes ventilantur. Sed indefinita illa Archiepiscopi ad Regem in
+Normannia sequenti Anno transportatur.
+
+ [Note 226: _Hunting. 1133 & 1134._]
+
+ [Marge: _Rex in Normanniam
+ abit._]
+
+Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti
+Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque fuit & fatalis
+illi iste transitus; in Normannia enim supra triennium detentus Calendis
+Decemb. id est, mensis illius die primo in nocte obiit.
+
+ [Marge: _Ultima Regis Henr.
+ voluntas._]
+
+In extremis languens de _Successore_ denuo interrogatus, filiæ omnem
+terram suam citra & ultra mare legitima & perenni Successione
+adjudicavit. Addendo insuper:
+
+
+ Solvantur (inquit) debita mea.
+ Reddantur Liberationes, & solidate quæ debeo.
+ Reliqua indigentibus distribuantur.
+
+
+ [Marge: _Thesaurarii Regis
+ Stephan. Regi thesaurum
+ tradunt._]
+
+Sed _Rogerus Saresberiensis_ Episcopus, & _Guil. de Ponte arcus_,
+Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum in
+denariis æstimabatur, præter vasa aurea & argentea, _Stephano_ Regi
+omnia tradiderunt.
+
+ J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu
+ intention d'abolir les Loix féodales dans ses Etats, & de
+ n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature,
+ étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 &
+ 1102 il fit successivement deux conventions avec Robert
+ Comte de Flandre, & lui donna _en fief_ 400 marcs d'argent;
+ au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers
+ lui, & entr'autres de lui donner 500 Cavaliers & 1000
+ chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une
+ inféodation faite sans glebe. Voyez _Abregé historique des
+ Actes de Rimer_, tom. 10, pag. 2, 2e col. de l'Histoire
+ d'Angleterre de Rapin Thoyras.
+
+
+
+
+------------------------------------------------------------------------
+
+STEPHANUS.
+
+_Anno Domini 1135._
+
+ [Marge: _Stephanus Regnum
+ Angliæ invadit contra
+ juramentum._]
+
+_Stephanus_ nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi
+Comitis Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis Blesensis, vir
+strenuus & bellicosus; abdicato juramento quod de suscipienda in hæredem
+regni Matilde juraverat; non humato adhuc avunculo Rege, solium invadit.
+Electus tamen a Magnatibus pari alligatis scelere, & perjurio.
+
+ [Marge: _Coronatur._]
+
+ [Marge: _Rex vovit Deo,
+ Populo, Ecclesiæ._]
+
+Horum primus _Guilielmus_ Archiepiscopus Cantuariæ in die S. _Stephani_
+An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; foeminæque subdi
+(velut turpe quiddam) renuentibus[227]. Linivit scelus Hugonis Bigoti
+Senescalli Regis testimonium, qui solenni jurejurando coram
+Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex ageret in extremis,
+Imperatricem exhæredavit, & Stephanum igitur constituit Successorem.
+Juravit autem Rex _Stephanus_ in Coronatione sua, tria ista, inter alia,
+Deo, populo, & Ecclesiæ[228].
+
+ [Note 227: _Voyez_ ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de
+ Littleton, Ier vol. pag. 26.]
+
+ [Note 228: _Hunting. lib. 8. pag. 387._]
+
+_Primo_, cum juramento vovit[229] quod defunctis Episcopis nunquam
+retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni Canonicæ
+consentiens, Episcopis[A] eas investiret.
+
+ [Note 229: _Hoved. pag. 482. Mat. Par._]
+
+ [Marge A: _Episcopiis._]
+
+_Secundo_ vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu sua
+retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos
+implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis, vel si
+eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent. Quod
+nefandi genus placiti (verba sunt _Huntingtoniensis_) adeo fuit
+execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere pecuniam
+æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum perhiberent, sive
+esset, sive non, & eum immerito redimerent.
+
+_Tertio_ vovit quod _Danegeldum_, id est, duos Solidos ad hidam, quos
+antecessores sui accipere solebant singulis annis, in æternum
+condonaret. Hæc principaliter Deo vovit & alia: sed nihil horum tenuit.
+Hæc _Huntingtonius_.
+
+ [Marge: _Homagia accepit._]
+
+Accepit deinde Homagia[230] Magnatum qui _Matildi_ prius regnum
+juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis _Oxonii_
+Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione voverat,
+restipulatur denuo & confirmat.
+
+ [Note 230: _Mat. Par. Hunting. Hoved._]
+
+Post festum Paschæ[231] Angliam venit _Robertus_ Comes _Glocestriæ
+Matildis_ frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen actus, Regi facit
+homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu ille dignitatem suam
+custodiret, & sibi pacta servaret. Secundum illud antiquum proverbium
+(inquit _Parisius_) _Quamdiu habebis me pro Senatore, & ego te pro
+Imperatore_. Et sub hoc ut videtur tempore Chartam edidit de
+libertatibus Angliæ confirmandis, quas Henricus I. sub initio regni sui
+concedebat.
+
+ [Note 231: _Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Charta de
+ libertatibus._]
+
+_Charta Stephani Regis de Libertatibus._
+
+_Stephanus_ Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, &
+omnibus ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, Salutem.
+
+Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus
+Baronibus & hominibus meis de Anglia omnes libertates & bonas Leges quas
+Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit & concessit, & omnes bonas
+Leges & bonas consuetudines eis concedo quas habuerunt tempore Regis
+_Edwardi_.
+
+Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant omnes illas bonas
+Leges & libertates de me & hæredibus meis, ipsi & hæredes sui libere,
+quiete, & plenarie. Et prohibeo ne quis eis super hiis molestiam vel
+impedimentum vel diminutionem faciat super forisfacturam meam. Teste
+_Willielmo Martel._ apud London.
+
+_Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. R. Steph.
+1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de Scirburne. Hov. An.
+1142. pag. 488. l. 14._
+
+_Henricus_ Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se apposuit
+inter Deum & eum, viz. Regem _Stephanum_.
+
+Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas Leges
+manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad Synodum Winton. An.
+1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:) piget meminisse, pudet
+narrare qualem se in regno exhibuerit, &c. acerbe.
+
+ [Marge: _Jurament.
+ Episcoporum conditionale._]
+
+A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi jurant
+Episcopi[232], conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu ille
+libertatem Ecclesiæ, & vigorem disciplinæ conservaret.
+
+ [Note 232: _Malmes. ib._]
+
+ [Marge: _Juramentum Regis._]
+
+Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, hoc
+tenore[233].
+
+ [Note 233: _Malm. ib._]
+
+Ego _Stephanus_ Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem Angliæ
+electus, & a Domino _Willielmo_ Archiepiscopo Cantuariæ & sanctæ
+Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio sanctæ sedis Romanæ
+Pontifice postmodum confirmatus.
+
+Respectu & amore Dei, sanctam _Ecclesiam_ liberam esse concedo, &
+debitam reverentiam illi confirmo.
+
+Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum vel
+permissurum promitto.
+
+_Ecclesiasticarum_ personarum & omnium Clericorum,& rerum eorum
+justitiam & potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum in
+manu Episcoporum esse perhibeo, & confirmo.
+
+Dignitates _Ecclesiarum_ privilegiis earum confirmatas, & consuetudines
+earum antiquo tempore habitas, inviolate manere concedo & statuo.
+
+Omnes _Ecclesiarum_ possessiones & tenuras, quas die illa habuerant qua
+_Willielmus_ Rex avus meus fuit vivus & mortuus, sine omnium
+calumniantium reclamatione, eis liberas & absolutas esse concedo.
+
+Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus modo
+careat, _Ecclesia_ deinceps repetierit; indulgentiæ & dispensationi meæ,
+vel discutiendum vel restituendum reservo.
+
+Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, largitione
+Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet transmutatione
+fidelium collata sunt; confirmo pacem, me & justitiam facturum, & pro
+posse meo conservaturum promitto, forestas quas Willielmus Rex Avus
+meus, & Willielmus II. avunculus meus instituerunt & tenuerunt, mihi
+reservo. Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis & Regno,
+quietas reddo & concedo.
+
+Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica persona ante
+mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel distribuenda
+statuerit, firmum manere concedo.
+
+Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, Ecclesiæ consilio
+eadem fiat distributio.
+
+A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus vacuæ, &
+ipsæ & omnes earum possessiones in manu & custodia Clericorum, vel
+proborum hominum ejusdem Ecclesiæ committantur, donec pastor canonice
+substituatur.
+
+Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites vel
+per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo.
+
+Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, & placitis, &
+aliis causis observabo, & observari præcipio. Apud _Oxenford_, Anno
+Incarnationis Domini 1136. regni mei _primo_.
+
+Nomina testium (inquit _Malmesburiensis_) qui multi fuerunt, apponere
+fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi ad hoc tantum
+jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno toti ostenderet.
+
+Hoc deinceps Anno _Rex_ venatum proficiscitur Bramptoniam in viciniis
+_Huntingtoniæ_[234], nuperisque elatus victoriis, proceres ibi in
+placita forestæ vocat (id est de sylvis & venationibus) concessionis
+suæ, voti, atque sacramenti immemor.
+
+ [Note 234: _Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V.
+ supra sacramentum ejus._]
+
+ [Marge: _Comes Glocestriæ
+ deficit a Stephano Rege._]
+
+In 1138. sub Pentecosten,[235] Comes _Glocestriæ_, conscripto ad
+_Matildis_ opem in Normannia exercitu, homagium, quod Regi fecit,
+abdicat, & more majorum, fidem atque amicitiam suam (quod diffidiare sub
+hoc sæculo vocant) nunciis interdicit. Juste fieri hæc contendit; tum
+quod Rex illicite ad regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam
+& juratam violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed
+intercessit Papæ indulgentia.
+
+ [Note 235: _Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 &
+ 192._]
+
+ [Marge: _Novi Comites._]
+
+Rex vero prævia perculsus fama[236], _multos novos instituit Comites_,
+exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum pertinentibus ditat,
+ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent.
+
+ [Note 236: _Mat. Par. ib. supr._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton._]
+
+Anno 1138. in Octavis Paschæ[237] (quod erat 4. Idus Aprilis) Rex
+Concilium _Northamptoniæ_ tenuit, cui præsidebant Eboracensis
+Archiepiscopus _Thurstanus_, Episcopi, Abbates, Comites, _Barones_,
+_Nobiles quique_ per Angliam. Hæc _Florentii_ continuator, qui præterea
+Prælatorum aliquot institutiones illic memorat, sed, ut sæpius Monachi,
+secularia prætermittit. Cogi autem videtur hoc Concilium ad
+deliberandum de gravissimo bello, quod in Regem moliebatur _Robertus_
+Comes _Glocestriæ_ in transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe
+fama ejus detexerat machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa
+rerum jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius nec
+haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium patefaciens
+dignitatum, multos creavit _novos Comites_, prædiisque, ne _inanis
+videretur dignitas_,[238] prout potuit honoravit.
+
+ [Marge: _Albericus Ostiensis
+ synodum Westmon. vocat._]
+
+ [Note 237: _Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib._ 34.]
+
+ [Note 238: _Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526._]
+
+Hoc etiam anno Angliam venit[239] _Albericus Ostiensis_ Episcopus,
+Legatus Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus literis
+_Apostolicis_, primo non admittitur; at susceptus demum, synodum
+convocat _Westmonasterii_ 13. die Decembris in Ecclesiæ status
+reformationem. Aderant ei 18 _Episcopi_, 30 circiter _Abbates_, &
+innumera Cleri & populi multitudo. Interfuit Rex ipse Stephanus cum
+Romano alio Legato; & post multarum causarum discussionem, promulgata
+sunt ibidem 17 Capitula. E quibus hæc _decerpsimus_, cum ad politiam
+Ecclesiæ, tum & regni quodammodo pertinentia.
+
+ [Note 239: Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à
+ des Fiefs étoient alors peu usitées.]
+
+5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque Ecclesiastica
+beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis per Episcopum
+acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, se nihil propter hoc
+vel per se, vel per aliquam aliam personam dedisse alicui vel
+promisisse. Si autem præsumptum fuerit, irrita hujusmodi donatio erit, &
+tam dator quam acceptor ultioni canonicæ subjaceat.
+
+7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia
+Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem sibi in
+Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum fuerit, irritum
+fore decernimus, cum Psalmista dicentes: _Deus meus pone illos ut rotam,
+qui dicunt hæreditate possideamus sanctuarium Dei._
+
+8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, Diaconos,
+Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis officiis &
+beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire præsumat, Apostolica
+authoritate prohibemus.
+
+9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica secularium
+negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico nihilominus
+removendos esse censemus.
+
+10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, vel quamlibet
+Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, vel nefarias ei manus
+intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, anathemate feriatur.
+Neque quisquam ei præter Romanum Pontificem, nisi mortis urgente
+periculo modum poenitentiæ finalis injungat. Si autem impoenitens
+mortuus fuerit, corpus ejus inhumatum remaneat.
+
+11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter usurpare
+præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, eum
+excommunicari præcipimus.
+
+12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia Episcopi
+sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, &c.
+
+ [Marge: _Concil. Oxon.
+ 1139._]
+
+_Concilium Oxenfordiæ._
+
+Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex _Magnates_ Angliae _Oxonium_
+vocat ad _Concilium_: Animadvertit enim Robertum _Glocestrensem_ belli
+fomitem, novum in dies conscribere militem, castra capere & munire, &
+militarem undique comportare supellectilem; deficere ad eum populum
+plurimum, potentissimosque aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes
+Imperatricis transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella nova
+exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos, inimicis
+suis clam adhærere. Ex hoc esse genere _Rogerum_ Episcopum _Saresberiæ_,
+qui castellum Saresberiæ egregie firmaverat, castella _Schiresburniæ_ &
+_Divisæ_ mire ædificaverat & munierat; aliudque _Malmesberiæ_
+inchoaverat. Alexandrum etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri,
+qui castella de _Newwerk_ & _Sleford_ condiderat, & primum illud in
+tutamen dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum _Nigello_ Episcopo
+Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri[240], maximo apparatu militum,
+equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem suspicatus,
+suos armat; contenditur inter milites de hospitiis. Famulus quidam Ducis
+Britanniæ ab Episcopalibus occiditur, nepos etiam paulo minus. His autem
+a Regio milite fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis &
+Lincolniensis, Eliensi fuga elapso.
+
+ [Note 240: _Contin. Flor. pag. 521._]
+
+Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus
+violationem, tum quod castella non citra suspicionem in semet ipsum
+munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei vadem, & renuentes
+Episcopos tradit carceri, & nihilominus habito postmodum Concilio coram
+Primoribus Angliæ, statutum est[241].
+
+ [Note 241: _Continuat. an. 1139. pag. 528._]
+
+Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, in quibus
+secularia solent exerceri negotia, Regis & Baronum suorum juri cedant.
+
+Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, in salutem
+& defensionem ovium suarum latrare non cessent, ne lupus invisibilis,
+malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat, & dispergat, omnino
+caveant.
+
+Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi aut minis
+occupat.
+
+ [Marge: _Synodus Winton.
+ 1139._]
+
+_Synodus Wintoniæ._
+
+Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, _Henricus_ Wintoniensis
+Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, synodum indicit. Aderat
+_Theobaldus_ Archiepisc. _Cantuar._ cæterique omnes Episcopi, quos aut
+morbus non detinuit aut periculum belli. Citatur & _Rex_ ipse, qui
+Comites misit responsuros, at inprimis Procuratorem suum _Albericum de
+Vere_, Causidicum argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ _Oxonii_
+gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem.
+
+Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, per semestre
+nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se evocari necessitate,
+tanto interpelli scelere. Episcopos nempe sacros atque unctos Domini
+contra jus & fas, contra omnem vim canonum, pietatis & religionis,
+nefandis manibus captivatos, & quod ne dictu est, in carcerem turpiter
+detrusos a divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari
+possessionibus, & sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis
+incentoribus ad hoc seductum: Fratrem suum esse & charum utique;
+facultatum vero & ipsius corporis subiturum potius se dispendia, quam
+Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum pateretur.
+Facturum igitur quicquid definiret Synodus.
+
+Pro Rege multa _Albericus_ in Episcopos injuriarum, versutiæ, tumultus,
+seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis insimulans:
+_Rogerum_ Saresberiensem captum non ut Episcopum, sed Ministrum Regis;
+nec per violentiam erepta castella, sed tradentibus Episcopis, ut de
+tumultu quem in Curia concitaverant, immunes essent. Pecuniam
+_Saresberiensi_ licite ademptam, quod ex fisci hanc redditibus sub
+Henrico Rege collegisset: ipsum Regi tamen e Castellis cessisse ut
+commisso absolveretur, horumque non deesse testes.
+
+_Rogerus Saresberiensis_ asserit, se ministrum Regis Stephani nunquam
+fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at in Episcoporum
+synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur bonis. Contra spoliatos
+ex jure gentium non litigandum, nisi præcedente restitutione.
+
+Denique si justitiam in hac _Synodo_ non consequatur, eam in majori
+curia quæsiturum.
+
+Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: Concedo
+(inquit) ut castella Episcopi haberent, si se jure habere debere per
+Canones probare possent: Quod quia non possent, extremæ improbitatis
+esse, contra Canones niti velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant:
+Certe quia suspectum est tempus, secundum morem aliarum gentium,
+Optimates omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis
+contradere, qui pro omnium pace debet militare.
+
+Languescit protinus controversia[242]; sed prædictis addidit Causidicus
+_Albericus_: Regi innotescere, agi inter Episcopos de Romano Pontifice
+implorando; Regem id ne faciant prohibere, & missis reditum interdicere:
+sed interea semet Romam appellare. Turbata his dissolvitur Synodus:
+Legatus autem & Archiep. ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt.
+
+ [Note 242: _Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved.
+ lib. 1._]
+
+_De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, Anno
+Dom. 1139. Regis Steph. 4._
+
+ [Marge: _De Wrec quod
+ accidit tempore Regis
+ Stephani._]
+
+Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit[243] navem quandam
+variis sumptibus refertam, de _Rumenel_ terra Archiepiscopi
+Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in _Dengemareis_ membro de
+_Wy_, confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est autem
+hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum.
+
+ [Note 243: _Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello._]
+
+Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum &
+tempus eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa forent, absque
+calumnia in dominum terra illius & in Wrec cederent.
+
+ [Marge: _Lex Henrici I._]
+
+Sed supra memoratus Rex _Henricus_ hanc abhorrens consuetudinem, tempore
+suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus: Si vel unus e
+navi confracta vivus evasisset, hæc omnia obtineret. Verum quo novus Rex
+cedit, & nova Lex. Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti
+pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum
+est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines, &
+regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec vi obtinerent[244].
+
+ [Note 244: Spelman avoit rassemblé les témoignages des
+ différens Historiens pour composer son Traité chronologique des
+ Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des
+ Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.]
+
+ [Marge: _Rex quotannis
+ coronatur._]
+
+Prisci moris fuit[245], ut Magnates Angliæ ad natale Dom. ad Curiam R.
+convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum ad obsequium Regi
+præstandum, & de negotiis regni deliberandum.
+
+ [Note 245: _Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139.
+ pag. 533._]
+
+Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. eum ad
+Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. Unde factum est,
+ut Historiographi veteres annum a nativitate Domini ordiantur, & sedulo
+notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam.
+
+ [Marge: _Fastum omittit._]
+
+Anno autem Dom. 1140. R. _Stephani_ 5. deturpato jam bellis atque
+cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti tantum sed omitti
+cepit. Unde[246] _Huntingtonius_ in hoc anno ait: Ubi autem ad Natale
+vel ad Pascha Rex fuerit, dicere non attinet. Jam quippe curiæ solennes
+& ornatus regii stemmatis ab antiqua serie descendens prorsus
+evanuerant. Coronatus etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut
+_Florentii_ continuator refert, atque ita sine dubio in Paschate,
+Magnatibus utique congregantibus.
+
+ [Note 246: _Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139.
+ Hoved. an. 1140._]
+
+ [Marge: _Nequitia
+ Monetariorum._]
+
+Anno 1140. cum e falsariorum nequitia[247] tanta esset monetæ
+difficultas, ut omnia chara essent, & ex decem vel eo amplius solidis
+vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi esset thesaurus totus;
+ferebatur Rex denariorum pondus, quod fuerat tempore Regis _Henrici_,
+alleviari jussisse.
+
+ [Note 247: _Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185._]
+
+ [Marge: _Rex obsidetur &
+ capitur._]
+
+ [Marge: _Matilde eum
+ dimittere non vult._]
+
+An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. _Stephanus_ Rex in
+obsidione _Lincolniæ_ capitur[248], & _Matildi_ Imperatrici cum urbe
+_Wintoniæ_ & corona regni Angliæ traditur. Suscepta igitur a plerisque
+homagia passim capit, _Londinum_ que magno fastu ingrediens, ANGLORUM
+DOMINA salutatur. Assidet autem _Westmonasterii_, de arduis regni
+dispositura: Ubi supplex ejus obtestatur gratiam Anglorum Regina pro
+Domino & marito suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus
+(dictu lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit.
+
+ [Note 248: _Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140._]
+
+ [Marge: _Intercessores pro
+ R. Stephano._]
+
+Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, cum obsidibus
+plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non regno eum, sed
+libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat, vel in transmarinis
+peregre vivat. Sed nec hos exaudit.
+
+Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus foverat)
+_Wintoniensis_ Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui fuerat Regis
+_Stephani_, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio largiretur. Nec
+hunc exaudit.
+
+Obtestantur eam demum cives _Londonienses_, qui benevole eam exceperant,
+ut abrogatis patris sui Henrici Regis _duris atque asperis legibus,
+optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret_[249]. Nec hos
+exaudit.[250]
+
+ [Note 249: Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit,
+ de faire exécuter les Loix du Conquérant.]
+
+ [Note 250: Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer
+ une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri
+ Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve,
+ d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies
+ sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de
+ ce temps-la étoient des dignités glébées, & non pas de simples
+ titres.]
+
+ [Marge: _Matildes fugit
+ Comes Glocestriæ capitur._]
+ Consurgente igitur in eam
+ civitate, fugam turpiter
+ arripit, in prædam derelicta
+ supellectile. Paulo autem
+ postea _Robertus_ Comes
+ _Glocestriæ_, Imperatricis
+ frater, & spes unica, sic
+ jam versa belli alea, captus
+ est, & sub æqua permutatione
+ Rex & Comes liberantur.
+
+ [Marge: _Concil. Lond. A.
+ 1142._]
+
+Præsente _Rege_ post ejus liberationem, An. 1142. in media
+quadragesima[251], Episcopus _Wintoniensis_, Romanus Legatus, _Concilium
+Londini_ agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo propterea quod
+nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, vel ejus ordinatis,
+sed æque Clerici & Laici capiebantur, redimebantur, & in vinculis
+detinebantur[252]: Sancitum est ibi & generaliter constitutum, Rege
+consentiente.
+
+ [Note 251: _Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8.
+ Hoved. an. 1143._]
+
+ [Note 252: _Neubrig. lib. 1. cap. 10._]
+
+Ne aliquis[253] qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, vel in Clericum
+aut virum religiosum manus injecerit violentas, ab alio quam ipso Romano
+Pontifice non absolveretur.
+
+ [Note 253: _Mat. Par. Neubrig._]
+
+Sancitum est[254] etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, talem
+pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio si extitissent.
+
+ [Note 254: _Mat. Par._]
+
+Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum venirent, candelis
+accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum conquievit. Verba
+Parisii.
+
+Refert autem _Gervasius_ Dorobernensis, hoc _Concilium_ edicto regio
+convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & Laicos interpellasse, ut
+ei militantes foeminea se eximerent dominatione: Episcopos vero &
+Ecclesiasticos suppetias ferrent suis opibus. Quo impetrato, Regem
+vicissim concessisse.
+
+Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque causa
+sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, nec nisi a
+Romano Pontifice absolvendus foret.
+
+Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant;
+captivosque pretio exponebant redimendos.
+
+ [Marge: _Synod. Winton. Rege
+ captivo existente._]
+
+Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis celebratur,
+Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, Synodus Theobaldi
+Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium Episcoporum Angliæ, multorumque
+Abbatum; præsidente in eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti
+apparatu exorditur.
+
+Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, mox Abbates,
+dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum acta sunt, postridie palam sic
+enuntiat.
+
+Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad _Matildem_ Imperatricem jure,
+hæreditate, decreto & concessione patris sui _Henrici_ I. voto &
+sacramento omnium utriusque ditionis Procerum attinere. Nectante ea
+moras in Normannia, dum paci patriæ necessario consulendum fuit,
+Stephanum in Regem suscipi; cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum
+stipulantem. Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a _Concilio_
+nupero resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque
+dari ludibrio & captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri
+potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse
+ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate, filiam dicti
+Regis incomparabilis _Henrici_ I. in Angliæ (inquit) Normanniæque
+dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum promittimus.
+
+ [Marge: _Legatusdissolvit
+ Concilium._]
+
+Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti ut
+assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis _Londoniensis_: At
+hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) Cives, hoc Barones adjuncti
+civibus obtestantur. Porrigitur in eundem tenorem libellus supplex a
+_Regina_ missus. At _Legatus_ comiter præteriens desiderata, feria 5.
+multis prius excommunicatis qui regiarum erant partium, _Concilium_
+solvit.
+
+ [Marge: _Discordiæ in Anglia
+ sub Matilde._]
+
+Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, his
+_Stephano_ Regi, illis _Imperatrici_ adhærentibus; neuter Principum aut
+imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, exercere valuit.
+Uterque autem blandiri suis, & ne deficerent, omni mulcere artificio
+cogebantur. Evenit interea, prout scriptum est in sacra pagina: _In
+diebus illis non erat Rex in Israel, sed unusquisque quod sibi certum
+videbatur faciebat._ Silent Leges, & jus sceleri datum est. Digladiantur
+inter se Proceres, & Provincialium motus inde effervescunt. Castella
+quippe (inquit Neubrigensis) per singulas provincias studio partium
+surrexerant, erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius
+tyranni, quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii
+numismatis, & _potestatem subditis, regio more, dicendi juris_[255].
+Plura hujusmodi.
+
+ [Note 255: On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à
+ la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne
+ reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre
+ la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans les
+ affaires civiles la procédure établie par le droit civil &
+ canonique.]
+
+ [Marge: _Henricus filius
+ Matildis fit Dux Norman._]
+
+Anno 1149. _Henricus_[256] filius _Gaufridi_ Comitis _Andegaviæ_ &
+Matildis Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux Normanniæ factus
+est, Ducatum ei cedente patre suo; quo & anno proximo moriente, _Comes_
+itemque _Andegaviæ_ salutatur. Nec multo post (An scil. 1151.)
+_Alianorem_ hæredem _Pictaviæ_ (habito inter eam & Regem _Franciæ_,
+consanguinitatis causa, divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic
+ei titulus Dux Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ.
+
+ [Note 256: _Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151._]
+
+ [Marge: _Henr. Dux Norman.
+ Angliam invadit._]
+
+Eodem anno 1149. _Henricus_[257] Dux Normanniæ potentissimum inde
+exercitum in _Angliam_ traducit, gestisque plurimis felicissime, fecit
+monetam novam, quam vocabant Ducis; & non tantum ipse, sed omnes
+potentes, tam Episcopi, tam Comites, quam Barones, suam faciebant
+_monetam_: sed ex quo Dux ille venit, plurimorum monetam cassavit.
+
+ [Note 257: _Hoved. ib. pag. 490._]
+
+Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem
+_Eustachio_ filio Regis _Stephani_[258].
+
+ [Note 258: _Mat. Par. ib._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond._]
+
+_Concilium generale Londini._
+
+Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) _Theobaldus_ Cantuariæ
+Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium generale apud
+Londoniam in media quadragesima, ubi Rex Stephanus & filius suus
+Eustachius, & _Angliæ Proceres_ interfuerunt, totumque illud Concilium
+novis appellationibus infrendunt. In Anglia namque appellationes in usu
+non erant, donec eas _Henricus Wintoniensis_ (Episcopus) dum Legatus
+esset, malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad Romani
+Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc _Huntingtonius_ illius sæculi
+Author.
+
+Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub _Stephano_ Rege
+Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. Videntur quippe cum
+appellationibus huc transmigrasse, quarum prima quod sciam mentio in
+Concilio Wintoniensi Ann. 1139[259].
+
+ [Note 259: _Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45._]
+
+ [Marge: _Rex Eustachium
+ filium coronari vult._]
+
+Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) _Stephanus_[260]
+convocatis Episcopis, filium suum _Eustachium_ in Regem voluit coronari.
+_Theobaldus_ autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique Episcopi, Papæ
+literis ad _Theobaldum_ datis prohibiti (quod Stephanus contra
+jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes igitur Rex &
+filius, concludi jubent Episcopos in domo quadam donec peragerent
+postulata. Sed cum nec hoc modo ad votum traherentur quamvis de
+capitibus suis dubitantes; solutis ipsis possessiones suas Rex ad fiscum
+rapit; & resipiscens brevi restituit eas.
+
+ [Note 260: _Hunting. lib. 8. pag. 395._]
+
+ [Marge: _Eustachius subito
+ moritur._]
+
+Sequenti autem anno dum _Eustiachius_ prædatum iret _S. Edmundi_
+Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut quidam aiunt)
+præreptus est. Cumque nulla jam superesset _Stephano_ proles successura
+mascula, de pace inter Principes felicius tractatum est, prout sequitur.
+
+ [Marge: _Pacis Capitula
+ inter Stephan. R. & Henr.
+ Ducem Norm._]
+
+_Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum Ducem
+Normanniæ Wallingfordiæ pacta._
+
+Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente[261] & diligentia
+Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum regni intercedente,
+Rex Anglorum Stephanus, & Dux Normannorum Henricus, apud
+_Wallingford_[262] in talem Concordiam convenerunt.
+
+ [Note 261: _Mat. Par. ib. pag. 82._]
+
+ [Note 262: _Al. Winton._]
+
+Rex Stephanus omni hærede viduatus[263] præter solummodo Ducem
+_Henricum_, recognovit in Conventu Episcoporum, & aliorum regni
+optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus in regnum Angliæ habebat.
+
+ [Note 263: _Neubr. lib. 1. c. 30._]
+
+Et Dux benigne concessit, ut Rex _Stephanus_ tota vita sua, si vellet,
+regnum pacifice possideret.
+
+Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc præsentes,
+cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux post mortem Regis, si
+illum superviveret, regnum sine contradictione aliqua obtineret[264].
+
+ [Note 264: _Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit._]
+
+In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur Regem.
+
+Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet.
+
+Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos possessores,
+quorum fuerant Regis _Henrici_ tempore, revertentur.
+
+Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa sunt
+diruentur: Horum numerus (ut refert _Parisius_) ad undecies cen. &
+quindecim excrevit.
+
+Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; replebit
+pascua armentis; decorabit ovibus Montana.
+
+Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus
+indebitis non gravabitur.
+
+Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio
+persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina
+sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu poenarum
+afficient nocentes; fures & prædones terrebuntur in furca & sententia
+capitali.
+
+Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas in
+ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria redibunt;
+_clientes ab excubiis fatigati_,[265] in communi lætitia respirabunt.
+
+ [Note 265: On rétablit le droit féodal, mais on en réprime
+ les abus.]
+
+Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta.
+
+Negotiatores Commercium ditabit celerius.
+
+Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento percussa.
+
+Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim annis jam
+sævierat.
+
+Adoptavit etiam Ducem[266] Stephanus tam in filium quam in successorem
+regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub ipso, omniaque regni
+negotia per eum terminabantur, &c.
+
+ [Note 266: _Hoved. an. 1153._]
+
+ [Marge: _Stephanus alias
+ Conventiones facit._]
+
+Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter _Londinum_ Rex sub
+natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, prout
+sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac Concordia e MS. Cod. de
+LL. Sax. Regum in Latina lingua; quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ
+etiam hic habetur in paginis sequentibus.
+
+ [Marge: _Concil. Westm' de
+ Stufis._]
+
+_Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses
+vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162._
+
+In hoc Concilio (quod _Stowus_[267] Parlamentum nuncupat) ordinatum est
+(inquit) a _Communibus_, & confirmatum a Rege & Baronibus ut diversæ
+consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis ad _Stufas_ in ripa
+_Thamesis_ juxta _Southwark_ spectantes, exinde ut prius ab antiquo
+custodirentur. Capitula aliquot earum in hunc modum ponit.
+
+ [Note 267: _Survey London. pag. 407._]
+
+Ut Custos _Stufæ_, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad placitum
+ire & redire libere quandocunque voluerit, non impediat.
+
+Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed ubi ipsa
+voluerit, victum habeat.
+
+Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana non
+accipiat.
+
+Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus.
+
+Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in domo:
+Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio.
+
+Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, impediatur.
+
+Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode Stufæ
+recipiatur.
+
+_Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum
+cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem concubuerit[268]._
+
+ [Note 268: On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume
+ eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au
+ quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à
+ Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de
+ l'Archevêché de Rouen, fº. 46.]
+
+Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur.
+
+Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim
+scrutentur singulas Stufas.
+
+Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet incendii
+morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, pisces, ligna, carbones,
+aut aliqua alia victualia.
+
+Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non existimo.
+Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) officium non tunc
+in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores cameras. Antiqua tamen sunt
+& antique aucta aliis constitutionibus, quæ in singulari veteri MS.
+penes me visuntur.
+
+ [Marge: _Charta Regis de
+ Pacis convent. inter ipsum &
+ Henr. Duc. Norman._]
+
+_Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter ipsum &
+Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. 18[269]._
+
+ [Note 269: _Rub. lib. Scac. fº. 104 prima._]
+
+_Stephanus_ Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus,
+Justic. Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis Angliæ salutem.
+
+Sciatis quod _Ego_ Rex Angliæ _Stephanus_ Henricum Ducem Normanniæ post
+me successorem _Angliæ_ regni & hæredem meum jure hæreditario constitui,
+& ei & hæredibus suis regnum Angliæ donavi & confirmavi.
+
+Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem sibi a me
+factam, homagium mihi & sacramenti securitatem fecit, scil. quod fidelis
+mihi erit, & vitam & honorem meum pro posse suo custodiet per
+conventiones inter nos prolocutas quæ in hac charta continentur. Ego
+etiam eandem securitatem Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus
+pro posse meo custodiam, & sicut filium meum & hæredem in omnibus in
+quibus potero manutenebo & custodiam contra omnes quos potero.
+Willielmus autem filius meus ligium homagium & securitatem Duci Norm.
+fecit & Dux concessit ei ad tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui
+antequam regnum adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive
+in aliis locis; & quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia,
+sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de omnibus terris &
+villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico suo nunc habet &
+nominatim de illis quæ pertinent ad honorem Com. de Warenn. Willelmum
+filium meum & homines illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti &
+nominatim de Castello de _Bolencumber_ & _Mortui maris_: Ita scil. quod
+Regnum de _Warenn._ castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet si
+voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de ligeis
+hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter per salvos obsides
+& salvam custodiam. Alia vero Castra quæ pertinent ad Comitatum de
+_Warenn. Moretoniæ_ Dux ei reddet ad voluntatem meam cum poterit per
+salvam custodiam & per salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur
+filio meo quieti quando Dux habebit Regnum Angliæ.
+
+Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse Dux ei
+concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis terræ; ita
+quod redditus de Norwico infra illas septingentas libratas computentur,
+& totum Comitatum de Norwic. propter illas quæ pertinent ad Ecclesias &
+Episcopos & Abbates & Comites, & propter tertium denarium nominatim unde
+Hugo Bigotus Comes est: Salva & reservata in omnibus regali justitia.
+
+Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei Dux & concessit
+quicquid Richardus de Aquila habebat de honore de _Peneneselli_ & præter
+hæc castrum & villam _Peneneselli_ & servitium Faramosi propter villam &
+castrum _Dover_, & quod ad Honorem _Dovere_ pertinet Ecclesiam de
+_Feveresham_ cum pertinentiis Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a
+me data vel reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit.
+
+Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt pro honore quem
+Domino suo feci, homagium & Sacramentum mihi fecerunt, salvis
+conventionibus inter me & Ducem factis. Cæteri vero qui antea mihi
+homagium fecerant, fidelitatem mihi fecerunt sicut Domino.
+
+Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium homagium
+Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu vixero & regnum tenuero
+simili Lege, quod si a præmissis recederem omnino a servitio meo
+cessarent quousque errata corrigerent.
+
+Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico meo habeo, ex
+præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, salva fidelitate mea
+quamdiu vixero & regnum tenuero.
+
+Illi autem qui castrum de _Wallingeford_ custodiunt, homagium mihi
+fecerunt & dederunt mihi obsides de fidelitate servanda.
+
+Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem Duci de
+consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente per hoc dampnum &
+impedimentum regni incurrat.
+
+Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ
+_Ricardo_ de _Lucieo_ ad custodiendum tradita sunt. _Ricardus_ autem de
+_Lucy_ juravit & in manum Archiepiscopi & custodiam filium suum obsidem
+dedit quod post meum Decessum prædicta castra Duci reddat.
+
+Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de _Busseio_ motam de
+_Oxenford_ & _Jordanus_ de _Busseio_ firmitatem _Lincolniæ_ custodient &
+ligei homines Duci sunt, & juraverunt & inde obsides dederunt in manum
+Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci munitiones sine impedimento
+redderent.
+
+Episcopus _Winton._ in manum Archiepiscopi Cantuar. coram ipsis
+affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. & munitiones
+_Hamtoniæ_, Duci redderet.
+
+Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa fuerit
+moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio sanctæ
+Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet. Si vero
+aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt contumax vel rebellis
+fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent: communi consilio Ego
+& Dux nos inde continebimus donec ad voluntatem utriusque cogatur
+satisfacere.
+
+Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto meo
+fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui in regno Angliæ
+deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient.
+
+Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, quod si
+quis nostrum a prædictis conventionibus recederet; tam diu eum
+Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata corrigat, & ad
+prædictam pactionem pactione redeat.
+
+Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes quos applicare
+poterit, hæc assecurabunt.
+
+In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem in toto regno
+Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem justitiam exercebo.
+Testibus hiis _Theobalao Cantuar_. Archiepiscopo, Henrico _Winton_,
+Roberto _Exon_. Roberto _Bathon_. Jocelino _Sare_. Roberto _Lincoln_.
+Flavio _Cicestrens_. Willelmo _Norwic_. Richardo _London_. Nigello
+_Heliensi_, Gilberto _Hereford_. Walt. _Cestrensi_, Walt. _Roffensi_,
+Galfrido _de S. Assaf_. Episcopis: Roberto Priore de _Beremundeseie_,
+Otone milite templi, Willelmo Comite _Cicestrensi_, Roberto Com.
+_Legecester_, Willelmo Com. _Gloucestr_. Regium Com. _Cornwall_,
+Baldwino Com. _Devon_, Rogero Com. _Hereford_, Patricio Com. _Sare_,
+Willelmo _de Albeni_, _Alberico_ Comite, _Rogero_ Comite _de Clara_,
+Richardo Comite de _Pembroc_, Richardo de _Lucy_, Willelmo _Martel_,
+Richardo de _Humez_, Reginaldo de _Warenn_. Mansero _Biset_, Johanne de
+_Norwic_, Richardo de _Canvilla_, Henr. apud Westm. Anno ab
+incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº.
+
+Sequitur longa _Conventio_[270] facta & scripta apud Dover 14. Cal. Apr.
+inter Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem suum & _Theodoricum_
+Comitem _Flandriæ_ & Comitem Philippum filium & hæredem suum, de
+auxiliis, &c.
+
+ [Note 270: _Rub. Lib. fol. 164. b._]
+
+_Charta_ recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani facere
+debent Henrico Regi Angl.
+
+_Charta_ Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum fecit cum
+Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & de homagio suo facto
+de ter. Scotiæ, & super multis aliis.
+
+ [Marge: _Convent. Oxon.
+ 1154._]
+
+_Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19._
+
+Ad Octavas sequentis Epiphaniæ[271], Oxonium conciliantur Magnates
+Angliæ: jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem faciunt; salvis Regi
+dum viveret fide & honore debitis.
+
+ [Note 271: _Hunting. pag. 348._]
+
+Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. Queritur
+illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, Rege concedente vel
+connivente, prætermissa esse contra pactionem; sed remedium non adeptus
+ægre tulit. Postea tamen Rex Stephanus obsedit multa & prostravit,
+novissimeque omnium sub æstate castellum de Drake juxta Eboracum.
+
+ [Marge: _Concil. Lond.
+ 1154._]
+
+_Concilium Londini._
+
+ [Marge: _Venen. perit._]
+
+Reversus inde circa[272] festum B. Archangeli Michaelis, cum Episcopis &
+Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, tum pro regni negotiis,
+tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ Eboracensis, cui hic
+Archiepiscopus _Rogerius_ datur[273], qui non multo post a Monachis suis
+injecto sacro calici veneno, dum reliquias ebibit, extinctus est.
+
+ [Note 272: _Neubr. lib. 32._]
+
+ [Note 273: _Hov. ib. pag. 490._]
+
+Rex Cantuariam hinc profectus _moritur_ 25. Octobris, An. 1154. regni
+sui 19.
+
+Charta Regis Ricardi[274], per quam adquietavit Regi Scotiæ homagium
+suum & castra expressa contra priores Conventiones.
+
+ [Note 274: _Rub. Lib. fol. 166._]
+
+_Stephanus_ Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, edicto
+prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater _Roger Bacon._ & Jo. de
+_Salisbury_, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius in Not. ad Fortesc. p.
+43, 44, 45.
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+HENRICUS. II.
+
+_Anno Domini 1154._
+
+ [Marge: _Henricus II. regnum
+ iniit._]
+
+_Henricus_ filius _Matildis_ Imperatricis, Dux Normanniæ & Aquitaniæ,
+Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum iniit 25. die Octob. An. 1154. &
+coronatus fuit Westmonasterii die Dominica 17. Decemb. sequenti.
+
+ [Marge: _Ditionis ejus
+ limites._]
+
+Regnum Angliæ celebre fecit[275], adjectis Scotia, Hibernia, insulis
+Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, & aliis in Francia
+territoriis.
+
+ [Note 275: _Stow._]
+
+ [Marge: _Professio ejus in
+ coronatione._]
+
+Inter coronationis solennia[276], professionem de servanda Ecclesiæ Dei
+libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte Principe jurari
+solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius se astringeret, Deo
+obtulit.
+
+ [Note 276: _Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem.
+ Hov. pag. 497._]
+
+Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua omnia ab
+Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit & confirmat.
+
+ [Marge: _Charta Libertatum
+ Angliæ._]
+
+_Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II._
+
+_Henricus_ Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes
+Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis & Anglicis, salutem.
+
+ [Marge: _Concedit omnes
+ consuetudines quas Henricus
+ I. concessit._]
+
+Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi emendatione
+totius regni mei, concessisse & reddidisse, & præsenti Charta mea
+confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, & omnibus Comitibus & Baronibus, &
+omnibus hominibus meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus
+eis dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, quas
+ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, pro me & hæredibus
+meis.
+
+ [Marge: _Malas delet._]
+
+ [Marge: _Præcipit ut
+ Ecclesia & omnes homines
+ sui, eas teneant quiete._]
+
+Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & omnes Comites &
+Barones, & omnes mei homines, omnes illas consuetudines, & donationes, &
+libertates, & liberas consuetudines, habeant & teneant libere & quiete,
+bene & in pace & integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis,
+adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus avus
+meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. T. Richardo de
+_Luci_.
+
+ [Marge: _Charta Libertatum
+ Lond. concessarum._]
+
+_Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum._
+
+_Henricus_, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus
+suis, Francis & Anglis, salutem.
+
+Sciatis, me confirmasse civibus meis _London._ quod nullus eorum
+placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter placita de
+tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & Ministris meis.
+
+Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: & quod
+nullus faciet bellum: & quod de placitis ad coronam se possunt
+disrationare secundum antiquam consuetudinem civitatis: & quod infra
+muros nemo capiat hospitium per vim, vel per liberationem Mareschalli.
+
+Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives _Londoniarum_ sint quieti de
+thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum maris: & quod nullus
+de materia pecuniæ judicetur, nisi secundum legem civitatis, quam
+habuerunt tempore Henrici avi mei: & quod in civitate in nullo placito
+sit Miskenninga: & quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: &
+quod terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste habeant,
+quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, quæ infra urbem sunt,
+rectum eis teneatur secundum legem civitatis, & de omnibus debitis suis
+quæ accommodata fuerint apud London. & de vadimoniis ibidem factis,
+placita apud London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel
+consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit,
+Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.
+
+Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque eas habuerunt
+tempore Regis Henrici, avi mei.
+
+Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod sint quieti
+de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & de Scotale; ita quod
+Vicecomes meus London. vel aliquis alius Ballivus Scotale non faciat.
+
+Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates quas
+habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.
+
+Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum hæc prædicta
+omnia hæreditarie habeant & teneant de me & hæredibus meis. Hiis
+testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo London.
+
+ [Marge: _Alienigenas
+ expellit._]
+
+Anno 1155. Rex sub Natali Domini[277], consultis Baronibus, edicto
+cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes Flandrenses, &
+alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, constituto eis fatali
+die, ab Anglia discederent.
+
+ [Note 277: _Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte,
+ &c._]
+
+ [Marge: _Alienata per
+ Stephanum Regem resumit._]
+
+Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum patrimonium,
+id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano Rege alienata erant, revocat
+& resumit.
+
+ [Marge: _Pseudo-Comites
+ deponit._]
+
+Comites a Rege Stephano creatos[278] sine comitatibus, quos authores
+illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; prædiaque eis
+a Stephano collata, ad dignitatum suarum supportationem, fisco refert.
+
+ [Note 278: _Rob. de Monte. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Castra illegitima
+ diruit._]
+
+Castella adulterina & illegitima[279], quæ tempore Regis Stephani
+constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ non eversa,
+tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni beneficium reservatis.
+
+ [Note 279: _Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an.
+ 1156. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _W. Peverell ob
+ veneficium plectitur._]
+
+Guilielmum _Peverell_ castelli _Nottingham_ & maximarum possessionum
+Baronem exhæredavit[280], causa veneficii Comiti Cestriæ atque aliis
+propinati.
+
+ [Note 280: _Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West._]
+
+ [Marge: _Et Episcopus Wint.
+ pro transfretatione sine
+ licentia._]
+
+Tria castella Henrici _Wintoniensis_ Episcopi[281], quod sine licentia
+sua mare transiit; ad terram complanavit.
+
+Per idem tempus Rex _Henricus_[282] solennes nuncios Romam mittens,
+Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam insulam subjugare,
+& ad fidem Christi revocare; cui Papa hoc concessit Privilegium.
+
+ [Note 281: _Mat. Par._]
+
+ [Note 282: _Mat. Par. Mat. West._]
+
+ [Marge: _Bulla Adrian. Papæ
+ pro concessione Hiberniæ._]
+
+_Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi Angliæ
+conceditur[283]._
+
+ [Note 283: _Mat. Par. pag. 91._]
+
+_Adrianus_ Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio
+illustri Anglorum _Regi_, salutem & Apostolicam benedictionem.
+
+Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando in
+terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, tua
+Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, & ad
+declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ fidei veritatem, &
+vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, sicut Catholicus
+Princeps intendis, & ad id convenientius exequendum, consilium Sedis
+Apostolicæ exigis & favorem. In quo facto quanto altiori consilio &
+majori discretione procedis, tanto in eo feliciorem progressum, te,
+parante Domino, confidimus habiturum.
+
+Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ
+insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & vitiorum inde
+plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis domibus annuam unius
+denarii B. Petro velle solvere pensionem; ita & jura Ecclesiarum illius
+terræ illibata & integra conservare.
+
+Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo prosequentes,
+& petitioni tuæ benignum impendentes assensum, gratum & acceptum
+habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ terminis, vitiorum restringendo
+discursu, pro corrigendis moribus & virtutibus inserendis, pro
+Christianæ religionis augmento, insulam illam ingrediaris, & quæ ad
+honorem Dei & illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius
+terræ populus te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum
+illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis domibus
+annua unius denarii pensione.
+
+Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & quæ
+documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri &
+sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas recognoscit) non
+est dubium pertinere. Si ergo quod animo concepisti effectu duxeris
+prosequente complendum, stude gentem illam bonis moribus informare, &
+agas tam per te quam per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos
+esse perspexeris, ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei,
+Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent animarum,
+taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, mercedis cumulum consequi
+merearis, & in terris gloriosum nomen valeas in seculis obtinere.
+
+ [Marge: _Concil. Wallingf._]
+
+An. 1156. _Concilium_ habetur _Wallingfordiæ_, in quo, die Dominica post
+octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni fidelitatem jurant,
+primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo primogenito, ipsoque
+discedente Henrico fratri suo, nondum 6. hebdomadarum infantulo.
+
+ [Marge: _Nova moneta._]
+
+Novam facit monetam[284], quæ (abdicata jam Procerum illa) sola recepta
+erat, & accepta in regno.
+
+ [Marge: _Leges Hen. I.
+ excitat._]
+
+Stabilita in regno pace[285], publicæ disciplinæ in primis habuit
+sollicitudinem. Leges _Henrici_ Regis avi sui, quæ sub Stephano passæ
+sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum regnum
+inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros.
+
+ [Note 284: _Hoved._]
+
+ [Note 285: _Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved._]
+
+ [Marge: _Concil. Winton._]
+
+Ad festum S. Michaelis Archang. _Concilium Wintoniam_ vocat[286], in quo
+agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando fratri Regis Guilielmo.
+Sed quia matri ejus Imperatrici non placuit, intermissa est ad tempus
+expeditio.
+
+ [Note 286: _Rob. de Monte._]
+
+ [Marge: _Resumit Carliol.
+ civitatem._]
+
+Eripit _Malcolmo_, Regi Scotorum[287], civitatem _Carliol._ quam
+_Stephanus_ anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi dederat; novum
+Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, & totum Comitatum _Laudonensem_
+adjacentem; omnia nempe quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra
+Stephanum, Davidem etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur,
+concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, Davidis
+filio, Stephanus prius largitus erat.
+
+ [Note 287: _Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap.
+ 4._]
+
+ [Marge: _Resumit Pennenesel
+ & Norwic. civitatem._]
+
+Resumpsit, etiam[288] a Guilielmo, _Notho_ Regis Stephani, Comite
+_Moretonii_ & _Warennæ_, castrum Pennenesel, castrum & civitatem
+_Norwicum_, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones in Anglia &
+Normannia, quas ex dono Regis Stephani possidebat. Libentius tamen ut
+hæc redderet, dedit ei quicquid pater ejus Rex Stephanus habuit, die,
+qua Rex Henricus mortuus fuit & vivus.
+
+ [Note 288: _Mat. Par. Mat. West. N. Trivet._]
+
+ [Marge: _H. Bigod castella
+ Regi resignat._]
+
+Eo tempore _Hugo Bigod_ castella sua Regi resignavit; quod & multi alii
+qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt coacti.
+
+ [Marge: _Malcolmus R.
+ hominium præstat Regi
+ Henr._]
+
+Eodem anno _Malcolmus_ Rex Scottorum[289] venit ad Regem apud _Cestre_,
+& homo suus devenit, eo modo quo avus suus fuerat homo veteris Regis
+_Henrici_, salvis omnibus dignitatibus suis. _Hoved._
+
+ [Note 289: _Hoved. ann. 1157._]
+
+ [Marge: _Expeditio contra
+ Wallos._]
+
+Ad expeditionem contra _Wallos_[290] duo quique milites per totam
+Angliam inveniunt tertium.
+
+Cum vero inter loca aspera & nemorosa[291], pars istius exercitus
+anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem,
+Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus cæteris, fugit una
+_Henricus Essexiensis_ jure hæreditario Regis signifer; abjectoque
+vexillo regio, occurrentibus pariter Regem extinctum prædicat. Rex autem
+salvus fuit: At super hoc, _Henricus_ a _Roberto Montefort_ de
+proditione appellatur, & judicio Regis ad duellum cogitur, in quo a
+_Roberto_ victus est. Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in
+monasterium _Radingæ_; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit.
+
+ [Note 290: _Mat. Par._]
+
+ [Note 291: _Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh._]
+
+ [Marge: _Rex iterum
+ coronatus est Lincolniæ._]
+
+Rex _Lincolniæ_, juxta priscum morem[292], die Dominico natalis iterum
+coronatus est Lincolniæ[293], non intra moenia propter vetustam
+superstitionem, quam contempsit _Stephanus_; at in Wikeforde juxta, post
+divinorum celebrationem, coronam super altare posuit, nec hanc postea
+unquam induit; ut habet Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa
+fastus regii ceremonia. Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram
+conjugem suam in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse
+coronari; oblatisque jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam
+postea se coronandos.
+
+ [Note 292: _Neubr. lib. 2. cap. 9._]
+
+ [Note 293: _Mat. Par. ait Wigorniæ._]
+
+ [Marge: _Nova moneta._]
+
+A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit Parisius;) at
+forte eadem est de qua _Hovedenus_ supra in An. 1156.
+
+ [Marge: _Scutagium._]
+
+A. D. 1159. Rex sub _Scutagii_ nomine ab Anglis dicitur[294] hoc anno
+percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim pecuniæ ex aliis suis
+ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui de jure hæreditario uxoris suæ
+fuit, comparandum. Hoc igitur illud esse censeo, quod a quibusdam
+appellatur _Scutagium Tholosanum_, licet mihi non videtur fuisse
+Scutagium, sed Tallagii genus aliquod a subditis concessum. Scutagium
+enim non præcedit bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum:
+nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; & hoc
+infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio Normannico,
+Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum censeo non in Anglia
+levatum, sed in Normannia & Aquitania: vel si in Anglia, de his tantum
+qui terras eidem obnoxias, sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa
+Anglia (nam in donatione sic conveniretur) tenuere.
+
+ [Note 294: _Gervasius, Stow._]
+
+ [Marge: _Nuptiæ Henr.
+ septennis cum Margareta
+ trienni._]
+
+A. D. 1160. 4. _Novembr._ _Nonis_ Burgi celebratum est matrimonium inter
+_Henricum_ filium Regis Angliæ septennem, & _Margaretam_ filiam Regis
+Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; sed eisdem paulo antea
+desponsatis.
+
+ [Marge: _Papa Alexander in
+ Anglia recipitur._]
+
+A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ (ut etiam
+Franciæ) _Alexandrum_ recipit pro catholico[295].
+
+ [Note 295: _Hoved._]
+
+Hæretici quidam, in synodo _Oxoniensi_ dampnati[296], cauterio fronte
+inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis aut hospitium
+aut alimonium eis præbere.
+
+ [Note 296: _Mat. Par. in hoc ann. pag. 36._]
+
+ [Marge: _Concil. Clarendon.
+ de consuetud. regni._]
+
+_Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas avitas
+vocabant) sunt recognitæ[297]._
+
+ [Note 297: _Neubr. lib. 2. c. 13._]
+
+A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud _Clarendoniam_, 8. Cal.
+Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius Regis, præsentibus
+etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Comitibus,
+Baronibus & Proceribus regni; facta est recognitio, sive recordatio
+cujusdam partis consuetudinum & libertatum antecessorum suorum, Regis
+viz. Henrici avi sui, & aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab
+omnibus teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter
+Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum vero
+consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis subsequentibus
+continetur.
+
+1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia emerserit
+inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in curia
+Dom. Regis terminetur.
+
+2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum dari, absque
+concessione ipsius.
+
+3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario Regis, veniant
+in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiæ Regis,
+quod ibi sit respondendum; ita quod Regis Justiciarius mittet in curiam
+sanctæ Ecclesiæ, ad videndum quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus
+convictus vel confessus fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.
+
+ [Marge: _Nemo regno exeat
+ sine licentia._]
+
+4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire regnum
+absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi placuerit, securum
+eum facient, quod nec in eundo, nec in redeundo, nec in moram faciendo,
+perquirent malum sive damnum Domino Regi vel regno.
+
+5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, nec præstare
+juramentum; sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ, ubi
+absolvuntur.
+
+6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores &
+testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus
+suum, nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui
+culpantur, quod non velit vel non audeat aliquis accusare, eos Vicecomes
+requisitus ab Episcopo, faciat jurare duodecim legales de vicineto sive
+de villa, coram Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam
+manifestabunt.
+
+7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum
+Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum terræ sub
+interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in regno fuerit,
+conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra regimen, ut rectum
+de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat ad Regis curiam, ibi terminetur,
+& de eo quod spectat ad curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut
+ibidem terminetur.
+
+8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit procedi ad
+Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si Archiepiscopus defuerit
+in justitia exhibenda, ad Dominum Regem perveniendum est postremo, ut
+præcepto ipsius in curia Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod
+non debeat ultra procedi absque assensu Dom. Regis.
+
+9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e converso, de
+ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam trahere, vel Laicus ad
+laicum feudum; per recognitionem duodecim legalium hominum, juxta
+capitalis Justitiarii Regis considerationem terminabitur, utrum
+tenementum sit pertinens ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram
+Justitiario Regis. Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere,
+placitum erit in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi
+ambo tenementum de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de feudo illo
+eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod
+propter factam recognitionem saisinam non amittat, qui prius fuerit
+saisitus de Civitate, vel Castello, vel Burgo, vel Dominico Manerio
+Regis.
+
+10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus fuerit,
+unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum noluerit satisfacere,
+bene licet eis sub interdicto ponere eum, sed non licet excommunicare,
+priusquam capitalis Minister Regis villæ illius conveniatur, ut
+justitiet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde
+defecerit, erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcop. ips.
+accusatum Ecclesiastica justitia coercere.
+
+11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui de rege
+tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege sicut Baroniam, &
+inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, & sequantur & faciant
+omnes consuetudines regias, & sicut cæteri Barones debent interesse
+judiciis curiæ Regis, cum Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem
+membrorum, vel ad mortem.
+
+12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel Abbatia, vel
+Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu ipsius, & inde percipiet
+omnes reditus & exitus sicut dominicos reditus suos. Et cum ventum
+fuerit ad consulendum Ecclesiam, debet Dominus Rex mandare potiores
+personas Ecclesiæ, & in capella ipsius Regis debet fieri electio,
+assensu ipsius Regis, & consilio personarum regni quas ad hæc faciendum
+advocaverit, & ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi, sicut
+ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & de honore terreno, salvo
+ordine suo, priusquam consecretur.
+
+13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, vel
+Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam exhibere, Dominus Rex
+debet eos justitiare. Et si forte aliquis disfortiet Domino Regi
+rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi & Archidiaconi debent eum
+justitiare, ut Regi satisfaciat.
+
+14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat Ecclesia,
+vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius Regis sunt, sive
+in Ecclesiis sive extra fuerint inventa.
+
+15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque
+interpositione fidei, sint in justitia Regis.
+
+16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, de cujus
+terra nati dignoscuntur[298].
+
+ [Note 298: On voit toujours les Coutumes féodales
+ subsister.]
+
+Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & libertatibus
+(iniquis, inquit _Parisius_, & dignitatibus Deo detestabilibus)
+Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, cum Comitibus, &
+Baronibus, & Proceribus cunctis, juraverunt, & firmiter in verbo
+veritatis promiserunt, viva voce tenendas & observandas Domino Regi, &
+hæredibus suis, bona fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed
+resiluit statim Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens
+poenitentiam, & nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. Vide
+ibid. Epist. Papæ.
+
+ [Marge: _Clericos criminosos
+ degradandos ante punit._]
+
+Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio Episcopi
+invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, & post
+curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus in contrarium sentiebat,
+ut quos exauctorarent Episcopi, a manu laicali postmodum non punirentur,
+quia bis in idipsum punire viderentur.
+
+ [Marge: _Casus Phil. de
+ Broc._]
+
+Huic controversiæ occasionem præstitit _Philippus de Broc_, Canonicus
+Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, in Regis
+Justitiarium verbum protulit contumeliosum: quod cum negare coram
+Archiepiscopo non posset, Præbendæ suæ beneficio mulctatus est, & per
+biennium a regno pullus[299].
+
+ [Note 299: _Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant
+ in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd.
+ pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand.
+ III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit
+ authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an.
+ 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo
+ confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam._]
+
+ [Marge: _Aliud Exemplar
+ Concilii Clarendon._]
+
+_Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. Thomæ
+Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, An. 1495.
+desumptum._
+
+Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam quando &
+coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum[300].
+
+ [Note 300: _Quadrilog. lib. 5. in exordio._]
+
+Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto,
+Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum Henrici
+secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis facta recordatio &
+recognitio cujusdam partis consuetudinum & libertatum, & dignitatum
+antecessorum suorum videlicet Regis Henrici avi sui, & aliorum quæ
+observari & teneri debent in regno. Et propter dissensiones & discordias
+quæ emerserant inter Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de
+consuetudinibus & dignitatibus. Facta est ista recognitio coram
+Archiepiscopis & Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & Proceribus
+regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos &
+Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores & _Antiquiores_ regni, Thomas
+Cantuariensis Archiepiscopus, & Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, &
+Gilbertus Londoniensis Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus,
+Nigellus Eliensis Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, &
+Robertus Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus,
+Jocelinus Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, &
+Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis Episcopus, &
+David Menevensis Episcopus, & Rogerus Wirgorniensis electus
+concesserunt, & in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt
+tenendas & observandas Domino Regi & Hæredibus suis, bona fide & absque
+malo ingenio; præsentibus istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo
+Comite Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo,
+Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, Hugone Comite
+Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, Comite Patricio, Willermo Comite
+de Ferrariis, Richardo de Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio
+Bigot, Reginaldo de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa,
+Richardo de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello Campo,
+Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Maneter de
+Biseht _Dapifero_, Willermo Maleth, Willermo de Curti, Roberto de
+Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, Willermo Lanualis, Willermo de
+Laisneto, Gauffrido de Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla,
+Alano de Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario,
+Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis aliis
+Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. Consuetudinum
+vero & dignitatum regni recognitarum, cujus quædam pars præsenti Scripto
+continetur, cujus partis capitula hæc sunt.
+
+_Capitulum primum._
+
+De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia emerserit
+inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in Curia
+Domini Regis tractetur & terminetur.
+
+Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum dari absque
+assensu & concessione ipsius.
+
+Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti a justitia
+Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de hoc unde videbitur
+Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia Ecclesiastica unde videbitur
+quid sit ibi respondendum. Ita quod justitia Regis mittet in Curiam
+sanctæ Ecclesiæ, ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Et si
+Clericus convictus vel confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia
+tueri.
+
+Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire de
+regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi placuerit,
+assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo nec in redeundo
+perquirent malum vel damnum Regi vel regno.
+
+Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens nec præstare
+juramentum, sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ ut
+absolvantur.
+
+Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales
+accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non
+perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales
+fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec audeat aliquis eos accusare:
+Vicecomes requisitus ab Episcopo faciet jurare duodecim legales homines
+de vicineto seu de villa coram Episcopo quod inde veritatem secundum
+conscientiam suam manifestabunt.
+
+Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum
+Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus illorum sub
+interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si in terra fuerit
+conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit ut rectum est de
+ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad Curiam regiam ibidem
+terminetur, & de eo quod spectabit ad Ecclesiam ad eandem mittatur ut
+ibidem tractetur.
+
+Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent
+procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, & si
+Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem est
+perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia Archiepiscopi
+controversia terminetur ita quod non debet ulterius procedere absque
+assensu Regis.
+
+Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel inter Clericum
+& Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad Eleemosynam velit attrahere,
+Laicus vero ad Laicum feudum, recognitione duodecim hominum legalium per
+capitalis Regis justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum
+sit pertinens ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia
+Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere placitum erit in
+Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum (nisi ambo de eodem
+Episcopo vel Barone advocaverint) erit placitum in Curia Regis; sed si
+uterque advocaverit de feudo illo ante eundem Episcopum vel Baronem,
+erit placitum in Curia ipsius ita quod propter factam recognitionem
+saisinam non amittat qui prius saisitus fuerat.
+
+Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico manerio
+Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de aliquo delicto citatus
+fuerit unde debeat iis respondere, & ad citationem eorum noluit
+satisfacere, bene licet eum sub interdicto ponere. Sed non debet
+excommunicari priusquam capitalis minister villæ illius conveniatur, ut
+justificet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde
+defecerit, ipse erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcopus
+ipsum accusatum justitia Ecclesiastica coercere.
+
+Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege tenent in
+capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde
+respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & facient omnes
+rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba Barones cæteri debent
+judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse usque dum perveniatur in
+judicio ad diminutionem membrorum vel mortem.
+
+Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel Prioratus de
+dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde percipiat omnes reditus &
+exitus sicut dominicos, & cum venerit ad consulendam Ecclesiam debet
+Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet
+fieri electio assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc
+faciendum vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem
+Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & honore terreno,
+salvo ordine suo priusquam sit consecratus.
+
+Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, vel
+Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit Rex debet
+justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi rectitudinem suam
+Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum justificare ut Regi satisfaciat.
+
+Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat
+Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in Ecclesiis, sive
+extra fuerint inventa.
+
+Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel absque
+interpositione fidei sint in justitia Regis.
+
+Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini de
+cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur.
+
+ [Marge: _Concil. Clarend.
+ 1164._]
+
+_Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id est, 11.
+Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato ipsius Regis
+præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma Cant. & Rogero
+Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus Baronibus, &c.[301]_
+
+ [Note 301: _V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. &
+ Ger. Dor._]
+
+In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis,
+ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. Sexdecim Capitulis.
+
+Hunc _Johannem_ de Oxonia excommunicavit postea _Thomas_ Archiepiscopus
+_Cant._ (vulgo _Becket_) ut patet in Epistola ipsius ad suffraganeos
+suos apud Hoved. pa. 99.
+
+Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in Ecclesiam
+Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & lugubriter canunt
+istius sæculi authores, sed expressius habeas ex Epistolis ipsorum
+agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & ab Hovedeno magna ex partæ
+concinnatæ; sine obsecro ut te illi relegam, ne ab instituto nostro plus
+satis abripiar.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton. A. D. 1164._]
+
+_Concilium Northamptoniæ[302]._
+
+ [Note 302: _Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165._]
+
+Anno 1164. 3 Id. Octobr. _Concilium_ habetur _Northamptoniæ_, ubi Thomas
+Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. Inter alia Regi versus
+eum conquestus est _Joh. Marescallus_ Regis, quod Archiepiscopus
+manerium quoddam ei deforciabat, quod jure hæreditario idem _Johannes_
+de Archiepiscopo _teneret_. Et cum super hoc querelam suam in Curia
+Archiepiscopi exhibuisset, multasque moras & vexationes passus,
+justitiam non est assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum
+_consuetudinem_ regni Sacramento suo _falsificaverat_.
+
+Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit _Johanni_ in Curia
+mea[303]; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis motu)
+attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super illum, quod ipse pro
+defectu justitiæ, a Curia mea recessit: Et videbatur Justitiariis Curiæ
+meæ, quod ipse injuriam mihi fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum
+statutum sit in regno Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare
+voluerit, oportet eum jurare super sacrosancta Evangelia.
+
+ [Note 303: _Hoved. ib._]
+
+Exigente[304] super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis judicaverunt
+eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus niteretur
+judicium illud falsificare; tamen prece & Consilio Baronum posuit se in
+misericordia Regis de 500 libr. & invenit inde fidejussores.
+
+ [Note 304: _Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164._]
+
+Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, multifariam in
+regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: Ab eoque sub hoc
+nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra 500 alias quas Rex se mutuo, ille
+dono concessisse affirmabat. His accumulantur multa gravia: Et licet
+omnibus satis candide se respondisse arbitratus est Archiepiscopus,
+Magnatum tamen sententiæ malefidus, Romam provocat.
+
+Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans huc
+Legatos destinari (vel ut refert _Hovedenus_ Eboracensem Archiepiscopum
+hac donari potestate) qui in omnibus inter ipsum & Thomam Cantuariensem,
+remota appellatione, definirent. Veritus autem Papa Legatorum indolem,
+neutrum annuit: Concessit autem[305]; ut Rex ipse legatus esset totius
+Angliæ; ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi
+Archiepiscopo.
+
+ [Note 305: _Hoved. pag. 493._]
+
+Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus
+ita præcipit.
+
+ [Marge: _Constitutiones R.
+ Henr. II._]
+
+_Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de vita &
+passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis impresso. A. D.
+1495. & Quadrilogus nuncupato._
+
+Hæ sunt Constitutiones[306] quas constituit Rex _Henricus_ in Normannia;
+& mandavit justitiis suis _Richardo_ de _Luci_ & duobus Archidiaconis S.
+& R. & omnibus Principibus & populis Angliæ jurandas, & servandas:
+Latores earum fuerunt _Guimerus_ Presbyter & _Galterus de Grinesby_.
+
+ [Note 306: _Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2._]
+
+Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod mandatum
+Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum Christianitatis in
+Angliam, capiatur, & de eo sine delatione justitia fiat sicut de
+traditore Regis & Regni.
+
+Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, vel
+alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire in Angliam
+nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu suo literas
+Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, capiatur &
+incarceretur.
+
+3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.
+
+4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, vel
+aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, recipiatur. Si quis
+inventus fuerit aliter agens capiatur & incarceretur.
+
+5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod
+mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. Si talis
+inventus fuerit, capiatur & incarceretur.
+
+6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam
+interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur & tota
+eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum ferant.
+
+7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, & omnes
+Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque gradus, vel
+sexus, vel conditionis, capiantur & dominica manu Domini Regis
+confiscentur.
+
+8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti per
+omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam ad redditus
+suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non venerint ad terminum
+statutum: Redditus in manu Regis capiantur.
+
+9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, sed
+diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad ejus
+præceptum.
+
+10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia Regis; &
+summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint coram Justitiariis
+Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis ejus de eo quod contra
+Statuta de _Clarendon_ interdixerunt ex mandato Papæ terram Comitis
+Hugonis, & excommunicationem quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas
+Parochias divulgaverint sine licentia Justitiariorum Regis.
+
+ [Marge: _Epistola R. Henrici
+ II. Capiendos appellantes
+ Romam._]
+
+A. D. 1164. _Henricus_ Dei gratia Rex, &c. _Vicecomiti_ N. Salutem.
+Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva tua Romanam
+Curiam appellaverit, eum capias & firmiter teneas, donec voluntatem meam
+præcipiam.
+
+ [Marge: _Et res Clericorum
+ Archiepiscopi._]
+
+Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones saisias in
+manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo sunt.
+
+ [Marge: _Et Cognatos ejus
+ cum Catallis suis._]
+
+Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos plegios &
+catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, & hoc breve tecum
+afferas cum summonitus fueris.
+
+_Gileberto_ quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba.
+
+ [Marge: _Ne Clerici
+ adhærentes Archiepiscopo
+ reditibus gaudeant._]
+
+Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus est
+adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; & ideo mando tibi
+quod Clerici sui, qui detraxerunt honori meo & regni, qui circa ipsum
+fuerunt post fugam suam, non percipiant aliquid de reditibus suis, quos
+habuerunt in Episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium
+vel Consilium a te.
+
+_Item Justitiariis suis sub hac forma._
+
+ [Marge: _Tabellarios
+ capiendos._]
+
+Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, aut
+_Thomæ_ Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in Anglia,
+capiatur & retineatur, donec inde voluntatem meam præcipiam.
+
+ [Marge: _Ecclesiastici non
+ transeant mare._]
+
+Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, vel alicujus
+Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas de reditu suo,
+Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus fuerit, capiatur &
+retineatur.
+
+ [Marge: _Nullus appellet ad
+ Papam, &c._]
+
+Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod placitum
+ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum eorum in Anglia
+recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, vel tractaverit, capiatur
+& retineatur.
+
+ [Marge: _Interdictum
+ tenentes ejiciendos, cum
+ cognatione._]
+
+Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti[307]
+tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum cognatio, ita
+quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla eorum &
+possessiones in manu nostra saisiantur.
+
+ [Note 307: _Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo
+ adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum
+ referri debet._]
+
+ [Marge: _Clericis in Angliam
+ redeundum._]
+
+Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti per omnes
+Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus suos, sicut diligunt
+eos & amant, in Angliam redeant. Et si terminum præfixum non venerint,
+reditus eorum in manu nostra saisiantur.
+
+ [Marge: _Summonendos qui
+ Comitem H.
+ excommunicarunt._]
+
+Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod sint coram
+Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra statuta regni,
+interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum sententiam anathematis
+intulerunt.
+
+ [Marge: _Denarii B. Petri
+ retinentur._]
+
+Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus Rex
+voluntatem suam præceperit.
+
+ [Marge: _Ecclesia Cant.
+ confiscatur._]
+
+Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona Archiepiscopi, Rex &
+suorum confiscari præcepit.
+
+ [Marge: _Tota Cognatio
+ Archiepiscopi exulat._]
+
+Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam ejus
+cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, sexus,
+aut ætatis.
+
+ [Marge: _Non orandum pro T.
+ Archiep._]
+
+Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, & perfidis
+Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum orationum
+suffragiis adjuvaret.
+
+ [Marge: _XII Magnates ad
+ Papam missi non
+ exaudiuntur._]
+
+Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit qui Senensem
+civitatem venientes, ei omnia versus Thomam Archiepiscopum exponunt;
+petentesque aut remedium exibendum aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad
+cognoscendam controversiam, in neutro exauditi redeunt[308].
+
+ [Note 308: _Hoved. an. 1165. pag. 496._]
+
+ [Marge: _Papa damnat statuta
+ Clarendoniæ & anathematizat
+ observantes._]
+
+Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus & ad
+pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum supradictum, in quo
+Leges Angliæ, quas Rex avitas vocabat, erant scriptæ[309]. Quas cum
+Dominus Papa coram omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas
+audiret, damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, qui eas
+tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut Thomas omnes
+adversarios excommunicet, excepto Rege.
+
+ [Note 309: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _Edictum Regis
+ contra Alex. Papam & Thomam
+ Archiep._]
+
+_Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep._
+
+Si quis inventus fuerit[310] ferens literas vel mandatum Domini Papæ,
+vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis
+in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore & regni, sine
+dilatione justitia fiat.
+
+ [Note 310: _Hoved. ib._]
+
+Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus Religionis,
+permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi de transfretatione
+habeat literas justitiarum, & de reditu, literas Regis. Et si aliquis
+aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur.
+
+Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. Papæ, vel
+Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur & retineatur.
+
+Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum Papam
+vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de cætero aliquod eorum
+mandatum in Anglia recipiatur; neque aliquod placitum ex mandato eorum
+teneatur, & si quis contra hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur &
+retineatur.
+
+Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi vel Clerici
+vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine dilatione de terra
+ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod nihil de Catallis suis secum
+deferant; & Catalla & Possessiones eorum capiantur in manu Regis.
+
+Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti per
+omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post summonitionem in
+Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere ipsos redditus, & redire
+in Angliam. Et si non venerint ad terminum prædictum, Catalla, &
+possessiones eorum capiantur in manu Regis.
+
+Item _Londoniensis_ & _Norwicensis_ Episcopi summoneantur, ut sint coram
+Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod contra statuta regni
+interdixerunt terram Comitis Hugonis, & in ipsum sententiam tulerunt.
+
+Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur.
+
+ [Marge: _Archiepiscop.
+ damnat Clarendon &
+ excommunicat observantes._]
+
+ [Marge: _Absolvit qui
+ jurabant obedientiam eis._]
+
+ [Marge: _Authores earum
+ qui._]
+
+Anno 1166[311], in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia
+existente) _Thomas_ Archiepiscopus pulpitum ascendens _Niceliaci_,
+prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, damnat & cassas
+pronunciat; excommunicans accensis candelis earundem observatores,
+exactores, consiliatores, adjutores & defensores. Scribit etiam
+Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta referens & confirmans; ipsosque
+absolvit a professione (hoc est, a sacramento) quam fecerant de
+consuetudinibus istis observandis, quas in epistola recitat[312], &
+excommunicatorum plurium nomina, & inter alia _Richardi Luci_ &
+_Jocelini Bailol_, quos ait illarum consuetudinum authores fuisse &
+fabricatores. Proceres autem[313] absentes & non vocati nec convecti, ut
+dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & Ecclesiam
+intraverunt.
+
+ [Note 311: _Mat. Par. ib. Hoved._]
+
+ [Note 312: _Epist. Hoved. pag. 498 & 515._]
+
+ [Note 313: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Rex cognatos Thomæ
+ ejicit._]
+
+Rex[314] vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ
+dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire potuit, de
+cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros etiam in cunis vagientes, &
+adhuc ad ubera matrum pendentes, misit in exilium, ut visis illis,
+augmentaretur dolor Archiepiscopi.
+
+ [Note 314: _Hoved. an. 1166. pag. 500._]
+
+ [Marge: _Hidagium._]
+
+Hoc anno[315] ad subventionem terræ, de unaquaque carucata terræ totius
+Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti.
+
+ [Note 315: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Matildis obit._]
+
+Hoc anno obiit _Matildis_ Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta est
+Rothomagi.
+
+ [Marge: _Papa Legatos in
+ Galliam mittit._]
+
+An. 1169[316] _Alexander_ Papa ad petitionem Regis Legatos in Galliam
+mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, & excommunicatos
+absolverent, pacemque co hæc parum promoventes recesserunt.
+
+ [Note 316: _Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516._]
+
+ [Marge: _Rex Henr. II. omnes
+ Vice-comites deponit._]
+
+Rex post Pascham _Londinum_ veniens, deposuit fere omnes Vice-comites
+Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum regni, de _prisis_ 1.
+extortionibus eorum; adegitque omnes ad redemptiones.
+
+ [Marge: _Concil. Westm._]
+
+_Magnum Concilium Westmonast.[317]_
+
+ [Note 317: _Hoved. pag. 518._]
+
+ [Marge: _Coronat filium
+ Henricum, qui patris obit._]
+
+In festo S. _Barnabæ_ Apost. idem Rex (Henricus) magnum celebravit
+Concilium Londoniis, cum _Principibus & Magnatibus_ terræ suæ, de
+coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit 17. Kal.
+Julii, Clero & populo consentientibus, fecit prædictum filium suum
+coronari, &c.
+
+Anno eodem[318], in Idibus Julii, convocatis _Westmonasterii_
+Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in Regem fecit
+coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus III. alias Rex
+Henricus junior: sed in vita patris defunctus est.
+
+ [Note 318: _Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518._]
+
+ [Marge: _Rex Scotor. &
+ Proceres regni novo Regi
+ hominium praæstant._]
+
+In crastino coronationis illius[319], fecit Rex pater _Willielmum_ Regem
+Scottorum, & _David_ fratrem suum, & Comites & Barones regni, devenire
+homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem contra omnes homines, salva
+fidelitate sua.
+
+ [Note 319: _Hov. ib._]
+
+ [Marge: _Ludov. R. Franciæ
+ invadit Angliam._]
+
+_Ludovicus_ Rex _Franciæ_[320] exercitum cogit in Regem Angliæ, quod
+Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, cum marito non fecit
+coronari. Propere autem occurrens ei Rex pater, pacem fecit: pollicendo
+quod in proximis filius iterum, & una uxor ejus, coronarentur: & factum
+est Wintoniæ 6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172[321].
+
+ [Note 320: _Hov. ibid._]
+
+ [Note 321: _Hov. an. 1172. pag. 529._]
+
+ [Marge: _Pax restituta in
+ Anglia._]
+
+ [Marge: _Tho. Archiep.
+ trucidetur._]
+
+4. Idus Octob. cum Rex[322] & Magnates Franciæ a Papa impetrassent, ut,
+remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati subjiceretur, & regnum
+ejus interdicto, in Ecclesia redderet Archiepiscopum; pax eorundem
+mediatione post difficultates aliquot est composita, & _Archiepiscopus_
+ad sua omnia restitutus. Angliam igitur regreditur post sexenne fere
+exilium, & Calendis Decembris _Sandwicum_ applicans, litteras quibus
+Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi obsequentiores
+suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, jam ad ipsos (celatos
+hactenus) propere mittit. Intellecto hoc, excanduit supra modum Rex: &
+per nuntios Archiepiscopum rogat ut suspensos absolvat; sed respondet
+ille, se non posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo
+Rex in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent,
+_Willielmus de Traci_, _Reginaldus_ filius _Ursi_, _Hugo de Marvilla_, &
+_Richardus Brito_, de Normannia advolantes Canterburiam, 5. die
+Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime & plusquam
+barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt Archiepiscopum, incipiente
+A. D. 1171.
+
+ [Note 322: _Mat. Par. ib. pag. 117._]
+
+ [Marge: _R. Henr. II.
+ excommunicationi vicinus._]
+
+Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni more annuatim
+solet publice vel absolvere vel excommunicare) communi Cardinalium
+consilio jam decreverat, Regem Angliæ atque Angliam ipsam sub interdicto
+ponere. Interea Romam veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati,
+qui solennius ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur,
+Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum.
+
+ [Marge: _Pax inter Regem &
+ Papam._]
+
+Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, &
+post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, juravit mortem
+_Thomæ_ martyris gloriosi, nec voluntate sua nec conscientia perpetratam
+fuisse, nec ejus artificio perquisitam. Sed quoniam ex verbis, quæ
+succensus iracundia incaute protulerat, nequissimi clientes occasionem
+sumpserant Archiepiscopum perimendi; absolutionem supplex petiit &
+impetravit. Promittens insuper ad mandatum Legatorum:
+
+ [Marge: _Terræ sanctæ
+ subveniend._]
+
+Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem terræ
+sanctæ possent sustentari per annum.
+
+ [Marge: _Appellationes
+ permittend._]
+
+Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.
+
+ [Marge: _Novæ consuet.
+ revocandæ._]
+
+Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus contra
+libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret.
+
+ [Marge: _Possessiones
+ Cantuariæ restituendæ._]
+
+Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum
+Archiepiscopi ablatæ integre redderentur.
+
+ [Marge: _Exulantes
+ revocandi._]
+
+Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre de regno
+exierant, cum pace sua recipere bona omnia, & libere redire licebit.
+
+Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex Henricus filius;
+sigilloque regio confirmata Romam mittuntur[323].
+
+Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico accipiens)
+dedit[324].
+
+ [Note 323: _Char. absol._]
+
+ [Note 324: _Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529.
+ Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum
+ ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par.
+ pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat.
+ Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83.
+ b. multo fusius e Gervas. Dorob._]
+
+ [Marge: _De origine
+ Assisarum xii Juratorum._]
+
+_De origine Assisarum & recognitionum per XII Juratores[325]._
+
+ [Note 325: Henri II n'institua point la Jurée; elle
+ existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours
+ dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel.]
+
+_Assisas_ instituit Rex _Henricus_ II. ad duelli asperitatem (quam
+_triall by batttel_ vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia
+apud _Glanvillam_[326], quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem.
+Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & R. de
+una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia M. qui est
+Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit recognitionem fieri.
+
+ [Note 326: _Lib. 2. cap. 8 & 9._]
+
+Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem meam:
+nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc seculo Assisæ appellantur; ut
+hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ de Clarendon, & Assisa de
+habendis armis. Hinc & de legibus ab eodem editis _Radulphus Niger_:
+Singulis (inquit) annis novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De
+Assisarum autem (quibus duellum tollitur) origine, sic _Glanvilla_[327]:
+Est autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis de
+consilio _Procerum_ populis indultum, quo vitæ hominum, & status
+integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod quis in libero
+solo tenemento possidet retinendo, duelli casum declinare possunt
+homines ambiguum, &c.
+
+ [Note 327: _Lib. 2. cap. 7._]
+
+Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi elucebit,
+si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte posteriori,
+inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author celebris
+_Glanvilla_, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege Assisarum
+tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam Regis _Johannis
+Beverlacensi_ Ecclesiæ (ut in charta _Richardi_ II[328] per Inspeximus
+extat) concesso, prout sequitur.
+
+ [Note 328: _Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12._]
+
+ [Marge: _Poena perjurantium
+ in magna Assisa._]
+
+Poena in hac _Assisa_ (id est, magna Assisa domini Regis) temere
+jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter inserta.
+Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime
+convicti[329], vel in jure confessi; omnibus catallis & rebus mobilibus
+spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; de clementia autem
+Principis maxima, salvis eis tenementis solis liberis. Præterea in
+carcerem detrudentur, & ibi per annum ad minus in prisona detinebantur:
+insuper de cætero legem terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde
+merito incurrent.
+
+ [Note 329: _Glan. lib. 2. cap. 19._]
+
+Dominus _Ludovicus_ Duelli loco induxit _Preuves per Tesmoings &
+Charters_. Choppin. pag. 577.[330]
+
+ [Note 330: Choppin dit ceci, L. 3: _De domanio Franciæ_,
+ tit. 26, nº 18.
+
+ Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que
+ Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce
+ que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par
+ toute l'Angleterre.]
+
+ [Marge: _Charta Eccl.
+ Beverlacensi data._]
+
+_Rex_ omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam Dominus
+_Johannes_, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit præfatæ Ecclesiæ
+_Beverlac._ & _Simoni_ huic Præposito _Beverlacen._ ac Clericis Ecclesiæ
+ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux
+_Aquit._ Com. _Andag._ Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis
+& fidelibus suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem &
+defensionem nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum Beverlac. &
+omnes homines, res & possessiones, jura & libertates illius Ecclesiæ &
+Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam illam pertinentes. Præcipientes,
+quod non faciatis, vel ab aliquo fieri permittatis eis inde injuriam,
+vexationem, aut gravamen, vel aliquid quod sit in dampnum vel
+dispendium, juris vel libertatum præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim &
+firmiter præcipimus, quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon
+Præpositus, & Successores sui, habeant & teneant, toto tempore nostro &
+hæredum nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta
+Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt &
+tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum nostrorum.
+Volumus etiam quod libertates & dignitates datæ ab antecessoribus
+nostris, & ab aliis, Deo & beato Johanni de _Beverlaco_, & Præposito
+illius Ecclesiæ, in nullo depereant, vel minuantur vel lædantur, per
+_assisas_, vel recognitiones, vel constitutiones postea factas. Sed si
+recognitiones vel assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re
+aliqua, quæ pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in
+dominicis quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi
+placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. patris
+nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, _antequam recognitiones
+vel assisæ in regno nostro essent constitutæ_.[331] Volumus etiam, &c.
+Testibus, &c. Datum per manum nostram apud _Vernohun_ 8. die Octob. anno
+regni nostri quarto.
+
+ [Note 331: Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les
+ grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit,
+ & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II,
+ par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée
+ pour les autres Brefs au temps de la Conquête. _Voyez_ Polid.
+ Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.]
+
+ [Marge: _Concil. Lond. de
+ Henr. juniore._]
+
+_Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis habitum
+in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id est, 11 Junii, sed, ut ait
+Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, A. D. 1170. in quo Rex Henricus
+pater Henricum filium suum primogenitum consortem sibi regni facit
+coronatque[332]._
+
+ [Note 332: _Hoved. in Hen. II. pag. 518._]
+
+Deinde in festo S. _Barnabæ_ Apostoli idem Rex (Henricus pater) magnum
+celebravit Concilium _Londoniis_, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ
+de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit decimo
+septimo Calendarum Julii, Clero & Populo consentientibus &
+assentientibus, fecit ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in
+Regem consecrari apud Westmonasterium a _Rogero_ Archiepiscopo
+Eboracensi, ministrantibus ei in illo officio _Hugone Dunelmensi_
+Episcopo, & _Waltero Roffensi_ Episcopo, _Gilleberto Londinensi_
+Episcopo, & _Jocelino Salisbiriensi_ Episcopo: nulla mentione facta de
+beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio illa &
+consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in crastino coronationis
+illius fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum,
+& Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei
+fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.
+
+ [Marge: _Dividit terras
+ inter filios._]
+
+_Rex ægrotans dividit terras suas inter filios[333]._
+
+ [Note 333: _Hoved. pag. 518._]
+
+Deinde a _Colloquio_ illo (scil. _Ludovici_ Regis) venit Rex
+(_Henricus_) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit in gravem
+ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc modum.
+
+Dedit itaque _Richardo_ filio suo Ducatum Aquitaniæ, & omnes terras quas
+accepit cum matre illius Alienor Regina.
+
+Et _Gaudefrido_ filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, quas
+ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.
+
+Et _Henrico_ Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras quæ fuerunt
+patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et fecit illos tres filios
+suos devenire homines _Ludovici_ Regis Franciæ.
+
+Et _Johanni_ filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum _Moretanii_.
+Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit[334].
+
+ [Note 334: _Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis &
+ concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175.
+ pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an.
+ 1175._]
+
+ [Marge: _Institutis
+ Justitiariorum itinerantium
+ vulgo circuitus._]
+
+_Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, quæ
+circuitus vocant._
+
+_Concilium Notinghamiæ._
+
+ [Marge: _Concil. Notingham
+ de statutis regni._]
+
+Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo[335] Conversionis S.
+_Pauli_, venit Dominus Rex pater usque Notingham, & ibi celebravit
+_magnum concilium_, de statutis regni sui: & coram Rege filio suo, &
+coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, & Baronibus regni sui (& per
+concilium militum & hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi
+omnium concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas
+tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina.
+
+ [Note 335: _Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in
+ an. 1176. MS._]
+
+ { Norfolc.
+ { Suffolc.
+ { Cantebrigesire.
+ { _Hugo de Cressi_ { Huntedunesire.
+1. { _Walterus_ fil. _Roberti_ { Bedefordesire.
+ { _Robertus Mantel_ { Bukinhamsire.
+ { Estsex.
+ { Hertefordesire.
+
+ { Lincolnesire.
+ { Notingamsire.
+ { _Hugo de Gundevilla_ { Derebisire.
+2. { _Willielmus_ fil. _Radulfi_ { Staffordesire.
+ { _Willielmus Basset_ { Warwickesire.
+ { Norhantesire.
+ { Leicestresire.
+
+ { Kent.
+ { Surrie.
+ { _Robertus_ fil. _Bernardi_ { Suthantesire.
+3. { _Ricardus Giffard_ { Suthsexa.
+ { _Rogerus_ fil. _Reinfrai_ { Berkesire.
+ { Oxenefordsire.
+
+ { _Willielmus_ fil. _Stephani_ { Herefordesire.
+4. { _Bertram de Verdun_ { Gloucestersire.
+ { _Turstan_ fil. _Simonis_ { Wirecestersire.
+ { Salopesire.
+
+ { Wiltesire.
+ { _Radulphus_ fil. _Stephani_ { Dorsete.
+5. { _Willielmus Ruffus_ { Somersete.
+ { _Gilebertus Pipard_ { Devonia.
+ { Cornubia.
+
+ { Everwikesire.
+ { Richemundesire.
+ { _Robertus de Wals_ { Lancastre.
+6. { _Radulphus de Glaovil_ { Coplande.
+ { _Robertus Pikenot_ { Westmerlande.
+ { Northumberlande.
+ { Cumberlande.
+
+Et postea fecit Dom. Rex[336] omnes prædictos Justitiarios jurare supra
+sacrosancta Evangelia, _quod ipsi bona fide, & sine malo ingenio, has
+subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter ab hominibus regni
+facerent custodiri_[337].
+
+ [Note 336: _Hoved. pag. 548._]
+
+ [Note 337: En France, sous les deux premieres Races, il y
+ avoit eu des Justiciers ambulans, _Missi-Dominici_. En
+ Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces
+ Justiciers. _Voyez_ Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il
+ est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par
+ Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement
+ augmenté par ce Prince.]
+
+De hoc Concilio sic Benedict. Abbas[338]: Circa festum S. Pauli venit
+Dominus Rex usque ad _Northampton_, & magnum ibi celebravit Concilium de
+Statutis regni sui coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus terræ suæ, &
+per consilium militum & hominum suorum.
+
+ [Note 338: _In vita Hen. II._]
+
+ [Marge: _Assisæ._]
+
+_Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud
+Northamtune._
+
+Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, vel
+latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum tale facientium, vel
+de falsoneria, vel iniqua combustione, per sacramentum XII militum de
+hundredo; & si _milites non adfuerint_, per sacramentum XII liberorum &
+legalium hominum, & per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa
+hundredi, eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. Et
+apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod dextrum similiter
+pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, & infra 40 dies a regno
+exulet.
+
+2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat in regno,
+nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi _felonia_ per commune
+comitatus, & legalium militum patriæ: de quo, si prædicto modo retatus
+fuerit, quamvis ad aquam mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a
+regno exeat, & catalla sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum,
+& regnum abjuret in misericordia Domini Regis.
+
+3. Hæc autem _Assisa_ attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit apud
+_Clendune_, continue usque ad hoc tempus, & a modo quamdiu Domino Regi
+placuerit, in murdro, & proditione, & iniqua combustione, & in omnibus
+prædictis, nisi in minutis furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ
+guerræ; sicut de equis, & bobus, & minoribus rebus.
+
+4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem
+extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere noluerit,
+nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, quod hospes domus
+monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram vicinis recedat, & per
+diem.
+
+5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel roberia,
+vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua alia felonia, quam
+fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, vel coram legalibus
+hominibus, id postea coram Justiciis negare non poterit.
+
+6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in tali
+saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, de feodo
+suo, & catalla sua habeant, unde faciant & divisum, & Dominum suum
+postea requirant, & ei faciant de relevio, & aliis quæ eis facere debent
+de feodo suo.
+
+7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat homagium
+suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: alii Domini, si
+plures fuerint, homagium ejus recipiant, & ipse faciat eis quod facere
+debuerit.
+
+8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis ejus, quæ
+eam contingit.
+
+Et si Dominus feodi negat[339] hæredibus defuncti saisinam ejusdem feodi
+quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant inde fieri recognitionem
+per XII legales homines, qualem saisinam defunctus inde habuit, die qua
+fuit vivus & mortuus: & sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus
+restituant. Et si quis contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit,
+remaneat in misericordia Regis.
+
+ [Note 339: Les Coutumes féodales avoient prévalu; il
+ n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de
+ Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve
+ sans replique.]
+
+10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de dissaisinis
+factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit in Angliam proxime
+post pacem factam inter ipsum & Regem filium suum.
+
+11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, & ad
+ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, viz. Comitibus, Baronibus,
+Militibus, & libere tenentibus, & etiam rusticis, qui in regno manere
+voluerint: & qui facere noluerit fidelitatem, tanquam inimicus Domini
+Regis capiatur.
+
+12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum fecerunt
+homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad terminum quem eis nominabunt,
+veniant & faciant Regi homagium & ligiantiam, sicut ligio Domino.
+
+13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad
+Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, vel illorum qui
+loco ejus erunt, de feodo dimidii militis & infra; nisi tam grandis sit
+querela, quod non possit deduci sine Domino Rege, vel talis quam
+justitiæ ei reponent pro dubitatione sua, vel ad illos qui in loco ejus
+erunt. Intendant tamen pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum.
+
+14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus terræ,
+quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum suorum per quos
+ituri sunt comitatus.
+
+15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, &
+diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint Dominus Rex judicium
+Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut de contemptoribus præcepti sui.
+
+16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, de
+foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis.
+
+17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de assiso
+reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt in ballivis
+suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.
+
+18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & quantum, & ubi
+eas debeant, & postea mandent Dom. Regi.
+
+19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: Et si
+Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, & ipsum illum
+custodiat donec illiberet Vicecomiti.
+
+20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos qui a regno
+recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum nominatum, & stare
+ad rectum in Curia Domini Regis, postea uthlagentur; & nomina
+uthlagatorum afferantur ad Pascha, & ad festum S. Michaelis, ad
+scaccarium, & exinde mittantur Domino Regi[340].
+
+ [Note 340: _Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio
+ R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron._]
+
+ [Marge: _Legatus Romanus
+ Hugo Petro-Leonis. A. D.
+ 1176._]
+
+ [Marge: _Clerici
+ implacitantur de forestis._]
+
+Hoc etiam Anno[341] Angliam venit Legatus Romanus _Hugo Petro-Leonis_
+alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse dicitur Concilio
+_Northamptoniæ_. Synodum autem celebravit[342] suffragantibus Episcopis,
+Angliæ & Scotiæ; concessitque in eadem, & dedit Domino Regi licentiam
+implacitandi Clericos regni sui, de forestis suis, & de captione
+venationis, coram Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege
+constitutum fuit[343].
+
+ [Note 341: _Mat. Par. pag. 127._]
+
+ [Note 342: _Hollins._]
+
+ [Note 343: _Hoved. pag. 547._]
+
+Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ
+observanda[344].
+
+ [Note 344: _Mat. Par. pag. 127._]
+
+ [Marge: _Et de Laico feodo
+ non aliter._]
+
+Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem sæcularem
+personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, nisi pro foresta, &
+Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino sæculari, Laicum debetur
+servitium.
+
+ [Marge: _Rex non teneat
+ Ecclesiam ultra annum._]
+
+Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non teneantur in
+manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, vel necessitate
+urgente.
+
+ [Marge: _Interfectores
+ Clericorum._]
+
+Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel confessi,
+coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.
+
+ [Marge: _Clerici non facient
+ Duellum._]
+
+Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.
+
+ [Marge: _Supplicium
+ detegentis secreta Domini
+ sui._]
+
+Rex _Henricus_[345] filius _Pictaviæ_ existens, cepit Adam de
+_Chirchdune_, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet _Gaufridi_
+Præpositi _Beverlaci_, Cancellarii Regis filii, & fecit eum fustibus
+cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi patri suo; &
+flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis _Pictavis_
+fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet dehonestari, qui
+secreta Domini sui detegit.
+
+ [Note 345: _Hoved. pag. 551._]
+
+ [Marge: _Rex filiam Regi
+ Siciliæ in uxorem dat._]
+
+In Concilio _Londoniis_[346] Rex Henricus Pater consilio universorum
+_Episcoporum_, Comitum & Baronum regni, concessit Regi Siciliæ filiam
+suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis ejus apud Hoved. p. 551.
+
+ [Note 346: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _Rex Vivianum
+ Cardinalem terrefacit._]
+
+An. 1177.[347] _Viviano_ Cardinale, Legato Pontificis Romani, Angliam
+veniente, Rex misit ad eum Ric. _Wintoniensem_, & Gaufridum _Eliensem_
+Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate ausus erat intrare
+regnum suum sine ipsius licentia. Quibus plurimum territus Cardinalis;
+de satisfactione juravit Regi; quod ipse nihil ageret in legatione sua,
+contra voluntatem ipsius.
+
+ [Note 347: _Hoved. ib. pag. 553._]
+
+ [Marge: _Rex filio Johanni
+ Hibernium dat._]
+
+Habito _Oxonii_ Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo
+Hiberniam[348].
+
+ [Note 348: _Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra._]
+
+ [Marge: _Rex & Ludov. Rex
+ Fr. de itinere
+ Hierosolymitano agunt._]
+
+_Ludovicus_[349] Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. Octob. pactum
+ineunt de suscipiendo Crucem, & _Hierosolymas_ proficiscendo[350].
+
+ [Note 349: _Mat. Par._]
+
+ [Note 350: _Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128._]
+
+ [Marge: _Roberto Comiti
+ Leicestriæ terræ
+ redduntur._]
+
+Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato _Concilio
+generali_ apud _Northamtun_.[351] Post festum S. Hilarii reddidit
+Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra mare & ultra sicut eas
+habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis Castellis de Muntford & de
+Pasci: Similiter Hugoni Comiti Cestriæ, &c.
+
+ [Note 351: _Hoved. ib. pag. 560._]
+
+ [Marge: _Concil. Lond. de
+ lite inter Regem Castellæ &
+ Navarræ._]
+
+Eodem Anno[352] Rex Concilium generale _Londini_ celebrat in causa litis
+inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem Navarræ, judicio ejus &
+Baronum suorum ab utroque Rege compromissæ.
+
+ [Note 352: _Hoved. ib. pag. 561._]
+
+ [Marge: _Frater Comitis de
+ Ferrariis interficitur._]
+
+Tempore dicti Concilii[353], noctu interfectus est Londini, _frater
+Comitis_ de _Ferrariis_ & in plateas clam projectus. Postulantur cædis
+multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam _Johannes_. Qui cum
+judicio aquæ (id est, _Ordalio_) deprehensus sit culpabilis; suspendio
+traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem vitæ, obtulisset.
+Intelligendum autem est, examen hoc factum fuisse aqua calida, non
+frigida, quod Johannes nobilis esset; nam aqua frigida rustici
+solummodo examinabantur[354].
+
+ [Note 353: _Hoved. pag. 566._]
+
+ [Note 354: On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce
+ qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle
+ plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins,
+ dans son Glossaire, des Ordales, _Ordalium_, &c.]
+
+ [Marge: _Johannes Rex
+ Hiberniæ constituitur._]
+
+ [Marge: _Hibernia Proceribus
+ regni divisa._]
+
+Eodem anno[355] celebratum est _generale Consilium Oxonii_; in quo Rex
+constituit Johannem filium suum _Regem in Hibernia_, Concessione &
+Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque munificentius
+terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, his Castella, urbes,
+dominia; illis provincias & regna integra, indictis servitiis & juratis
+ligantiis & fidelitatibus utrique Regi possidendum.
+
+ [Note 355: _Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo._]
+
+_Hugoni de Lasci_ Midiam totam pro servitio 100 Militum.
+
+_Roberto_ fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc (excepta
+Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum.
+
+_Hereberto_ fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis _Cornubiæ_, &
+_Jollano de la Primerai_ nepoti eorum, totum regnum de Limeric pro
+servitio--60 Militum & cæt.[356]
+
+ [Note 356: _Hoved. pag. 566._]
+
+In hoc etiam Concilio[357] supplices veniunt Reguli & Nobiles plerique
+_Walliæ_. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, pacem ei &
+regno suo conservandum juravere.
+
+ [Note 357: _Hoved. pag. 566._]
+
+ [Marge: _R. Henr. & Ludov.
+ R. Fr. de itinere Hierosol.
+ agunt._]
+
+XI. Cal. Octobr.[358] Rex Angliæ (in Normanniam transvectus)
+_colloquium_ tueri iniit cum _Ludovico_ Rege Franciæ: Pactumque inter
+eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, Crucem susciperent,
+& una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti Chartam breviter exhibet
+_Mat. Parisius_ p. 128. integre, _Rogerus Hoveden._ p. 570.
+
+ [Note 358: _Hoved. Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Statutum de militia
+ pro terra sancta._]
+
+Henricus autem Rex _Vernolium_ inde veniens; coram Episcopis, Comitibus,
+& Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium militantium pro terra
+sancta statuit.
+
+Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, nisi homo ejusdem
+debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus quos homines reddere
+debent Dominis suis, reddantur Creditori Dominorum suorum, & non
+Dominis.
+
+Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas pro Dominorum
+debitis liceat cuique _naintire_.[A]
+
+ [Marge A: C'est _nantire_,
+ nantir.]
+
+Hoc _statutum_ sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes ditiones
+suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Lateranense: acta in eo._]
+
+_Concilium generale Lateranense[359]._
+
+ [Note 359: _Hoved. pag. 582._]
+
+Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ quæ 3. Nonas
+Martii evenit, coepit XI _Generale_ Concilium in _Lateranensi_ Ecclesia
+Romæ celebrari, Præsidente _Alexandro_ Papa 3. & suffragantibus 280. vel
+300. Episcopis[360] præter cæteram Cleri multitudinem. Exierant quippe
+præcedenti[361] anno per orbem Christianum Romæ subditum Legati
+Pontificis ad hoc indicendum. Quo dum undique conflueretur,
+Archiepiscopi & Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ[362]: per Angliam
+transeuntes, pro licentia transeundi juraverunt:
+
+Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.
+
+ [Note 360: _Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26._]
+
+ [Note 361: _Hoved. an. 1178. pag. 580._]
+
+ [Note 362: _Hoved. an. 1179. pag. 582._]
+
+Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi profecti sunt
+Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. Rob. Herefordensis, &
+Reginaldus Bathoniensis: Abbates autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ
+constanter asseruerunt:
+
+Quod ad generale _Concilium_ Domini Papæ quatuor Episcopi de Anglia
+tantum Romam mittendi sunt[363].
+
+ [Note 363: _Adde Canones de præsentando infra 6 menses.
+ Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584
+ & 588. & V. Concilia._]
+
+ [Marge: _A. D. 1179. Regi
+ 25. Richard. de Luci fit
+ Canonicus._]
+
+Post Pascha _Richardus de Luci_ Justitiarius Angliæ, relicta Justitiaria
+potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua de _Lewes_, quam
+ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, & paulo post ibidem
+obiit.
+
+ [Marge: _Anglia divisa._]
+
+Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato _Concilio_ apud _Windeshores_
+communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, Comitum & Baronum, coram
+Rege filio suo divisit Angliam in 4 partes; & unicuique partium præfecit
+viros sapientes ad faciendam justitiam in terra, in hunc modum.
+
+ { Suthantesire.
+ { Wiltesire.
+ { _Rich. Episcop. Wint._ { Gloucestresire.
+ { _Rich. Thesaur. Reg._ { Dorsete.
+1. { _Nicholaus fil. Toroldi._ { Somersete.
+ { _Thomas Basset._ { Devonia.
+ { _Robert. de Witefeld._ { Cornubia.
+ { Berkesire.
+ { Oxenefordsire.
+
+ { Cantebrigesire.
+ { Huntedunesire.
+ { _Gaufrid. Elien. Episc._ { Northamtesire.
+ { _Nichol. Capel. Regis._ { Leicestresire.
+2. { _Gilebertus Pipardus._ { Warewichsire.
+ { _Reginald. de Wisebec._ { Wirecestresire.
+ _Cler. Reg._ { Herefordsire in
+ { _Gaufridus Hosee._ Wallia.
+ { Staffordesire.
+ { Salopesire.
+
+ { Norfolchiæ.
+ { Suthfolchiæ.
+ { _Johan. Epis. Norwic._ { Essex.
+ { _Hugo Murdac. Cler._ { Hertefordsire.
+ _Regis._ { Midlesex.
+3. { _Michal Belet._ { Kent.
+ { _Richardus del Pei._ { Surreia.
+ { _Johannes Brito._ { Sudsexe.
+ { Bukinghamsire.
+ { Bedefordsire.
+
+ { Notinghamsire.
+ { Derebisire.
+ { _Godefridus de Luci._ { Euerwicsire.
+ { _Johannes Cumin._ { Northumberland.
+ { _Hugo de Caerst._ { Westmerland.
+4. { _Ranulf de Glanvilla._ { Cumberland inter
+ { _Williel. de Bendings._ Rible &
+ { _Alanus de Furnellis._ Mecese.
+ { Lancastre.
+
+Isti sex (inquit _Hovedenus_) sunt justitiæ in Curia Regis constituti,
+ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant subscriptæ
+Provinciæ.
+
+ [Marge: _Monetæ forma
+ corrupta est._]
+
+Ad festum S. _Martini_[364] (qui erat An. 27. Regis _Henrici_ II.) forma
+monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono reipub. pauperum
+vero & Colonorum damno. Monetarios Rex coegit ad se redimendos.
+
+ [Note 364: _Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag.
+ 197. Mat. Par. 1181._]
+
+ [Marge: _Ran. de Glanvilla
+ fit Justitiarius._]
+
+Eodem Anno 1180.[365] _Henricus_ Rex Angliæ Pater, constituit Ranulfum
+de _Glanvilla_ summum justitiarium totius Angliæ; cujus sapientia
+conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit _Hovedenus_) quas Anglicanas
+vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus I. Anno 4. regni sui
+concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus[366].
+
+ [Note 365: _Hoved. pag. 600._]
+
+ [Note 366: Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait
+ voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires
+ pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les
+ Loix du Conquérant sur les Fiefs.]
+
+ [Marge: _Lex de armis
+ exhibendis._]
+
+Rex _Cenomannæ_ existens[367] Legem tulit de armis exhibendis, per omnes
+terras suas transmarinas observandam; quam cum Philippus Rex Franciæ &
+Philippus Comes Flandriæ audivissent, præceperunt ut sui homines simili
+modo armarentur: Modum breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum
+Rege Scotiæ Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam
+de armis statuit.
+
+ [Note 367: _Hoved. ib. pag. 611._]
+
+ [Marge: _Assisa Regis Hen.
+ de armis._]
+
+_Assisa Regis Henrici II. de habendis[368] armis in Anglia._
+
+ [Note 368: _Hoved. ib. pag. 614._]
+
+Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & cassidem, &
+clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot loricas, & cassides &
+clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda militaria in dominio suo.
+
+Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad valentiam
+16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam: Quicunque
+liber laicus habuerit in Catallo ad valentiam 10 marcarum habeat
+hambergellum, & capelet ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota
+communia liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; &
+unusquisque _juret_ quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, &
+Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis fidem portabit, &
+hæc arma in suo servitio tenebit _secundum præceptum_ suum, & ad fidem
+Domini Regis & regni sui.
+
+Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec præstet,
+nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo modo ab
+homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, nec per donum, nec
+per vadium, nec aliquo alio modo.
+
+Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi suo; & si
+hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, si quis fuerit, ille
+eum qui habebit in custodia, habeat similiter custodiam armorum, &
+inveniet hominem qui armis uti possit in servitio Domini Regis, si opus
+fuerit donec hæres de tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc
+ea habeat.
+
+Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum habere oportuerit
+secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, vel sic a se alienet alicui
+homini, qui ea in servitio Domini Regis in Anglia retineat. Et nullus
+eorum plura arma retineat, quam eum secundum hanc assisam habere
+oportuerit.
+
+Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, sed ea
+vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; ita quod remaneant in
+servitio Domini Regis Angliæ.
+
+Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum Domini Regis:
+nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab Anglia, nec mercator
+nec alius ea ab Anglia portet.
+
+Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios liberos
+& legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, quod viderint
+expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, secundum quod eum
+habere oportuerit, loricam, & galeam, & lanceam, & clypeum, secundum
+quod dictum est; sc. quod separatim nominabunt eos omnes de hundredis
+suis, & visnetis, & burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel
+in redditu: Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios,
+faciant imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & qui
+secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, &
+postea coram eis in communi audientia illorum faciant legere hanc
+assisam de armis habendis, & eos jurare, quod ea arma habebunt secundum
+valentiam prædictam catallorum, vel reddituum, & ea tenebunt in servitio
+Domini Regis secundum hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom.
+Regis Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui.
+
+Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint hæc arma,
+non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ in Comitatu illo
+erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu coram eis.
+
+Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, & non
+fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster ad Octavas S.
+Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum sacramentum suum, sicut se &
+omnia sua diligit; & ei præcipiatur, quod infra prædictum festum S.
+Hilarii habeat arma secundum quod ad eum pertinet habendum.
+
+Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ sunt, quod
+qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum est; Dominus Rex
+capiet se ad eorum membra, & nullo modo capiet ab eis terram & catalla.
+
+Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non habeat
+sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo.
+
+Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ sunt, quod
+nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel vendat aliquam
+navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis deferat, vel deferri faciat,
+mairemam extra Angliam.
+
+Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum armorum, nisi
+liber homo.
+
+ [Marge: _Rogeri Arch. Ebor.
+ mortui bona sibi
+ appropriat._]
+
+_Rogerus_ Archiepiscopus _Eboracensis_ hoc in valetudine sua judicium
+tulerat[369].
+
+ [Note 369: _Hoved. ib. pag. 615._]
+
+Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam (i.
+testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.
+
+Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; Rex
+hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum ministris, ad fiscum
+redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus præ se ferens. Mandat insuper
+Justitiariis suis, quod diligentem inquisitionem facerent de pecuniis
+Archiepiscopi, inventam sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab
+_Hugone_ Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas
+erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo totidem
+recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, operibusque
+charitatis distribuisse: & qui eas habere voluerit, colligat (inquit)
+per me nunquam colligentur. Responsione Rex accensus, saisiari jubet
+castellum ejus Dunelmense, affligique ipsum modis omnibus.
+
+_Neubrigensis_[370] ait, eum non pauca millia marcarum argenti in
+thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa omnia
+diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: dicentem,
+thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, solius Principis in
+bonis esse.
+
+ [Note 370: _Neub. lib. 3. c. 5._]
+
+Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem Archiepiscopi,
+viro pecunioso[371].
+
+ [Note 371: _Neub. ibid._]
+
+ [Marge: _Henricus junior Rex
+ obit._]
+
+_Henricus_ Rex filius in festo S. _Barnabæ_ Torroinnæ obiit in Castello
+Martel, _A._ 1183.
+
+ [Marge: _Gilb. de Plumtum a
+ suspendio liberatur._]
+
+Anno 1184[372]. _Gilbertus_ de _Plumtun_, Miles nobilis, coram Rege &
+_Ranulfo_ de _Glanvilla_ Justitiario Angliæ, convictus est de raptu, &
+suspendio judicatus. Dum autem _Wigorniæ_ duceretur ad patibulum,
+clamante populo eum justum esse & innocentem; accurrit, in articulo
+_suspensionis_, Episcopus civitatis, ministrisque & carnifici prohibet
+sub anathemate, ne die illa (erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ
+Magdalenæ) eum morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex
+interea vitam cedit, non ignarus a _Glanvilla_ prosecutum ex invidia, ut
+suspensi uxorem, filiam Rogeri _Galewast_, cum hæreditate ejus,
+_Reinero_ Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. A morte tamen
+liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad Regis obitum.
+
+ [Note 372: _Hoved. ib. pag. 622._]
+
+ [Marge: _Thomas filius
+ Bernardi, Justitiarius
+ summus obit._]
+
+Eodem anno[373] obiit _Thomas_ filius Bernardi, qui, post decessum
+_Alani_ de _Neovilla_, constitutus erat summus Justitiarius omnium
+forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, divisit Dominus Rex
+forestas suas Angliæ in diversas partes, & unicuique partium præfecit 4
+Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 Milites; & 2 servientes de domo &
+familia ipsius, custodes venationis & viridis super omnes alios
+forestarios, tam Regis quam Militum & Baronum: Et misit eos placitare
+placita forestæ, secundum _suprascriptam Assisam forestæ_. Hæc
+_Hovedenus_; sed _Assisa_ de qua loquitur in libro edito non
+habetur[374].
+
+ [Note 373: _Hoved. ib. pag. 624._]
+
+ [Note 374: At _Clarkenwell, an. 1184. H. 23._ touching the
+ King's going to _Jerusalem_ War. _pag. 108. col. 2_. At
+ _Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111_.]
+
+ [Marge: _Concil. Lond. de
+ subsidio Terræ Sanctæ._]
+
+Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex _magnum Concilium Londini_
+tenuit[375]: Cui aderant ipse Rex & _Patriarcha_ Hierosolymorum;
+Episcopi, Abbates, _Comites_, & _Barones_ regni Angliæ, & _Guilielmus_
+Rex Scotiæ, & David frater ejus, cum Comitibus & Baronibus terræ suæ.
+Consulitur de subsidio ferendo _Terræ Sanctæ_, quod dictus Patriarcha, &
+per Epistolam ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans,
+vehementer flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, quod
+Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum Regem Franciæ: & sic
+soluto Concilio, Dominus Rex dedit universis hominibus suis, tam
+Clericis quam Laicis, licentiam capiendi crucem.
+
+ [Note 375: _Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137._]
+
+Unde factum est[376] quod _Baldewinus_ Cantuariensis Archiepiscopus, &
+Ranulfus _Glanvilla_ Justitiarius Angliæ, & Walterus Rothomagensis
+Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. & alii quamplures Episcopi
+transmarini & cismarini, & fere omnes Comites & Barones & Milites
+Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, &c. crucem ceperunt.
+
+ [Note 376: _Hoved. ib. pag. 629._]
+
+Rex recusat coronam Jerus. _Mat. Par._
+
+ [Marge: _Johannes filius
+ Henr. Rex Hiberniæ
+ constituitur._]
+
+Deinde Rex[377] in die Dominica quæ vocatur _Lætare_ Jerusalem, quæ illo
+anno pridie Cal. Aprilis evenit, _Windesoriæ_ fecit Johannem filium
+suum, Militem, & statim misit eum in _Hiberniam_, & inde eum Regem
+constituit.
+
+ [Note 377: _Hoved. ib._]
+
+ [Marge: _Urbanus Papa Joh.
+ coronandi potestatem
+ concedit._]
+
+Misit etiam hoc anno[378] Rex nuntios suos ad _Urbanum_ Papam, & ab
+eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in _Regem_ coronaret
+Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, & coronam misit de penna
+pavonis auro contextam.
+
+ [Note 378: _Hoved. ib. pag. 631._]
+
+A. D. 1186[379]. _Matildis_ Imperatrix moritur.
+
+ [Note 379: _Mat. Par._]
+
+Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. 1187.
+_Octavianum_ Cardinalem & _Hugonem de Nunant_ ad Regem misit[380],
+commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum ibi _Johannem_
+filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.
+
+ [Note 380: _Hoved. ib. pag. 634._]
+
+ [Marge: _Conventio inter R.
+ Angliæ & Franciæ de cruce
+ Hieros. suscipiend._]
+
+12. Cal. Febr. die S. Agnetis[381], Reges Franciæ & Angliæ ex pacto
+conveniunt inter _Gisortium_ & _Trie_, cum Archiepiscopis, Episcopis,
+_Comitibus_ & _Baronibus_ regnorum suorum. Conventui aderat _Guilielmus_
+Archiepiscopus _Tyri_, qui insigni sua prædicatione, hostiles Regum
+animos commulsit invicem, eoque perduxit, ut amici facti, in illa die,
+de manu sua crucem receperint. Ut autem ipsi gentes suæ seorsum
+cognoscerentur, Rex _Franciæ_ & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex
+_Angliæ_, cum gente sua, cruces albas; & _Philippus_ Comes _Flandriæ_,
+cum gente sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum
+sibi & itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam.
+
+ [Note 381: _Hoved. ib. pag. 641._]
+
+ [Marge: _Statutum de itinere
+ Terræ Sanctæ._]
+
+_Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum in
+Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia[382]._
+
+ [Note 382: _Hoved. ut supra._]
+
+_Henricus_ Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur)
+_Cenomannum_ venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout sequitur.
+
+Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in eleemosynam
+dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc anno, exceptis armis, &
+equis, & vestibus militum, & exceptis equis, & libris, & vestibus, &
+vestimentis, & omnimoda capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam
+Clericorum quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab
+Archiepiscopis, Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis
+Parochiis, super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non
+dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse.
+
+Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente Presbytero
+parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, & uno Hospitalario, &
+serviente Domini Regis, & Clerico Regis, & serviente Baronis, & Clerico
+ejus, & Clerico Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus
+dederit quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui
+jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, & tum
+oportebit illum superaddere quod minus dedit.
+
+Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de decima illa
+dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines eorum debuerint ad
+opus illorum, colligetur per supradictos, & eis totum reddetur.
+
+Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum
+suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, & S. Johannis,
+ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem B. Virginis
+Mariæ, penes se colligat, & sequenti die deinceps, illis Præsentibus qui
+dicti sunt, ad locum quo vocatus fuerit, unusquisque legitime persolvat.
+
+Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus vel Laicus
+crucem susceperit, ab omnibus peccatis de quibus poenituerit, &
+confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli,
+liberatus est, & absolutus.
+
+Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus
+terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc iter non
+accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus anni, & omnium
+catallorum suorum, tam in auro quam in argento, & omnibus aliis, dabunt:
+Exceptis vestibus, & libris, & vestimentis Clericorum, Capellanorum, &
+lapidibus pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis &
+armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus.
+
+Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, qui hoc
+iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum suorum habebunt, &
+nihil pro se dabunt.
+
+Burgenses vero & rustici, qui sine _licentia_ Dominorum suorum crucem
+acceperint, nihilominus decimas dabunt.
+
+Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod nullus ludat
+ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum Pascha utatur vario,
+vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: & quod omnes contenti sint
+duobus ferculis. Et quod nullus aliquam mulierem secum ducat in
+peregrinatione, nisi forte aliquam lotricem peditem, de qua nulla
+habeatur suspicio: & quod nullus habeat pannos decisos, vel laceratos.
+
+Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus redditus suos
+ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus anni integre habeat;
+& transito anno creditor redditus rehabeat, ita quod fructus quos inde
+receperit, in solutione debiti computentur; & debitum post susceptionem
+crucis quamdiu debitor erit in peregrinatione non usuret.
+
+Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione
+proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, sive
+Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter arripuerint,
+usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid de creditoribus
+contingat, fructus omnium reddituum quos in vadio habebunt, a prædicto
+Pascha, usque ad tres annos integre percipiant.
+
+Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit,
+pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit ad sustentationem
+servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, & ad sustentationem
+pauperum dividet, juxta consilium discretorum virorum, qui ad hoc
+constituentur.
+
+Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico Rege Angliæ, in
+præsentia:
+
+_Rich._ fil. Regis Com. Pictaviæ.
+_Wil. Turon._ Archiep.
+_Baldewini_ Cant. Archiep.
+_Walteri Rothomag._ Archiep.
+_Johannis_ Ebroicens. Episc.
+_M._ Namnetens. Episc.
+_Hugonis_ de Nunant. Cestrensis Electi.
+_Lisardi_ Sagiensis Electi.
+_Radulfi_ Andegavens. Epis.
+_R._ Cenomanensis Episc.
+
+Et in præsentia Baronum _Andegaviæ_, _Cenomanniæ_ & _Turonorum_ apud
+Cenomannum.
+
+Vide hæc non tam integre apud _Neubrig._ lib. 3. cap. 22. p. 289.
+
+ [Marge: _Concil.
+ Gaintingtoniæ cruce
+ suscipienda._]
+
+_Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188[383]._
+
+ [Note 383: _Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh._]
+
+Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim postea magnum
+celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum, & aliorum
+multorum tam Clericorum quam Laicorum, apud Gaintington[384]. Ubi in
+publica audientia recitari fecit omnia supradicta capitula quæ
+constituerat (in Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis,
+Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis
+Episcopus, ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege &
+Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; ad quorum
+prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem receperunt.
+
+ [Note 384: _Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt._]
+
+ [Marge: _Decimæ colligentur
+ pro itinere Hierosol._]
+
+Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos per singulos
+Comitatus Angliæ ad _decimas colligendas_ secundum prædictam
+præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. Sed de singulis
+urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, viz. de Londonia 200,
+& de Eboraco 100, & de aliis urbibus secundum quantitatem earum, & fecit
+omnes sibi præsentari diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam
+mobilium suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui noverant
+redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset rebelles, statim
+fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec ultimum quadrantem
+persolverent.
+
+Similiter fecit de _Judæis_ terræ suæ, unde inæstimabilem sibi
+acquisivit pecuniam.
+
+Deinde misit _Hugonem_ Dunelmensem Episcopum, & alios Clericos & Laicos
+ad _Willielmum_ Regem Scottorum pro _decimis colligendis_[385] in terra
+sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit eis inter _Wrec_ & _Brigeham_ in
+_Loenas_, & non permittens eos terram suam pro decimis colligendis
+intrare, obtulit se daturum Domino suo Regi Angliæ quinque millia
+marcarum argenti, pro supradictis decimis, & pro castellis suis
+rehabendis, sed Rex Angliæ facere noluit.
+
+ [Note 385: _Hoved. pag. 642._]
+
+ [Marge: _Gilbertus de
+ Ogerstan in latrocinio
+ deprehensus punitur._]
+
+Eodem anno[386] _Gilbertus_ de _Ogerstan_ frater _Templi_, a Domino Rege
+Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam Laicis ad
+decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, quem cum Dominus Rex
+ratione judicii damnare posset: tamen tradidit eum Magistro Templi
+Londoniarum, ut secundum ordinis sui statum tractaretur; quem Magister
+Templi suscipiens, vinculis mancipavit, & diversis poenis afflixit.
+
+ [Note 386: _Hoved. pag. 649._]
+
+ [Marge: _Variorum furtorum
+ poena in Suffliete._]
+
+Curia de _Suffliete_ dicit & parata est probare, quod tempore Domini Gi.
+Episcopi[387] venit quidam homo Parmentarius nomine, & furatus est
+bladum nocte de granario Monachorum in _Suffliete_, cum quo blado captus
+est & in eadem curia incarceratus, & habuit judicium suum in eadem curia
+de _Suffliete_, scil. quod ivit ad aquam apud _Suttune_, & fuit mundus.
+Et tunc fuit Coronarius Domini Regis _Osbernus_ Monachus, qui præsens
+fuit ad illud judicium faciendum.
+
+ [Note 387: _Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus
+ Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24.
+ Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud
+ Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II._]
+
+Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, _Jordanus_ nomine,
+furatus est pannos _Walderi_ fabri, cum quibus pannis captus est &
+ligatus in curia de _Suffliete_, sed quia negavit contra omnes, recessit
+quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: Et ibi fuit idem
+Osbernus Coronarius Domini Regis.
+
+Item duæ mulieres venerunt in villam de _Suffliete_, quæ furatæ fuerant
+multos pannos in villa de _Croindone_, & secuti sunt eas homines ejusdem
+villæ de _Croindone_, quorum pannos furtive apportaverant usque in
+villam de _Suffliete_, & ibi captæ fuerant & incarceratæ, & habuerunt
+judicium suum in curia de _Suffliete_, ad portandum calidum ferrum,
+quarum una fuit salva & altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole.
+Et hoc totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet
+judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et _Paulus de Stanes_ fuit tunc
+Cacherellus de hundredo de _Acstane_. Et per totum illud tempus Robertus
+de _Hecham_ Monachus fuit Custos de Manerio de _Suffliete_, & ad
+mulieres judicandas fuit Dominus Henricus de _Cobeham_, & alii plures
+homines discreti de patria. _Ex vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ._
+
+Cum prædones Danorum _Frekeham_ & _Iselham_, quod Rex _Alvredus_ dedit,
+spoliando vendidissent, S. _Dunstanus_ illud eripuit, & Ecclesiæ
+Roffensi restituit. Idem Sanctus _Ethelredum_ Regem, fratrem Sancti
+_Edwardi_ Martyris, a vastatione Ecclesiæ Roffensis (nescio qua causa
+furibundus Rex quam conceperat) C. lib. prohibuit[388].
+
+ [Note 388: _Ita MS. Spelmanni, sententia non completa._]
+
+ [Marge: _Lex contra ormannos
+ lata._]
+
+Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum cohibendam
+insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. _Petri de Dunstaple_[389].
+Henricus Rex II. dedit _Hugoni de Curnay_ manerium de Houcton cum
+omnibus pertinentiis, tenendum in forma qua ipse illud tenuit & habebat.
+Mox autem post hæc _Hugo de Curnay_, per legem contra Normannos in
+Anglia editam, ab Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro
+beneplacito suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem
+_Hugonis de Cornaco_ proditoris, Rex Johannes dedit Johanni
+Marescallo[390].
+
+ [Note 389: _Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1._]
+
+ [Note 390: _A Britanno, pag. 347._]
+
+ [Marge: _Vita Henrici a
+ Radulpho Nigro descripta._]
+
+Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. infra. Obiit
+Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus Angliæ regnum
+_Henricus_, servos, spurios, caligarios, cubiculi, mensæ, regno
+præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, Tribunos,
+Municipes, Forestarios, super provincias constituit. Illustres
+ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, patrimoniis omnino
+privavit, vel subdole portionibus detractis decrustando sensim
+adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus Episcopos, Abbates,
+factos authoritate propria, ad officium apparitorum revocavit: & quem
+præsulem crearat ex præside, in præsidatum recreavit ex præsule.
+Monasteriis vacantibus sollicite disposuit, non qualiter beatus
+Gregorius subarando, sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando
+coluit. Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones
+Ecclesiarum confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens
+revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed relicta Ecclesiæ
+callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.
+
+Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas
+colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem
+concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam dedit,
+qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, cum decessores nulla
+linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores ducere, filias nuptui
+dare præter Regis conscientiam inhibuit, & transgressores tanquam reos
+læsæ majestatis punivit. Hæredes omnium quos avus suus extulerat, & qui
+ei in subigenda Anglia constanter assistebant, cognatos quoque suos,
+tanquam aspides exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in
+flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras
+exercens, consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis se
+sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius stupris
+vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris inclusit.
+
+Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor
+Sacramenti præstiti præsente patris corpore.
+
+Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis novas
+leges quas _assisa_ vocant edidit[391]. _Danegeldum_ avitum innovavit.
+Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens usuras capiendo
+judaizabat.
+
+ [Note 391: Il faut toujours se défier des portraits que les
+ anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé
+ au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes
+ Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée
+ qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en
+ rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la
+ Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à
+ consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix
+ Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois
+ n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à
+ un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister
+ parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le
+ joug. _Voyez_ ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist.
+ d'Anglet. 2e vol.]
+
+Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: Clericos ad
+sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. Expulso beato
+Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, ipso in Ecclesia
+interfecto, persecutoribus ejus patrocinium præstitit. Laicos apostatare
+compulit. Juratus se tria Monasteria constructurum duos ordines
+transvertit, personas de loco ad locum transferens: Meretrices alias
+aliis Cenomanicas Anglis substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu
+in truncos convertit de XX solidis duos denarios extorquens, & in hoc
+facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus Christianum
+nomen profitentibus auctor mali & exemplar inauditi fuit flagitii.
+Consanguineos in tertio gradu connubere mos illi celeberrimus. Corruptus
+a _Ricardo_ Archiepiscopo monetam corrumpi permisit, corruptores tandem
+suspendio decedere compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis
+terræ carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. Causam
+fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi constituit.
+Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio nec unus ex
+millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum manibus & pedibus
+truncavit. Comites & Episcopos in servitutem fossandi; & cæterorum
+operum servilium coegit. Tributarius exteris, in domesticos prædo,
+Scutagiis, recognitionibus, & variis angarium alluvionibus, fere omnes
+depressit. Omne jus populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica
+omnium enervavit, libertatibus omnium insidians quasi e specula.
+
+Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis
+corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes mechanicos
+creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis fecit universos.
+Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam semper in exitu præter duos
+annos vitæ ultimos blandam expertus.
+
+Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum
+præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, & crescentem
+auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium ingressus picturæ aut susurrio
+vacabat, horas regulares quasi aconitum fugiebat. Presbyteros noxios
+compeditos habuit in vinculis, nullam distinctionem habens Clerici aut
+rustici, Abbatis vel cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis
+cavillacissimus, ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione
+suspendit; ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici &
+Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari vel
+benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, nunquam
+enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur inter eligentes serens
+discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, ut factionem
+propriam aliena malignitate obnubilaret & hæc ei causa excidii præcipua.
+
+_Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister Radulfus Niger, qui accusatus
+apud prædictum Principem, & in exilium pulsus; ob expulsionis injuriam
+atrociora quam decuit de tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo
+conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis ubique habebatur
+reticendo, atque prava ejus opera absque alicujus excusationis
+palliatione replicando cum pleraque de his quæ commemoravit in pluribus
+articulis aliquantulam admittant excusationem; si gestorum ejus intentio
+justo libramine ponderetur; si regiæ potestatis lubrica libertas
+pensetur, quæ cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum vitiis
+facile favent inferiores, prompti ad adulandum, cum & impunitas præstet
+audaciam, divitiæ vero acuant & accendant culpam._
+
+_Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus Abbas Cisterciensium qui ad
+Radulphi Nigri Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. annorum
+appendices fecit. V. Baleus._
+
+
+
+
+------------------------------------------------------------------------
+
+RICHARDUS. I.
+
+ [Marge: _Rex jurat._]
+
+Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo ducunt in
+Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis Evangeliis cum
+plurimorum sanctorum reliquiis: _Rex_ coram Clero & populo juravit.
+
+Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus vitæ suæ portabit Deo
+& sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit etiam; quod populo sibi
+commisso rectam justitiam exercebit, & quod malas Leges & iniquas
+consuetudines, si aliquæ fuerint in regno suo, delebit, et bonas
+observabit.
+
+Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus
+vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus est ex parte
+Dei, & prohibitus.
+
+ [Marge: _Coronatur._]
+
+Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta tenere,
+quæ fecit: Respondens vero se per auxilium Dei, bona fide observaturum
+omnia supradicta; coronatus est.
+
+ [Marge: _Conc. Pipewel. A.D.
+ 1189. Reg. 1._]
+
+_Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.[392]_
+
+ [Note 392: _Hoved. pag. 658._]
+
+Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) venit
+Rex ad Abbatiam de _Pipewel_, & congregatis ibi _Baldwino_ Cant.
+Archiep. & _Waltero_ Rothomagensi Archiepiscopo; & _Johanne_ Dublinensi
+Archiepiscopo, & _Formale_ Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque Angliæ
+Episcopis, & _Albino_ Fernensi Episcopo, & _Concerde_ Hegibonensi
+Episcopo, & Abbatibus & Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit
+Episcopales & Ecclesiasticas dignitates.
+
+ [Marge: _Ran. de Glanvilla
+ deponitur._]
+
+ [Marge: _Omnia vendit._]
+
+Deposuit[393] a _Ballivis_ (id est officiis) suis, _Ranulphum de
+Glanvilla_ Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, &
+ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. Exposuit autem
+omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri affluentius expediret)
+Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, prædia, immunitates
+privilegia; perceptisque ab _Hugone_ Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis
+argenti[394], eum & Guilielmum Comitem Albemarliæ constituit summos
+Angliæ Justitiarios, & associavit eis in regimine regni, Willielmum
+Marescallum, & Gaufridum filium Petri, & Willielmum _Bruera_ & Robertum
+de _Wihtefeld_, & Rogerum filium _Remfredi_.
+
+ [Note 393: _Mat. Par. pag. 148._]
+
+ [Note 394: _Hoved. pag 658._]
+
+ [Marge: _Concil. London.
+ A.D. 1189._]
+
+_Generale Concilium Londoniis[395] sub Novembri in auxilium Terræ
+sanctæ. An. Dom. 1189._
+
+ [Note 395: _Al. Westm._]
+
+ [Marge: _Rex & Proceres
+ nunciant se diem & locum
+ convenitus jurasse._]
+
+Mense Octobris[396] _Rothrodus_ Comes de _Pertico_ & alii Nuntii
+_Philippi_ Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad _Richardum_ Regem
+Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio Parisiis
+juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes regni sui
+qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente immutabiliter erunt apud
+_Vizeliacum_[397] ad Clausum Paschæ; inde Jerosolymam ituri; & in
+testimonium illius sacramenti Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam
+petens ab eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo
+securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum[398].
+
+ [Note 396: _Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149._]
+
+ [Note 397: _Al. Nize._]
+
+ [Note 398: _Al. Nize._]
+
+ [Marge: _Rex & Proceres
+ Angliæ obvios se daturos
+ jurant._]
+
+Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, & Barones sui qui
+crucem susceperant in _generali Concilio_ constituti apud Londonias[399]
+juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, quod per auxilium Dei
+immutabiliter venirent Vizeliacum in Clausum Paschæ, parati inde iter
+Jerosolymitanum arripere; & prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii
+Regis Franciæ hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege
+Angliæ in Concilio illo, & _Willielmus_ Marescallus, & quidam alii hoc
+idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis Regis Franciæ in
+eodem Concilio, & misit inde Chartam suam Regi Franciæ.
+
+ [Note 399: _Al. Westm._]
+
+ [Marge: _Legatus siscitur &
+ illusus remittitur._]
+
+Hoc Anno mense Nov.[400] _Johannes Anagninus_ Cardinalis Legatus a
+latere Clementis Papæ III. ad litem componendam inter _Baldewinum_
+Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis _Cantuariæ_: _Doveriam_
+applicans, a Rege prohibetur injussus progredi. Rex interea Cantuariam
+proficiscitur, & re composita, accersitus illuc Cardinalem fastu regio
+excepit. Sed illusum atque ægre hæc ferentem relegavit.
+
+ [Note 400: _Hoved. pag. 661._]
+
+_Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189._
+
+ [Marge: _Rex Scotiæ
+ excipitur._]
+
+ [Marge: _Homagium facit pro
+ dignitatibus in Anglia._]
+
+Eodem anno Mense Novemb.[401] _Gaufridus_ Eboracensis electus una cum
+Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, per mandatum Domini
+Regis perrexit usque ad aquam de Twede, & ibi recepit _Willielmum_ Regem
+Scottorum, & exhibuit ei honorem debitum, & securum conductum usque ad
+Regem Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense Decembris ad
+Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus suis habendis ia
+Anglia, sicut Malcolmus frater suus habuit. Et Richardus Rex[402] Angliæ
+reddidit ei Castellum de _Rokesburgh_ & Castellum de _Berwic_ libera, &
+quieta; & eum, & omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab
+ipso, & Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione de
+regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, & pro quieta
+clamantia fidelitatis, & ligantia de regno Scotiæ, & pro Charta Richardi
+Regis Angliæ inde habenda, _Willielmus_ Rex Scottorum dedit Richardo
+Regi Angliæ decem millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex
+Angliæ fecit Chartam suam hac forma.
+
+ [Note 401: _Hoved. pag. 662._]
+
+ [Note 402: _Mat. Par. pag. 149._]
+
+ [Marge: _Charta Rich. R. de
+ libertat. Wiliel. Regis
+ Scotor._]
+
+_Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum Regi
+concessis._
+
+ [Marge: _Castella ei
+ redduntur._]
+
+_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ Comes
+Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, & Baronibus;
+Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus ministris suis totius Angliæ;
+ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis Nos charissimo consanguineo
+nostro _Willielmo_, eadem gratia Regi _Scottorum_ reddidisse Castella
+sua _Rokesburk_ & _Berwic_ tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo
+& hæredibus suis in perpetuum possidenda.
+
+ [Marge: _Pacta fratris
+ relaxantur._]
+
+Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas bonæ memoriæ
+bonus pater noster _Henricus_ Rex Angliæ per novas Chartas, & per
+captionem suam extorsit; ita videlicet ut nobis faciet integre &
+plenarie quicquid Rex Scottorum _Malcolmus_ frater ejus antecessoribus
+nostris de jure fecit, & de jure facere debuit.
+
+ [Marge: _Jus hospitalitatis
+ confirmatur._]
+
+Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo de
+jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in conductu & de
+veniendo in Curiam, & in morando in Curia, & redeundo a Curia, & in
+procurationibus & in omnibus libertatibus & in dignitatibus & honoribus
+eidem jure debitis, secundum quod recognoscetur a quatuor Proceribus
+nostris ab ipso Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a
+nobis electis.
+
+ [Marge: _Marciæ usurpatæ
+ restituuntur._]
+
+Si autem _fines sive_ Marcias regni _Scotiæ_ aliquis nostrorum hominum
+postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro captus fuerit,
+usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, & ad eum statum
+reducantur quo erant ante ejus captionem.
+
+ [Marge: _Sua omniain Anglia
+ ex conceduntur._]
+
+Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, seu
+feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis in ea
+libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, qua
+præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere debuit, nisi jam
+prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid postea infeodaverint:
+Ita tamen quod si aliqua postea infeodata sunt, ipsorum infeodorum
+servitia, ad eum vel ejus hæredes pertineant.
+
+Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum donaverit,
+ratum, & firmum habere volumus.
+
+Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit in eadem
+libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes suos perpetuo jure
+possidere volumus.
+
+Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater noster receperat
+& omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit per captionem suam.
+
+ [Marge: _Cum ligantiis
+ hominum suorum & Chartis._]
+
+Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas quas Dom.
+Pater noster de eo habuit per captionem suam. Et si aliquæ aliæ forte
+per oblivionem retentæ, aut inventæ fuerint, eas penitus carere viribus
+præcipimus.
+
+ [Marge: _Homagium fecit &
+ fidelitatem._]
+
+_Ipse autem_ ligius homo noster devenit de omnibus terris, de quibus,
+antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines fuerunt, & nobis &
+hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus his _Baldewino_ Cantuar.
+Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi T. Dublin. Archiepisc. Hugone
+_Dunelmensi_, & Johanne _Northwicensi_, & Henrico _Saresbiriensi_, &
+Hugone _Lincolniensi_, & Godefrido _Wintoniensi_, & Gileberto
+_Roffensi_, & Reginaldo _Bathoniensi_, & Hugone _Coventrensi_, &
+Willielmo _Wigorniensi_ Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne
+Comite _Moretonis_ fratre Regis & multis aliis.
+
+Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti Charta & sigillo
+nostro id roboravimus: Testibus B. _Cantuar._ W. _Rothomag._ T.
+_Dublin._ Archiepis. H. _Dunelm._ H. _Linc._ C. _Winton._ H. _Sar._ Reg.
+_Bathon._ Episc. Domino J. fratre nostro. R. Com. _Leicestr._ H. Com.
+_Warenn._ H. _Bard._ _Steph. de longo_ campo dapifero nostro & aliis
+multis v. die Decembris. Datum per manum Willelmi Eliensis Clerici
+Cancellarii nostri apud Cantuar. regni nostri anno primo.
+
+Rex[403] plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia concedit,
+magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque Willielmo Eliensi Episcopo
+Cancellario suo & uni Justitiariorum Angliæ, unum de sigillis suis per
+quod fieri præcepit mandata sua in regno.
+
+ [Note 403: _Hoved. pag. 663._]
+
+Compositis domi negotiis XI die Decemb. feria secunda, transfretavit a
+Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam profecturus; magnum
+suum sigillum, quod Malo Catulo Vicecancellario suo credidit secum
+deferens.
+
+_Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas profecturos. An.
+Dom. 1190. Reg. 1._
+
+ [Marge: _Reges
+ paciscuntur._]
+
+_Philippus_[404] Rex Franciæ & _Richardus_ Angliæ Hierosolymas una
+profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium ineuntes,
+pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, & sacramentis suis
+confirmant; jurant pariter regni utriusque Proceres; sed Archiepiscopi,
+& Episcopi in verbo solummodo veritatis, ejusdem pollicentur
+observationem.
+
+ [Note 404: _Hoved. pag. 664._]
+
+ [Marge: _Fidem jurant &
+ mutuum auxilium._]
+
+Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & fidem ei
+portabit de vita, & membris & terreno honore suo, & quod neuter eorum
+alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex Franciæ juvabit Regem Angliæ,
+ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis
+defendere, & si esset obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem
+Franciæ ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam
+Rothomagi defendere, si obsessa esset.
+
+Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt:
+
+ [Marge: _Proceres fidem &
+ pacem._]
+
+Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt ullam in
+terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione sua.
+
+Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo veritatis;
+juraverunt, inquit Parisius.
+
+ [Marge: _Episcopi
+ excommunicabunt
+ transgressores._]
+
+Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam
+anathematis dabunt.
+
+Præterea prædicti Reges statuerunt:
+
+ [Marge: _Reges invicem
+ succedent._]
+
+Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana,
+alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, ad servitium Dei
+faciendum.
+
+ [Marge: _Alia forma
+ sacramenti eorum._]
+
+Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert.
+
+Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum bonam fidem servabo,
+ut fideli meo & amico, de vita, & membris, & honore terreno[405].
+
+ [Note 405: _Mat. Par. pag. 150._]
+
+Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum facere promitto de
+vita & membris, ut Domino meo & amico.
+
+ [Marge: _Equi capti ad
+ auxilium Regis._]
+
+Willielmus[406] Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius
+cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, duos Palefridos,
+& duos summarios (i. equos clitellarios) de auxilio; & de unaquaque
+Abbatia Angliæ, unum palefridum & unum summarium; & de unoquoque manerio
+Regis, unum Palefridum, & unum summarium.
+
+ [Note 406: _Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151._]
+
+ [Marge: _Justitiaria Angliæ
+ dividitur in 2._]
+
+Post Purificationem[407] accersitis plurimis Episcopis & Johanne Comite
+Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex consilio eorum divisit
+Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit nempe _Will._ Episcopum
+_Eliensem_ Cancellarium suum summum Justitiarium Angliæ; & concessit
+Hugoni Dunelmensi Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram
+Regis Scotiæ.
+
+ [Note 407: _Hoved. pag. 664._]
+
+ [Marge: _Fratres Regis
+ abjurant Angliam._]
+
+Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem Moretonii
+fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent infra tres annos proximo
+sequentes, nisi per licentiam illius. Sed relaxavit Johanni hoc
+sacramentum, novo præstito: Quod fideliter ei serviret.
+
+ [Marge: _Breve Regis pro
+ Guil. Episc. Eliensi._]
+
+_Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario,
+Cancellario, &c._
+
+_Richardus_ Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam
+constitutis salutem[408].
+
+ [Note 408: _Mat. Par. pag. 152._]
+
+Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum nostrum diligitis, &
+vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis omnino intendentes dilecto &
+fideli Cancellario nostro _Eliensi_ Episcopo, super omnibus quæ ad nos
+spectant, & pro ipso faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in
+regno, de omnibus quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud
+_Baionam_.
+
+ [Marge: _Bulla Papæ pro
+ Legat. Potestate data Episc.
+ Eliensi._]
+
+Adjungam si placeat Bullam _Clementis_ Papæ, qua Legationis donatus est
+Potestate[409].
+
+ [Note 409: _Mat. Par. pag. 151._]
+
+_Clemens_ Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam
+Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi in Domino filii
+nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati tuæ legationis
+officium in tota Anglia & Wallia tam per Cantuariensem quam per
+Eboracensem Archiepiscopatum, & in illis Hiberniæ partibus in quibus
+nobilis Vir Johannes Comes Moretonii, frater ipsius Regis potestatem
+habet & dominium authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis
+Julii, Pontificatus nostri anno tertio.
+
+Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. ubi _Hubertus_
+Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur.
+
+ [Marge: _Justitiarii &
+ ductores navigii Regis._]
+
+[410]Rex ad _Chinonem_ in _Andegavia_ constituit Girardum _Anxienensem_
+Episcopum, & Bernardum Episcopum _Baioniæ_[411], & Robertum de
+_Sabul_[412] & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.[413] de Ulerum,
+ductores & constabularios (Justitiarios inquit Parisius) totius navigii
+sui, quod in terram navigii Suliæ iturus erat; & tradidit eis Chartam
+suam in hac forma.
+
+ [Note 410: _Hoved. pag. 666._]
+
+ [Note 411: _Al. de. Baruia._]
+
+ [Note 412: _Al. Sabulis._]
+
+ [Note 413: _Al. Foret._]
+
+ [Marge: _Charta R. pro
+ itineratibus cum eo._]
+
+_Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare ituri
+erant[414]._
+
+ [Note 414: _Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151._]
+
+_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & Aquitaniæ & Comes
+Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam per mare ituris, salutem.
+Sciatis nos, de communi proborum virorum consilio, fecisse has justitias
+subscriptas.
+
+Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur in
+mare.
+
+Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in terra
+infodiatur.
+
+ [Marge: _Ferrum stringens
+ vel sanguinem._]
+
+Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum ad
+alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad sanguinem percusserit,
+pugnum perdat.
+
+ [Marge: _Palma feriens._]
+
+Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus vicibus
+mergatur in mari.
+
+ [Marge: _Convitiator._]
+
+Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei injecerit;
+quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei det.
+
+ [Marge: _Latro._]
+
+Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, & pix
+bulliens super caput ejus effundatur, & pluma pulvinaris super caput
+ejus excutiatur ad cognoscendum eum, & in prima terra qua naves
+applicuerint, projiciatur. Teste me ipso apud _Chinonem_.
+
+ [Marge: _Obedientia._]
+
+Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines sui, qui
+per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis prædictorum
+Justitiariorum navigii sui.
+
+ [Marge: _Sacramentum._]
+
+Et refert _Parisius_ ipsum fecisse constitutiones istas sacramento
+confirmari.
+
+_Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ Regum apud
+Messinam in Sicilia facta[415]._
+
+ [Note 415: _Hoved. pag. 675._]
+
+ [Marge: _Reges jurant mutuam
+ tutelam._]
+
+Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram Comitibus &
+Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super reliquias Sanctorum.
+
+Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, in eundo, &
+redeundo, bona fide custodiret.
+
+ [Marge: _Idem Proceres._]
+
+Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse
+servaturos.
+
+Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius exercitus
+peregrinorum statuerunt:
+
+Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; de
+omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus quibus usuri erant,
+pro voluntate sua disponant, & de medietate possessionum suarum, quas
+secum habent in via, similiter pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil
+in patriam suam remittant.
+
+ [Marge: _Relaxatio Wrecci._]
+
+_Relaxatio Wrecci Maris[416]._
+
+ [Note 416: _Hoved. pag. 678._]
+
+_Richardus_ Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro amore Dei, &
+salute animæ suæ & parentum suorum, quietum clamavit in perpetuum _Wrec_
+per totam terram suam citra mare & ultra, statuens:
+
+ [Marge: _Naufragorum bona
+ quis habere debeat._]
+
+Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes res suas
+liberas & quietas habeat.
+
+Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores
+ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt se esse
+propinquiores illius hæredes.
+
+Hanc autem quietam clamantiam de _Wrec_ fecit _Richardus_ Rex Angliæ; &
+Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense Octobris, apud Messinam,
+coram Waltero _Rothomagensi_, & Gerardo _Anxiensi_ Archiepiscopis, &
+Johanne _Ebroicense_, & Bernardo _Baoniensi_ Episcopis, & multis aliis
+tam Clericis quam Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita
+fuit per manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis.
+
+ [Marge: _Graves
+ exactiones._]
+
+Will. _Eliensis_ Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. Regis
+Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ sibi
+commissam, gravibus exactionibus premebat[417].
+
+ [Note 417: _Hoved. pag. 680._]
+
+_Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium &
+Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191._
+
+ [Marge: _Conventus
+ Procerum._]
+
+Tertia die[418] proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes Comes
+_Moretonii_ frater Regis, & Walterus Archiepiscopus _Rothomagensis_, &
+omnes _Episcopi_, & _Comites_ & _Barones_, & _Cives Londonienses_ cum
+illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ S. Pauli.
+
+ [Note 418: _Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens.
+ Episc. pag. 703._]
+
+ [Marge: _Querela de
+ injuriis._]
+
+Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario
+Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter alia.
+
+De injuriis quibus affecisset _Gaufridum_ Archiepiscopum _Eboracensem_
+fratrem Regis, & _Hugonem_ Episcopum _Dunelmensem_.
+
+ [Marge: _De administrando
+ regno sine aliorum
+ consilio._]
+
+Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in regimine
+regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria dispositione solus
+fecisset.
+
+ [Marge: _Literæ Regis de
+ cura regni._]
+
+ [Marge: _Eliens. Episc. ab
+ administr. regni
+ deponitur._]
+
+Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo _Rothomagensi_ & Guilielmo
+Marescallo Comite _Strogoil_, literæ Regis[419] _Messinæ_ datæ, quibus
+præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus in regimine regni
+Cancellario associarentur, & quod Cancellarius sine illorum consilio, &
+aliorum pariter assignatorum, nihil de negotio Regis vel regni
+tractaret: Aliter si in detrimentum regni quicquam faceret, deponeretur,
+& loco ejus Rothomagensis Archiepiscopus institueretur. Totius igitur
+Concilii judicio Cancellarius deponitur, & _Rothomagensis_ instituitur.
+
+ [Note 419: _Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 &
+ seq._]
+
+ [Marge: _Communa Londonarium
+ concessa. Et juramento
+ firmata._]
+
+Eodem die Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus _Rothomagensis_, & alii
+Regis Justitiarii, concesserunt civibus _Londoniarum_ habere communam
+suam[420]. Et eodem anno Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus
+_Rothomagensis_, & fere omnes Episcopi & Comites, & Barones regni
+juraverunt communam illam firmiter, & inconcusse se servaturos, quamdiu
+Dom. Regi placuerit.
+
+ [Note 420: _Hoved pag. 702._]
+
+ [Marge: _Cives fidelitatem
+ Regi jurant, & Joh.
+ recepturos successorem._]
+
+Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi Richardo, &
+hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent Comitem
+Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem & Dominum. Et juraverunt ei
+fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate Regis Richardi
+fratris sui. Cancellarius depositus juravit reddere Castella Angliæ.
+
+Vide Epistolam _Hugonis_ Coventrensis Episcopi, de dejectione Willielmi
+Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi causæ aliquot
+magis specialiter referuntur.
+
+Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & Epistolam
+Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. p. 706. & vide
+nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad Lincolniens. Episcop. p.
+707.
+
+ [Marge: _Fidelitas
+ juratur._]
+
+In tempore Quadragesimæ Regina _Alienora_, mater Regis, & omnes Magnates
+Angliæ in unum convenientes, juraverunt fidelitatem & fidele servitium
+_Richardo_ Regi Angliæ, & hæredi suo, contra omnes homines[421].
+
+ [Note 421: _Hoved. pag. 718._]
+
+ [Marge: _Rex perfide
+ capitur._]
+
+In mense _Novemb._ Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus clam per
+Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam perfide captus est a
+_Leopoldo_ Duce, & Imperatori postea venundatus[422].
+
+ [Note 422: _Hoved. pag. 717 & 720._]
+
+ [Marge: _Legatus prohibetur
+ ingredi._]
+
+Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium
+ejectum de Justitiaria potestate, & _Rothomagensem_ Archiepiscopum ejus
+obeuntem munus, in Normannia progredi inhibentur[423].
+
+ [Note 423: _Hoved. pag. 720._]
+
+ [Marge: _Rex Angliam
+ subjugat Imperatori,
+ recipitque; tenend. sub
+ tributo 5000 libr._]
+
+ [Marge: _Rex relaxatur._]
+
+_Richardus_ Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici Romanorum
+Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, consilio _Alienoræ_
+matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, & tradidit illud Imperatori,
+sicut universorum Domino; & investivit eum inde per pileum suum[424].
+Sed Imperator, sicut prolocutum fuit, statim reddidit ei in conspectu
+Magnatum Alemanniæ & Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de ipso
+pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis de tributo
+solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem crucem de auro.
+Sed idem Imperator in morte sua de omnibus his, & aliis conventionibus,
+quietum clamavit ipsum _Richardum_ Regem Angliæ & hæredes suos.
+
+ [Note 424: _Hoved. ib. pag. 724._]
+
+_Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. Reg. 4. &
+5._
+
+ [Marge: _Literæ Regis pro
+ colligenda pecunia
+ redemptionis._]
+
+Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, datas apud
+_Hagenou_ in _Germania_ 3. Cal. Maii[425], petit colligi in redemptionis
+suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique ad eum omni
+expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice & magnifice ei
+subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo alacre aliis exemplum
+præbentes. Universum autem (inquit) aurum & argentum Ecclesiarum
+diligenti observatione & scripti testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum
+Prælatis accipiatis: eisque per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum
+nostrorum, quos volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur.
+
+ [Note 425: _Hoved. pag. 726._]
+
+Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones quæ fiunt per
+sigillum matris suæ, ei significentur. Extant literæ integræ in
+Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, &c.
+
+Authoritate igitur literarum istarum, _Mater_ Regis, & Justitiarii
+Angliæ statuerunt:
+
+ [Marge: _4 Pars reddituum._]
+
+ [Marge: _Pars mobilium._]
+
+ [Marge: _20. s. de Feod. M.
+ l._]
+
+ [Marge: _Tota lana
+ Cistrensium, &c._]
+
+ [Marge: _Totus thesaurus
+ Ecclesiarum._]
+
+Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem redditus sui de
+hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: & tantum superadderent de
+mobilibus suis, unde Rex deberet eis gratias scire. Et de unoquoque
+Feodo Militis 20 s. Et de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus
+ordinis de Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum aurum
+& argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat.
+
+Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum argenti ad
+pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum præterea, inter Imperatorem & Ducem
+Austriæ dividendas, viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c.
+_Vide formam Conventionis in Hovedeno_, p. 728.
+
+ [Marge: _Colligitur taxatio,
+ sed non ubique; integre._]
+
+Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi quidam ceperunt
+a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, quidam vero nisi
+decimam. In omnibus terris Regis transmarinis similis est nummorum
+coacervatio[426].
+
+ [Note 426: _Hoved. pag. 732._]
+
+ [Marge: _Rex liberatur._]
+
+A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas _Februarii_, feria sexta, die
+Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur[427].
+
+ [Note 427: _Hoved. pag. 734._]
+
+ [Marge: _Summonet
+ Coventrensem Episcopum._]
+
+Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem _Coventrensem_
+Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret judicio Episcoporum,
+in eo quod ipse Episcopum erat: & judicio Laicorum, in eo quod ipse de
+eo tenuerat laicalem ballivam super his, quæ adversus eum
+loqueretur[428].
+
+ [Note 428: _Ibid._]
+
+ [Marge: _Concedit redditus
+ pro homagiis._]
+
+Deinde Rex[429] concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus,
+Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus annuos pro homagiis &
+fidelitatibus, & auxiliis eorum contra Regem Franciæ. Recepit itaque
+homagium de Archiepiscopis Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis,
+multisque Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot
+eorum nomina apud Hoveden. Ibid.
+
+ [Note 429: _Ibid._]
+
+ [Marge: _Concilium adversus
+ Joh. fratrem Regis._]
+
+_Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem Regis[430]._
+
+ [Note 430: _Hoved. pag. 735._]
+
+ [Marge: _Nuntius ejus
+ capitur._]
+
+Paulo ante adventum Regis, _Adam de S. Edmundo_ Clericus, a Johanne
+Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur cum literis ad
+castella ipsius Johannis contra Regem munienda. Jactans autem Johannis
+Domini sui potentiam, & familiaritatem cum Rege Franciæ inimico Regis
+Angliæ; a Majori Londoniensi captus est cum omnibus Brevibus in quibus
+mandata. Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum eisdem
+traditus.
+
+ [Marge: _Proceres
+ convocantur._]
+
+Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus & Baronibus
+regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque earundem tenore,
+per _commune Consilium_ regni definitum est[431]:
+
+ [Note 431: _Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Terræ ejus
+ saisantur._]
+
+Quod Comes _Johannes_ dissaisiretur de omnibus tenementis suis in
+Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita.
+
+Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam subito olim
+summonerentur.
+
+ [Marge: _Excommunicatur, &
+ fautores ejus._]
+
+Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem Johannem &
+omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem & regnum Regis Angliæ
+turbaverunt vel turbarent.
+
+ [Marge: _Rex rediti._]
+
+Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud Sandwicum
+applicuit[432].
+
+ [Note 432: _Hoved. ibid._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Nottingham._]
+
+_Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum A. D. 1194.
+Reg. 5._
+
+Tricesima die mensis _Martii_, feria 4. _Richardus_ Rex Angliæ
+celebravit primum _Concilii_ sui diem apud _Nottingham_[433], cui
+interfuerunt _Alienora Regina_, mater ejus, & _Hubertus Cantuariensis_
+Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio illo: &
+_Gaufridus Eboracensis_ Archiepiscopus, qui a sinistris ejus sedebat: &
+Hugo _Dunelmensis_, & Hugo _Lincolniensis_, & Willielmus _Eliensis_
+Regis Cancellarius, & Willielmus _Herefordensis_, & Henricus
+_Wigorniensis_, & Henricus _Exoniensis_, & Johannes _Candidæ Casæ_,
+Episcopi: & Comes _David_ frater Regis _Scotiæ_, & Hamelinus Comes de
+_Warenna_, & Ranulphus Comes _Cestriæ_, & Willielmus Comes de
+_Ferreres_, & Willielmus Comes de _Salisberia_, & Rogerus _Bigot_.
+
+ [Note 433: _Hoved. pag. 736._]
+
+ [Marge: _Fautores Comitis
+ Joh. dissaisantur._]
+
+1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo &
+Vicecomitatu _Lincolniensi_, & _Hugonem Bardolf_ de Vicecomitatu
+_Eboracensis_ sciræ, & de Castello _Eboraci_, & de _Scardeburc_, & de
+custodia de _Westmerland_, quod ipsi Comiti Johanni adhæserant contra
+Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, &c.
+
+ [Marge: _Accusationes in eum
+ & Episcopum Cov._]
+
+ [Marge: _Judicium._]
+
+2. Tricesima prima die mensis _Martii_, sc. pridie Calendarum Aprilis,
+Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in quo ipse petit sibi
+fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, qui contra fidelitatem quam
+ei juraverat, castella sua occupaverat, & terras suas transmarinas &
+cismarinas destruxerat, & foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum
+inierat. Similiter de _Hugone Nunant_, Coventrensi Episcopo, sibi fieri
+judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, & Regi
+Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne malum in
+perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, quod Comes _Johannes_,
+& Episcopus _Coventrensis_ peremptorie citarentur; & si infra 40 dies
+non venerint, nec juri steterint, judicaverunt Comitem _Johannem_
+demeruisse regnum, & Episcopum _Coventrensem_ subjacere judicio
+Episcoporum in eo quod ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo
+quod ipse Vicecomes Regis extiterit.
+
+ [Marge: _Tallagium 2.
+ solidorum._]
+
+3. Calendis _Aprilis_ prima die ejusdem mensis, prædictus Rex Angliæ
+celebravit tertium _colloquium_ suum, in quo constituit sibi dari de
+unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, quod ab antiquis
+nominatur, _Te Mantale_.
+
+ [Marge: _Tertiae partis se
+ milit. ad Norman._]
+
+Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem servitii
+militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum cum illo in
+Normanniam.
+
+ [Marge: _Lana Cistrensium,
+ quæ redimitur._]
+
+Deinde exigebat a Monachis Ordinis _Cistrensis_ totam lanam suam de hoc
+anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, fecerunt cum eo
+finem pecuniarum.
+
+ [Marge: _Queritur de
+ Archiep. Ebor. qui non
+ respondet._]
+
+4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit _diem quartum &
+ultimum_ Concilii sui[434], in quo omnes tam Clerici quam Laici, qui
+volebant sibi conqueri de Archiepiscopo _Eboracensi_, fecerunt
+querimonias multas de rapinis & injustis exactionibus: sed
+Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis responsum.
+
+ [Note 434: _Hoved. pag. 737._]
+
+ [Marge: _Ger. de Canvilla
+ accusatur de receptione
+ prædonum._]
+
+Deinde per _consilium_ & machinationem Cancellarii (ut dicitur) Gerardus
+de _Canvilla_ fuit _retatus_ de receptione prædonum, qui rapuerunt bona
+mercatorum euntium ad nundinas de _Stanford_; & ab eo recesserunt ad
+rapinam illam faciendam.
+
+ [Marge: _De læsa majestate,
+ in non stando juri Regis._]
+
+Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in eo quod ipse
+ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, nec juri stare de
+prædicta receptatione raptorum, neque eos ad justitiam Regis producere,
+sed respondit se esse _Hominem Comitis Johannis_, & velle in curia sua
+juri stare.
+
+ [Marge: _De adjuvando
+ inimicum Regis._]
+
+ [Marge: _Negat omnia, &
+ duellum vadiat._]
+
+Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio cum Comite
+Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis de _Nottingham_ & de
+_Tikehil_ capienda. Gerardus vero de Canvilla negavit omnia quæ
+objiciebantur ab illis, & illi dederunt vadium de prosequendo, &
+Gerardus dedit vadium de defendendo se per unum de liberis hominibus
+suis.
+
+ [Marge: _Concessiones
+ Willel. Regi Scotiæ._]
+
+Rex Angliæ[435], in præsentia _Alienoræ_ matris suæ, & _Huberti
+Cantuariensis_ Archiepiscopi, & _Hugonis Dunelmensis_ Episcopi, &
+_Gocelini Glascovensis_ Episcopi, & aliorum multorum tam Clericorum quam
+Laicorum utriusque regni:
+
+ [Note 435: _Hoved. pag. 737 & 738._]
+
+Concessit & charta sua confirmavit _Willielmo_ Regi Scottorum &
+hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per summonitionem
+Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus _Dunelmensis_ & Vicecomes
+_Northumbriæ_ recipient eum ad aquam de _Twede_, & in salvo conductu
+ducent eos usque ad aquam de _Taise_, & ibi recipient eos Archiepiscopus
+_Eboracensis_ & Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque
+ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites
+ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad curiam Regis
+Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram Regis Angliæ, habebit
+quotidie de bursa Regis Angliæ 100 solidos de liberatione.
+
+Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, quamdiu ipse in
+curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie de liberatione
+triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, & duodecim Simenellos
+Dominicos, & quatuor sextertia de Dominico vino Regis, & octo sextertia
+de vino expensabili, & 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2
+petras de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de Dominica
+candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: Et cum ipse in
+patriam suam redire voluerit, conducetur per Episcopos & Vice-comites de
+comitatu in comitatum, donec pervenerit ad aquam de _Twede_: & habebit
+similiter quotidie 100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem.
+
+Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ tradita
+fuit _Willielmo_ Regi Scotiæ in villa de Northamptun, feria secunda in
+hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Regis
+Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini nostri Jhesu Christi 1194. anno
+etiam regni Regis _Richardi_ V. 12. die mensis Aprilis, feria tertia in
+hebdomada Paschæ.
+
+ [Marge: _Winton. Episc. de
+ Castell. & Comit. Winton.
+ dissaisatur._]
+
+15. die mensis _Aprilis_ venit Rex Angliæ ad _Wintoniam_[436], & eodem
+die dissaisivit Godefridum _Wintoniensem_ Episcopum de Castello &
+Comitatu _Wintoniæ_, & de illis duobus Maneriis quæ Episcopus
+Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, & de magna
+parte patrimonii sui.
+
+ [Note 436: _Hoved. pag. 738._]
+
+24. die mensis _Aprilis_[437] Dominus Rex fecit pacem & finalem
+concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & Willielmum
+Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus ad summonitionem
+Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum centesima manu Sacerdotum, quod
+ipse nec præcepit, nec voluit, ut idem Eboracensis Archiepiscopus
+caperetur.
+
+ [Note 437: _Hoved. pag. 739._]
+
+ [Marge: _Charta de Libertat.
+ Lond._]
+
+_Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. 1194. Reg.
+5._
+
+_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes
+Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, Comitibus, Justic.
+Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus Francis & Angl. totius
+Angliæ, salutem.
+
+Sciatis, nos concessisse civibus nostris _London_, quod nullus eorum
+placitetur extra muros civitatis, &c. _Ut in charta quam Henricus Rex
+Pater ejus fecit eisdem civibus[438]._ T. Huberto _Cantuariæ_
+Archiepiscopo, Richardo _London_, Hugone de _Dunelmo_, Gilberto
+_Roffen_, Hugone _Lincolniensi_, Episcopis; Radulpho Comite _Cestriæ_,
+Richardo Comite de _Clare_, Willielmo _Marescallo_, Rogero _Bigot_,
+Galfrido filio Petri, Hugone _Bardolfe_, Willielmo _Brewere_, Willielmo
+de _Warenne_. Dat. per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii
+nostri apud Winton. 23. die Aprilis, anno regni nostri quinto[439].
+
+ [Note 438: _In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus
+ Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur._]
+
+ [Note 439: _In alio MS. hic sequitur. Concessit &
+ confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de
+ Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam
+ est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas
+ videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum
+ Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem
+ personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad
+ Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut
+ vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum
+ tangentes. Vid. Hoved. 678, 152._]
+
+In mense _Septembris_ missi sunt[440] ex parte Regis per singulos
+comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum formam
+capitulorum processerunt in justitiis exequendis.
+
+ [Note 440: _Hoved. pag. 743._]
+
+ [Marge: _Forma procedendi in
+ Placitis Coronæ Regis._]
+
+_Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis[441]._
+
+ [Note 441: _Hoved. pag. 744._.]
+
+In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per sacramentum
+suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo &
+wapentaccio,[442] & illi duo eligant super sacramentum suum 10 Milites
+de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si Milites defuerint,
+legales & liberos homines: ita quod illi duodecim in singulis
+respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo & wapentaccio.
+
+ [Note 442: C'est un canton composé d'un certain nombre de
+ villages.]
+
+ [Marge: _Capitula Placitorum
+ Coronæ Regis._]
+
+_Capitula Placitorum Coronæ Regis._
+
+De _Placitis Coronæ_ novis & veteribus, & omnibus quæ nondum sunt finita
+coram Justitiariis Dom. Regis.
+
+Item de omnibus _Recognitionibus_, & omnibus placitis quæ summonita sunt
+coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis Justitiæ, vel a
+capitali curia Regis coram eis missa.
+
+Item de _Eschaetis_ quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit iter
+versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu Regis, & iterum sunt
+modo in manu ejus vel non, & de omnibus _Eschaetis_ Domini Regis; si a
+manu sua sunt remotæ, quomodo, & per quem, & in cujus manus devenerunt,
+& qualiter, & quis exitus inde habuerit, & quos, & quid valuerint, &
+quid modo valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem
+pertineat, quæ in manu ejus non sit.
+
+Item de _Ecclesiis_ quæ sunt de donatione Domini Regis.
+
+Item de _Custodiis puerorum_, quæ ad Dominum Regem pertinent.
+
+Item de _Maritagiis_ puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum Regem
+pertinent.
+
+Item de _Malefactoribus_ & eorum receptoribus, & eis consentientibus.
+
+Item de _Falsonariis_.
+
+Item de _Interfectoribus Judæorum_, qui sunt: & de vadiis Judæorum
+interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & chartis, & quis ea
+habuerit, & quis quantum eis debuerit, & quæ vadia habuerint, & quis ea
+teneat, & quantum valeant, & quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia
+vadia, & debita Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui
+ad occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino Rege,
+vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, nisi per Dom.
+Regem vel Justitiarios suos.
+
+Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, quis
+quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum a retro sit[443].
+
+ [Note 443: _Hoved. pag. 744._]
+
+Item de _Fautoribus_ Comitis Johannis, qui finem cum Dom. Rege fecerunt,
+& qui non.
+
+Item de _Catallis_ Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad usum
+Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites receperunt, &
+Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas consuetudines regni dederit.
+
+Item de omnibus terris Comitis Johannis, de _Dominicis_, & _Wardis_, &
+_Eschaetis_, & de donis suis, & qua de causa data sunt ei illa dona, &
+omnia dona Comitis Johannis capiantur in manu Dom. Regis, præterquam
+illa quæ per Regem confirmata sunt.
+
+Item de _debitis_ & _finibus_ quæ debentur Comiti Johanni, & qua de
+causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis.
+
+Item de _foeneratoribus_, & eorum _Catallis_, qui mortui sunt.
+
+Item de vinis venditis contra _Assisam_, & de falsis mensuris tam vini
+quam aliarum rerum.
+
+Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, &
+quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta.
+
+Item de magnis _Assisis_, quæ sunt de centum solidatis terræ, & infra.
+
+Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres _Milites_ & unus
+_Clericus_, custodes Placitorum coronæ. Et nullus _Vicecomes_ sit
+Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit post
+primam coronationem Dom. Regis.
+
+Præterea _tailleantur_ omnes Civitates & Burgi, & dominica Dom. Regis.
+
+_Justitiarii_ vero nominati una cum _Baillivis Willielmi_ de S. Mariæ
+Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de _Chimelli_, & Willielmi
+Bruere, & Hugonis _Bardulfi_ & Vicecomitis locorum, summoniri faciant
+milites in Comitatu in rotulo nominatos; & ad diem & locum quem eis
+scire facient, veniant, & coram eis jurare faciant illos, quod legale
+posse suum ponent ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad
+appretiandas ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore vel
+gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super
+sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, & legales
+homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per diversas partes
+singulorum Comitatuum in itinere prædictorum Justitiariorum, sicut
+expedire viderint; qui similiter jurent, quod ad _Wardas_ & _Eschaetas_
+de partibus illis instaurandas, & appretiandas, & affirmandas, suum
+legale posse & consilium & auxilium apponent ad commodum Regis ut
+prædictum est; & prædicti jurati super sacramentum suum eligent de
+liberioribus hominibus _Eschaetarum_ & _Wardarum_, quot & quales
+noverint esse sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut
+melius fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda.
+
+Et secundum est quod prædictæ _Wardæ_ & _Eschaetæ_ instaurabantur de
+exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. Item de
+exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, supplebitur deficiens de
+_Telonio_ Dom. Regis ita quod illi qui tenebunt _Wardas_, & _Eschaetas_
+illas ad firmam respondebunt inde a festo S. Michaelis & deinceps
+tanquam de stauratis.
+
+Dominus autem Rex illis qui _Wardas_ illas & _Eschaetas_ ad firmam
+tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum warrantizabit; ita
+quod licet Dominus Rex aliquam illarum alicui dedisset, firmarius firmam
+suam tenebit, usque ad finem anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam
+dederit, quam Dominus Rex inde perceperit.
+
+Justitia vero _Eschaetæ_, quam dederit, remaneat Dom. Regi, nisi Dominus
+Rex illud nominatim dederit.
+
+_Firmarius_ vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum suum, &
+omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum Regis, libere &
+sine diminutione habebit, & inde habebunt literas Dom. Archiepiscopi
+patentes, continentes tenorem Chartæ Dom. Regis super hoc factæ.
+
+Inquiratur item diligentissime quantus sit _assisii_ redditus per
+singula manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis
+maneriis _assisa_; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ valeant, non
+æstimantes eas ad pretium XX solidorum tantum; sed secundum quod terra
+fuerit vel bona vel mala, crescat vel decrescat pretium.
+
+Illi vero qui _firmas_ suscipient, _firmas_ suas instaurabunt ut
+prædictum est, secundum pretium supradictum, de exitibus _Eschaetarum_ &
+_Wardarum_.
+
+Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant
+instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria possint
+sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum redigantur.
+
+ [Marge: _Pretium
+ animalium._]
+
+Erit autem pretium bovis IV solidi, & vaccæ similiter, & averi
+similiter; & ovis crispæ X denarii & ovis lanæ grossioris VI denarii, &
+suis XII denarii, & verris XII denarii. Et cum firmarii firmas suas
+dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, vel de animalibus
+pacabilibus in optione firmariorum; & cum omnia prædicta instaurata
+fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur aperte & distincte &
+deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur autem de hac assisa Episcopatus &
+Abbatiæ, & terræ Baronum qui proximi sunt ætati.
+
+Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus _Wardis_ &
+_Eschaetis_, quæ non sunt in manu Domini Regis; & capiantur in manu Dom.
+Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis & Wardis.
+
+ [Marge: _Capitula de
+ Judæis._]
+
+_Capitula de Judæis[444]._
+
+ [Note 444: _Hoved. pag. 745._]
+
+Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, redditus, &
+possessiones.
+
+_Judæus_ vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura Domini
+Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus possessionibus
+suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam concelamentum Judæo recuperare
+licebit.
+
+Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita sua; &
+provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, & 2 legales
+scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, &
+Willielmi de Chimilli fiant præstita, & Chartæ præstitorum fiant in
+modum Chirographi, & altera pars remaneat _Judæo_, sigillato sigillo
+illius cui pecunia traditur; & altera pars remaneat in arca communi, in
+qua sunt 3 ferruræ; unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 _Judæi_
+unam, & Clerici Willielmi de _S. Mariæ_ Ecclesia, & magistri Willielmi
+de _Chimilli_ habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui claves
+habuerint sigilla apponent.
+
+Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant rotulum de
+transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, mutetur &
+rotulus.
+
+De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a _Judæo_, & medietas ab
+eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant 2 denarios, & custos
+rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet præstitum, nulla Judæis fiet
+solutio, nulla fiet chartarum mutatio, nisi coram predictis vel majori
+parte, si omnes interesse nequiverint.
+
+Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta Judæorum
+solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, & Custos rotuli unum.
+
+Item quilibet _Judæus_ jurabit super rotulum suum quod omnia debita sua,
+& vadia & redditus, & omnes res, & possessiones suas imbreviari faciet,
+& quod nihil celabit ut prædictum est; & si scire poterit quod aliquis
+aliquid celaverit, istud justitiis ad eos missis secreto revelabit; &
+quod falsarios Chartarum, & retonsores denariorum, ubi eos scient,
+detegent, & monstrabunt, & de falsis Chartis similiter.
+
+Præterea _Inquisitio_ quæ quærenda erat de prisis & censeriis omnium
+Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum &
+Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, post coronationem
+Domini Regis Richardi primum, & quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per
+quem, & de omnibus Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ
+factæ de terris Comitis _Johannis_, & fautorum suorum; & quis ea
+receperit, & quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti
+Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii Regis.
+
+ [Marge: _Rex aliud sigillum
+ regni fieri jubet._]
+
+Sub hoc tempore[445] Rex ex _Andegavia_ & _Cenomannia_ veniens in
+Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de treugis factis inter
+ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario suo hoc per eum fuisse
+factum, abstulit ab eo sigillum suum, & fecit sibi novum sigillum fieri;
+& mandavit per singulas terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat
+per vetus sigillum suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde
+minus discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum
+erat quando _Rogerus Malus-Catulus_ Vicecancellarius suus submersus erat
+in mari ante insulam de _Cypro_.
+
+ [Note 445: _Hoved. pag. 746._]
+
+Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent ad novum
+sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.
+
+ [Marge: _Torniamenta
+ statuit._]
+
+Praeterea statuit Rex[446] _Torniamenta_[A] fieri in Anglia, & Charta
+sua confirmavit, ita quod quicunque _torniare_ vellet, daret ei pecuniam
+secundum formam subscriptam.
+
+ [Note 446: _Hoved. pag. 746._]
+
+ [Marge A: Tournois.]
+
+Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi XX marcas argenti; &
+Barones X marcas argenti; & miles terram habens, IV marcas argenti; &
+miles non habens terram, II marcas argenti. Et præcepit Rex ne aliquis
+accederet ad loca torniamentorum, nisi prius tradidisset ei memoratam
+pecuniam. Chartam autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo
+Comiti Salesburiensi custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved.
+pag. 755. lin. 11.
+
+ [Marge: _Hubertus Archiep.
+ juramentum mittit per totam
+ Angliam._]
+
+Eodem anno 1195. _Hubertus_ Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ Sedis
+Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam Angliam hujusmodi
+formam Juramenti, viz[447].
+
+ [Note 447: _Hoved. pag. 757._]
+
+Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro posse suo
+servabunt.
+
+Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores erunt, nec in
+aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi malefactores scirent,
+illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus liberabunt, qui nullo
+modo deliberentur nisi per Dom. Regem, vel capitalem justitiam suam: Et
+si illos capere non poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque
+fuerint, scire facient.
+
+Levato autem clamore insequendi _Utlagatos_, _Robatores_, _Latrones_,
+aut eorum _Receptatores_, omnes sectam illam plene facient pro toto
+posse suo; & si quem viderint, vel manifestum fuerit, sectam illam non
+fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, eos tanquam malefactores
+ipsos capient, & Vicecomiti liberabunt, non liberandos nisi per Regem,
+aut ejus capitalem justitiam.
+
+Milites[448] vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva sua
+coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient quod pacem Domini
+Regis, ut supradictum est, servabunt; & quod nec utlagati, nec
+robatores, nec latrones, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis
+consentient, & quod sectam, ut prædictum est, plenam facient; & quod si
+cum malefactione aliquem ceperint, militibus in balliva super se
+positis, & ad hoc assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt
+Vicecomiti custodiendum, ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per
+præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.
+
+ [Note 448: _V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1._]
+
+Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus Angliæ, viri
+electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum de visnetis,
+multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. At multi inde
+præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, relictis domibus &
+possessionibus suis[449].
+
+ [Note 449: _W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas
+ ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186._]
+
+ [Marge: _Assisa de mensuris
+ per Rich. R._]
+
+_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam
+Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis &
+Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8._
+
+Hæc est _Assisa_[450] facta per Regem Richardum per petitionem Consilii
+Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de mensuris per totum regnum
+Angliæ in festo S. Edmundi apud Westm. Anno regni sui 8.
+
+ [Note 450: _E vet. MS._]
+
+Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in bladis quam in
+leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, sc. una
+bona summa, &c.
+
+_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam
+Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii in die S.
+Edmundi Regis & Martyris apud Westm.[451]._
+
+ [Note 451: _Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184._]
+
+Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de bladis, quam de
+leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, scilicet
+una bona summa æqui, & hæc mensura sit rasa tam in Civitatibus & Burgis
+quam extra.
+
+Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit ejusdem
+quantitatis secundum diversitates liquorum.
+
+Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis in toto
+regno secundum diversitates mercaturarum.
+
+Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur ferreis
+clavis, ne per dolum possint falsari.
+
+Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, fiant de
+eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & ejusdem bonitatis
+in medio & in lateribus. Eademque sit mensura de ulnis in toto regno, &
+ulna sit ferrea.
+
+Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne quis prætendat
+seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, vel aliqua alia per quæ
+visus emptorum sæpe decipiuntur ad bonum pannum eligendum.
+
+Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo nigra
+fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus Burgis.
+
+Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, 4 & 6
+legales homines de eadem villa, secundum quantitatem villæ, simul cum
+Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut Burgi, si in manu
+Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc assisam custodiendam sub
+hac forma; ut ipsi videant & certi sint quod omnia vendantur & emantur
+per eandem mensuram, & omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum
+diversitatem mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel
+convictus fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram,
+corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla sua in
+manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi per Regem aut
+capitales ejus justitias.
+
+De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam ita
+negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes coram
+justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, vel de
+mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel latitudine pannorum, ipsi
+Custodes de Catallis suis in misericordia Dom. Regis remaneant.
+
+Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, nullus in
+aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam mensuram, quæ
+ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ quadragesimæ, quæ erit
+apud _Stanford_, vendat aliquem pannum minoris latitudinis quam duarum
+ulnarum inter listas.
+
+ [Marge: _Tallagium 5
+ solidorum._]
+
+_Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi &
+colligendi ejusdem. An. Dom. 1198[452]._
+
+ [Note 452: _Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188._]
+
+ [Marge: _Commissionarii
+ jurati._]
+
+ [Marge: _Inquisitores._]
+
+Eodem anno _Richardus_ Rex Angliæ accepit de unaquaque carucata terræ,
+sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: Ad quos colligendos
+misit idem Rex per singulos Comitatus Angliæ unum Clericum & etiam
+militem; qui cum Vicecomite Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus
+militibus ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur
+negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum illius
+Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum villæ &
+Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, sive liberis, sive
+rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo qui juraverunt.
+
+ [Marge: _Inquisitorum
+ Sacramentum._]
+
+Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia fuerint
+in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot in vilenagia, quot
+in eleemosynis viris religiosis collatis; quas ipsi donatores, vel eorum
+hæredes tenentur warrantizare, vel adquietare, vel unde viri religiosi
+debent servitium facere.
+
+ [Marge: _Taxatio._]
+
+ [Marge: _Collectores._]
+
+Et super singula carucarum _Wannagia_ ponebant ex præcepto Regis primo
+II solidos, postea III solidos, & hæc omnia in scriptum redigebantur, &
+habebat inde Clericus rotulum unum, & miles rotulum alterum, Vicecomes
+rotulum tertium; Senescallus Baronum rotulum quartum de terra Domini
+sui. Hæc pecunia recipiebatur per manus duorum legalium militum de
+singulis Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi inde
+respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat Vicecomes
+inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus & Baronibus ad hoc
+assignatis.
+
+ [Marge: _Poena celantium._]
+
+Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum suum celaverint
+in hoc negotio, statutum erat.
+
+Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret Domino
+meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet de pretio ad opus
+Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum fuisset declaratum per suum perjurium
+fuisse celatum: Si vero liber homo convictus fuisset, esset in
+misericordia Regis, & insuper refunderet de proprio ad opus Domini
+Regis, quantum fuerit per eum celatum, sicut & rusticus.
+
+ [Marge: _Gravis distringendi
+ modus._]
+
+ [Marge: _Excipiuntur feoda
+ Eccles. Eschaetæ._]
+
+_Statutum_ etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, faceret
+districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum
+districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico Baronum, quod
+super homines suos restaret reddendum, & ipsi Barones ad homines suos
+inde caperent; & libera _feoda Ecclesiarum parochialium_ de hoc tallagio
+excipiebantur, & omnes _Eschaetæ_ Baronum quæ fuerunt in manu Dom.
+Regis, communicaverunt.
+
+ [Marge: _Serganteriæ._]
+
+_Serganteriæ_ vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum,
+excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus carucatarum terræ, &
+valentiæ terrarum, & nomina servientium; & servientes illi summonebantur
+esse apud Londonias in Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi
+præceptum Dom. Regis.
+
+Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium Regis
+faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, ad
+uniuscujusque carucæ _Wannagium_ centum acras terræ.
+
+ [Marge: _Extensio terræ
+ Rich. I._]
+
+_Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno in Ric.
+I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus mare._
+
+Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in Hispaniam secus
+mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, est Domini Regis Angliæ;
+& protenditur usque ad portum qui dicitur _Huarz_[453], qui dividit
+terram Comitis de Baonia a terra Regis _Navarræ_. Et terra Regis
+_Navarræ_ incipit a portu de _Huviarz_, & protenditur usque ad aquam quæ
+dicitur _Castre_, &c.
+
+ [Note 453: _Al. Huviarz._]
+
+Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) _Hugo Bardulfi_, & magister
+Rogerus _Arundel_ & Gaufridus _Hachet_, quibus commissæ fuerant
+_Lincolnsire_, _Notinghamsire_, _Derebisire_, _Euerwicsire_,
+_Northumberland_, _Westmerland_, _Cumberland_, _Lancaster_, itinerantes
+placitaverunt placita coronæ Regis[454].
+
+ [Note 454: _Hoved. ib. pag. 783._]
+
+ [Marge: _Capitula Placitorum
+ Coronæ Regis._]
+
+_Capitula Placitorum Coronæ Regis._
+
+De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita coram justitiis
+Domini Regis. De morte antecessorum. De nova dissaisiva. De magnis
+Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. Et de advocationibus
+Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones magnæ _Assisæ_ per
+mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis justitiæ.
+
+De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de donatione
+Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat & per quem, &
+quantum valent.
+
+De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas habeat, & per
+quem.
+
+De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse debent in
+donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum & si quis eorum
+vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, per quem, & a quo tempore.
+
+Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, & finis
+capiatur ad opus Dom. Regis.
+
+De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, & quantum
+valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini Regis, & qui
+fecerunt, & finis capiatur.
+
+De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui.
+
+De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati.
+
+De præpresturis Domini Regis.
+
+De viis Dom. Regis _Estreciatis_.
+
+De Thesauris inventis.
+
+De malefactoribus & eorum receptoribus.
+
+De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.
+
+De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & si 4 homines qui
+sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque villa fecerint quod inde
+statutum est; & si attachiaverunt transgressores illius Assisæ, & si non
+attachiaverunt prout debent, puniantur sicut ipsi transgressores.
+
+Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad opus Domini
+Regis, & præterea Dominus vini & venditores sint in misericordia Regis.
+
+Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; & si
+Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; & si de
+omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt.
+
+De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; &
+si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; & si quis aliquid ceperit
+qui non fuit ad hoc attornatus.
+
+Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter
+nominatus fuerit.
+
+His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia a
+mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum finitis supervenit
+aliud genus tormenti ad confusionem hominum regni per Justitiarios
+forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla summum Justitiarium omnium
+forestarum Regis in Anglia, qui cognominatus est Enuellu; & per Hugonem
+War, & per Ernistum de Neville.
+
+Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum est ex
+parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri essent,
+convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. Episc. Comites &
+Barones, & omnes libere tenentes, & de unaquaque villa Præpositus, & 4
+homines ad audienda præcepta Regis.
+
+ [Marge: _Assisa Regis Rich.
+ I. de Forestis._]
+
+_Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis in
+Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. Abbatum,
+Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui[455]._
+
+ [Note 455: _Hoved. pag. 784._]
+
+Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat de venatione
+sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult quod confidant in hoc,
+quod habuit misericordiam de illis per eorum catalla hucusque qui ei
+forisfecerint de venatione sua, & de Forestis suis. Nam si qui amodo ei
+forisfecerint inde, & inde convicti fuerint, plenariam vult de illis
+Justitiam fieri, qualis facta fuit tempore Henrici avi patris Domini
+Regis, viz. ut amittant oculos & testiculos.
+
+Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel sagittas, neque
+canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi habeat ipsum Regem ad
+warrantum suum, vel aliquem alium qui eum possit inde _warantizare_.
+
+Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad destructionem
+bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; sed concedit bene
+quod capiant de boscis suis, quod necesse iis fuerit sine wasta, & hoc
+per visum Forestarii sui, & Viridariorum suorum.
+
+Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas Forestæ
+Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis suis: de quibus
+Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: vel tales inveniant
+plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii in aliquo
+forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.
+
+Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios Militum &
+aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini Regis, quod bosci
+non destruantur. Nam si super hoc bosci eorum destructi fuerint, sciant
+bene illi quorum bosci fuerint, quod de ipsismet vel eorum terris
+capietur emendatio, & non de alio.
+
+Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum omne posse
+suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit de Forestis suis, & quod
+non vexabunt milites neque probos homines de hoc, quod Dominus Rex iis
+concessit de boscis eorum.
+
+Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem habet,
+ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, & viride in
+Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos boscos suos, &
+ad recipiendum panagium suum, & custodiendum & defendendum.
+
+Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas Forestæ suæ,
+antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum quod incipit
+adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum S. _Michaelis_, & durat 15
+diebus post festum S. _Michaelis_.
+
+Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia sua
+Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & non possit,
+nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, nihil aliud
+capiatur de Forestario illo, nisi proprium corpus suum.
+
+Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione sua,
+neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, quod si
+invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus imponere, ad
+eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde warantizabit.
+
+Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet tertio anno,
+tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes perpræsturæ similiter, &
+omnia wasta boscorum, & quod quodlibet illorum per se imbrevietur.
+
+Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, &
+Milites, & libere tenentes, & omnes homines de terra sua, veniant ad
+summonitionem _Magistri Forestarii_ sui, & ad placitanda placita de
+Forestis suis.
+
+Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta exeat
+Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta Regis tempore de
+Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. _Johannis Baptistæ_, & 15
+diebus post idem festum.
+
+Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis de venatione
+sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis ad oculos &
+testiculos perdendos.
+
+Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per
+_culpaturam_, sive per _esbrancaturam_, sive per _foditionem turvarum_,
+sive per _escoriationem moræ_, sive per _culpationem_ de subnemore, sive
+per _essartum_, sive per novam _prepræsturam_, per _sepem_ vel
+_fossatum_, vel per _remotionem molendini_, vel _cursus aquæ_, vel
+_beccariæ_, vel aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes,
+vel extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet
+Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.
+
+Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit sine
+copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia
+Regis.
+
+Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus Forestæ; in
+reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. Et videnda sunt in
+reguardo nova essarta & vetera imbladata post ultimum reguardum, & quo
+blado vel legumine imbladata sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis:
+si vetera sarta imbladata sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra
+dabit Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de
+avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque
+acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.
+
+Et sciendum est, quod tempore _Henrici Regis_ filii _Matildis_
+Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco
+sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque
+forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de se ipso salvi
+plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter capiantur de ipso
+salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, pro tertio forisfacto
+nulli plegii capiantur, sed proprium corpus forisfactoris.
+
+Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de wannagio
+carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant.
+
+Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset Clerico,
+aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: sed si Clericus
+aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, statim
+compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, quod viri
+religiosi ad redemptionem coacti sunt.
+
+Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam Laici, qui
+chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, deferrent
+eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi fecerint, nihil quod actum
+fuit per sigillum suum vetus, ratum haberetur. Hov. p. 785[456].
+
+ [Note 456: _Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786._]
+
+ [Marge: _Truncatio membrorum
+ provenatione adimitur._]
+
+Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur oculi,
+abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, pius Rex &
+miscericors sustulit[457] _Richardus_ I inhumanum ducens, ut homines ad
+imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta legem naturalem generaliter
+omnibus sunt concessæ, de vita vel membris periclitarentur, & id
+faciendo feris & bestiis deterior videretur. Hoc enim solummodo
+sufficiebat ei, ut quilibet in tali culpa deprehensi, vel Angliam
+abjurarent, vel poenam carceralem subirent, vel poena punirentur
+pecuniali, salvis omnibus vita & membris. Hæc _Parisius_, qui casum
+refert nova hac lege judicatum.
+
+ [Note 457: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 360._]
+
+ [Marge: _Vicesimæ ad terræ
+ sanctæ subventionem datur._]
+
+Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni coram Rege
+congregati fuissent[458], ut partem vicesimam mobilium suorum ad
+subventionem Terræ Sanctæ concederent, & seorsum sederent super præfato
+negotio colloquentes; Rex ait Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre,
+qui apud pedes ejus sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui
+ibi sedent. Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent
+quomodo eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem illos,
+ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum vetus.
+
+ [Note 458: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 361._]
+
+ [Marge: _Moribundus Joh.
+ ratri regnum dividit._]
+
+A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex _Richardus_[459],
+divisit _Johanni_ fratri suo regnum Angliæ, & omnes alias terras suas, &
+fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis qui aderant, &
+præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres partes thesauri sui: &
+omnia baubella sua divisit Othoni nepoti suo Regi Alemannorum, & quartam
+partem thesauri sui præcepit servientibus suis & pauperibus distribui.
+
+ [Note 459: _Hoved. pag. 791._]
+
+ [Marge: _Moritur._]
+
+Decessit 8. Idus _Aprilis_ feria 3. ante Dominicam Palmarum, 12.[460]
+die postquam percussus fuerat.
+
+ [Note 460: _Al. 9._]
+
+
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+JOHANNES.
+
+_Anno Domini 1199._
+
+ [Marge: _Quo jure Regnum
+ obtinuit Johannes._]
+
+ [Marge: _Arthuro Rex
+ promisit Regnum._]
+
+Recte quæritur quonam titulo _Johannes_ cum tertius esset filius
+_Henrici_ II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus Dux Britanniæ
+filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, secundi filii
+ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis jam defuncti, dictorumque
+_Gaufridi_ & Johannis. Declaraverat etiam _Richardus_ Rex cum _Messinæ_
+esset _Arthurum_ sibi successurum, ut _Parisius_ refert. Sed id inprimis
+intelligendum est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus
+qui partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro more
+illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in successionem
+quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, seniorem familiæ, velut
+magis strenuum ad gubernandum (quod Hibernici Tanistriam vocant)
+cooptavit.
+
+ [Marge: _Londin. Johannem
+ suscipiunt in Regem._]
+
+_Londonienses_ profecto Regi _Richardo_ Hierosolymis juramento se
+obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine prole
+decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum jurabant.
+
+Mortuo _Richardo_[461], ejus servi, milites & stipendiarii _Johannem_
+suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens Hubertum
+Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum in Angliam
+protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri Justitiario Regni
+Magnates Northamptoniæ convocatos ad fidelitatem Johanni jurandum prout
+plebeios antea perducunt.
+
+ [Note 461: _Mat. Par. pag. 188. l. 50._]
+
+ [Marge: _Principes cæteri
+ adherent Arthuro._]
+
+_Arthuro_ adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ dicentes
+judicium esse & consuetudinem illarum regionum, ut _Arthurus_ filius
+fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, avunculo
+succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem _Arthuri_ esset habiturus si
+Regi Richardo defuncto supervixisset. Sed Johannes in octavis Paschæ ab
+Archiepiscopo Rothomagi accinctus est gladio ducatus Normanniæ[462].
+
+ [Note 462: _Mat. Par. pag. 189. l. 25._]
+
+ [Marge: _Modus eligendi R.
+ Johannem._]
+
+_Hubertus_ Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & inter
+columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente scil. in
+Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis Londoniis magnatibus
+regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem ejus; idem Archiepiscopus
+sic effatur. Nullum prævia ratione in Regnum successurum nisi ab
+universitate Regni unanimiter invocata Spiritus gratia electum &
+secundum morum suorum eminentiam præelectum, ad exemplum _Sauli_ primi
+Regis inuncti quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de
+regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc quia
+strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & humilem, ut sic
+qui in regno supereminet strenuitate, omnibus possit & potestate &
+regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis præpolleret, pronius &
+promptius ad electionem ejus est consentiendum. Et cum Ducem Johannem
+istiusmodi esse perhibuisset eum ratione tam meritorum quam regii
+sanguinis, unanimiter (inquit) eligimus universi.
+
+Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; nec
+inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni maxime interfuit, &
+perspicuis verbis recordatus est _Rogerus Hoveden_[463]. Richardum scil.
+de vita desperantem, Johanni fratri suo divisisse regnum Angliæ omnes
+alias terras suas, fecisseque fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant,
+& præcepisse ei tradi Castella sua & tres partes thesauri sui.
+
+ [Note 463: _Hov. pag. 791._]
+
+Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum tuebatur
+opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti juniorem
+potius quam nepotem ejus e seniori jam antea defuncto, ut inferius
+videris in argumentatione Romæ habita inter _Innocentium_ Papam III. &
+Legatos _Ludovici_ Franci.
+
+ [Marge: _R. Joh. coronatur.
+ An. 1199._]
+
+_Johannes_ coronatus est _Westmonasterii_ ab Archiep. Cantuar. die
+dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento
+sponsionis[464].
+
+ [Note 464: _Mat. Par. pag. 190._]
+
+ [Marge: _Sacramentum ejus._]
+
+Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam ab incursione
+malignantium indemnem conservaret.
+
+Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret.
+
+Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret.
+
+Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei & districte
+prohibitus.
+
+Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, opere, quod
+juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; se per auxilium
+Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. Die crastino Homagia &
+fidelitates accepit.
+
+ [Marge: _Carucagium
+ conceditur._]
+
+ [Marge: _Archiep. Ebor. id
+ prohibens spoliatur._]
+
+Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam Carucagium (i.
+e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod cum Gaufridus
+Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem in sua Diocesi
+colligere, sed & ipsum excommunicasset, & totam Eboracensem Provinciam
+interdicto Ecclesiastico supposuisset; mandato regio spoliatus est bonis
+omnibus sui Archiepiscopatus.
+
+ [Marge: _A. D. 1201. Edictum
+ ad servitium militare._]
+
+Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale proposuit
+Edictum. Anno Domini 1201.
+
+Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei debebant parati
+essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad transfretandum cum eo ad
+partes transmarinas in die Pentecostes jam instante[465].
+
+ [Note 465: _Mat. Par. pag. 198._]
+
+ [Marge: _Scutagium 2
+ marcarum._]
+
+Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, dantes
+Regi de quolibet scuto duas marcas argenti.
+
+ [Marge: _Constitutio R. Joh.
+ de feodis magni Sigilli._]
+
+_Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. Reg.
+1[466]._
+
+ [Note 466: _Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart.
+ Reg. Joh. 1._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, Præpositis & omnibus
+Ballivis & fidelibus suis salutem.
+
+2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit hæreditario
+divina misericordia vocaverit, & mediante tam Cleri quam Populi unanimi
+consensu & favore satis misericorditer nos in Regem sublimaverit; summo
+desideramus desiderio, sicut & debemus, libertati & indempnitati tam
+Cleri quam Populi propensius provideri, & pravas & iniquas
+consuetudines, quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio,
+vel alio motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ
+Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus extirpare.
+
+3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris
+quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum ut de
+quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam præter cursum
+solitum ab antiquis temporibus statuta, potius voluntate quam ratione
+mediante in præjudicium regiæ dignitatis & libertatis Regni
+recipiebantur, viz.
+
+4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur decem & octo
+solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur dari nisi duo solidi.
+
+5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est insertum,
+pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, pro quibus non
+debebantur dari nisi decem & octo solidi & quatuor denarii.
+
+6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici quondam Regis
+Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi fratris nostri, &
+omnium antecessorum & successorum nostrorum, volumus, concedimus, & ad
+instantiam venerabilis Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi
+Cancellarii nostri.
+
+7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus
+successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis
+temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; & quod de
+Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris nostri quondam Regis Angliæ
+recipiebatur, pro quibuscunque negotiis recipiatur, scil.
+
+8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, vel
+libertatum, capiatur una marca auri, vel decem marcæ argenti, ad opus
+Cancellarii, & una marca argenti ad opus Vicecancellarii, & una marca
+argenti, ad opus Prothonotarii; quinque solidi pro cera.
+
+9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, detur una
+marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad opus
+Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, & duodecim
+denarii pro cera.
+
+10. De simplici protectione dentur duo solidi.
+
+11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire
+præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram omnemque qua
+quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere potest, maledictionem
+incurrat.
+
+12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius noster,
+una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione nostra manus
+imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem venire
+præsumpserint, sententiam excommunicationis generaliter de assensu
+nostro promulgavit.
+
+13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus ipsum
+Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, in testimonium &
+perpetuam firmitatem.
+
+14. T. J. _Dublinens._ Archiep. W. _London._ _Rofen._ C. _Winton._ H.
+_Lincol._ E. _Eliens._ H. _Sarum._ S. _Bathon._ C. _Coventer._ H.
+_Landaven._ R. _Bangor._ Phil. _Dunelm._ S. _Meden._ Episcopis. Willelmo
+Com. de _Arundell._ Hamelino Com. de _Waren._ R. Com. de _Clare._ W.
+_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ C. fil. Petri Com. _Essex._ Rog. _le
+Bigot_ Com. _Nortfolchiæ._ W. Com. _Sarum._ R. Com. _Cestr._ Walter.
+Com. _Warwic._ W. Com. _de Ferrariis_, Will. de _Brahos_, Rob. fil.
+_Walteri_, Walt. de _Lasc._ W. de _Waren._ Rob. fil Rogeri, Will.
+_Briwer_, Hug. _Bardolf._
+
+15. Dat. per manum H. _Cant._ Archiepisc. Canc. nostri apud
+_Northampton_, septimo die Junii, anno regni nostri primo.
+
+(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.)
+
+Quod testamentum _Huberti_ Archiep. _Cant._ ratum fit.
+
+ [Marge: _De Testamento
+ Huberti. Arch. Cant._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquit. &
+Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis suis Angliæ, salutem[467].
+
+ [Note 467: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6._]
+
+Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum quod
+venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. Archiepiscopus secundum
+Deum condidit, firmum sit & stabile, & quod firmiter & inviolabiliter
+teneatur & observetur. Et ideo vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne
+aliquis vestrum aliquo modo contra testamentum suum veniat, vel illud
+aliquo modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi
+sustineat. T. Com. Will. _Marescallo_, Will. de _Breos_, apud _Rothom._
+XXX. die Augusti.
+
+_Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus cuneis in
+Civitate Cantuaria[468]._
+
+ [Note 468: _Ibidem, n. 7._]
+
+ [Marge: _Archiep. Cant. tres
+ Monetarios habeat in Civ.
+ Cant._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, & omnibus Ministris &
+fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.
+
+Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo &
+Ecclesiæ Christi _Cant._ & venerabili patri nostro _Huberto_ Cant.
+Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice substituend.
+tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam fabricandam in civitate
+Cantuariæ perpetuo habendos, quos Dominus Rex Ric. frater noster
+reddidit bonæ memoriæ Baldwino Cant. Archiepiscopo, & successoribus
+suis, & Carta sua confirmavit.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus H. &
+successores sui, habeant prædictos Monetarios cum prædictis cuneis, ita
+libere, honorifice & quiete, sicut aliquis prædecessorum suorum liberius
+& quietius Monetarios suos cum cuneis suis habuit.
+
+Hiis testibus: _Roffensi_ Episc. S. Andr. Com. _David_, Will. Com. de
+_Arundel_ Will. de _Humet_ Const. _Norm._ Hug. de _Gernaco_, Will. de
+_Rupibus_. Datum per manus Simonis Archid. _Wellen._ & Johannis de
+_Gray._ apud _Cenom._ xxix. die _Septemb._ anno primo regni nostri.
+
+Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. _Hoved._
+p. 815.
+
+_Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua in
+Gavel-kind ad feoda militaria._
+
+ [Marge: _Terræ Arch.
+ conversæ ad feoda
+ militaria._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis,
+Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem[469].
+
+ [Note 469: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14._]
+
+Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse venerabili
+patri nostro in Christo _Huberto_ Cant. Archiepiscopo, & successoribus
+suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, quas homines de feodo
+Ecclesiæ _Cant._ tenent in _Gavelkende_, convertere in feoda militaria;
+& quod idem Archiepiscopus & successores sui eandem in omnibus
+potestatem & libertatem habeant in perpetuum, in homines illos qui
+terras easdem ita in feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes
+eorum, quam ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum
+habebunt, in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum.
+Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem habeant in
+perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ _Cantuar._ & hæredes
+eorum habent. Ita tamen quod nihilominus consuetus redditus denariorum
+reddatur integre de terris suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia
+opera, quæ fiebant de terris eisdem, convertatur in _redditum
+denariorum_ æquivalentem, & redditus ille reddatur, sicut alius redditus
+denariorum.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus
+Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, in feoda
+militum secundum præscriptam formam convertendis, fecerint, ratum in
+perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, ne quis contra factum
+ipsius Archiepiscopi, vel Successorum suorum, in hac parte venire
+præsumat.
+
+T. E. _Eliens._ & S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex._
+Will _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Garmo fil.
+_Geraldi_, Petro de _Stolx_, Ric. de _Riveriis_, Roberto de _Tateshall_.
+Datum per manum Simonis _Archidiaconi Wellen._ apud _Rupem Aurivall._
+iv. die Maii, anno regni nostri tertio. Hæc est duplicata.
+
+ [Marge: _Arch. Cant.
+ Assisæ._]
+
+_Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris prædictis, A.
+D. 1201. Reg. 3._
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Norm. Aquit. Com.
+Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus,
+Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, & omnibus Ballivis & fidelibus
+suis, salutem[470].
+
+ [Note 470: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15._]
+
+Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili patri
+nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus suis in
+perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas Assisas de terris, quæ
+tenentur in _Gavelkend_, de feodo Ecclesiæ Cant. in Canc. Ita scilicet,
+quod idem Archiepiscopus rogabit nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum,
+& nos vel ille mittemus aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius
+Archiepiscopi, in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et
+quicunque de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in
+misericordiam per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt
+Archiepiscopi Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas
+illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ erunt.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, &
+successores sui, habeant & teneant Assisas illas in Curia sua, libere &
+quiete, & sine omni impedimento & contradictione, sicut prædictum est,
+cum misericordiis hominum de feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore
+nostro, & tempore hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis
+contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat.
+
+T. E. _Elien._ S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex_ Will.
+_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Gar. fil.
+_Geraldi_, Petro de _Stlox._ Ric. de _Riveriis_, Rob. de _Tateshall_.
+Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud _Rupem Aurivall._ iv die
+Maii, anno regni nostri tertio.
+
+ [Marge: _Capitula super
+ quibus facta se magna Charta
+ R. Joh._]
+
+_Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis._
+
+Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex concedit, _signata
+sigillo Johannis Regis_[471].
+
+ [Note 471: _Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30._]
+
+Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt hæreditatem
+suam per antiquum relevium exprimendum in Charta.
+
+Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum ad ætatem
+pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio & fine.
+
+Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines &
+servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum suarum. Et si
+Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat custodiam. Et
+custos sustentabit domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera
+ad terram illam pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes
+ita maritentur ne disparagentur, & per consilium propinquorum de
+consanguinitate sua.
+
+Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum mariti
+sui, sed maneat in domo sua per XL dies post mortem ipsius, & infra
+terminum illum assignetur ei dos, & maritagium statim habeat, &
+hæreditatem suam.
+
+Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla
+debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum capitalis
+debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor defecerit in
+solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, donec debitum
+illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor monstrare poterit, se
+esse inde quietum erga plegios.
+
+Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de liberis
+hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum
+primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel
+maritandam; & hoc faciet per rationabile auxilium.
+
+Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde debetur.
+
+Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed assignentur
+in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in eisdem
+comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per quatuor vices
+in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus electis per
+Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, morte antecessoris, &
+ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc sit summonitus, nisi Juratores
+& duæ partes.
+
+Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum delicti, & pro
+magno delicto secundum magnitudinem delicti; salvo contenemento suo.
+Villanus etiam amercietur, salvo vainagio suo. Et Mercator eodem modo,
+salva mercandisa per sacramentum proborum hominum de visneto.
+
+Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum aliorum
+prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum.
+
+Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum aliarum,
+emendetur, & ita de ponderibus.
+
+Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, nisi ubi
+de jure antiquitus esse solebat.
+
+Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, &
+similiter de aliis Assisis.
+
+Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam pertinentibus,
+sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda sint ad antiquas firmas,
+absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis Regis.
+
+Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel alii Ballivo
+Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum legalium hominum:
+Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec plenius sciatur, si debet
+aliquod liquidum debitum Domino Regi: & tunc debitum Domini Regis
+persolvatur; residuum vero relinquetur executoribus, ad faciendum
+testamentum defuncti. Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent
+defuncto.
+
+Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum
+proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum Ecclesiæ,
+distribuantur.
+
+Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine marito
+vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non maritabunt se sine
+assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum suorum de quibus
+tenent.
+
+Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia catalla,
+nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere possit de
+voluntate venditoris.
+
+Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum denarios
+pro custodia castri, si voluerit facere custodiam illam in propria
+persona, vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit per
+rationabilem causam. Et si Rex eum duxerit in exercitum, sit quietus de
+custodia secundum quantitatem temporis.
+
+Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat equos vel
+carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi ex
+voluntate ipsius.
+
+Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel ad alia
+agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.
+
+Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, nisi per
+unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino feodi.
+
+Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia & Medeweye, &
+per totam Angliam.
+
+Ne breve, quod vocatur _Præcipe_, de cætero fiat alicui de aliquo
+tenemento, unde liber homo amittat curiam suam.
+
+Si quis fuerit _dissaisitus_ vel prolongatus per Regem sine judicio de
+terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si contentio
+super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium XXV Baronum, &
+ut illi, qui fuerint _dissaisiti_ per patrem vel fratrem Regis, rectum
+habeant sine dilatione per judicia parium suorum in curia Regis. Et si
+Rex debeat habere terminum aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus &
+Episcopi faciant inde judicium ad certam diem, appellatione remota.
+
+Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, sed libere
+concedatur sine pretio, & non negetur.
+
+Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per _soccagium_, vel
+_burgagium_, & de alio per servitium militis, Dominus Rex non habebit
+custodiam militum de feodo alterius, occasione _burgagii_ vel
+_soccagii_; nec debet habere custodiam _burgagii_, _soccagii_, vel feodæ
+firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam suam occasione parvarum
+_sergantisarum_, sicuti de illis qui tenent aliquod tenementum, reddendo
+inde cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.
+
+Ne aliquis _Ballivus_ possit ponere aliquem ad legem simplici loquela
+sua, sine testibus fidelibus.
+
+Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur,
+nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, nec Rex eat vel
+mittat super eum vi, nisi per judicium parium suorum, vel per legem
+terræ.
+
+Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.
+
+Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum vel vendendum,
+sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas consuetudines.
+
+Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune consilium
+regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & primogenitum filium suum
+militem faciendum, & filiam suam primogenitam semel maritandam, & ad hoc
+fiat rationabile auxilium. Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de
+civitate London, & de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut
+civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines
+suas, tam per aquas quam per terras.
+
+Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini Regis,
+nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, propter communem
+utilitatem regni.
+
+Si quis mutuo aliquid acceperit a _Judæis_ plus vel minus, & moriatur
+antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit quamdiu hæres
+fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et si debitum illud inciderit
+in manum Regis, Rex non capiet, nisi catallum quod continetur in charta.
+
+Si quis moriatur, & debitum debeat _Judæis_, uxor ejus habeat dotem
+suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria secundum
+tenementum, & de residuo solvatur debitum, salvo servitio dominorum.
+Simili modo fiat de aliis debitis, & ut custos terræ reddat hæredi, cum
+ad plenam ætatem pervenerit, terram suam instauratam secundum quod
+rationabiliter poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis
+vel wainagiis.
+
+Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore _Wallingford_,
+_Nottingham_, _Banen_[472] & _Lancastr._ & de aliis eschaetis, quæ sunt
+in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, hæres ejus non dabit aliud
+relevium, vel faciet Regi aliud servitium quam faceret Baroni, & ut Rex
+eodem modo eam teneat, quo Baro eam tenuit.
+
+ [Note 472: _Al._ Bononiæ.]
+
+Ut fines qui facti sunt pro dotibus, _maritagiis_, hæreditatibus, &
+_amerciamentis_, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, vel
+fiat inde per judicium XXV Baronum, vel per judicium majoris partis
+eorundem, una cum Archiepiscopo, & aliis quos secum vocare voluerit; ita
+quod si aliquis vel aliqui de XXV fuerint in simili querela, amoveantur,
+& alii loco illorum per residuos de XXV substituantur.
+
+Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi in
+securitatem.
+
+Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. de
+foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii
+fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, &
+warennis, & vic. & rivariis, emendentur per _XV_[473] Milites de
+quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos homines ejusdem
+Comitatus.
+
+ [Note 473: _Al. xii._]
+
+Ut Rex amoveat penitus de _Wallia_ parentes & totam sequelam Gerardi de
+_Atyes_, quod de cætero balliam non habeant, scil. Engelardum _Andr._
+Petrum & Cyonem de _Cancell._ Cyonem de _Cygon_; Matheum de _Martino_, &
+fratres ejus, & Galfrid nepotem ejus, & Philippum de _Marbo_.
+
+Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, &
+ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & armis ad nocumentum
+regni.
+
+Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus qui sciant
+legem terræ, & eam bene velint observare.
+
+Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas Regum, vel
+antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum vacaverint.
+
+Si Rex _Wallenses_ dissaisierit vel elongaverit de terris vel
+libertatibus, vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim
+sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de
+tenementis suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio parium
+suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo modo, quo exhibet
+Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. secundum legem Angl. & de
+tenementis Wall. secundum legem Wall. & de tenementis Marchiæ secundum
+legem Marchiæ. Idem facient Wallenses Regi & suis.
+
+Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides de Wallia, &
+chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem pacis.
+
+Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus suis,
+& jure suo, secundum formam quam facit Baronibus Angl. nisi aliter esse
+debeat per chartas quas Rex habet, per judicium Archiepiscopi & aliorum
+quos secum vocare voluerit.
+
+Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore suo,
+desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem sunt in
+defenso.
+
+Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit regno
+tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes de regno, tam Clerici
+quam Laici observabunt, quantum ad se pertinent, erga suos.
+
+Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates inter Regem &
+regnum. Barones eligentur, XXV Barones de regno quos voluerint, qui
+debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari
+pacem & libertates, quas Dominus Rex eis concessit, & charta sua
+confirmavit. Ita videlicet quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis,
+vel aliquis de ministris suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel
+aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressus fuerit, &
+delictum ostensum fuerit IV Baronibus de prædictis XXV Baronibus, illi
+quatuor Barones accedent ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex
+fuerit extra regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum
+illum sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud
+non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile tempus
+determinandum in charta prædicta, IV referent causam illam ad residuos
+de illis XXV Baronibus; & illi XXV, cum communa totius terræ,
+distringent & gravabunt Regem modis omnibus quibus poterint, donec
+fuerit emendatum secundum arbitrium eorum; salva persona Domini Regis &
+Reginæ & liberorum suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi
+sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta
+exequenda, pariturum mandatis prædictorum XXV Baronum, & gravaturum
+Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & libere dabit licentiam
+jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebit.
+Omnes autem illos de terra, qui sponte sua & per se jurare noluerint XXV
+Baronibus de distringendo & gravando Regem cunctis, Rex faciet
+jurare[474] ejusdem de mandata suo, sicut prædictum est.
+
+ [Note 474: _Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29._]
+
+Item si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit vel a terra
+recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus ista
+prædicta possit exequi: qui residui fuerint de XXV eligent alium loco
+ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In
+omnibus autem quæ istis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte
+ipsi XXV præsentes fuerint & inter se super re aliqua discordaverint,
+vel aliqui ex eis vocati nolint vel nequeant interesse, ratum habebitur
+& firmum quod major pars ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes
+XXV in hoc concessissent, & prædicti XXV jurabunt quod omnia antedicta
+fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea
+Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum &
+magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per quod aliqua
+istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et si aliquid tale
+impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam eo utatur. Sine dato.
+
+ [Marge: _Leges Forestæ._]
+
+_Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. A. D. 1201 Reg.
+3._
+
+Rex Hugoni de _Neville_ Sal.[475] Mandamus vobis quod non omittatis
+propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin Forestas nostras
+Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint in Forestis nostris
+tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis terris quas
+disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas nostras parcos
+concessimus.
+
+ [Note 475: _Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29._]
+
+ [Marge: _Assisa panis
+ secundum divers. pretium
+ frumenti._]
+
+_Assisa panis secundum diversum pretium frumenti[476]._
+
+ [Note 476: _Mat. Par. pag. 200._]
+
+Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis
+inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata fuit
+per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem R. de
+_Turnam_; ita quod pistores poterint sic vendere, & in quolibet
+quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.
+
+ Brennio & 2 panibus ad Furnarium.
+ Et 4 servientibus--4 obolos.
+ Duobus Garcionibus--1 quadrant.
+ Et in sale----obol.
+ Et in gesta----obol.
+ Et in candela----quadrant.
+ Et in busca----3 denar.
+ Et in buletello----obol.
+
+Quando frumentum (intellige _quarterium_) venditur pro 6 solidis, tunc
+ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, 16 solidos de
+viginti lova; & panis de toto blado, debet esse bonus & bene coctus, ita
+quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis ponderabit
+20 solid. & de toto blado--28 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit 24 sol. &
+panis de toto blado--32 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 32.
+solid. de toto blado--42 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit 36 solid. de
+toto blado--46 solid.
+
+Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 42
+sol. de toto blado--54 sol.
+
+Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit 48 sol. de
+toto blado--64 sol.
+
+Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 54
+sol. de toto blado--72 sol.
+
+Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit 60 sol. de
+toto blado--4 libr.
+
+Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit 77 sol. de
+toto blado 4 libr. & 8 solid.
+
+Et hoc per totum Regnum est proclamatum.
+
+ [Marge: _Rex capit a
+ Baronibus 7ma partem bonorum
+ quod cum deseruere in
+ Normannia._]
+
+Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum inter hostes
+reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) unde Castella &
+terras suas pro eorum defectu amiserat; cepit ab eis septimam partem
+omnium mobilium suorum[477]; nec ab Ecclesiis conventualibus, nec
+parochialibus manus coercuit: Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos
+habuit executorem _Hubertum_ Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos,
+_Gaufridum_ filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.
+
+ [Note 477: _Mat. Par. pag. 201._]
+
+ [Marge: _2 Marcæ & dimid. de
+ auxilio._]
+
+In Crastino Circumcisionis convenerunt ad _colloquium_ apud _Oxoniam_
+Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia militaria, de
+quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. Nec etiam Episcopi & Abbates
+sive Ecclesiasticæ personæ, sine promissione recesserunt[478].
+
+ [Note 478: _Mat. Par. pag. 201._]
+
+ [Marge: _Proclamatio de
+ Moneta._]
+
+Proclamatio fiat[479] quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum
+omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus inveniatur post
+diem prædictam in manu Burgensis, denarium illud capiatur & perforetur,
+& quodam forulo ponatur, & ad opus Regis salvo custodiatur. Et qui
+illud habeat ponatur per salvos plegios, & omnia ejus Catalla
+attachientur.
+
+ [Note 479: _Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16._]
+
+Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & corpus &
+omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c.
+
+Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, capiatur &
+reddatur ei a quo captus fuit.
+
+ [Marge: _Patentes Regis de
+ moneta._]
+
+_Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de moneta._
+
+Rex Willelmo de _Wrotham_, &c. & Reginaldo de _Cornhill_, &c. Sciatis
+quod per commune consilium regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam
+de moneta custodiend. & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ
+destruendis. Et ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ
+custodiend. vos superiores custodes loco nostro constituimus vobis
+præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis &
+custodiri faciatis nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro
+deferentes. Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis
+mittimus in Warant.
+
+ [Marge: _Penny peice._]
+
+Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet libra sit
+lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ plus lactavit & denarii
+qui plus lactaverint perforentur & reddantur sicut alias provisum fuit.
+Judæi vero Aurifabri, & mercatores forinseci emant moneta ista victum &
+vestitum suum tantum sed non debent præstitum vel _merchandisas_ facere
+nisi de grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii
+_Sterlingæ_. Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat a
+monetaria nostra unum _penipeis_ & liberetur cui illud voluerit habere,
+habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri septimo de lacco octavæ
+partis denarii. Item denarios qui de cætero fiet scilicet post natale
+anno Regni nostri sexto inventa rentoss. in alicujus manu perforetur &
+ille cujus manu captus fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS.
+
+Rex, &c. W. de _Wrotham_, &c. & Reginald de _Cornhill_, &c.[480] Sciatis
+quod per commune consilium Regni nostri fecimus hanc Assisam
+subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus & falsonariis monetæ
+nostræ destruendis & ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ
+custodiendos, vos superiores custodes loco nostro constituimus, vobis
+præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis &
+custodiri faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure
+nostro deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus
+vobis mittimus in Warant. &c.
+
+ [Note 480: _Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso._]
+
+Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad Cambium
+nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam cambiens quam recipiens
+cum eo, quod cambiaverit, capiantur; & _assisum_ est quod nullus capiat
+ad Cambium pro libra de _fine_ & puro argento plus vel minus quam sex
+denarios de Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel
+Domini Cant. nisi sit legalis de _Vintenlor_.
+
+Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus Burgis &
+Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit & qui inventus
+fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur omnia catalla sua &
+corpus suum mittatur in prisonam nostram, & sit in voluntate nostra de
+justitia facienda.
+
+Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere inventi
+fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci vel servientium
+eorum pro merchandisa vel præstito faciendo assisum est quod illi in
+quorum manu fuerint inventi, nisi tamen ad victum & vestitum suum
+emendum, ut prædictum est, capiatur. Teste meipso apud _Winton._
+vicesimo sexto die Januar.
+
+Exam. per me _Geo. Robson_
+24 die Dec. 1619.
+
+_In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in ultimo
+rotulo in Dorso[481]._
+
+ [Note 481: _Rub. Lib. scacc. fol. 149. b._]
+
+Consideratum est per Justic. quod precium _osturci_ fori sit XX s.
+precium _Osturci_ mutati sit XL. s. Et si Austarcus fori non reddatur
+primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus.
+
+A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis[482] quod pro amore Dei & salute animæ
+matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones incarceratos pro
+quacunque causa detenti fuerint; sive pro murdro, sive pro felonia, sive
+latrocinio.
+
+ [Note 482: _Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1._]
+
+Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. Ita
+quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de Regno adjurando.
+
+Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ
+destruendis[483].
+
+ [Note 483: _Dors. ibid. in 3._]
+
+ [Marge: _Assisa de moneta
+ contra retonsores ejus._]
+
+Rex Vicecomiti _Roteland_ salutem[484]. Sciatis quod provisum est
+communi assensu Archiepiscoporum................... quod novem milites
+per totam Angliam invenient decimum militem bene paratum equis & armis
+ad defensionem Regni nostri, & 2 solidos per diem ad liberationem suam.
+Ideo tibi præcipimus sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites
+de Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & armis cum
+liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire in servitium quo
+præceperimus pro defensione Regni nostri. Provisum quod si alienigenæ in
+terram nostram venerint, omnes unanimiter eis occurrant cum forcia &
+armis sine dilatione auditis rumoribus de eorum adventu.
+
+ [Note 484: _In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n._]
+
+Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, ipse &
+hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum remanebit Domino
+fundi ad faciendum inde voluntatem suam: Et qui non habent terras, servi
+fient in perpetuum, reddendo annuatim 4 denar.
+
+Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. D. 1205. Reg.
+7.
+
+ [Marge: _Mulctantur qui Reg.
+ non secuti sunt ad bellum
+ transmarinum._]
+
+Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam apud Portesmuthe
+conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus _Julii_ naves ascendit velut
+trajecturus, sed mutato consilio, tertia die Juxta _Warrham_ applicuit.
+Reversus autem cepit de Comitibus, Baronibus, & militibus[485], & viris
+religiosis, pecuniam infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt
+ipsum sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret.
+
+ [Note 485: _Mat. Par. pag. 204._]
+
+ [Marge: _A.D. 1206. Reg. 8.
+ Appellatus de morte Hom. non
+ plegiandus._]
+
+Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de morte hominis
+replegietur vel in Custodia trahatur, vel _escagietur_, nisi per
+speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter teneatur, donec coram
+Justitiariis judicium suum habuerit T. Dom. Joh. Norwic. &c[486].
+
+ [Note 486: _Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27._]
+
+ [Marge: _13 Pars mobilium
+ exigitur._]
+
+ [Marge: _Archiep. Ebor.
+ contradicit._]
+
+Rex in Purificatione B. Mariæ[487] cepit per totam Angliam tertiam
+decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam de Laicis quam de
+viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, sed contradicere
+non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. Ebor. contradicens, clanculo
+recessit ab Anglia, sed rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu
+invasores, anathematis sententia innodavit.
+
+ [Note 487: _Mat. Par. pag. 212._]
+
+ [Marge: _Captura avium
+ prohibita._]
+
+Anno Domini 1209. Rex Anglorum _Johannes_ ad natale Domini fuit apud
+Bristollum, & ibi capturam avium per totam Angliam interdixit[488].
+
+ [Note 488: _Mat. Par. ibid. pag. 218._]
+
+ [Marge: _Innocentius Pap.
+ Angliam interdicit._]
+
+Cum Stephanum _Langtonum_ Cardinalem S. _Chrysogoni_ quem Innocentius
+Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, nec blanditiis
+suscipere duceretur Rex _Johannes_, nec comminationibus, Papa ad
+gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub generali interdicto totam
+Angliam inclusit, quod a _Londoniensi_, _Eliensi_, & _Wigornensi_
+Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, die Lunæ in Passione Domini (quæ
+tunc contigit decimo Cal. Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque
+in Anglia omnia Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum
+in ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum de
+civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis & fossatis
+sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur.
+
+ [Marge: _Rex frendens
+ invadit Ecclesiam._]
+
+Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus ubique præcipit
+ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, Abbatias, Prioratus,
+Laicorum deputat custodiis. Bona & redditus Ecclesiasticorum fisco
+rapit, parce eis victum ministrans & vestitum. Presbyterorum &
+Clericorum focariæ (sic uxores vocant) passim captæ, ad gravem
+compelluntur redemptionem; affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit
+sublevamen. Consanguinei insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam
+interdixere, ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem
+detruduntur.
+
+Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam
+excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. Magnates
+igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in hoc securus, obsides
+etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas redemptiones.
+
+ [Marge: _Papa Regem
+ excommunicat._]
+
+ [Marge: _Regnum Angliæ Phil.
+ Regi Fr. dat._]
+
+ [Marge: _Phil. Rex Fr.
+ Angliam invadit._]
+
+Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam _Alexander
+Cementarius_: Sed brevi hoc contrito, Papa non solum Regem excommunicat,
+sed ex consilio Cardinalium sententialiter pronuntiat deponendum. Regnum
+Angliæ _Philippo_ Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe
+capescere, nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub
+_Culvertagii_ stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ ad ingens
+adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, coepti diem statuens in
+Octavis Paschæ.
+
+_Johannes_ contra summam rerum jam in alea positam videns; nihil quod ad
+defensionem pertinet non exequitur. Primo naves in universis portubus
+lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi juxta Brevis formulam
+quod subsequitur singulorum portuum Ballivis directi.
+
+_Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. A. D.
+1213. Reg. 15._
+
+ [Marge: _Breve Regis Joh.
+ pro navibus congregand._]
+
+Johannes Rex Angliæ, &c.[489] Præcipimus tibi quatenus statim visis
+literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis portuum ad
+singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter imbreviare omnes
+naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos vel plures: Et præcipias
+ex parte nostra magistris omnium navium illarum, & illis quorum naves
+sunt; quod sicut se & naves suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad
+Portesmuthe in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis
+_Marinellis_, & bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad
+liberationes nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte
+imbreviatum quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum ipsæ
+sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis scire,
+quot & quæ naves in portubus suis _die dominica_ proxime post Cineres,
+sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. Teste me ipso apud _Nov.
+Templum_ 3 die Martis.
+
+ [Note 489: _Mat. Par. pag. 224._]
+
+ [Marge: _Literæ Regis pro
+ armis capiendis contra R.
+ Philip._]
+
+Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub hac forma.
+
+_Johannes_ Rex Angliæ, &c.[490] Summone per bonos summonitores, Comites,
+Barones, milites, & omnes _liberos_ homines & _servientes_, vel
+quicunque sint, & de quocunque teneant, qui arma habere debent, vel
+habere possint, & qui homagium nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut
+nos & seipsos & omnia sua diligunt, sint apud _Doveram_ ad instans
+clausum Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, ad
+defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. Et quod nullus
+remaneat qui arma portare possit, sub nomine _Culvertagii_ & perpetuæ
+servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum suum. Et qui terram non
+habent, & arma habere possint, illuc veniant ad capiendum _solidatas_
+nostras. Et tu omnem attractum victualium & omnia mercata Baillivarum
+tuarum venire facias, ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum
+mercatum de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum
+prædictis summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint
+de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas quod tu ita
+effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita exequaris, ne inde ad
+corpus tuum nos capere debeamus. Et tu inde habeas rotulum tuum, ad nos
+certificandum qui remanserint.
+
+ [Note 490: _Mat. Par. pag. 224._]
+
+ [Marge: _Legatus Papæ de
+ reconciliatione tractat._]
+
+ [Marge: _Rex Joh.
+ conditiones pacis accipit._]
+
+Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea Roma missus
+_Pandulfus_ Subdiaconus[491] familiaris & Legatus Innocentii Papæ, de
+reconciliatione tractaturus: Regis in adverso littore, licentiam opperit
+ingrediendi. Hac concessa, Francorum veniens formidabilem nuntiat
+apparatum. Anglorum metuendam defectionem, periculum imminens esse,
+certum, & inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni
+studere, resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem pene
+sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, & illud una
+quod a _Petro_ Heremita quodam vaticinatum esset, eum regno fore exutum
+ante festum instantis ascensionis; Legato acquievit, se & regnum suum in
+Papæ deferens Patrocinium. Jurat insuper coram Legato, tactis sacris
+Evangeliis, se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus
+Magnatibus, cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse suo ad
+satisfactionem compellerent.
+
+ [Note 491: _Mat. Par._]
+
+ [Marge: _Rex Joh. Articulos
+ Pacis stipulatur._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas inspecturis,
+salutem[492]. Per has Patentes literas Sigillo nostro munitas, volumus
+esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor Barones nostri,
+Willielmus sc. Comes _Saresberiæ_, frater noster, & Reginaldus Comes
+_Bononiæ_, Willielmus Comes _Warennæ_ & Willielmus Comes de _Ferrariis_,
+juraverunt in animam nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide
+per omnia curabimus observare.
+
+ [Note 492: _Mat. Par. pag. 225._]
+
+Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis Domini
+Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus pro quibus
+excommunicati sumus ab ipso.
+
+Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus viris
+_Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo _Londoniensi_, Eliæ
+_Eliensi_, C. _Herefordensi_, J. _Batoniensi_, & _Huberto Lincolniensi_
+Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, & _Roberto_ filio
+Walteri, & _Eustachio_ de _Vesci_, nec non & cæteris Clericis & Laicis
+ad hoc negotium contingentibus; præastando simul coram eodem Legato vel
+Delegato publice juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi
+faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus
+omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem recipiemus & tenebimus
+bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum & Episcopos non impediemus,
+nec faciemus, nec permittemus aliquatenus impediri, quominus ipsi libere
+suum exequantur officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout
+debent, utantur.
+
+Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis
+Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab Episcopis, &
+Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati Archiepiscopus &
+Episcopi postulant juramenta & eorum patentes literas exhiberi, quod
+ipsi bona fide studebunt, ut hæc pax & securitas firmiter observetur.
+
+Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra
+venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis,
+mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium Ecclesiarum
+custodias amittamus.
+
+Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti eos
+inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios contra venerimus,
+ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & securitatis, mandatis
+Apostolicis inhærebunt.
+
+Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per nostras patentes
+literas obligavimus omne jus Patronatus quod habemus in Ecclesiis
+Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt pro securitate prædictorum
+sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo & Episcopis ante suum ingressum
+in Angliam transmittemus.
+
+Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, salvo
+honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & literatoriam quod ipsi nec
+per se nec per alium contra personam nostram, vel Coronam nostram
+aliquid attentabunt, nobis prædictam pacem & securitatem servantibus
+illibatam.
+
+De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem
+sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis quam Laicis ad hoc
+negotium pertingentibus, non solum rerum sed omnium libertatum &
+restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo quidem & Episcopo
+Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, aliis autem a tempore
+discordiæ inchoatæ. Nec obstabit aliqua pactio, vel promissio, vel
+concessio, quominus & damna recompensentur, & restituantur ablata tam
+vivorum, quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii
+quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio
+recompensatio tribuetur.
+
+Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos dimitti, ac
+restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione negotii
+detinentur.
+
+In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere,
+faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum Legalium
+Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis expensis nunciis
+prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & Monachorum Cantuariensium
+assignari sine impedimento quolibet per potestatem nostram ad eos libere
+deferendorum, ut expediti veniant in Angliam honorifice revocati: viz.
+Stephano Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi
+750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H.
+Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus 1000 libras.
+
+Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, assignari
+faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis & Ecclesiis
+universis in manibus nuntiorum & procuratorum ipsorum, mobilia omnia cum
+administratione libera eorundem & in pace dimitti.
+
+Interdictum vero _Utlagatio_ vulgariter nuncupatum, quod proponi fecimus
+contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, protestando per
+nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, id ad nos nullatenus
+pertinere, quodque istud de cætero contra Ecclesiasticas personas,
+nullatenus faciemus proponi: Revocantes præterea utlagationem laicorum
+ad hoc negotium pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum
+recepimus ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem &
+Ecclesiæ libertatem.
+
+Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione
+quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum Domini Papæ,
+receptis probationibus terminetur.
+
+Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.
+
+Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes subortæ, de
+quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel Delegatum Domini
+Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; ad ipsius referantur
+arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, Teste me ipso apud
+_Doveram_, 13 die _Maii_ Anno Regni nostri 14.
+
+ [Marge: _Rex Papæ resignat
+ coronam Angliæ._]
+
+His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates Angliæ ad
+domum militum Templi juxta _Doveram_ 15 die Maii in Vigilia Ascensionis;
+ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum est, resignavit coronam suam,
+cum Regnis Angliæ &c. Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc
+gerebat Pandulphus memoratus, factaque resignatione eadem Papæ &
+successoribus suis per Chartam dedit & confirmavit.
+
+ [Marge: _Charta Regis Joh.
+ resignationis Regni._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus hanc
+chartam inspecturis, salutem in Domino.
+
+Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, volumus
+esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam Ecclesiam
+offenderimus in multis, & proinde divina misericordia plurimum
+indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro satisfactione Deo &
+Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos humiliemus & regna nostra;
+volentes nos ipsos humiliare pro illo qui se pro nobis humiliavit usque
+ad mortem, gratia Sancti Spiritus inspirante, non vi interdicti nec
+timore coacti, sed nostra bona spontaneaque voluntate, ac communi
+consilio Baronum nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis
+Apostolis ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, ac
+Domino Papæ _Innocentio_, ejusque catholicis successoribus, totum regnum
+Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum omni jure & pertinentiis suis, pro
+remissione omnium peccatorum nostrorum, & totius generis nostri, tam pro
+vivis quam pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam
+secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis viri Domini
+Papæ Subdiaconi & familiaris.
+
+Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis
+successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam fecimus &
+juravimus homagium ligeum in præsentia _Pandulphi_: Si coram Domino Papa
+esse poterimus, eidem faciemus; successores nostros & hæredes de uxore
+nostra in perpetuum obligantes, ut simili modo summo Pontifici qui pro
+tempore fuerit, & Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant
+fidelitatem præstare, & homagium recognoscere.
+
+Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis
+volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus nostris
+prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, quæ pro ipsis
+facere debemus, salvis per omnia denariis beati Petri, Ecclesia Romana
+mille marcas Esterlingorum percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis
+500 marcas, & in Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300
+pro regno Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis,
+libertatibus, & regalibus nostris.
+
+Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque firma,
+obligamus nos & successores nostros contra non venire: & si nos vel
+aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare præsumpserit,
+quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, cadat a jure
+regni: Et hæc charta obligationis & concessionis nostræ semper firma
+permaneat.
+
+Teste meipso apud _Domum Militum Templi_ juxta _Doveram_ coram H.
+_Dublinensi_ Archiepiscopo, Joh. _Norwicensi_ Episcopo, Galfrido fil.
+_Petri_, W. Comite _Saresberiæ_, W. Comite _Penbroc_, R. Comite
+_Bononiæ_, W. Comite _Warennæ_, S. Comite _Winton_, W. Comite _Arundel_,
+W. Comite de _Ferrariis_, W. _Briwere_, Petro fil. _Hereberti_, Warino
+fil. _Geraldi_, 15 die Maii, anno regni nostri 14.
+
+Chartam Rex _Pandulpho_ tradidit _Innocentio_ deferendam[493].
+
+ [Note 493: _Mat. Par. pag. 227._]
+
+ [Marge: _Regis Johan. Charta
+ obedientiam promittens
+ Papæ._]
+
+Ego _Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, ab hac hora & in
+antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ Romanæ, & Domino meo Papæ
+Domino _Innocentio_ ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero
+in facto, in dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra,
+vel mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, &
+remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero intimabo,
+vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo dicturam. Concilium
+quod mihi crediderint per se, vel per nuntios suos, seu literas suas,
+secretum tenebo, & ad eorum damnum nulli pandam me sciente. Patrimonium
+beati Petri, & specialiter regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero
+ad tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. Sic me
+adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen.
+
+Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, quam
+Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo conculcavit.
+
+ [Marge: _Phil. Rex contra
+ Flandriam movet exercitum._]
+
+ [Marge: _Rex Joh. revocat
+ exulantes._]
+
+ [Marge: _Jurat._]
+
+His compositis, _Pandulphus_ Galliam repetit, ut _Philippum_ Regem ab
+incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum se in apparatu
+asserit expendisse; nec jam remorandus erat; nisi Comes _Flandriæ_, qui
+signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. In _Flandriam_ igitur
+furorem vertit: cui Johannes opem ferens, 300 Galliæ naves abduxit
+captas, & 100 vel eo amplius in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum
+ulterius adversus Gallum exercitum promoveret in _Pictaviam_, ad amissa
+recuperanda; Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab
+excommunicationis sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur &
+Episcopos exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis
+securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit _Wintoniæ_,
+provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. Mirantur Regis
+humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum ad Ecclesiam ducunt, &
+absolvunt protinus. In absolutione autem jurat Rex ad sacra Evangelia:
+
+Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, & in
+manu teneret, contra omnes adversarios suos pro posse suo.
+
+Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges Edwardi Regis,
+renovaret, & iniquas destrueret.
+
+Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret:
+quodque singulis redderet jura sua.
+
+Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum Pascha
+plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin autem, in pristinam
+excommunicationis sententiam revocaretur.
+
+Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus,
+fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur.
+
+ [Marge: _Concil. apud S.
+ Albanum._]
+
+_Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti[494]._
+
+ [Note 494: _Mat. Par. pag. 229._]
+
+ [Marge: _Inquiritur de
+ damnis Episcop._]
+
+In crastino S. _Margaretæ_ misit Rex brevia ad omnes Vice-comites regni,
+præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, IV legales homines
+cum Præposito, apud S. Albanum pridie nonas Augusti facerent convenire:
+ut per illos & alios ministros suos de damnis singulorum Episcoporum, &
+ablatis, certitudinem inquireret, & quid singulis deberetur.
+
+ [Marge: _Qui aderant huic
+ Concilio._]
+
+Conveniunt ad indictum diem & locum _Gaufridus_ fil. Petri Justitiarius
+Angliæ, & Episcopus _Wintoniensis_ (quos paulo ante Rex statuerat
+_Custodes regni_) _Archiep. Cantuariæ_, cæterique Episcopi & Magnates
+Angliæ.
+
+ [Marge: _Pax Regis & Leges
+ Hen. I. conceduntur._]
+
+Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter præceptum
+est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus in regno
+custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus enervarentur.
+
+ [Marge: _Extorsiones
+ prohibentur._]
+
+ [Marge: _Et Scotalla._]
+
+Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis Ministris
+Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam aliquid violenter
+extorqueant, vel alicui injuriam irrogare præsumant, aut scotalla
+alicubi in regno faciant, sicut facere consueverunt.
+
+ [Marge: _Leges Hen. I.
+ confirmantur._]
+
+8. Calendas Septembris[495] convenerunt ad S. _Paulum_ Londoniarum,
+_Stephanus_ Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, Abbates, Priores,
+Decani, & Barones regni: statutoque in re Ecclesiæ paxilli quidpiam,
+Proceres aliquot (ut fama refert) seorsum evocat in colloquium. Audistis
+(inquit) quomodo ipse apud _Winton_ Regem absolvi, & ipsum jurare
+compulerim, quod leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges
+Regis Edwardi Confessoris renovaret, & in regno faceret observari.
+Inventa est quoque nunc charta quædam _Henrici_ I Regis Angliæ, per quam
+si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum pristinum
+revocare. Et proferens chartam, in medium recitari fecit ad tenorem quem
+posuimus in anno 2. Henrici I.
+
+ [Note 495: _Ibid. pag. 230._]
+
+Perlecta _charta_, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce
+libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque pollicetur
+Archiepiscopus fidelissimum[496].
+
+ [Note 496: _Ibid. pag. 231._]
+
+ [Marge: _Dissensiones inter
+ Regnum & Sacerdotium
+ reformantur._]
+
+Circa festum S. _Michaelis_[497] Angliam venit _Nicolaus Tusculanensis_
+Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones inter regnum &
+sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. Indicta die, Londini
+comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus Cantuar. cum Episcopis &
+Magnatibus regni. Tractatum est triduo, de damnis Episcoporum, de
+ablatis restituendis, de interdicti relaxatione. Rex in plenariam
+satisfactionem, ultra omne quod anterius persolutum esset, centum millia
+librarum argenti continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem
+investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius
+abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria
+cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante Pascham sequentem
+soluturum. Legato placuit, non Episcopis, qui inquisitionem prius
+expetunt faciendam.
+
+ [Note 497: _Ibid. pag. 236._]
+
+ [Marge: _Inderdictum
+ relaxatur._]
+
+Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. _Pauli_ cathedrali:
+ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus altare, coram Clero
+& populo, exacta est a Rege & innovata famosa illa subjectio, qua
+diadema suum cum dominiis Angliæ & Hiberniæ Papæ subjugaverat.
+Subjectionis etiam charta, quæ prius cera obsignata erat, & Pandulpho
+tradita, ut supra constat, auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ
+& Romanæ Ecclesiæ resignata.
+
+Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas accepit
+dilationes, cum ad tempora tum ad loca.
+
+Die Apostolorum Petri & Pauli[498] Legatus in cathedrali Ecclesia
+solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat annis 6,
+mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile damnum Ecclesiæ.
+
+ [Note 498: _Ibid. 240._]
+
+ [Marge: _Archiep. Patronatum
+ obtinet Episcopatus Roff._]
+
+_Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus Roffens.[499]
+A. D. 1214. Reg. 16._
+
+ [Note 499: _Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis Roffens. & Militibus ac
+libere tenentibus de Episcopatu Roffens. salutem.
+
+Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino _Stephano_, Cant.
+Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus pertinentiis
+suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, quod ei tanquam Domino &
+Patrono ejusdem Episcopatus sitis intendentes in omnibus. In hujus autem
+rei testimonium has literas nostras patentes vobis mittimus. Teste
+meipso apud Novum Templum _London._ XXII. die _Novembr._ anno regni
+nostri XVI.
+
+_Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium folium,
+&c. in schedula, viz.[500]._
+
+ [Note 500: _Ibid. post tertium folium._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. Sciatis nos pro
+salute animæ nostræ & antecessorum & successorum nostrorum Regum Angl. &
+communi consilio Episcoporum, Comitum, Baronum & aliorum fidelium
+nostrorum reddidisse & concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. &
+venerabili patri nostro S. Cant. _Archiepiscopo_, totius Angliæ Primati,
+& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal.
+_Roffens._ cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, &
+liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali,
+custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus &
+successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, ut patroni.
+Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo & Episcopi
+electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, Regis inquiretur
+assensus; sed totum ad Archiepiscopum, quicunque fuerit, pertinebit.
+Episcopus autem, vel Electus, loci illius, temporalia, quæ prius
+vocabantur Regalia, de manu prædicti Archiepiscopi & successorum suorum
+plenarie recipiet, & fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad
+Ecclesiam illam Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus.
+Servitia autem, quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus
+qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo &
+successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et ipse
+Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus suas nobis &
+successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus Roffensis nobis &
+hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, sed non propter feodum.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus &
+successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus Roffens. cum custodia
+& ordinatione ejusdem, cum vacaverit, habeant & teneant, libere, quiete,
+pacifice, integre & plenarie, cum omnibus pertinentiis, dignitatibus,
+libertatibus, & liberis consuetudinibus suis in perpetuum, sicut
+prædictum est. Prohibemus autem ex parte Dei Patris omnipotentis, &
+beatæ Mariæ, & omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam &
+liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. Quod si
+quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ & omnium sanctorum, ac
+nostram incurrat.
+
+Testibus Dominis W. _London._ P. _Winton._ R. _Elien._ E. _Hereforden._
+P. _Bathon._ & _Glaston._ H. _Linc._ Episcopis R. Com. _Cestr._ W.
+_Marescallo_ Com. _Penbroc._ W. Com. _Arundel._ W. Com. _Waren._ W. Com.
+de _Ferrar._ S. Com. _Winton._ W. _Briwer._ Rob. fil. _Walteri_,
+Galfrido de _Mandevill_, Ric. de _Monfichet_, Thoma de _Erdinten_. Datum
+per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii nostri, apud Novum
+Templum London. XXII. die Novemb. anno regni nostri XVI. _Hæc non
+habetur sigillata, sed transcripta est de registro veteri inter Chartas
+Johannis Regis. Istud originale remanet penes Episcopum Roffensem._
+
+ [Marge: _Clerici incarcerati
+ traduntur Arch. Cant._]
+
+_Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant._
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ,
+Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, Constabulariis, &
+omnibus Ministris & Ballivis suis, salutem[501].
+
+ [Note 501: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29._]
+
+Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. _Cantuariæ_
+Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, pro quocunque
+forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis firmiter præcipimus,
+quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes Clericos, quos in custodia
+vestra habetis, si quos in custodia habetis, vel quos vos pro aliquo
+forisfacto, quodcunque sit, contigerit habere. Et prohibemus, ne quis
+aliquem Clericum pro quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam
+præfatus Archiepiscopus ipsum requisivit.
+
+Teste Will. _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ apud Argenton. VII. die
+Junii.
+
+ [Marge: _Charta pro Clero de
+ liberis Electionibus._]
+
+_Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus
+faciendis[502]._
+
+ [Note 502: _Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892._]
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ &
+Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus,
+Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus has litteras visuris, salutem.
+
+Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem
+(Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ Ecclesiæ Romanæ Cardinalem,
+Willielmum Londoniensem, E. Eliensem, E. Herefordensem, Johannem
+Bathoniensem & Glastonensem, & Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super
+damnis & ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de mera &
+libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus non solum eis
+quantum secundum Deum possumus satisfacere, verum etiam toti Ecclesiæ
+Anglicanæ salubriter & utiliter in perpetuum providere.
+
+Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris &
+prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia _Anglicana_ fuerit
+observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: de cætero in
+universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus &
+conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in perpetuum electiones
+quorumcunque Prælatorum, majorum & minorum: salva nobis & hæredibus
+nostris custodia Ecclesiarum & Monasteriorum vacantium, quæ ad nos
+pertinent.
+
+Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus per
+nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis Monasteriis &
+Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, quemcunque voluerint, libere
+sibi præficient electores Pastorem, petita tamen a nobis & hæredibus
+nostris licentia eligendi, quam non denegabimus nec differemus. Et si
+forte accidat, quod denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant
+electores ad electionem canonicam faciendam.
+
+Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, quem
+non denegabimus, nisi adversus eandem rationale proposuerimus, &
+legitime probaverimus, propter quod non debemus consentire.
+
+Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis vel
+Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut constitutionem, in
+aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis vero contra hoc aliquo
+tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis & nostram incurrat. His
+testibus, P. _Wintoniensi_ Episcopo, W. _Mareschallo_ Comite _Penbrock_,
+Willielmo Comite _Warenniæ_, R. Comite _Cestriæ_, S. Comite
+_Wintoniensi_, G. de _Mandevilla_ Comite _Glouverniæ_ & _Essexiæ_, W.
+Comite de _Ferrariis_, G. _Briewere_, W. fil. _Geraldi_, W. de
+_Cantelupo_, G. de _Novilla_, Rob. de Ver. W. de _Guntingefeld_. Datum
+per manum magistri _Roberti de Marisco_ Cancellarii nostri XV. die
+Januarii apud _Novum Templum Londini_, anno regni nostri XVI.
+
+Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) confirmavit
+_Innocentius_ Papa verbis plurimis _Laterani_ datis III. Calend.
+Aprilis, Pontificatus sui XVIII. _Vide Bullam apud Mat. Par. in A. D.
+1215. p. 253._
+
+ [Marge: _Quomodo R. Johann.
+ adducitur ad concedend.
+ Magnam Chartam._]
+
+_Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum
+Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus._
+
+Circa 14. Cal. _Novembris_, A. D. 1213.[503] Comites & Barones Angliæ
+apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, de restaurandis
+tractant libertatibus, quæ in Charta Regis Henrici I. ab Archiepiscopo
+(ut prædiximus) prolata, continebantur. Continebat autem Charta (inquit
+Parisius) quasdam libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ
+Anglicanæ pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam
+libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, a
+majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod si Rex
+has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos,
+bellumque illaturos donec faceret.
+
+ [Note 503: _Mat. Par. pag. 243._]
+
+Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus Natalitiis
+sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & Legum petunt confirmationem,
+asseruntque eum juramento has spospondisse, cum Wintoniæ absolutus
+esset. Rex eorum metuens potentiam, rem causatur arduam esse &
+difficilem, utque igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet,
+inducias postulat in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores
+præstat, juste omnia peracturum.
+
+Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad fidelitatem
+iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, non devotionis, in
+festo Purificationis, crucem Domini in se suscepit.
+
+Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum Regis
+_Oxonii_ petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, prorupit in
+furorem, juratque nunquam se has concessurum. Magnates protinus Robertum
+filium Walteri, principem statuunt militiæ suæ, appellantes eum
+Mareschallum exercitus Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma
+omnes, castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem,
+sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus
+adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro regni libertate &
+avitis starent legibus, suorum omnium minantur alias direptionem.
+
+Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: resipiscens
+igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque diem pangit
+atque locum. Convenitur inter _Stanes_ & _Windleshores_, prato appellato
+_Runingemad_; deletisque utrinque arbitris, Rex pro eorum sententia has
+concessit libertates.
+
+ [Marge: _Magna Charta Regis
+ Joh. de libertat. Angl._]
+
+_Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D.
+1215. Reg. 17._
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c.[504] Sciatis nos intuitu Dei, &
+pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum meorum, & ad
+honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, & emendationem regni nostri,
+per consilium venerabilium patrum nostrorum, Stephani Cantuariensis
+Archiepiscopi, totius Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis,
+Henrici _Dubliniensis_ Archiepiscopi, Willielmi _Londinensis_ Episcopi,
+Petri _Wintoniensis_, Jocelini _Bathoniensis_ & _Glaston._ Hugonis
+_Lincolnens._ Walteri _Wigornens._ Willielmi _Coventrens._ Benedicti
+_Roffens._ Episcoporum; & Magistri _Pandulphi_ Domini Papæ Subdiaconi, &
+familiaris fratris _Emerin._ Magistri Militiæ Templi in Anglia, &
+nobilium virorum Willielmi _Marescalli_ Comitis _Penbroc_, Willielmi
+Comitis _Sarisberien._ Willielmi Comitis _Warrenniæ_, Willielmi Comitis
+_Arundel_, Alani de _Leveia_[505] Constabular. Scotiæ, Warini filii
+_Garaldi_, Petri filii _Hereberti de Burgo_, Senescalli _Pictaviæ_, Hugo
+de _Nevilla_, Math. fil. _Hereberti_, Thomæ _Basset_, Alani _Basset_,
+Philippi de _Albaniace_, Roberti de _Roppeleia_, Johannis _Marescalli_,
+& Johannis filii _Hugonis_, & aliorum fidelium nostrorum.
+
+ [Note 504: _Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag.
+ 246._]
+
+ [Note 505: _Al. Calweia._]
+
+In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, pro
+nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod Anglicana Ecclesia libera
+sit, & habeat jura sua integra, & libertates suas illæsas, & ita volumus
+observari: quod apparet ex eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima &
+magis necessaria reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea
+voluntate, ante discordiam inter nos & Barones nostros _manifeste_
+motam, concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam obtinuimus a
+Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam & nos observabimus, & ab
+hæredibus nostris in perpetuum bona fide volumus observari.
+
+Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni _Angliæ_, pro nobis
+& hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates subscriptas,
+habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris.
+
+Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium de nobis in
+capite per servitium militare, mortuus fuerit: & cum decesserit, hæres
+suus plenæ ætatis fuerit, & relevium debeat, habeat hæreditatem suam per
+antiquum relevium, sc. hæres vel hæredes Comitis de Baronia Comitis
+integra, centum marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis
+integro, per centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det,
+secundum antiquam consuetudinem feudorum.
+
+Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit in
+custodia, _& Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ suæ
+antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres fuerit in
+custodia_, & cum ad ætatem pervenerit, sc. _viginti & unius anni_,
+habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: _ita tamen quod si
+ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, nihilominus terra remaneat in
+custodia Dominorurn suorum usque ad terminum prædictum_.
+
+Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non capiat de
+terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles consuetudines, &
+rationabilia servitia, & hæc sine destructione & vasto, hominum vel
+rerum. Et si nos commiserimus custodiam alicui talis terræ, Vicecomiti
+vel alicui alii, qui de exitibus _terræ_ illius nobis respondere debent,
+& ille destructionem de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo
+capiemus emendam, vel terra committatur duobus legalibus & discretis
+hominibus de feudo illo, qui de exitibus _similiter_ nobis respondeant,
+sicut prædictum est.
+
+Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet domos, parcos,
+vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa terra pertinentia, de
+exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, cum ad plenam ætatem
+pervenerit, terram suam totam instauratam de carucis, _& omnibus aliis
+rebus, ad minus secundum quod illa recepit_. _Hæc omnia observentur de
+custodiis Archiepiscopatuum, Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, &
+Dignitatum vacantium, quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ
+hujusmodi vendi non debent._
+
+Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod antequam
+contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de consanguinitate ipsius
+hæredis.
+
+Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate _aliqua_
+habeat maritagium _suum_ & hæreditatem suam; nec aliquid det pro dote
+sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate sua, quam hæreditatem maritus
+suus & ipsa tenuerunt, die obitus ipsius mariti: & maneat in _capitali
+messuagio_ mariti sui per 40 dies post mortem ipsius _mariti_, infra
+quos assignetur ei dos sua, _nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus
+illa fuerit castrum: & si de castro recesserit, statim provideatur ei
+domus competens in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua
+assignetur secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium
+interim de communi_. _Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars
+totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata
+fuit ad ostium Ecclesiæ._ Nulla vidua distringatur ad se maritandum, dum
+voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem faciet, quod se
+non maritabit sine assensu nostro, si de nobis tenuerit, vel sine
+assensu Domini sui de quo tenuerit, si de alio tenuerit.
+
+Nos vero & Ballivi nostri non _seisiemus_ terram aliquam nec redditum
+pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris _præsentia_ sufficiunt ad
+debitum reddendum, _& ipse debitor paratus sit inde satisfacere_. Nec
+plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu ipse capitalis debitor
+sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis debitor defecerit in
+solutione debiti, non habens unde _reddat, aut reddere nolit cum
+possit_, plegii respondeant debito; & si voluerint, habeant terras &
+redditus debitoris, quousque sit eis satisfactum de debito, quod ante
+pro eo solvitur, nisi capitalis debitor monstraverit se esse quietum
+inde versus eosdem plegios.
+
+Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & moriatur
+antequam debitum illud persolverit, debitum illud non usuret quamdiu
+hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: & si debitum illud
+inciderit in manus nostras, nos non capiemus nisi catallum contentum in
+Charta. Et si quis moriatur, & debitum debet Judæis, uxor ejus habeat
+dotem suam & nil reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti,
+qui fuerunt infra ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria
+secundum tenementum quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum,
+salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ
+debentur aliis quam Judæis.
+
+Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi per commune
+consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, & ad
+primogenitum filium nostrum Militem faciendum, & ad filiam nostram
+primogenitam semel maritandam; & ad hoc non fiet nisi rationabile
+auxilium.
+
+Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas
+Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines
+suas, tam per terras quam per aquas.
+
+Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, & burgi, &
+villæ, _& Barones de quinque portubus_, & omnes portus habeant omnes
+libertates, & omnes liberas consuetudines suas, & ad habendum _commune
+consilium regni_ de auxiliis assidendis (aliter quam in tribus casibus
+prædictis.) Et de scutagiis assidendis summoneri facimus Archiepiscopos,
+Episcopos, Abbates, Comites, & _majores Barones regni_ sigillatim, per
+literas nostras. Et præterea faciemus summoneri in generali, per
+Vice-comites & Ballivos nostros, omnes illos qui in capite de nobis
+tenent, ad certum diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum
+locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam
+summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium ad
+diem assignatum procedat, secundum consilium eorum qui præsentes
+fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint.
+
+Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium de liberis
+hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum
+primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel
+maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile auxilium.
+
+Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, nec
+de alio libero tenemento quam quod inde debetur.
+
+Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur in aliquo
+loco certo.
+
+Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, & de ultima
+præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, & hoc modo: Nos,
+vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis Justiciarius noster, mittet
+duos Justiciarios nostros per unumquemque Comitatum semel in anno, _qui
+cum militibus Comitatuum capiant in Comitatibus assisas prædictas, & ea
+quæ in illo adventu suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad
+prædictas assisas capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem
+terminentur alibi in itinere suo_. _Et ea quæ per eosdem propter
+difficultatem articulorum aliquorum terminari non possunt, referantur ad
+Justiciarios de Banco._
+
+_Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram
+Justiciariis de Banco, & ibi terminentur._
+
+Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum modum ipsius
+delicti: & pro magno delicto amercietur secundum magnitudinem delicti,
+salvo contenemento suo: Et mercator eodem modo, salva merchandiza sua:
+Et villanus alterius quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio
+suo, si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum
+misericordiarum ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium
+hominum de vicineto Comitatus.
+
+Comites & Barones non _amercientur_, nisi per pares suos, & non nisi
+secundum modum delicti.
+
+_Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii
+sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum quantitatem
+delicti._
+
+ [Marge: _A. D. 1215._]
+
+Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, nisi qui ab
+antiquo & de jure facere debent.
+
+_Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso
+tempore Henrici Regis avi nostri._
+
+Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii Ballivi nostri,
+teneant placita Coronæ nostræ.
+
+Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, sint ad antiquas
+firmas absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis nostris.
+
+Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes vel
+Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione,
+nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat Vicecomiti vel
+Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla defuncti inventa in laico
+feodo, ad valentiam illius debiti, per visum legalium hominum: ita tamen
+quod nihil inde amoveatur, donec persolvatur nobis debitum, quod clarum
+fuerit, & residuum relinquatur executoribus ad faciendum testamentum
+defuncti. Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant
+defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus
+suis.
+
+Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus
+propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum Ecclesiæ
+distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei debebat.
+
+Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia catalla
+alicujus _qui non_ de villa ubi castrum situm sit, nisi statim inde
+reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate venditoris; _Si
+autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium reddat_.
+
+Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum denarios pro
+custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria persona sua,
+vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit propter
+rationabilem causam. Et si nos duxerimus eum vel miserimus in exercitum,
+erit quietus de custodia, secundum quantitatem temporis, quo per nos
+fuerit in exercitu, _de feudo pro quo fecit servitium in exercitu_.
+
+Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat equos,
+vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi de
+voluntate ipsius liberi hominis _reddat liberationem antiquitus
+statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per diem; & pro
+careta ad 3 equos, 14 denarios per diem_. _Nulla Careta dominica
+alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus Dominæ capiatur
+per Ballivos prædictos._
+
+Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum ad castra
+vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus boscus ille
+fuerit.
+
+Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint de felonia,
+nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur terræ Dominis
+feodorum.
+
+Omnes _Kidelli_ de cætero deponantur penitus per Thamisiam, & per
+Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam maris.
+
+Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo
+tenemento, unde liber homo perdat causam suam.
+
+Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; & una mensura
+bladi, sc. quarterium Londonense.
+
+Et una latitudo pannorum tinctorum & _russeccorum_, & _haubergetorum_,
+sc. duæ ulnæ infra listas.
+
+_De ponderibus vero sit ut de mensuris._
+
+Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab eo qui
+inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis concedatur, &
+non negetur.
+
+Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, vel per
+burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; nos non
+habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, quæ est de feodo alterius
+occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii; nec habebimus
+custodiam illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi
+firma debeat servitium militare.
+
+Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam tenet de
+alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ Serganteriæ, quam
+tenet de nobis per servitium reddendi nobis cultellos, vel sagittas, vel
+hujusmodi.
+
+Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad juramentum
+simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc inductis.
+
+Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, aut
+utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo libero
+tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus suis, nec
+super eum ibimus, nec super eum in carcerem mittemus, nisi per legale
+judicium parium suorum, vel per Legem terræ. Nulli vendemus, nulli
+negabimus, aut differemus rectum aut justitiam.
+
+Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum &
+securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & morari, & ire per
+Angliam, tam per terram, quam per aquam, ad emendum vel vendendum sine
+omnibus malis toltis per antiquas & rectas consuetudines, præterquam in
+tempore guerræ, & si sint de terra contra nos guerrina; & si tales
+inveniantur in terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno
+temporum vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro
+capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc
+invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint ibi,
+alii salvi sint in terra nostra.
+
+Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire salvo &
+secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi tempore guerræ
+per aliquod breve tempus propter communem utilitatem regni, exceptis
+imprisonatis & utlagatis, secundum Legem regni, & gente contra nos
+guerrina, & mercatoribus, de quibus fiat sicut supradictum est.
+
+Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore _Walingefordiæ_,
+_Nothinham Boloniæ_, _Lancastriæ_ vel de aliis Eschaetis quæ sunt in
+manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus non det aliud
+relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam faceret Baroni, si
+Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem modo eam tenebimus, quo
+Baro eam tenuit; _nec nos occasione talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus
+aliquam Eschaetam vel custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi
+tenuerit de nobis in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam_.
+
+Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero coram
+Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in
+placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati sunt propter
+forestam.
+
+Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem
+nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.
+
+Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat de terra sua,
+quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter fieri Dom. feudi
+servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum illud.
+
+Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ de advocatione,
+vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, habeant earum
+custodiam cum vacuerint, sicut habere debent, & sicut supra declaratum
+est.
+
+Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, de morte
+alterius quam viri sui.
+
+Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; & ubi
+major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes aliquis, vel
+Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum nisi bis in anno & non
+nisi in loco debito & consueto, _viz._ semel post Pascha, & iterum post
+festum S. Michaelis. Et visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad
+illum terminum S. Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat
+suas libertates, quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis
+avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco
+plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit sicut
+esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus
+sit de eo quod Vicecomes habere consuevit de visu suo faciendo tempore
+Henrici Regis avi nostri.
+
+Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, ita quod
+illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat alicui domui Religionis
+terram sic accipere, quod tradat eam illi a quo illam recepit tenendam.
+Si quis autem de cætero terram suam sic dederit domui religiosæ, & super
+hoc convincatur, donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo
+illius feudi incurratur.
+
+_Scutagium_ de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici avi
+nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod
+contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit.
+
+Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus in
+regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, erga omnes homines
+nostros de regno nostro tam Clerici quam Laici nostri observent quantum
+ad se pertinet erga homines suos; salvis Archiepiscopis, Episcopis,
+Abbatibus, Prioribus, Templariis, Hospitalariis, Comitibus, Baronibus,
+Militibus, & omnibus aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus,
+libertatibus & liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His
+Testibus, &c.
+
+ [Marge: _Leges Forestæ._]
+
+Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum libertatibus
+præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri nequiverant in
+hac alia charta subscripta complectebatur.
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu Dei, & pro
+salute animæ nostræ, & animarum antecessorum & successorum ad
+exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem regni nostri Angliæ in
+perpetuum, spontanei & bona voluntate nostra dedimus, concessimus pro
+nobis & hæredibus nostris has libertates subscriptas, habendas &
+tenendas in regno nostro Angliæ in perpetuum.
+
+Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit,
+videantur per probos & legales homines, & si boscum aliquem alium quam
+suum dominicum afforestaverit ad damnum illius cujus boscus fuerit,
+statim deafforestetur. Et si boscum suum proprium afforestaverit,
+remaneat Foresta, salva communia de herbagio, & rebus aliis in eadem
+Foresta, illis qui eam prius habere consueverunt.
+
+Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero coram
+Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in
+placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati sunt propter
+Forestam.
+
+Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem
+nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.
+
+Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, Milites &
+libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, habeant boscos suos sicut
+eos habuerunt tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi
+nostri; ita quod quieti sint in perpetuum de omnibus Purpresturis,
+vastis & assartis factis in illis boscis post illud tempus usque ad
+Principium secundi anni Coronationis nostræ. Et qui de cætero vastum,
+purpresturam, vel assartum facient sine licentia nostra in illis boscis
+de vastis, purpresturis & assartis respondeant.
+
+_Regardatores_ nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, sicut
+fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi
+nostri, & non aliter.
+
+_Inquisitio_ vel visus de expeditatione canum existentium in Foresta,
+de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio anno in
+tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium legalium hominum, &
+non aliter. Et ille cujus canis inventus fuerit tunc non expeditatus,
+pro misericordia det 3 solidos; & de cætero nullus bos capiatur pro
+expeditatione.
+
+Talis autem _expeditatio_ sit per assisam communiter, quod tres ortelli
+abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur canes de
+cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore primæ Coronationis
+prædicti Henrici Regis avi nostri.
+
+Nullus _Forestarius_ vel _Budellus_ faciat de cætero scotallum, vel
+colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel porcellos;
+nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum 12.
+Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii ponantur ad
+Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas rationabiliter
+viderint sufficere.
+
+Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi ter in anno
+viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, quando Agistatores
+veniunt ad agistandum dominicos boscos; & circa festum S. Martini,
+quando Agistatores nostri debent accipere panagium suum. Et ad ista duo
+Suanimota convenient Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus
+alius per districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum
+ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, &
+ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, & non alii per
+districtionem. Et præterea singulis 40 diebus per totum annum convenient
+Viridarii, & Forestarii ad videndum attachiamenta de Foresta, tam de
+viridi quam de venatione, per præsentationem ipsorum Forestariorum, &
+coram ipsis attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi
+in Comitatibus in quibus teneri consueverunt.
+
+Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro voluntate sua,
+& habeat panagium suum. Concedimus etiam quod unusquisque liber homo
+possit ducere porcos suos per dominicum boscum nostrum, libere & sine
+impedimento, & ad agistandum eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi
+voluerit. Et si porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint
+in foresta nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo
+perdat.
+
+Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione nostra; sed si
+aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis graviter
+redimatur, si habeat unde redimi possit; & si non unde redimi possit,
+jaceat in prisona nostra per annum unum, & unum diem; & si post annum
+unum & diem unum plegios invenire possit, exeat e prisona; sin autem,
+abjuret regnum nostrum Angliæ.
+
+Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens ad nos per
+mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, licet illi capere
+unam vel duas bestias per visum Forestarii si præsens fuerit: Sin autem,
+si facit coronari, ne videatur hoc furtive facere. Item licet in
+redeundo idem eis facere sicut prædictum est.
+
+Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco suo,
+vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, Stagnum,
+Marleram, fossatum vel terram arabilem extra coopertum in terra arabili,
+ita quod non sit ad nocumentum alicujus vicini.
+
+Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum,
+Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & habeat similiter mel
+quod inventum fuit in boscis suis.
+
+Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, reddens
+firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. pro careta per
+dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium annum duos denarios, &
+pro equo qui portat summagium per dimidium annum unum obolum, & non nisi
+de illis qui extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per
+licentiam suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel
+carbonem emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. Et de
+nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium & capiatur. Non
+capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus capi solebat &
+debuit. Illi autem qui portant super dorsum suum buscam, corticem, vel
+carbonem ad vendendum, quamvis inde vivant, nullum de cætero dent
+cheminagium. De boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis
+nostris, præterquam de dominicis boscis nostris.
+
+Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi nostri, usque ad
+primam Coronationem nostram, veniant ad pacem sine impedimento; & salvos
+plegios inveniant, quod de cætero non forisfacient nobis de foresta
+nostra.
+
+Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive de viridi,
+sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo attachiet placita
+de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & ea præsentet viridariis
+provinciarum; & cum rotulata fuerint, & sub Sigillis viridariorum
+inclusa præesententur capitali Forestario cum in partes illas venerit,
+ad terminandum placita forestæ, & coram eo terminentur.
+
+Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos concessimus
+in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga nostros; omnes de regno
+nostro tam Laici, quam Clerici observent, quantum ad se pertinent, erga
+suos.
+
+Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & ad melius sopiendam
+discordiam inter nos & Barones nostros, hæc omnia concessimus, volentes
+ea integra & firma stabilitate gaudere, facimus & concedimus eis
+securitatem subscriptam, viz.
+
+Quod Barones eligant XXV Barones de regno nostro quos voluerint, qui
+debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari
+pacem & libertates quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra
+confirmavimus, ita sc. quod si per nos vel Justitiarium nostrum erga
+aliquem in aliquo deliquiverimus, vel aliquem articulorum pacis vel
+securitatis transgressi, fuerimus, & delictum ostensum fuerit IV
+Baronibus de XXV Baronibus, illi IV Barones accedent ad nos & ad
+Justitiarium nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis
+excessum, petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum
+non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus extra regnum)
+inter tempus 40 dierum, computando a tempore quo monstratum fuerit
+nobis: prædicti _IV_ Barones referent causam illam ad residuos de illis
+XXV Baronibus; & illi Barones cum commune totius terræ, distringent &
+gravabunt in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum,
+terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec fuerit
+emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona nostra, & reginæ
+nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum intendent nobis
+sicut prius fecerunt.
+
+Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia exequenda
+parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse
+cum ipsis. Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui
+jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebimus.
+
+Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua voluerint
+jurare XXV Baronibus de distringendo nos, & gravando nos cum eis,
+faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est.
+
+In omnibus autem istis quæ XXV Baronibus committuntur exequenda, si
+forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui ex eis submoniti,
+voluerint vel nequiverint interresse, ratum habeatur & firmum quod major
+pars eorum providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc
+concessissent.
+
+Et XXV Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro
+toto posse suo, facient observari.
+
+Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod aliquid
+istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. Et si aliquid
+tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos
+vel per alium.
+
+Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores ortos inter nos &
+homines nostros Clericos & Laicos a tempore discordiæ, plene omnibus
+remisimus, & condonavimus.
+
+Et ad melius distringendum nos IV Castellani de _Northanton_ sc. de
+_Kenillewwiche_, de _Nothingham_, & de _Scardeburck_, erunt jurati XXV
+Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, vel
+mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper Castellani ponantur
+in illis castris, qui fideles sint, & nolunt transgredi juramentum suum.
+
+Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes Girardi de
+_Athies_, Engelardum scil. Andream, Petrum Gyonem de _Chanceles_, Gyonem
+de _Cigony_, uxorem prædicti, Girardi cum omnibus liberis suis,
+Gaufridum de Martenni, & fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus,
+& G. nepotem ejus, _Falconem_, & _Flandrenses_ omnes, & ruptarios, qui
+sunt ad nocumentum regni.
+
+Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a
+Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque ad hanc pacem
+reformatam; plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos
+pertinet, plene condonavimus. Et insuper faciemus illis fieri literas
+testimoniales & patentes Domini Stephani Cantuariensis Archiepiscopi,
+Domini Henrici Dublinensis Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi &
+Dom. Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate ista, &
+concessionibus præfatis.
+
+Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia libera sit,
+& quod omnes homines de regno nostro habeant & teneant omnes libertates
+præfatas, jura, & consuetudines bene & in pace, libere & quiete, plene &
+integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus
+rebus & locis in perpetuum ut prædictum est.
+
+_Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis._
+
+ [Marge: _Steph. Arch. Cant.
+ confirmat magnam Chartam R.
+ Joh._]
+
+Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit
+_Stephanus_ Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius Angliæ primas
+& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, _Henricus_ eadem gratia.
+_Dublinensis_ Archiepiscopus, Willielmus _London._ Petrus _Winton._
+Joscelinus _Bathon._ & _Glascon._ Hugo _Linc._ Walterus _Wigorn._
+Wilielmus _Coventr._ & Benedictus _Roffen._ divina miseratione Episcopi
+& Magister _Pandulphus_ Dom. Papæ Subdiaconus & familiaris, salutem in
+Domino.
+
+Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster _Johannes_ illustris
+Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus suis Angliæ de
+libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus & liberis consuetudinibus suis
+eisdem ab eo concessis sub hac forma.
+
+_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ &
+Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus,
+Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, Vicecomitibus,
+Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem.
+Sciatis vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus
+licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit
+vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus &
+discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis respondeant sicut
+prædictum est.
+
+Custos autem quam carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii
+exigit, & exitus terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum
+quatuor militibus cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in
+Comitatu & in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die
+Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere
+tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die illo per quos
+possint judicia sufficienter fieri secundum quod negotium fuerit majus
+vel minus. Liber homo non amercietur.
+
+Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum modum
+aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii sui
+Ecclesiastici. Nec villa nec.
+
+Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites vel Ballivos
+nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene velint observare.
+
+Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas Regum Angliæ
+vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam cum vacaverint, sicut
+habere debent.
+
+Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim
+deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore nostro
+positæ sunt in defenso.
+
+Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de Forestariis &
+Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, Ripariis & eorum Custodibus
+statim inquirantur in quolibet Comitatu per XII Milites juratos de eodem
+Comitatu qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra
+40 dies post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur,
+deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel Justitiarius
+noster si in Anglia non fuerimus.
+
+Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt nobis ab
+Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.
+
+Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de _Atyes_ quod de
+cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum de _Cygony_, Andream
+Petrum & Gyonem de _Cairtell_, Gyonem de _Cygony_, Galfridum de
+_Martenni_ & fratres ejus, Philippum _Martenni_ & fratres ejus &
+Galfridum nepotem ejus, & totam sequelam eorundem; & statim post pacis
+reformationem amovebimus de regno omnes alienigenas, Milites,
+Balistarios, servientes, stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad
+nocumentum regni.
+
+Si quis fuerit _dissaisitus_ vel elongatus per nos sine legali judicio
+parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, statim ei
+restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia inde fiat
+per judicium viginti quinque Baronum de quibus fit mentio inferius in
+securitate pacis.
+
+De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel
+elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem
+nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, quæ in manu nostra
+habemus, vel quæ alii tenent quæ nos oporteat warantizare, respectum
+habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, exceptis illis de
+quibus placitum motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum
+ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione
+nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra statim inde
+plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum habebimus, & eodem
+modo de justitia exhibenda, de forestis de afforestandis, vel remansuris
+forestis quas Henricus pater noster vel Richardus frater noster
+afforestaverunt, & de custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo,
+cujusmodi custodias hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de
+nobis tenuerit per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint
+in feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se jus
+habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione nostra
+super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim exhibebimus.
+
+Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de morte
+alterius quam viri sui.
+
+Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, &
+omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ omnino
+condonentur, vel fiat inde per judicium XXV Baronum, de quibus fit
+mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium majoris partis
+eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. Archiepiscopo, si interesse
+poterit, & aliis quos secum ad hoc vocare voluerit, & si interesse non
+poterit, nihilominus procedat negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel
+aliqui de prædictis XXV Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur
+quantum ad hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem XXV
+tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant.
+
+Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel
+libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum in
+Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio super hoc
+orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium parium suorum, de
+tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, de tenementis Walliæ secundum
+legem Walliæ, de tenementis marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant
+Wallenses nobis & nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis
+Wallensium dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium
+suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum Regem fratrem
+nostrum, quæ nos in manu nostra habemus, vel alii tenent, quæ nos
+oportet warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum
+cruce signatorum, illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel
+inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ.
+Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione nostra
+statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum leges Wallensium &
+partes prædictas.
+
+Nos reddemus filium _Lewelim_ statim, & omnes obsides de Wall. & chartæ
+quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.
+
+Nos faciemus _Alexandro_ Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus
+reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam in qua faciemus
+aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas
+habemus de Willielmo patre ipsius, quondam Rege Scott. & hoc erit per
+judicium parium suorum in Curia nostra.
+
+Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas nos
+concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet erga
+nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam Laici observent, quantum
+ad se pertinent erga suos.
+
+Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad melius sopiendum
+discordiam inter nos & Barones nostros ortam, hæc omnia prædicta
+concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate in perpetuum
+gaudere; facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz. quod
+Barones eligant viginti quinque Barones de regno, quos voluerint, qui
+debeant pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari
+pacem & libertatem, quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra
+confirmavimus: Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel
+Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem
+deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressi
+fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus de prædictis XXV
+Baronibus, illi quatuor Barones accedant ad nos, vel ad Justiciarium
+nostrum, si fuerimus extra regnum, proponentes nobis excessum, petent ut
+excessum illum sine dilatione faciamus emendari: Et si excessum non
+emendaverimus, vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non
+emendaverit infra tempus XL. dierum, computand. a tempore quo monstratum
+fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; prædicti
+quatuor Barones referant causam illam ad residuos de illis XXV
+Baronibus, & illi XXV Barones, cum communia totius terræ, distringent &
+gravabunt nos modis omnibus quibus poterint, scil. per captionem
+terrarum, possessionum, & aliis modis quibus poterunt, donec fuerit
+emendatum secundum arbitrium eorum, salva persona nostra, & Reginæ
+nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis
+sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod ad
+prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, &
+quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos publice & libere damus
+licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli nunquam jurare
+prohibebimus. Omnes autem illos de terra, qui per se & sponte sua
+voluerint jurare XXV Baronibus de distringendo & gravando nos cum eis,
+faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si
+aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit, vel a terra recesserit,
+vel aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint
+exequi, qui residui fuerint de illis XXV Baronibus, eligant alium loco
+ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In
+omnibus autem quæ ipsis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte
+ipsi XXV præsentes fuerint, & inter se super re aliqua discordaverint,
+vel aliqui ex eis summoniti nolint vel nequeant interesse, ratum
+habeatur & firmum quod major pars eorum, qui præsentes fuerint,
+providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc consensissent. Et
+prædicti XXV jurent, quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro
+toto posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo per
+nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum vel libertatum
+revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum fuerit, irritum
+sit & inane, & nunquam eo utemur per nos nec per alium. Et omnes malas
+voluntates, indignationes & rancores ortos inter nos & homines nostros,
+Clericos & Laicos, a tempore discordiæ, plene omnibus remisimus &
+condonavimus. Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus
+discordiæ, a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem
+refirmatam, plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos
+pertinet plene condonavimus.
+
+Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini
+Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. Archiepiscopi, &
+Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super securitate ista, &
+concessionibus præfatis. Quare volumus & firmiter præcipimus, quod
+Anglicana Ecclesia libera sit, & quod homines in regno nostro habeant &
+teneant omnes præfatas libertates, jura, & concessiones, bene & in pace,
+libere & quiete, plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis &
+hæredibus nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut
+prædictum est.
+
+Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, quod hæc
+omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabuntur. Testibus
+supradictis & multis aliis. Dat. per manum nostram in prato quod
+vocatur _Runigmed_ inter _Windleshores_ & _Stanes_, quinto decimo die
+_Junii_, anno regni nostri septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ
+aliquid possit addi, vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui,
+huic scripto sigilla nostra apposuimus.
+
+Charta Regis _Henrici_ I quod cives _London._ non placitent extra muros
+civitatis, fol. 131. b. _Rubri_ (ut opinor) _Libri Scaccar._
+
+Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.
+
+Charta Regis _Henrici_ I quod Barones & qui cum eis affident, ex mandato
+Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, &c. S. D. ibid. fol.
+131. b.
+
+Mag. Char. _Hen._ III fol. 138.
+
+Charta W. _Conq._ de quibusdam statutis, fol. 161. b.
+
+Charta de Monet. _H._ I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR.
+
+Summa _XV._ Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. XX/IV. VI Mil.
+DCCLVIII Mr. IId. fol. CIV/XX.
+
+Summa XL anno Regis ejusdem 17. XXIV Mil. DCCXII Mr. VIIs. Vd. ib.
+
+Summa Carucagii III Mil. Mr. ib.
+
+Summa XXX Assisæ, an. Regis ejusdem 21. XX/IV Mil. DCCC-XX/IV XI Mr.
+IIs. Id. ib.
+
+A. D. 1259. 43º. Hen. fil. Regis Joh. convenientibus apud Westmonast. in
+quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus suis, de communi consilio
+& assensu dictorum Reg. & Magnatum factæ sunt provisiones subscriptæ, &
+per ipsos Reg. & Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad
+curias magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181.
+
+Charta Regis _Henr._ fil. _Joh._ pro die in anno bissext. computand. cum
+procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.
+
+ [Marge: _Auxilia concessa
+ Regi Joh._]
+
+Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. Joh. anno regni
+sui 19. ad maritandam _Isabellam_ sororem suam _Frederico_ Romanorum
+Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. sicut continetur in longis
+rotulis.
+
+Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. maritandam
+An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto 20 s. sicut continetur
+in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.
+
+Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. Militem
+faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso ad 40 s. sicut
+continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.
+
+Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. 18. concess.
+fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. maritandam, viz. de
+quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. Term. S. Trin. an. 18.
+fol. 217. b.
+
+Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, quod hæc
+omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabimus. Testibus
+supradictis & multis aliis. Data per manum nostram in prato quod vocatur
+_Riningemade_, inter _Stanes_ & _Windleshores_, 15. die _Junii_, anno
+regni nostri 17.
+
+ [Marge: _Rex Joh. queritur
+ de injuriis._]
+
+ [Marge: _Barones regni
+ Nuncio Papæ articulos Chartæ
+ R. Joh. porrigunt._]
+
+Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit.
+Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, & ludibrio
+exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus suasionibus, pacta &
+jurata detestatur. Castra præcipit munienda: Oratores ad vicinos mittit
+Principes: Queritur de injuriis, de audaciis, de insaniis Procerum; opem
+implorat atque militem, sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam
+expedit; ejus se profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso
+inconsulto, potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea
+insignitum, & ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. Nota
+hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil deesset impietati,
+appellationem ejus super istis ad Romanam sedem una pariter rejecerunt.
+His expositis, articulos chartæ, quos exosos magis noverant, Papæ Nuncii
+porrigunt. Ille omnia contemplatur; rugarisque supercillis indignationem
+præferens: Nunquid (ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub
+protectione sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur
+expellere, & dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per S. Petrum
+hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. Habito igitur cum
+Cardinalibus consilio, prædictam libertatum chartam definitiva sententiâ
+in perpetuum damnavit & cassavit.
+
+ [Marge: _Bulla Innoc. Papæ
+ contra Chartas Regis Joh._]
+
+_Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de libertatibus
+Angliæ irritas decernit[506]._
+
+ [Note 506: _Mat. Par. pag. 256._]
+
+_Innocentius_ Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi
+fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem.
+
+Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum
+illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde nos eum vinculo
+excommunicationis innodavimus, & regnum ejus Ecclesiastico subjecimus
+interdicto: ipse tamen (illo misericorditer inspirante) qui non vult
+mortem peccatoris, sed ut convertatur & vivat, tandem conversus est ad
+cor, Deo & Ecclesiæ humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum
+recompensationem pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum
+etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo utraque
+sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ quam Hiberniæ, beato Petro &
+Ecclesiæ Romanæ concessit, recipiens illud a nobis in feudum cum annuo
+censu mille marcarum, fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut
+per privilegium ejus apparet aurea bulla munitum.
+
+Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum vivificæ
+crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium Terræ Sanctæ, ad
+quod se magnifice præparabat. Sed humani generis inimicus, qui semper
+consuevit bonis actibus invidere, suis callide artibus, adversus eum
+Barones Angliæ concitavit, ita ut ordine perverso in illum insurgerent,
+postquam conversus Ecclesiæ satisfecit, qui assistebant eidem quando
+Ecclesiam offendebat.
+
+Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies statuti
+fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes nuncii ad
+nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito diligenti
+tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per eosdem Stephano
+Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, præcipiendo
+mandantes, ut ad reformandam inter utrosque veram & plenam concordiam
+diligens impenderent studium & operam efficacem. Omnes Conjurationes &
+Conspirationes, si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ
+discordiæ inter Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes
+authoritate, cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, ne
+talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles Angliæ monendo
+prudenter & efficaciter injungendo, ut per manifesta devotionis &
+humilitatis indicia, ipsum regem sibi placere studerent: ac deinde si
+quid ab eo ducerent postulandum, non insolenter, sed humiliter
+implorarent, regalem conservantes ei honorem, & exhibentes servitia
+consueta, quæ ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis
+impenderunt: cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, ut
+sic quod intenderent, possent facilius obtinere.
+
+Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & monuimus, & per
+præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari & moneri mandavimus, in
+remissionem sibi peccaminum injungentes, quatenus prædictos Magnates &
+Nobiles benigne tractaret, & justas eorum petitiones clementer
+admitteret, ut & ipsi congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum
+divina gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi &
+hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena eis in
+veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita quod si forte
+nequiret inter eos concordia provenire, in Curia sua per partes eorum
+secundum leges & consuetudines regni suborta dissensio sopiretur.
+
+Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato rediissent, illi
+juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi Rex eos injuste
+gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere contra eum, ut in causa
+sua iidem judices & executores existerent; vassalli contra dominum, &
+Milites contra Regem publice conjurantes, non solum cum aliis, sed cum
+ejus manifestissimis inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes &
+devastantes terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, quæ
+sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt.
+
+Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis secundum
+formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, quam ipsi omnino
+spernentes coeperunt manus extendere ad pejora. Unde Rex ipse ad
+audientiam nostram appellans, obtulit eis exhibere justitiam coram
+nobis, ad quem hujus causæ judicium ratione dominii pertinebat, quod
+ipsi sunt penitus aspernati. Deinde obtulit illis, ut tam ab ipso quam
+ab illis quatuor viri eligerentur prudentes, qui una nobiscum subortam
+inter eos discordiam terminarent, promittens quod ante omnia revocaret
+universos abusus, quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti.
+
+Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad Romanam Ecclesiam
+pertineret, ipse non poterat nec debebat absque nostro speciali mandato,
+quicquam de illo in nostrum præjudicium immutare. Unde rursus ad nostram
+audientiam appellavit, seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo,
+Apostolicæ protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret,
+postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur
+mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur eundem secundum
+formam privilegii cruce-signatis indulti.
+
+Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni auxilio &
+consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non est ausus ipse
+negare. Unde compulsus est per vim & metum, qui cadere poterat in virum
+etiam constantissimum, compositionem inire cum ipsis non solum vilem &
+turpem, verum etiam & iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui
+juris pariter & honoris.
+
+Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: _Constitui te super
+gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes_; itemque per
+alium Prophetam, _Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos
+deprimentes_: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in
+Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis
+opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique
+immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto
+Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex
+parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate
+quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum
+nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus &
+damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam
+observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant
+observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro
+ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo
+unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas
+Septembris, Pontificatus nostri XVIII.
+
+Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum
+igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum
+induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita &
+iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos,
+qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter
+providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta
+fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis
+compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis
+de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis &
+humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de
+jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus.
+Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse
+de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones
+iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum &
+stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur
+vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris
+salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis
+articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non
+possitis. Datæ ut superiores.
+
+ [Note 507: _Mat. Par. pag. 257._]
+
+His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde
+specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam
+eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium
+Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a
+direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos &
+Papam, sic de causa agitur.
+
+ [Marge: _Causa Reg. Johannis
+ Romæ acta inter Nuncios R.
+ Fr. Ludov. & Innocent.
+ Papam._]
+
+_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci,
+& Papam Innocentium._
+
+_Nuncii._ Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis
+Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem
+interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo
+facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per
+judicium Parium suorum.
+
+_Papa._ Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit
+Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non
+potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet
+minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem
+absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam
+jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo
+Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen
+tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed
+si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari
+ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius
+Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno
+perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex
+Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune
+posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut
+interfecerat Arthurum.
+
+Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes
+juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed
+violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum
+Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum
+Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei
+quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re
+pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et
+respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in
+pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si
+parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii
+Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum
+juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante
+judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per
+adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam
+vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex,
+quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc
+vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui
+respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod
+Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: &
+si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus
+Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter
+respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant,
+nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis
+Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima
+morte Arthuri objiceretur, juxta illud _Horatii_,
+
+ _----quia me vestigia terrent,
+ Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._
+
+Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite
+non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si
+posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos,
+non rite abjudicabatur.
+
+_Papa._ Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos
+in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum
+legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut
+innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium
+& ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam
+turpissima sine judicio condemnari.
+
+_Nuncii._ Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit,
+nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit.
+
+_Papa._ Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec
+misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec
+debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed
+saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur
+coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, &
+ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro
+convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad
+mortem, ac si præsens esset.
+
+_Papa._ Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel
+antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem
+Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit,
+nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit
+contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit
+occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere:
+Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos,
+pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est
+damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis
+succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed
+tamen super hoc nuncii litigare noluerunt.
+
+_Objectiones Papæ versus Lodovicum._
+
+_Papa._ interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam
+filii de carne sua geniti, non ideo _Blanca_[508] deberet ei succedere,
+sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita
+soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si
+ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus,
+non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si
+nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam
+primogenita.
+
+ [Note 508: _Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis._]
+
+_Nuncii._ Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ
+sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet
+succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris.
+Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non
+successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat
+quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles
+successit & succedere debuit.
+
+_Papa._ Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina
+Legionum tanquam primogenita.
+
+_Nuncii._ Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille
+qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet,
+hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure
+alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ
+ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus
+Ludovicus faciet inde quod debet.
+
+_Papa._ Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini,
+ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam
+ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo
+delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum
+spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet
+terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.
+
+_Nuncii._ Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam
+regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de
+longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna
+multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo
+Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.
+
+_Papa._ Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse
+tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori
+sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus.
+
+_Nuncii._ Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet
+guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei
+movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et
+si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram,
+ipse Dominus dicitur facere guerram.
+
+_Papa._ In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes
+debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ,
+& ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere.
+
+_Nuncii._ In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace
+vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam
+Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere.
+
+_Papa._ Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis
+Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ.
+
+_Nuncii._ Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino
+Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites
+suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra
+Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc
+etiam sæpe requisitus.
+
+_Papa_ dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii
+excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus
+Lodovicus sententiam incurrisse videtur.
+
+_Nuncii._ Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus
+suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod
+Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare.
+Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus
+haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom.
+Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre.
+
+_Papa._ Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a
+Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, &
+pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas
+statuerunt.
+
+_Nuncii._ Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro
+Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas
+depositus & quilibet alius dici solet.
+
+_Papa._ Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam
+veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem
+Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem.
+
+Rex _Johannes_ in castro _Neuwerc_ asperrimo contritus morbo, _Henricum_
+filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo
+suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent
+intendentes; nocteque 19 _Octobris_ vitam post tot discrimina exhalavit.
+
+
+
+
+-------------------------------------------------------------------------
+
+_HENRICUS III._
+
+ [Marge: _Initium Regis
+ Ætas._]
+
+ [Marge: _Juratur._]
+
+_Henricus_ III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis,
+natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis &
+Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur
+processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero
+& Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum
+reliquiis, dictante juramentum _Jocelino_ Bathoniensi Episcopo.
+
+ [Note 509: _Mat. Par. pag. 278._]
+
+ [Marge: _Ecclesiæ._]
+
+Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, &
+ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.
+
+ [Marge: _Justit._]
+
+Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.
+
+ [Marge: _Bonis Legibus._]
+
+Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno,
+delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.
+
+ [Marge: _Homag. Papæ
+ facit._]
+
+Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno
+Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.
+
+ [Marge: _Censum jurat._]
+
+Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter
+persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.
+
+ [Marge: _Coronatur._]
+
+His peractis a Petro _Wintoniensi_ & _Johanne Bathoniensi_ Episcopis
+(suspenso & exulante _Cantuariensi_ Archiepiscopo) in Regem, de more,
+unctus & coronatus est.
+
+ [Marge: _Homag. & fid.
+ capit._]
+
+Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium
+cepit.
+
+ [Marge: _Comes Penbroc._]
+
+Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes
+_Penbroc_, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus
+Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint
+intendentes[510].
+
+ [Note 510: _Mat. Par. ib._]
+
+Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex
+Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.
+
+ [Marge: _Pacis articuli
+ inter R. Henr. & Ludov. R.
+ Fr._]
+
+A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus
+_Lodovicus_ Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique
+in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum
+se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in
+partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ &
+Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ &
+aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus
+libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo.
+Regem Anglorum & Barones.
+
+ [Note 511: _Mat. Par. pag. 288._]
+
+ [Marge: _Winton. Episc. fit
+ custos Regis & regni._]
+
+A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos
+Regis & regni moritur; & Petrus _Wintoniensis_ Episcopus ad hoc munus
+eligitur.
+
+ [Note 512: _Mat. Par. pag. 292._]
+
+ [Marge: _Secunda Coronatio
+ Regis Hen._]
+
+A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. _Junii_ die sancta Pentecostes Rex apud
+Westmonasterium a _Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero &
+Populo totius regni (verba sunt _Parisii_)[513] coronatus. Sed hoc de
+more annuo.
+
+ [Note 513: _Mat. Par. pag. 398._]
+
+ [Marge: _Membrorum truncatio
+ adhuc in usu._]
+
+A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a
+_Londoniensibus_[514]. Constantinus author vir magnus in civitate &
+nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur,
+alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.
+
+ [Note 514: _Mat. Par. pag. 304._]
+
+_Patent. an. 3. H. III. memb. 5._
+
+ [Marge: _Literæ Regis pro
+ Justitiariis de modo
+ puniendi maleficos._]
+
+Rex dilectis & fidelibus suis _Philippo_ de _Ulecot_ & sociis suis
+Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. &
+Lancaster. _Salutem._
+
+Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri
+quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro,
+incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam
+Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in
+hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod
+illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis
+habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de
+quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod
+postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur,
+ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ
+nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus
+competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus
+si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio,
+regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint
+criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios
+inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in
+terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium
+nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem
+prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum,
+formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis,
+hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi
+procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P.
+_Wintoniensi_ apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri
+tertio.
+
+_Per eundem & P. de Burgo Justiciarium._
+
+Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis
+Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis
+itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu
+Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. &
+Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus
+in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis
+Justiciariis itinerantibus.
+
+Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3.
+H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. _Segrane_ in Bedf. Buck. Vid.
+_Hoved._ p. 549 & 743.
+
+ [Marge: _Magnates petunt
+ libertates Angl. juxta
+ sacramentum Regis._]
+
+ [Marge: _Rex annuit._]
+
+A. D. 1223. Regis 8. in Octavis _Epiphaniæ_[515] Archiepiscopus
+Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates
+Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes,
+quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, &
+tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, &
+omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio
+Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur
+observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si
+Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes
+(ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod
+juravimus observemus.
+
+ [Note 515: _Mat. Par. pag. 305._]
+
+ [Marge: _Rex inquirendas
+ præcipit libertates
+ Angliæ._]
+
+Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites
+regni, præcipiens:
+
+Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per
+sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore
+Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad _Londonias_ mitterent
+ad Regem in 15 diebus post Pascha.
+
+ [Marge: _Normannia detenta,
+ quod libertates Angliæ non
+ conceduntur._]
+
+A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], _Philippo_
+Rege Francorum, succedit _Ludovicus_, quem _Henricus_ Rex per solennes
+Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis,
+sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum
+Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit _Ludovicus_,
+asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii
+sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum
+autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat,
+(&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum
+est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ,
+sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter
+constitutæ.
+
+ [Note 516: _Ibid. pag. 306._]
+
+ [Marge: _Concil.
+ Northampton._]
+
+A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium _Northamptoniæ_ celebrat[517],
+præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis
+multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis.
+
+ [Note 517: _Ibid. pag. 308._]
+
+ [Marge: _Falcasius
+ latrocinii, accusatus Regis
+ Justiciarios in carcerem
+ detrudit._]
+
+Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, _Mar. de
+Pateshull_, _Thode Multona_, _Hen. de Braibroc_, & alii, placita
+tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur _Falcasius_ quidam
+(vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat)
+multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis
+dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de _Bedford_
+assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur
+misericordiam. Iratus _Falcasius_, comprehendi jubet istos Justitiarios,
+vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui
+jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen _H. Braibroc_, &
+carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans
+nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem.
+Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo
+castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent
+Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe
+_Neustrii_) ideoque non tradituros castrum, _Falcasio_ (qui absens erat)
+non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero
+anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem
+mittit _Falcasium_ quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc
+machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra.
+
+ [Marge: _Falcasius in
+ exilium relegatur._]
+
+Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet.
+Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo
+sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis
+eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis,
+undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti
+fratres _Falcasii_ & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt.
+_Falcasio_ ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob
+insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis
+omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur.
+
+In hoc autem _Concilio_[518], Regi, pro maximis laboribus suis &
+impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam
+Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.
+
+ [Note 518: _Mat. Par. pag. 310._]
+
+Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas
+Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.
+
+ [Marge: _Rex 15am, petit ad
+ recuperanda amissa in
+ Francia._]
+
+_Concilium Westmonasterii. A. D. 1225._
+
+Rex _Henricus_[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium,
+præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur
+ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex
+parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis,
+Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi
+illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed &
+Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in
+causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus
+consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas
+ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi
+sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius
+regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.
+
+ [Note 519: _Mat. Par. verb. pag. 311._]
+
+ [Marge: _Barones libertatum
+ concessiones petunt a
+ Rege._]
+
+His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum,
+Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere
+responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis
+diu petitas libertates concedere voluisset.
+
+ [Marge: _Renovantur chartæ,
+ ut a Joh. concessæ._]
+
+Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque
+protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ
+Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in
+forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de
+libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ.
+
+Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia
+agitur de _Johanne_: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo
+inveniuntur dissimiles.
+
+ [Marge: _Visio forestarum._]
+
+ [Marge: _Chartæ singulæ in
+ singulos Comitatus._]
+
+Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis
+Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui,
+addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ
+quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi
+istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ
+sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato,
+literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur.
+_Richardo_ fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam
+forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne
+decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita
+redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.
+
+ [Marge: _Forestæ
+ deambulantur._]
+
+ [Marge: _Omnia ad totam
+ possidentur._]
+
+Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege _Hugo de
+Nevilla_ (capitalis Justitiarius Forestarum) & _Brienus de Insula_, cum
+aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum
+provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum
+metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut
+fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in
+brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione
+plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis
+propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de
+nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum
+homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has
+libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates,
+Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis
+Charta contentum, extitit prætermissum.
+
+ [Note 520: _Ibid. pag. 311._]
+
+Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium
+mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus _Regis_; concessis
+induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis.
+
+ [Marge: _Bulla Papæ qua
+ Henr. majorennem declarat._]
+
+_Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis
+permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes
+ejus supplent ætatem.[521]_
+
+ [Note 521: _Rub. lib. Scac. fol. 171._]
+
+_Gregorius_ Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus
+viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii
+nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem &
+Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos
+legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum
+tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores
+rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum
+cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat
+retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non
+permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus
+suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem
+vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent
+ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii
+nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis,
+compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque
+profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest
+in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo
+prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter.
+Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus
+quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus
+viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut
+amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem
+Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam
+& honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra
+ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas
+vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito
+astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos
+excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum
+Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.
+
+_Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D.
+1227, Reg. 11._
+
+ [Marge: _Libertatum irritus
+ denuntiat._]
+
+Rex in mense Februario apud _Oxoniam_ Concilio congregato, denuntiavit
+coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia,
+regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione
+Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio _Huberti de Burgo_
+Justitiarii Angliæ.[522]
+
+ [Note 522: _Mat. Par. pag. 324._]
+
+Jam in hoc ipso _concilio_ cancellari fecit & cassari omnes Chartas in
+Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam
+per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens,
+quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum
+ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit
+potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.
+
+Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes
+Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.
+
+Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant
+libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo:
+scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro
+quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est,
+sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti.
+
+Sub Idibus _Julii_ Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas
+quas nuper _Oxonii_ cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque
+dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed
+hoc infecto[523].
+
+ [Note 523: _Ibid. pag. 225._]
+
+Rex, celebratis _Domini Natalitiis_ Eboraci, Londinum regreditur, & in
+itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam
+confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora,
+panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena
+gravi pecuniaria mulctari præcepit.
+
+ [Note 524: _Mat. Par. pag. 332._]
+
+_Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de
+Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta
+sua) & Rectores etiam Ecclesiarum._
+
+ [Marge: _Concilium datur
+ Papæ Nuncio._]
+
+Cum magister _Stephanus_ Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum
+negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex
+convenire apud Westmonasterium, _Dominica_ qua cantatur misericordia
+Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios,
+Hospitalarios, Comites, Barones, _Ecclesiarum Rectores_, & qui de se
+_tenebant in capite_, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia
+memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.
+
+ [Note 525: _Ibid. pag. 349._]
+
+ [Marge: _Decimas petit ad
+ bellum contra Imperatorem._]
+
+Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis,
+Magister _Stephanus_ coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in
+quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia,
+& Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam,
+quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in
+literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro
+universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus &
+rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde
+divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum,
+necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium,
+per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam,
+perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa
+in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii
+naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter
+subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite
+succumbere videantur.
+
+ [Marge: _Rex tacet._]
+
+Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per
+procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo
+contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.
+
+ [Marge: _Laici negant._]
+
+Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias
+suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare.
+
+ [Marge: _Clerus invitus
+ concedit._]
+
+Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum
+murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici,
+consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem
+transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii
+Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad
+Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit.
+
+ [Marge: _Taxandi modus
+ pavis._]
+
+Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus
+fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in
+Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed
+secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia
+bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus,
+proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis
+animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel
+aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis
+vel expensis aliqua occasione deductis.
+
+ [Marge: _Contradicentes
+ excommunicantur._]
+
+Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores
+excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus
+suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa
+decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per
+alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam
+duxerint faciendam.
+
+ [Marge: _Præstatur ante
+ collectionem._]
+
+Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis
+poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo,
+pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ
+incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite
+taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus
+debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio
+murmurantibus cunctis, recessum est.
+
+ [Marge: _Decimantur ipsæ
+ segeces._]
+
+His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi
+Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium.
+
+ [Marge: _Ad celerem
+ Solutionem res Ecclesiæ
+ venduntur._]
+
+Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis
+pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram
+supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit
+ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam
+sub interdicto omnia periclitabantur.
+
+ [Marge: _A. D. 1229. Solus
+ Comitatus Cestriæ liber ab
+ his decimis._]
+
+Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit _Ranulphus_
+Comes _Cestrensis_, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non
+permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas
+conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper
+regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur.
+
+ [Note 526: _Mat. Par. pag. 350._]
+
+ [Marge: _A. D. 1230. Gravis
+ exactio a Clero Londinens. &
+ Judæis._]
+
+Sub mense _Aprili_, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi,
+Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt
+non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in
+partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad
+redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem
+suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt.
+
+ [Marge: _A. D. 1231. Reg.
+ 16. Hen. III. Scutagium 3.
+ marcarum._]
+
+ [Marge: _Archiep. negat a
+ Laicis censeri._]
+
+ [Marge: _Defertur ad 15.
+ Paschæ._]
+
+Rex ab expeditione _Britanniæ_, _Andegaviæ_, _Pictaviæ_, & _Gasconiæ_,
+sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. _Februarii_,
+A. D. 1231, colloquium init _Westmonasterii_ cum Prælatis & aliis regni
+Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de
+omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui
+_Richardus Cantuariensis_ Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo,
+audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici
+judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium
+in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde
+disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat,
+usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam
+Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.
+
+ [Note 527: _Ibid. pag. 354._]
+
+ [Marge: _A. D. 1232. Rex
+ petit auxilium ob Sumptus in
+ bello._]
+
+Convenerant Nonas _Martii_ ad colloquium apud _Westmonasterium_ ad
+vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex
+proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ
+expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde
+necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit.
+
+ [Note 528: _Ibid. 359._]
+
+ [Marge: _Laici ajunt se una
+ militasse, & sic
+ discedunt._]
+
+Quo audito Comes _Cestriæ Ranulphus_ pro Magnatibus regni loquens,
+respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in
+Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita
+inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de
+jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes
+recesserunt.
+
+ [Marge: _Clerus petit
+ inducias._]
+
+Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates
+qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias
+quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est
+itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret
+quod erat de jure faciendum.
+
+ [Marge: _Capitalis
+ Justitiarius deponitur._]
+
+_Hubertus_ de _Burgo_ Comes _Cantii_ & Capitalis Angliæ Justitiarius
+deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui
+habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad
+Regem justitiam illico recepturi.
+
+ [Marge: _A. D. 1232. Reg.
+ 16. 40ma pars bonorum Regi
+ data._]
+
+Convenerunt, A. D. 1232, apud _Lambejam_ ad _colloquium_ in exaltatione
+S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum
+Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti
+Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab
+Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt
+frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI.
+
+ [Note 529: _Mat. Par. pag. 364._]
+
+ [Marge: _Hub. de Burgo
+ declinat Concilium._]
+
+_Hubertus_ de _Burgo_ cui datus fuerat a Rege iste terminus ad
+respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis
+nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem
+Ecclesiæ confugiens, _Meritoniæ_ inter Canonicos delituit, mortem (ut
+rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud _Parisium_, pag.
+363, & in _Archæologo_ nostro.
+
+Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit
+literas in singulos Comitatus.
+
+ [Marge: _Modus colligendi
+ subsidium._]
+
+_Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod
+hodie subsidium dicimus._
+
+ [Marge: _Collectores &
+ Assessores._]
+
+_Henricus_ Dei gratia Rex Anglorum, Petro de _Thaneo_, Willielmo de
+_Culewurthe_, & Adæ filio _Willielmi_, Collectoribus Quadragesimæ,
+salutem[530].
+
+ [Note 530: _Ibid. pag. 367._]
+
+ [Marge: _Concessio 40mæ
+ partis._]
+
+Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras
+habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites,
+Liberi homines, & _Villani_ de regno nostro, concesserunt nobis in
+auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea
+habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de _Bladis_,
+carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, &
+deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti
+Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis
+Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad
+præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus.
+
+ [Marge: _Taxanda per 4 de
+ villa & præpositum
+ juratos._]
+
+ [Marge: _Ipsi per alios._]
+
+ [Marge: _Villæ imbreviandæ
+ in rotulo._]
+
+Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta
+40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa
+integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum
+Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium
+mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia
+militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum
+duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma
+omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte
+imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa
+fuerit in parte, vel in toto.
+
+ [Marge: _Rotulus tradendus
+ Senescallo Baronis, ut Baro
+ colligat, &c._]
+
+ [Marge: _Pecunia Militib.
+ Assessoribus._]
+
+ [Marge: _Summa irrotulanda
+ inter Senescal. &
+ Assessor._]
+
+Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus
+omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus,
+liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius
+Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc.
+quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam
+colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non
+possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde
+recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus
+liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de
+qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus
+Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.
+
+ [Marge: _Pecunia servanda in
+ majori villa sub sigillo &
+ clavib. Assess. & Vicecom._]
+
+Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus
+villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas
+super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras
+& claves suas.
+
+ [Marge: _Assessores mittent
+ rotulos taxationis & receptæ
+ ad Scaccarium._]
+
+ [Marge: _Pecunia at novum
+ Templum._]
+
+Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant
+rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo
+prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad
+Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi
+deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum
+Templum Londinense.
+
+ [Marge: _Non taxandus qui
+ non habet 40 den._]
+
+Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de
+hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus.
+
+Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu _Hertfordiæ_,
+assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de _Hertfordia_, quod
+singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire
+faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat.
+Valete.
+
+ [Marge: _A. D. 1233.
+ Magnates recusant venire ad
+ Parlamentum._]
+
+Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites &
+Barones ad _Colloquium_, ut venirent apud _Oxoniam_ ad festum S.
+_Johannis_[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter
+insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant
+adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum.
+
+ [Note 531: _Mat. Par. pag. 372. Verb._]
+
+ [Marge: _Nunc veniunt
+ stipari, sed nihil actum._]
+
+Edicit Rex aliud _Colloquium Westmonasterii_ ad Calendas Augusti, cui
+magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam
+absentiam, præsertim Comitis _Cestriæ_, qui de insidiis monitus, ocius
+refugerat, nihil actum est.
+
+
+_OBSERVATION._
+
+ Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre
+ Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce
+ Monarque avoient tenté de les priver des droits que la
+ grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient
+ sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des
+ Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés,
+ possession dont Henri III vouloit se rendre le maître
+ absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III,
+ les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en
+ Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque
+ nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les
+ Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent
+ maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit
+ les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours
+ de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été
+ introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien
+ ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont
+ les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu
+ de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant
+ d'Edouard que de ses Prédécesseurs.
+
+ [Marge A: Dans les Remarques
+ sur le premier Volume des
+ Actes de Rymer.]
+
+_FIN._
+
+
+
+=========================================================================
+
+_DICTIONNAIRE_
+DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES
+_DU TEXTE DE LITTLETON_.
+
+
+Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot _Couvrefeu_, dit que dans
+l'_Ouvrage_ de Littleton _il y a plus de paroles Normandes que
+d'Angloises_. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il
+falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce
+Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce
+préjugé.
+
+L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît
+Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en
+usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec
+les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions
+du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se
+rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps
+où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il
+seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été
+spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera
+jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre
+Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant.
+
+Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu
+pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus
+aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont
+puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui
+leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils
+n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode.
+
+Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible
+pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas
+cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que
+ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits
+à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles
+désignent.
+
+Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a
+été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce
+Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement
+usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du
+vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à
+l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai
+d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi
+borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte.
+Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront
+(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur
+l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second
+Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens
+Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel
+du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai
+précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette
+idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le
+plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne
+confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les
+Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur
+lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations.
+
+
+A
+
+_A_ de
+
+_Abarrer_, empêcher l'effet.
+
+_Abbatement_, destruction.
+
+_Abbatre_, anéantir, rejetter.
+
+_s'Abbatre en une terre_, s'en emparer.
+
+_Abeiance_,
+ droit en _abeiance_, droit qui est suspendu.
+
+_Able_, habile, propre, convenable.
+
+_Abridger_, abréger.
+
+_Accomplish_, accompli.
+
+_Accompt_, comptés.
+
+_Accordant_, qui a rapport, qui est conforme.
+
+_Achate_, achat.
+
+_Acquitance_, droit de se faire décharger par un autre
+ d'une demande
+
+_Adwouson_, Patronage.
+
+_Afferance_, rapport, produit.
+
+_Affiance_, Fiançailles, promesse réciproque faite
+ entre deux parties de s'épouser.
+
+_Affiert_, appartient, écheoit.
+
+_Agard_, observé; _il fut agard_, il fut observé.
+
+_Age_ de discrétion, 14 ans.
+
+_Age plein_, Voyez _Pleinage_.
+
+_Aiel_ ou _Ail_, Ayeul.
+
+_Ale_, aller.
+
+_Ale_, séparé, détaché, effacé.
+
+_Alien_, étranger.
+
+_Alien_, aliéner, vendre, donner, transporter.
+
+_Alienee_, Aquereur.
+
+_Alleger_, alléguer.
+
+_Allotment_, l'action de faire des Lots.
+
+_Almes_, ames.
+
+_Alotte_, tombé dans un Lot.
+
+_Allow_, approuvé.
+
+_Allowable_, digne d'approbation.
+
+_Allowance_, du Verbe allouer, accorder une chose
+ à quelqu'un.
+
+_Alterate_, altéré, préjudicié, endommagé.
+
+_Ambideux_, toutes les deux.
+
+_Amnuity_, rente, revenu.
+
+_Amount_, monte.
+
+_Ancestors_, Ancêtres.
+
+_Ancestrel_, d'Ancêtres.
+
+_Anienter_, anéantir.
+
+_Apiert_, il est prouvé, il paroît.
+
+_Appearence_, comparence.
+
+_Appel_, appellé, nommé.
+
+_Apportion_, à proportion.
+
+_Apprender_, s'instruire, apprendre.
+
+_Aquitement_, décharge qu'un Garant doit au Garanti.
+
+_Arer_, labourer.
+
+_Arere_ ou _Adere_, arréragé.
+
+_Arraigner_, impétrer, solliciter un Jugement,
+ assigner.
+
+_Array_, préparé.
+
+_As_, aux.
+
+_Ascention_, droit de succéder à un Ascendant.
+
+_Ascun_, aucun.
+
+_Assent_, consentement.
+
+_Assese_, réglé ou réglée.
+
+_Assesser_, fixer, déterminer, établir.
+
+_Assets_, assez.
+
+_Assouth_, exempt, absous.
+
+_Attainder_, Jugement de condamnation.
+
+_Attaint_, actionné, poursuivi en Jugement.
+
+_Attainte_, action pour se plaindre d'un Jugement ou
+ d'un Procès-verbal faux.
+
+_Attornement_, transport.
+
+_Attorner_, transporter à un autre un droit que l'on
+
+_Attorney_, Porteur de Procuration.
+
+_Available_, valable.
+
+_Averment_, Aveu d'une tenure.
+
+_Averrer_, prouver.
+
+_Avers_, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la
+ Campagne.
+
+_Aunt_, Tante.
+
+_Avowerie_, reconnoissance faite au Seigneur par le
+ Vassal, de ce qu'il a des terres
+ relevantes de son Fief.
+
+_Avoyde_, nul, compté pour rien.
+
+_Autels_, autant.
+
+_Auter_, autre.
+
+_Aweroust_, doute.
+
+_Auterment_, autrement.
+
+_Auxy_ ou _Axy_, aussi.
+
+B
+
+_Barbits_, brebis.
+
+_Baron_, Epoux.
+
+_Barre_, exception.
+
+_Barrer_, empêcher, priver.
+
+_Barretors_, Chicaneurs.
+
+_Baylement_, location.
+
+_Bayler_, donner, louer une maison.
+
+_Beale_, belle.
+
+_Blees_, bleds.
+
+_Bond_, borne.
+
+_Bondage_, tenure villaine.
+
+_Bont_, droit.
+
+_Boefes_, boeufs.
+
+_Bouch_, bouche.
+
+_Breve_, bref.
+
+_Burgesses_, Bourgeois.
+
+_Burgessours_, Incendiaires.
+
+_Burgh_, Bourg.
+
+_Bushels_, Boisseaux.
+
+C
+
+_Cancell_, cancelé, scellé.
+
+_Capons_, chapons.
+
+_Carier_, charrier.
+
+_Carue_, charue, autant de terre qu'il en faut
+ pour occuper une Charue.
+
+_Case_, cas.
+
+_Castle_, Château.
+
+_Ceo_, ce
+
+_Cest_, ce
+
+_Ceulx_, ces
+
+_Challenge_, moyens par lesquels on rejette le
+ témoignage des Jureurs.
+
+_Chapter_, Chapitre.
+
+_Chateux_ ou _Chatels_, effets mobiliers.
+
+_Chaunter_, parler, décider, prononcer.
+
+_Chescun_, chaque.
+
+_Claime_, clameur.
+
+_Claimer_, reconnoître, avouer, & aussi reclamer.
+
+_Clove_, clou.
+
+_Coadjutors_, concurrens.
+
+_Coheirs_, Cohéritiers.
+
+_Cohert_, forcer, obliger, contraindre.
+
+_Colour_, apparence, droit apparent.
+
+_Commeitter_, confier.
+
+_Common_, commun.
+
+_Compel_, forcé, obligé, contraint.
+
+_Compeller_, forcer, obliger, contraindre.
+
+_Compester_, disposer les terres à recevoir les
+ différentes semences avec succès.
+
+_Complaine_, plainte.
+
+_Comprehender_, comprendre.
+
+_Conclude_, non-recevable.
+
+_Congeable_, qui peut être expulsé.
+
+_Continual_, continué.
+
+_Contristiant_, Voyez _Nient_.
+
+_Conveyer_, conserver à un autre un droit qu'on a.
+
+_Conusans_, connoissance.
+
+_Conusier_ ou _Conuster_, reconnoître, avouer.
+
+_Conusor_, Prédécesseur, Auteur, celui au droit
+ duquel on jouit d'un fonds.
+
+_Cornage_, publication ou convocation faite avec
+ une corne percée.
+
+_Corrupt_, corrompu.
+
+_Consen_ ou _Cosin_, Parent & Parente.
+
+_Costage_, ou _Cost_, coût, débours.
+
+_Covenants_, conventions.
+
+_Covert_, couvert.
+
+_Coverture_ ou _Couverture_, Mariage subsistant.
+
+_Covin_, convention secrete, concert.
+
+_Counsailer_, Conseiller.
+
+_Counter_, conter, raconter.
+
+_Countie_, Comté.
+
+_Cresser_, accroissement.
+
+_Culpable_, coupable.
+
+_Cure_, soin.
+
+_Curge_ ou _Courge_, court, _currit_.
+
+_Curtesie_, droit de viduité dû au Mari qui a eu un
+ enfant vivant.
+
+_Cy_, oui.
+
+D
+
+_Dagger_, dague, poignard.
+
+_Damajouse_, dommageable.
+
+_Darrain_, dernier.
+
+_Deane_, Doyen.
+
+_Deanry_, Chapitre, Doyenné.
+
+_Decease_, décès.
+
+_Declaration_, Contrat.
+
+_Defeasible_, qui peut être anéanti.
+
+_Defeat_, déchu, anéanti.
+
+_Deforcer_, retenir injustement.
+
+_Deins_, dans.
+
+_Dementiers_, jours intermédiaires.
+
+_Demesne_, propre.
+
+_Demesnes_, propriétés, fonds.
+
+_Detinue_, retenue, détention.
+
+_Devates_, débat.
+
+_Deviat_, mourut.
+
+_Devider_, diviser, partager.
+
+_Devier_, mourir, _il devy_, il meurt.
+
+_Devise_, clause d'un Testament, Testament.
+
+_Devisor_, Testateur.
+
+_Disabilitie_, incapacité.
+
+_Disable_, inhabile, incapable.
+
+_Disabler_, prétendre que quelqu'un est inhabile,
+ incapable.
+
+_Disagreer_, refuser,
+
+_Discent_, Succession.
+
+_Discinet_, Homme qui n'a point de ceinture.
+
+_Disclaimer_, renoncer, méconnoître.
+
+_Discontinuance_, interruption du droit qu'on a sur un
+ fonds par la vente qu'un autre, chargé
+ de conserver ce droit, en a faite.
+
+_Discover_, découvrir.
+
+_Disease_, figure, aspect.
+
+_Disinheritance_, action par laquelle on deshérite
+ quelqu'un, on le dépouille d'un droit.
+
+_Disparagement_, faire épouser à un Mineur ou à une
+ Mineure une personne de condition
+ inférieure ou qui est difforme, &c.
+
+_Disseisissour_, celui qui dépossede.
+
+_Distrainer_, saisir, enlever d'un fonds quelque
+ meuble.
+
+_Distres_, _détresse_, saisie.
+
+_Distresse_, faculté de dépouiller quelqu'un de sa
+ possession.
+
+_Distributer_, distribuer.
+
+_Divester_, dénaturer.
+
+_Done_, _Donor_ ou _Donour_, Donateur.
+
+_Donées_, Donataires.
+
+_Dowment_, Dot.
+
+_Droiturel_, légitime, conforme au droite.
+
+_Duties_, redevances.
+
+E
+
+_Effectual_, exécuté, effectué.
+
+_Egaltie_, égalité.
+
+_Egresse_, sortie.
+
+_Eigne_, aîné _ou_ aînée.
+
+_Eigné_, aîné.
+
+_Eeins_, dans, dedans.
+
+_Eire_, Tribunal ambulant.
+
+_Election_, choix.
+
+_El ust ewe_, il _ou_ elle eût eu, _qu'il soit ewe_,
+ qu'il ait eu.
+
+_Embear_, embarrasser, charger, occuper une chose
+ par une autre.
+
+_Empleder_, appeller en Jugement.
+
+_Enclosure_, empêchement, obstacle, opposition.
+
+_Encounter_, envers, contre.
+
+_Endent_, autentique.
+
+_Endenture_, Acte autentique, double, & dont les deux
+ parties étant dentelées _s'endentent_
+ l'une avec l'autre.
+
+_Endict_, convaincu, jugé, condamné.
+
+_Endorce_, employé sur, endossé.
+
+être _Endow_, avoir douaire.
+
+_Endurer_, durer.
+
+_Enheritance_ ou _enheritage_, succession.
+
+_Enheritrix_, Héritiere.
+
+_Enlarger_, étendre, augmenter.
+
+_Ent_, cependant.
+
+_Entaile_, qui a la faculté de succéder à un
+ _Fief à tail_ ou conditionnel.
+
+_Entent_, point, a _cel entent_, en ce point.
+
+_Enter_, entrer; il signifie aussi enregistrer.
+
+_Entiertie_, totalité.
+
+_Entire_, entier & entiere.
+
+_Entrer_, se mettre en possession.
+
+_Entry_, entrée.
+
+_Equitie_, raison.
+
+_Escheate_, échéance.
+
+_Escrouet_, rouleau.
+
+_Eslier_, choisir, opter.
+
+_Especial_, spécial.
+
+_Esperver_, épervier.
+
+_Estate_, état.
+
+_Ester_, être.
+
+_Estope_, sans droit, non recevable, exclus.
+
+_Estoyer_, subsister.
+
+_Estoyera_, restera.
+
+_Evidence_, preuve.
+
+_Ewe_, eau.
+
+_Excommengement_, excommunication.
+
+_Executors_, Exécuteurs testamentaires.
+
+_Expences_, dépenses.
+
+_Expresser_, exprimer.
+
+_Expulsement_, expulsion.
+
+_Extinguishment_, amortissement, extinction.
+
+_Extortionners_, Concussionnaires.
+
+F
+
+_Face_, fait.
+
+_Failir_, faillir, manquer.
+
+_Fait_, Acte.
+
+_Fait polle_, Acte olographe, qui n'est point
+ autentique.
+
+_Fauxer_, faire déclarer faux un Acte.
+
+_Fealty_ ou _Fealtie_, fidélité.
+
+_Feasance_, réduction.
+
+_Feast_, Fête.
+
+_Fee simple_, Fief héreditaire.
+
+_Feigner_, feindre.
+
+_Feoffee_, Fieffataire, feudataire.
+
+_Feofment_, inféodation.
+
+_Ferromus_, nous ferons.
+
+_Fieffor_, celui qui donne un fonds en fief.
+
+_File_, fille.
+
+_Fime_, fumier.
+
+_Finali_, final.
+
+_Fine_, somme, amende, taxe, & aussi
+ transaction.
+
+_Fits_, fils.
+
+_Follie_, tort, faute.
+
+_Forbarre_, privé, dépouillé.
+
+_Forbarré_, empêché, non recevable.
+
+_Forcprise_ ou _Fortspris_, excepté.
+
+_Forsque_, sinon.
+
+_Forstaller_, frauder un droit.
+
+_Fort_, capable.
+
+_Foundu_, fondé.
+
+_Foundu_, copié, dressé sur un modele.
+
+_Foyal_, fidele.
+
+_Franckalmoigne_, franche-aumône.
+
+_Franc tenement_, usufruit, possession des fruits, bien
+ dont on n'a que la jouissance.
+
+_Friers_, freres.
+
+_Fuit_, fut.
+
+G
+
+_Gallines_, poules.
+
+_Gaunts_, gants.
+
+_Genuler_, fléchir le genouil, s'agenoullier.
+
+_Gilofer_, géroffle.
+
+_Gisant_, en _gisant_, en jettant.
+
+_Gisir_, consister en quelque chose, résider en
+ quelqu'un ou en quelque chose.
+
+_Grants_, dons, cessions de biens.
+
+_Grantor_, Donateur.
+
+_Greinder_ ou _griender_, grand, élevé, plus considérable.
+
+_Griever_, faire préjudice.
+
+H
+
+_Hanap_, coupe.
+
+_Happer_, arriver, il _happa_, il arriva que, &c.
+ il veut dire aussi se _procurer_,
+ obtenir.
+
+_Heires_, hoirs, successeurs, héritiers.
+
+_Hont_, honte.
+
+_Host_, armée.
+
+_Hotchpot_, rapport entre cohéritiers.
+
+I
+
+_Iammes_, jamais.
+
+_Impeachment_, empêchement.
+
+_In_, dans.
+
+_Incumbent_, pourvu d'un Bénéfice; celui qui
+ l'occupe.
+
+_Indenture_, voyez _Endenture_.
+
+_Indictment_, assignation.
+
+_Inheritable_, qui a droit de succéder.
+
+_Interrupt_, interrompt & interrompre.
+
+_Joine_, déposé en la main de Justice.
+
+_Mise joine_, gages que le demandeur & le défendeur
+ donnoient respectivement avant de
+ plaider.
+
+_Jointment_, conjointement.
+
+_Jointure_, tenure que l'on possede conjointement
+ avec quelqu'un.
+
+_Issint_, ainsi.
+
+_Issuant_, sorti.
+
+_Issue_, enfant.
+
+_Jurie_, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le
+ rapport des Jureurs.
+
+_Justices_, Juges.
+
+_Juventute_, jeunesse.
+
+L
+
+_Laches_, négligence.
+
+_Large_, _prender a large_, prendre une chose dans sa Généralité.
+
+_Lease_, _leas_, cession, abandon.
+
+_Lessee_, cessionnaire.
+
+_Lessor_, celui qui cede.
+
+_Letter_, Acte, Ecrit, Lettre.
+
+_Levie_, approuvé, _sine levie_, transaction
+ ratifiée par les Juges.
+
+_Ley_, Loi; ce mot se prend aussi pour
+ bataille,_Ley gager_, c'est gager la
+ bataille.
+
+_Liable_, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter
+ quelque convention.
+
+_Limit_, spécifié, désigné.
+
+_Lirroit_, il seroit permis.
+
+_Liver_, livre de poids.
+
+_Liverie de saisin_, investiture.
+
+_Lou_, quand.
+
+_Lour_, leur.
+
+M
+
+_Maihemer_, disloquer, estropier.
+
+_Maines_, mains.
+
+_Maintenance_, manutention, conservation.
+
+_Maner_, maniere.
+
+_Manor_, Manoir, Seigneurie.
+
+_Manumission_, affranchissement.
+
+_Marches_, frontiere.
+
+_Marry_, marié.
+
+_Master_, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur.
+
+_Matter_, matiere.
+
+_Meane_, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot
+ est quelquefois substantif, quelquefois
+ adjectif.
+
+_Mease_, masure; il veut dire aussi moyen.
+
+_Meason_, maison.
+
+_Meinder_, moindre.
+
+_Meins_, moins.
+
+_Melieux_, meilleur.
+
+_Mercie_, merci, _estre en le mercie_, être à la
+ merci.
+
+_Mere_, vrai, certain, _plus mere_, plus certain.
+
+_Mese_, métairie.
+
+_Mesmes_, moi-même.
+
+_Mesnaltie_, état du Seigneur moyen, intermédiaire.
+
+_Mesne_, moyen, qui tient le milieu.
+
+_Metes_, mesures.
+
+_Mi_, pas _ou_ point.
+
+_Mischief_, malheur.
+
+_Mise_, gages.
+
+_Mitter_, mettre, employer.
+
+_Moity_, moitié.
+
+_Money_, monnoie.
+
+_Monstrans_, exhibition.
+
+_Morant_, mort.
+
+_Morier_, finir, s'éteindre.
+
+_Mulier_, enfant né avant le mariage.
+
+_Mulnes_, moindre, plus petit, plus jeune.
+
+_Mults_, plusieurs.
+
+_Muster_, _montre_, revue de troupes.
+
+N
+
+_Nemy_, non pas.
+
+_Nief_, femme née en villenage.
+
+_Nient_, n'est pas _ou_ rien; il signifie
+ quelquefois _sans_ comme dans ce mot
+ _nient constritant_, sans faire injustice,
+ malgré, indépendamment.
+
+_Nonage_, minorité.
+
+_Nosme_, nom.
+
+_Noyer_, nuire.
+
+_Nulluy_, aucun.
+
+_Number_, nombre.
+
+O
+
+_Ordaine_, ordonné.
+
+_Order_, ordre.
+
+_Ordinance_, Réglement.
+
+_Ordinari_, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire.
+
+_Ores_, en ce cas.
+
+_Original_, Bref originaire, en vertu duquel on
+ intente Action.
+
+_Oter_, enlever, expulser, chasser.
+
+_Ove_, avec.
+
+_Ouster_, outre, au-delà, & encore.
+
+_Owelti_, égalité.
+
+P
+
+_Panel_, partie, un certain nombre.
+
+_Paramont_ ou _Paramount_, suzerain.
+
+_Parcener_, copartageant.
+
+_Parker_, garde-parc.
+
+_Parlance_, façon de parler.
+
+_Parol_, mot, expression.
+
+_Parson_, Curé.
+
+_Partition_, partage.
+
+_Passe_, pas _ou_ pas assez.
+
+_Pavor_, peur, crainte.
+
+_Pays_, campagne.
+
+_Pee_, pied.
+
+_Pepper_, poivre.
+
+_Perceiver_, percevoir.
+
+_Per enter_, entre.
+
+_Performer_, accomplir, exécuter.
+
+_Personaltie_, être _en
+ personaltie_, être personnelle.
+
+_Pier_, pere.
+
+_Pile_, boule.
+
+_Piller_, pilier.
+
+_Pischer_, pêcher.
+
+_Pleast_, il plaira.
+
+_Pleader_, faire valoir des raisons en Jugement,
+ plaider.
+
+_Plee_, Plaidoyer.
+
+_Pleinage_, majorité de 21 ans.
+
+_Plesors_, plusieurs.
+
+_Plist_ ou _Plyte_, état, droit, puissance.
+
+_Pluis_, plus.
+
+_Poigne_, poing.
+
+_Poit_, _Poyt_ ou _Poet_, peut.
+
+_Il port_, il intente, il présente.
+
+_Possesse_, possesseur.
+
+_Post_, pouvoir, droit sur un fonds.
+
+_Pours_, pauvres.
+
+_Power_, pouvoir.
+
+_Praiers_, prieres.
+
+_Prescriber_, se servir de prescription.
+
+_Presentement_, présentation.
+
+_Preyer_, prier.
+
+_Primer_, premier.
+
+_Prisel_, _prise_, acceptation, condition.
+
+_Prist_, prêt, _paratus_.
+
+_Privitie_, correspondance qu'il y a entre deux
+ personnes.
+
+_Privy_, qui est seul saisi.
+
+_Prompter_, promesse, engagement.
+
+_Proof_, preuve.
+
+_Protect_, protégé.
+
+_Puissoit_, pouvoit.
+
+_Pur_, pour.
+
+_Pur_, par.
+
+_Purchase_, acquisition.
+
+_Purparty_, lot, part.
+
+_Purport_, suppose _ou_ supplée.
+
+Q
+
+_Quart_, quatrieme.
+
+_Quarter_, quart, quartier.
+
+_Querer_, chercher.
+
+_Queulx_, quels.
+
+_Quiet_, paix.
+
+_Quietment_, sans trouble, paisiblement.
+
+R
+
+_Rate_, raison.
+
+_Realtie_, être en _realtie_, avoir rapport, être attaché à un fonds de
+ terre ou à tout autre immeuble.
+
+_Reantry_, reprise de possession.
+
+_Reason_, raison.
+
+_Reattachement_, nouvelle assignation.
+
+_Receiver_, recevoir.
+
+_Recognitors_, ceux qui étoient chargés par l'Assise
+ d'examiner un fait, & d'en faire le
+ rapport.
+
+_Recommons_, nouveau Bref.
+
+_Recoverer_, recouvrer.
+
+_Recoverie_, recouvrement.
+
+_Recousse_, reclamation.
+
+_Redisseisin_, deuxieme dépossession.
+
+_Reel_, qui provient d'un fonds.
+
+_Reeve_, Prevôt d'une Seigneurie.
+
+_Refusal_, refus.
+
+_Regardant_, dépendant.
+
+_Regresse_, sortie récidivée, réitérée.
+
+_Rehearsal_, dispositif, préambule.
+
+_Rehercer_, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on
+ a exprimé en un autre.
+
+_Releases_, abandon, délaissemens.
+
+_Relinquiser_, abandonner, laisser.
+
+_Remainder_, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont
+ réservés après la vente ou après le don.
+
+_Remembrance_, souvenir.
+
+_Remitter_, remettre, renvoyer ou restituer; il veut
+ dire aussi restitution.
+
+_Remnant_ ou _Remanant_, restant, le surplus.
+
+_Replegiare_, révendication.
+
+_Replevin_, main-levée.
+
+_Reprise_, reprise, révendication.
+
+_Requirer_, exiger, requerir.
+
+_Resceit_, recette.
+
+_Respect_, rapport, relation.
+
+_Respondu_, être _respondu_, être représenté en Jugement par un
+ Procureur.
+
+_Rette_, réputé, présumé.
+
+_Returner_, récuser, rejetter, exclure.
+
+_Reverser_, renverser, anéantir, détruire, effacer.
+
+_Ristrainer_, excepter.
+
+_Roberi_, vol.
+
+_Rol_, Rôle, Registre, Papier terrier.
+
+_Rule_, Rôle.
+
+S
+
+_Sa_, se prend aussi pour son.
+
+_Salvation_, conservation.
+
+_Sane_, sain & santé.
+
+_Satiffie_, content, satisfait.
+
+_Savant_, se réservant.
+
+_Sauns_, sans.
+
+_Scotes_, Ecossois.
+
+_Seale_, Sceau.
+
+_Secular_ ou _Seculer_, Séculier.
+
+_Seisin_, possession.
+
+_Semble_, semblable.
+
+_Serement_, serment.
+
+_Servant_, domestique.
+
+_Serue_, fonction.
+
+_Sete_, fleche.
+
+_Sever_, séparer, distinguer, diviser, & aussi
+ séparé, distinct, différent.
+
+_Several_, différent, divers.
+
+_Severaltie_ part en
+ _Severaltie_, à part, en particulier, séparément.
+
+_Sewer_, Ecuyer d'armes.
+
+_Soens_, siens.
+
+_Soër_, Soeur.
+
+_Soke_, charue.
+
+_Soint_, soient.
+
+_Sole_, seul.
+
+il _Soloit_, il étoit ordinaire, on avoit coutume de,
+ &c.
+
+_South_, sous.
+
+_Souveraingtie_, supériorité.
+
+_Space_, espace.
+
+_Spours_, éperons.
+
+_Staple_, Foire.
+
+_State_, état.
+
+_Statude_, Statut.
+
+_Subdver_, soumettre.
+
+_Substance_, moyen, soutien, appui d'une cause.
+
+_Suer_, suivre, poursuivre.
+
+_Suffer_, souffrir.
+
+_Sufficientment_, suffisamment.
+
+_Suit_, poursuite, procédure.
+
+_Suit_, suivi.
+
+_Summ_, somme.
+
+_Summoner_, avertir, sommer.
+
+_Surdant_, qui naît, qui part, qui sort d'une chose.
+
+_Surrender_, remettre.
+
+_Surrender_, délivrer, retrocéder, délivré ou
+ retrocédé.
+
+_Surviver_, survivant.
+
+_Sustemer_, entretenir, conserver.
+
+T
+
+_Tail_, restraint, modifié.
+
+_Teignir_, penser, opiner.
+
+_Teignomus_, nous tenons tel fonds de tel Seigneur.
+
+_Tenancie_, tenure.
+
+_Tender_, offrir, offre.
+
+_Termor_, celui qui tient à terme.
+
+_Test_, tête.
+
+_Tiel_, tel.
+
+_Tierce_, troisieme.
+
+_Title_, titre.
+
+_Traire_, attirer après soi.
+
+_Trenchast_, fut affectée, fut hypotéquée.
+
+_Trespasse_, excès.
+
+_Trie_, attesté.
+
+_Trier_, plaider.
+
+_Tollir_, priver.
+
+_Torcenouse_, violence.
+
+_Torcious_, violent.
+
+_Torciousement_, par force.
+
+V
+
+_Vacation_, vacance d'un Bénéfice.
+
+_Value_, prix, valeur.
+
+_Veier_, voir.
+
+_Veignir_, _venir_, parvenir, succéder.
+
+_Vendredie_, Vendredi.
+
+_Venter_, ventre.
+
+_Verdict_, procès-verbal, rapport des Jurés.
+
+_Verie_, vraie.
+
+_Veritie_, vérité.
+
+_Vetue_, chose vêtue, attachée, réunie à une autre.
+
+_View_, vu.
+
+_Vintisme_, vingtieme.
+
+_Uncore_, encore.
+
+_Voide_, nul.
+
+_Volunt_, volonté.
+
+_Vouchee_, appellé en jugement ou en garantie.
+
+_Voucher_, appeller.
+
+_Voy_, voie.
+
+_Vre_, voir, vue.
+
+_Urera_, servira, sera utile.
+
+_Use_, usage.
+
+_Ust_, eut.
+
+_Utlagarie_, contumace, bannissement.
+
+_Utlage_, contumacé, banni.
+
+W
+
+_Waive_, vagabond.
+
+_Wast_, dégradation d'héritages.
+
+
+[Illustration]
+
+
+
+
+======================================================================
+
+_ECLAIRCISSEMENS_
+
+ET CORRECTIONS.
+
+_PREMIER VOLUME._
+
+Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence par ces mots, _Un
+franc-tenement_, &c. doit être retranché.
+
+Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent du 9e aux
+10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres 30 & 33 du Livre 4
+de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer les chap. 29. & 33. En effet,
+1º. cet Auteur, dans le premier de ces Chapitres, s'exprime ainsi:
+
+_J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race la Couronne
+se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains égards
+héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en proche, &
+qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre Loi politique, on
+suivit pour la succession des Fiefs le même esprit qu'on avoit suivi
+pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs passerent aux enfans &
+par droit de succession & par droit d'élection, &c._
+
+Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre Magistrat renvoie
+par le passage que je viens de transcrire, il n'est question que
+d'exemples de prétendues[532] _élections_ à la Couronne, tirés du 9e
+siecle; & cependant M. de Montesquieu veut que ces exemples ayent influé
+sur un usage qui n'a constamment commencé, suivant l'unique autorité
+qu'il fait valoir, qu'avec le regne de l'_Empereur Conrad_, IIe du nom,
+c'est-à-dire, plus de cent soixante ans après. _Sic progressum est ut ad
+filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare._
+
+ [Note 532: Voyez sur l'équivoque de ce terme _élection_,
+ Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15;
+ & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient _qu'il ne se
+ trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans
+ máles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus
+ pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été_, dit-il, _pendant la
+ pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit
+ plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes
+ Rois_.]
+
+Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par la
+_progression_ des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit de
+choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. Ce
+droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere institution de
+l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la _Loi politique_ de cette
+hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec la _Loi politique_ par
+laquelle la succession au Trône s'étoit réglée au temps où les Fiefs
+étoient devenus héréditaires. Il ne faut d'ailleurs qu'un peu
+d'attention pour appercevoir l'illusion des relations que M. de
+Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la maniere de succéder aux
+Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est imaginé avoir été suivie
+dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. Car en supposant avec lui
+que l'élection à la Couronne eût servi de regle pour la succession aux
+Fiefs, cette regle auroit dû consister à donner aux vassaux le droit de
+choisir dans la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel
+ils auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs le
+choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en effet,
+dépendu de leurs Souverains.
+
+2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que _quand
+les Fiefs furent héréditaires_ (il faut remarquer qu'ils furent
+héréditaires en 877) _le droit d'aînesse s'établit dans la succession
+des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne qui étoit le
+grand Fief_. Il ajoûte..... _qu'on établit alors un droit de
+primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de la Loi
+politique & civile_.
+
+Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé que sous la
+seconde Race la _Couronne avoit été élective & héréditaire_, dans le 33e
+il assure que la _Couronne, qui étoit le grand Fief_, étoit dévolue,
+durant la même Race, à l'aîné.
+
+Dans le Chapitre 29 la _Loi politique_, qui avoit réglé dans le 9e
+siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. de
+Montesquieu, la _Loi politique_ qui autorisa dans la suite l'élection
+des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est la _Loi féodale_
+qui a fait plier sous elle la _Loi politique & civile_. Ces
+contradictions ne partent évidemment que de la confusion des époques, &
+elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se laisser emporter trop
+loin par la rapidité du style & la nouveauté ou l'éclat des pensées dans
+les Ouvrages qui ont principalement pour objet la discussion des faits.
+
+Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, _les suites qu'auroit eu leur
+infidélité_, lisez _qu'auroit eues, &c._
+
+_Idem_, lig. 22, _pessédoient_, lisez _possédoient_.
+
+Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en _présens_, en
+_honneurs ou biens fiscaux_, en _Bénéfices des particuliers ou des
+Eglises & en Aleux_. Les _présens_ étoient héréditaires, & devenoient
+aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. Tels étoient les
+biens désignés par le nom _de munificentiæ_ dans le _Traité d'Andely,
+entre Gontran & Sigebert_, dont je parle page 7. Ces présens étoient
+tirés des confiscations qui échéoient au Roi régnant, & qui, n'ayant pas
+été possédés par ses prédécesseurs, n'étoient point réputés incorporés
+au domaine ni inaliénables.
+
+Les _honneurs_ ou _biens fiscaux_ provenoient des confiscations; mais
+les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, étoient
+réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne pour n'en
+être jamais séparés.
+
+La _Jurisdiction_ que j'attribue en cet endroit à ces _honneurs_, doit
+s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez la Remarque sur
+la Charte de Guillaume le Conquérant, qui suit les Loix d'Edouard le
+Confesseur dans le 2e Volume, page 161.
+
+Page 6, ligne 24, au lieu de _distric_, il faut lire _district_.
+
+Page 8, après la Note 33, _absque ullius introitu judicum, Form. 17, L.
+1, Marculph._ on doit ajouter cette observation, _ces portions du fisc
+devenoient soumises directement au Roi_. Voyez _Capitul. de Villis 1,
+vol. Balus._
+
+Page 10, Note 43, au lieu de _défend de restituer_, lisez _défendent de
+restituer_.
+
+Page 13, 3e Note, on lit _Chap. de utili, &c._ lisez _Chopin, de utili,
+&c._
+
+Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, _départ. d'hérit._ ce qui
+ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire _Terrien, chap. 6, de
+parties d'héritage_.
+
+Page 15, j'ai dit que l'_ancien Coutumier rappella les Seigneurs & les
+vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que Saint Louis
+avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son aïeul avoient
+démembrés du Fisc_.
+
+Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles que
+suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre _ce Roi, les Clercs & les
+Barons_, lequel se trouve page 41 du premier Volume des Ordonnances de
+la troisieme Race. En effet, suivant cet article, ce n'étoit qu'en
+_Bourgage_ & en _Villenage_ que la terre donnée par les peres à leurs
+enfans échéoit, du temps de Philippe Auguste, à leurs plus proches
+parens, _ad proximiores parentes_; les peres succédoient donc alors à
+leurs enfans, quant aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces
+derniers, pourvu qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or,
+sous Saint Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car
+Beaumanoir ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le premier
+qui l'ait proposée comme digne d'être généralement adoptée.
+
+Page 17, à la 2e ligne, effacez _hoirs_, & mettez _heires_.
+
+Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 _contient le droit
+de représentation_, qu'elle prouve aussi qu'au temps de Littleton les
+_biens étoient faits propres en la personne de celui qui le premier les
+possédoit à droit successif_.
+
+Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient _les Avoués_
+des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie domestique des fonds
+des maisons Religieuses: observation que le Lecteur est prié de se
+rappeller toutes les fois qu'il trouvera que j'attribue une Jurisdiction
+sous les deux premieres Races aux simples Seigneurs de Fief.
+
+Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; au
+lieu de ces mots, _on ne peut l'aliéner, &c._ il faut ceux-ci, _on peut
+l'aliéner, &c._
+
+Page 42, Note (a), au lieu de _Seigneur au degré plus élevé_, il faut
+mettre _par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de
+feudataire; supérieur quant à la nature du fief_.
+
+Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette phrase,
+_mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la fille qu'il
+auroit, &c._ & substituez-y celle-ci, _mais après la mort de cet aîné le
+cadet exclueroit sa niece_.
+
+Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme ligne,
+_possibilité d'issue étiente_, lisez _éteinte_.
+
+Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 & 18, au lieu de
+_le pere ou la mere qui leur survit_, substituez _le pere ou la mere qui
+survit à cet enfant_.
+
+Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez _lorsque_
+en la place de _quand_; & dixieme ligne, _jouit_ au lieu de _jouira_.
+
+Page 52, 3e ligne, _& se l'ennie_, lisez _& se l'en nie_.
+
+Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur la Remarque
+de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une erreur commise par M.
+de Lauriere, page 38 de son Recueil des Ordonnances de la troisieme
+Race; cet Auteur y dit que l'_Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de
+Juillet 1219, est pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont
+tellement maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des
+conquêts faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article
+331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la femme
+est prédécédée_.
+
+Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée de
+Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en Bourgage; tous ceux
+faits hors Bourgage appartiennent propriétairement au mari, & la femme
+n'en a que moitié en usufruit durant sa viduité.
+
+Page 68, 3e ligne, après ces mots, _le douaire n'étoit point dû_,
+ajoutez ceux-ci, _sur ce fief_.
+
+Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, effacez
+_si_; troisieme ligne, au lieu de _s'il arrive_, lisez _il arrive_; &
+sixieme ligne, après le mot _intenter_, ajoutez ceux-ci, _en ce cas_.
+
+Page 77, 28 ligne, après ces mots, _ayent établi des Fiefs_ lisez
+_viagers_.
+
+Page 86, quand je dis dans la Remarque (_b_) que certains Brefs
+_s'accordoient par les Juges des Seigneurs_, je parle du temps où les
+Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, ce qui dut
+arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de Charles le Simple, nos
+Rois ne pouvant, à cause des troubles, suivre les anciennes regles pour
+l'administration de la Justice, les Commissions dont ils chargeoient
+leurs envoyés n'étant plus respectées, sur-tout par les possesseurs des
+Fiefs de dignité; ces Fiefs exercerent tous les droits de la
+souveraineté sur leurs Sous-feudataires, & la plupart de ceux-ci se
+trouverent nécessités par l'impossibilité de recourir au Roi, & par les
+absences fréquentes de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction
+purement provisoire & économique, à laquelle ils avoient jusques-là été
+restrains à l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs
+causes[A]. Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les
+propriétaires de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la
+subordination la plus complette, comme je l'observe ailleurs.
+
+Page 95, après la Note 1, où _je cite Sect. 78 & 79_, il faut citer _la
+Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la Charte ajoutée
+par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où il est traité des Justices
+Seigneuriales_.
+
+Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve _revendiqué_, c'est
+_révendique_.
+
+Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés au Clergé,
+_n'avoient de Jurisdiction que par privilége_, on doit restraindre cette
+_Jurisdiction_ à ce qui concernoit la Police domestique des Métairies
+Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même page, j'ajoute que le _privilége
+d'exemption de Jurisdiction s'accordoit à quelques Eglises_. Pour bien
+entendre ceci, il est essentiel d'observer que les Causes civiles des
+Colons, des biens du Domaine Royal donnés aux Eglises, ressortissoient
+nuement de la Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la
+compétence que sur les hommes domiciliés dans un _territoire_ donné aux
+Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes
+étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville,
+ [Marge A: C'est delà que
+ dans le ch. 24 du liv.
+ premier des Etablissemens de
+ S. Louis, _li Roy ne peut
+ mettre ban en la terre au
+ baron, ne libers ne peut
+ mettre ban en la terre au
+ vavassor_.]
+dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, ou
+pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les Avoués ou les
+Vidames, pouvoient en porter directement les causes en la Cour du Roi.
+
+Page 123, ligne 19, au lieu de _ce qu'en aliénant_, lisez _qu'en
+aliénant_.
+
+Page 121, ligne 22, effacez le mot _celui_.
+
+Page 124, ligne 13, après ces mots _aveu de la Jurisdiction_, ajoutez,
+_ou police domestique_.
+
+Page 136, Note 6, lisez _Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid._ premier Vol.
+col. 1052, & col. 409, ann. 803.
+
+Page 165, ligne 14, au lieu du mot _fruis_, lisez _fruits_.
+
+Même page, dernière ligne, _ou que sa naissance fût utile_, mettez _si
+sa naissance étoit utile_.
+
+Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au lieu de
+_étant_, mettez _est_.
+
+Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de _Bénéfice_, lisez
+_Bénéficiers_.
+
+Page 188, 10e ligne, au lieu de _ce mineur pourra agir_, mettez _ce
+mineur ne pourra agir_.
+
+Page 192, je dis _la conversion de ces fonds en aleux les rendoit
+indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient avoient
+Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue_. Ceci est
+juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction des Comtes, parce
+qu'en effet les biens fiscaux convertis en propriétés par le Roi, ne
+reconnoissoient que la justice de sa Cour; il faut encore entendre la
+Jurisdiction que les Propriétaires de biens fiscaux convertis en aleux
+exerçoient sur leurs Tenans d'une Jurisdiction de police & économique
+par les raisons ci-devant déduites, & que je ne répéterai plus.
+
+Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci.
+_Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell._
+
+Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée sous
+plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, étoit relative
+aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne tenu en 1080, &
+ces épreuves n'étoient point admises par les Loix Normandes. Voyez mes
+Remarques sur les Sections 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient
+surpris la religion des Princes pour accréditer cette Procédure dans la
+Normandie.
+
+Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez _gagée_ au lieu de _gagnée_.
+
+Page 240, 12e ligne de la Remarque. _Les principaux Officiers de Justice
+des Seigneurs_, dont il est parlé en cet endroit, étoient ceux qui
+veilloient à l'administration économique des Seigneuries, tels que les
+Avoués, les Prevôts, les Vidames, les Senéchaux; leurs fonctions sont
+spécifiées dans l'extrait que j'ai donné de Flete dans mon second
+Volume. Ce sont ces Officiers que je nomme page 241 _bas Justiciers_.
+
+Page 242, 8e ligne, au lieu de _Loix aussi opposées qu'étoient celles
+d'Edouard_, &c. lisez _Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles
+celles d'Edouard_, &c.
+
+Page 247, 5e ligne, après ces mots _des travaux de sa femme_, lisez, _&
+en même-temps des travaux de ses enfans_.
+
+Page 257, 17e ligne, avant ces mots, _ne se réserver_, il faut mettre
+_&_.
+
+Page 283, lisez, _Gavel-kind_, au lieu de _Gravel-kind_ dans l'annonce
+de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, lisez _une sorte
+de rente_, au lieu de _sorte de rente_.
+
+Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, _ce terme est ici
+pris_, il faut substituer à ces mots ceux-ci, _ce terme se prend
+ordinairement_.
+
+Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque 244,
+au lieu de _en ce cas_, on doit lire _alors_.
+
+Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, que les
+Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres Races qu'une
+Justice de correction provisoire sur les Colons qui étoient soumis à un
+Fief.
+
+Page 325, après ces mots, _Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux_, il
+faut ajouter, _& de Juges purement économiques, ils devinrent Juges des
+causes civiles_.
+
+Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, _que nos Rois de
+la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner leur Domaine_,
+on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable d'avec celui qui ne
+l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé à cet égard dans la
+Remarque de la page 5 du premier Volume de Littleton.
+
+Page 380, derniere ligne, au lieu de _rapport_, lisez _transport_.
+
+Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, lisez
+_concernantes_, au lieu de _concernant_.
+
+Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de _Rente_, lisez _Vente_.
+
+Même page, 9e ligne, au lieu de _rachetable_, lisez _irracquitable_.
+
+Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au lieu de ces
+mots, _& que le Fieffeur_, lisez, _& si le Fieffeur_.
+
+Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez _rentrer_ au lieu de
+_rentre_.
+
+Page 467, 15e ligne, lisez _materno latere_, & non _maternâ latere_.
+
+Page 469, 16e ligne, _il lavera_, lisez, _il l'avera_.
+
+Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu _de deux ages_, lisez _de
+deins age_.
+
+Page 507, 20e ligne, au lieu de _ces fonds_, lisez _ses fonds_.
+
+Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le mot
+_desseisines_, mettez _Britton, Chap. de_, &c.
+
+Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit _sous le titre de Droit en
+Fitzherbert_, il faut lire, _le titre de Droit dans le Livre de
+Fitzherbert_.
+
+
+_DEUXIEME VOLUME._
+
+
+Page 6, 4e ligne, avant _manum_, mettez _per_.
+
+Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre _observons
+encore_, &c. en caracteres qui auroient détaché cette Observation du
+texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser cette négligence.
+
+Page 74, derniere ligne, _n'ont suivi_, lisez _l'ont suivi_.
+
+Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de _corfait_,
+lisez _forfait_.
+
+Page 118, ligne 20, _ton lieux tol_, sont trois mots, ils ne doivent en
+former que deux; _tonlieux, tol_.
+
+Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, _& qui par cette_ _raison étoit
+obligé_, lisez _cet homme casé étoit donc par cette raison_, &c.
+
+Même page, ligne 24, au lieu de _Chef de la centaine_, lisez _Chef de la
+famille_.
+
+Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, _si l'on en excepte
+cependant celles de Henry I_, &c. & y substituer ce qui suit: _Henry I,
+pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard le
+Confesseur; mais cette feinte dura peu_, &c.
+
+Page 183, 13e ligne, au lieu de _ransiisset_, lisez _transiisset_.
+
+Page 201, 12e ligne, _Barocensem_, lisez _Barocensem_.
+
+Page 216, 25e ligne, au lieu de _nuntiis_, lisez _nuntii_.
+
+Page 235, première ligne, _unt_, doit être précédé d'une _s_.
+
+Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de _Hobert_, lisez
+_Robert_.
+
+Page 241, 10e ligne, _eas investiret_, lisez _eos_.
+
+Page 264, ces quatre mots _brud toll_, _ehil wyte_, _yares gyves_,
+_Scotales_, auroient dû être expliqués.
+
+Le premier designe les Droits de _Tonlieu_, dont j'ai déjà donné une
+idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second indique les
+_Amendes_; le troisieme un impôt sur les mesures, & particulierement sur
+l'_Aunage_; & le quatrieme les Capitations.
+
+Page 296, Note 7, on lit, _voici ce que dit Wilkins_, il falloit mettre,
+_voyez ce que dit_, &c.
+
+Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après
+Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus important,
+qu'il contient des cérémonies différentes de celles dont Pithou & Baluse
+nous ont donné le détail.
+
+_Ordalium Saxonice Ordæl: dictio ab OR & DAEL composita. OR, privativum
+est, quemadmodum apud Græcos A, apud Latinos IN, ut in dictione Græcâ
+[Greek: ablabês], Latinâ INNOXIUS, viderelicet: DÆL partem sonat atque
+hoc modo ORDÆL (ut verbum verbo reddam) expers est, id est, Criminis
+expers. Erat etenim ORDÆL criminis purgandi modus, cujus duo fuerant
+genera, alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum illud
+solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus incedens,
+ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens pede, super ignitos
+quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud_ _unius erat interdum Libræ,
+quod illi SIMPLEX ORDALIUM, pondo interdum tria, atque hoc illi TRIPLEX
+ORDALIUM appellabant. Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat)
+pronunciabant; sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis.
+AQUARII itidem duo fuerunt ORDALII genera: aquæ nimirum frigidæ, &
+ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus est totus, atque
+tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) criminis purus in fundo
+residebat, sceleris vero conscium aqua protinus à se rejiciebat: aut in
+aquam deniq; ebullientem manum cubito tenus immergebant, atque de reo &
+innocenti (quemadmodum à nobis superius dictum est) decernebant. Viris
+tantummodo nobilibus atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta
+est sese purgandi potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt
+Ordalium. Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum barbaram &
+plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) aliquam ejus
+rei formulam, quam vel ad tempora Joannis Regis Angliæ stetisse
+deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam scribere._
+
+_Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro candenti.
+Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis & oratione
+consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam indutus, ferrum ante
+altare positum forcipe accipiat, & Hymnum trium puerorum, videlicet
+Benedicite opera omnia, decantans, ad ignem deferat, & dicat hanc
+orationem super locum ubi fiet ignis ad faciendum judicium: Benedic,
+Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo sanitas, sanctitas,
+castitas, virtus, & victoria, & sanctimonia, humilitas, bonitas,
+lenitas, & plenitudo legis, & obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui
+Sancto, hæc Benedictio sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes
+in eo._
+
+Benedictio super ignem.
+
+_Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi nos, quia tu
+es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen quod ante
+sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo
+lumine accendamur igne claritatis tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem,
+ita nunc illumina corda_ _nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam
+mereamur pervenire, per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster,
+&c. Salvum fac servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum,
+&c. Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c._
+
+Oratio.
+
+_Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem
+Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque per donum
+Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum hoc genus
+metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum --- falsitate procul
+remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta --- fiat, per
+eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem --- mittatur, & aspergatur
+aqua Benedicta, & dum calescit Missam celebret. Cum vero Sacerdos
+Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum sicut infra scriptum est,
+adjuret atque communicare faciat._
+
+Officium Missæ.
+
+_Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c._
+
+Oratio.
+
+_Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum suorum
+nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur.
+Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, ad veritatis
+censuram pervenire mereatur, per Christum Dominum, &c. In illo tempore,
+cum egressus esset Jesus, in via præcurrens quidam genu flexo ante eum,
+rogabat eum dicens, Magister, boni quid faciam, ut vitam æternam
+percipiam? Jesus autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c._
+
+Deinde, Secreta, &c.
+
+_Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione
+sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum Sanctum, & per veram
+Christianitatem quam suscepisti, & per Sanctas reliquias quæ in ista
+Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo te Sacerdos regeneravit; ut non
+præsumas ullo modo communicare, neque accedere ad altare, si hoc fecisti
+aut consensisti, &c. Hic communicet Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc,
+& Sanguis Domini nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie.
+Oratio. Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus supplices
+deprecamur, ut hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus
+expediat, & in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie
+eleison, & Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem signa
+magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, quibusdam
+pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere ante conspectum Moysis, &
+minime comburi permisisti; Deus qui incendio fornacis, Chaldaicis
+plerisque succensis, tres pueros tuos illæsos eduxisti; Deus qui
+incendio ignis populum Sodomæ involvens, Loth famulum tuum cum suis
+salute donasti; Deus qui in adventu Sancti Spiritus tui illustratione
+ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc
+pravitatis nostræ examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis
+hujus fervorem discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus
+inquisitio agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur,
+innocens vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla
+unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & præsta
+ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel
+absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos super
+ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio Dei Patris & Filii,
+& Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, ad discernendum rectum
+judicium Dei. Et mox accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat.
+Hujus denique manus sub sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens
+in vestigio ferri reperiatur, culpabilis ducatur; sin autem mundus
+extiterit, laus Deo referatur._
+
+_Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo
+traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor._
+
+Page 323, ligne 16, _Richarhus_, lisez _Richardus_.
+
+Page 354, derniere ligne, _Rex non concedit aliqui Baroni, &c._
+
+Le nom de _Baron_ désigne en cet endroit un simple Seigneur de fief. En
+Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs n'exerçoient
+originairement sur leurs hommes qu'une Justice de simple police,
+c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement la paix
+entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit pas encore beaucoup
+au-delà en Normandie dans le quatorzieme siecle, comme on peut s'en
+convaincre par le Rôle suivant, où sont détaillées les Causes dont les
+Barons étoient compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger.
+
+_Justice aux Barons de Normandie._
+
+»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par Baronie & par
+membre de Hautbert, & qui n'ont le plet de l'espée ne Hautte-Justice,
+peuvent prendre tout homme saisi de larcin par eulx, par leur Sergent
+dedens leurs Baronies ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire
+juger se ils l'ont prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour
+qu'ils le prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le
+puissent rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le
+puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en saulve prison
+à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur doit rendre tout
+jugie, se ils le requierent en lieu & en temps qu'ils le doivent
+requerir pour faire justice; & se ils le retiennent plus que ils ne
+doivent par la Coustume, ils le doivent amender au Roy.
+
+»_Item_, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & Monniers, & leur
+faire rendre compte, & leur compte enteriner, & les mettre en leurs
+prisons.
+
+»_Item_, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient Haro, & sur
+qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, & leurs
+Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung jour sans les replevir, &
+aprés ils le doivent rendre à la Justice; & se ils ne le rendent, ils le
+doivent amender.
+
+»_Item_, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes congnues
+devant eulx pour faire payer & enteriner, sans ce qu'ils en puissent
+congnoistre par enqueste.
+
+»_Item_, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols ung
+denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à Justice, ils le
+doivent amender au Roy.
+
+»_Item_, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & en pevent
+lever du recreant quarante souls ung denier; & se paix en est faite des
+parties, ils pevent lever de chacun des parties quarante souls ung
+denier.
+
+»_Item_, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs fiefs; &
+se les hommes demandent amendement des divises, ils le doivent avoir par
+la Justice du Roy, & nulle autre Justice ils n'ont plus en Normandie,
+sicome dient les Clercs de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier,
+jasoit ce que ils dient que ils en ont plus.»
+
+_Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes entre
+simples personnes._
+
+Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers.
+D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls.
+D'ung coup de paulme, cinq souls.
+De prendre à la gorge d'une main, cinq souls.
+De prendre à deux, dix souls.
+De heurter du poing clos, cinq souls.
+De heurter des deux, dix souls.
+D'ung _barbouquet_[533], cinq souls.
+De crachier au visage, cinq souls.
+De esracher le chaperon, cinq souls.
+De tirer le nez sans sang, cinq souls.
+Et se il y a sang, dix souls.
+D'ung coup de pié, dix souls.
+De fouller aux genouls, dix souls.
+D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls.
+Et se il y a sang meurdry, dix souls.
+D'ung _cable_[534], dix-huit souls.
+De _train_[535], dix-huit souls.
+De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls.
+Et de playe au-dessus, soixante-douze souls.
+Et se le _test_[536] est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls.
+De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls.
+De dents de derrières rompues, pour chacune
+ dent, sept livres quatre souls.
+Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing.
+Et de chacune d'icelles semblablement.
+
+ [Note 533: Insulte faite en tirant la barbe.]
+
+ [Note 534: _Cable_ pour _accabler_, terrasser.]
+
+ [Note 535: Traîner.]
+
+ [Note 536: _Test_, tête.]
+
+
+
+
+======================================================================
+_CATALOGUE_
+DES AUTEURS ET DES OUVRAGES
+_CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES_.
+
+On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont
+distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu
+plusieurs éditions.
+
+----------------------------------------------------------------------
+
+
+A
+
+Agathias, _Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594_, in-fol.
+
+Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, 1703.
+Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, avoit
+voulu faire allusion, en le prenant, aux _côtes_ ou _falaises_ entre
+lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé.
+
+_Annal. Incerti Autoris. Paris._ 1588, in-8º.
+
+_Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris._ 1721, in-fol.
+
+Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.
+
+_Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X_, Basil. 1535, in-fol.
+
+B
+
+Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, 1709, in-fol.
+
+M. de Bure, dans sa _Bibliographie_, a omis l'édition de 1701. Et à
+l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres,
+ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il
+auroit dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est
+excellente.
+
+Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.
+
+Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.
+
+_Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne._
+
+Bossuet, _Defensio Declarationis Cleri Gallicani_, &c. Luxembourg, 1730.
+
+Bracton, _de Legibus Angl._ Londres, 1640, in-4º.
+
+Britton, Londres, 1640, in-4º.
+
+Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.
+
+Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.
+
+_Bibliotheca Patrum._
+
+C
+
+_Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot._ Elzevirs, 1627 & 1641.
+
+_Cangii Glossarium_, Francfort, 1710.
+
+_Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris._ 1677.
+
+Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743.
+
+_Chopin. Opera. Paris._ 1600, in-fol.
+
+_Coenalis Histor. Gallic. Paris._ 1581, in-fol.
+
+Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.
+
+_Commentar. Cæsar. Lugdun._ 1616, in-16.
+
+_Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag._ 1717, in-fol.
+
+_Concilia general. Collect. Binio._ L'exemplaire que j'ai de cette
+Collection est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat
+y a fait beaucoup d'Apostilles au crayon.
+
+Coquille ([OE]uvres de) 1703, in-fol.
+
+Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt pour les
+enfans des condamnés est à la fin.
+
+Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën,
+1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il
+n'est point Auteur de la Glose Françoise.
+
+D
+
+Dachery, _Spicileg. Paris._ 1659, in-4º.
+
+Daniel, Hist. de Fran. in-12.
+
+Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.
+
+De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.
+
+Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.
+
+Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.
+
+_Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. Histor.
+Normann._
+
+Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.
+
+Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.
+
+Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.
+
+Dutillet, 1592, in-4º.
+
+E
+
+Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances
+de la troisieme Race.
+
+_Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide
+Superius Anselmi Opera._
+
+F
+
+Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.
+
+Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.
+
+_Fleta, Londin._ 1685, in-4º.
+
+_Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris._ 1611, in-8º.
+
+_Frodoard. Chronic. Paris._ 1588, in-8º.
+
+_Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus._ Ce Traité est à la fin de
+Glanville.
+
+G
+
+_Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. Withe
+Churche_, in-16, sans date.
+
+_Gregorii Turonens. Histor. Paris._ 1610, in-12.
+
+Idem, _De Miracul._ 1640, in-12.
+
+Guyot, Institut. Féodales.
+
+Guénois, Conférences des Ordonnances.
+
+_Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann._
+
+H
+
+Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.
+
+_Hincmari Opera_, 1645, in-fol.
+
+I
+
+Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.
+
+L
+
+Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.
+
+Loyseau ([OE]uvres de) Paris, 1620, in-fol.
+
+Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.
+
+Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.
+
+M
+
+_Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict._
+
+_Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris._ 1663, in-fol.
+
+_Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats_, 1644, in-fol.
+
+Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.
+
+_Molinæi Opera_, Paris, 1612, in-fol.
+
+Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.
+
+Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.
+
+N
+
+_Nithardi, Histor._ Paris, 1588, in-8º.
+
+O
+
+_Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn._
+
+P
+
+Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.
+
+Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.
+
+Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes de M.
+Roupnel de Chenilly.
+
+_Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil._ 1534, in-fol.
+
+Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.
+
+Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.
+
+_Procopii Historia, edit. Basil._ 1594, in-fol.
+
+R
+
+Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.
+
+Rimer (Actes de) 1745, in-fol.
+
+Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, 1539,
+in-fol.
+
+Roupnel (M.) _Voyez_ ci-devant Pesnelle.
+
+S
+
+_Selden. Notæ in Eadmer. Histor._ Voyez Eadmer & Anselme.
+
+_Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam._ Voyez _Fleta_; c'est à la fin
+de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden.
+
+Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.
+
+Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613.
+La premiere fut faite à Edimbourg en 1609.
+
+Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai
+citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je
+donne ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées.
+
+_1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi._
+
+_2. Regiam Majestatem, Libri 4._
+
+_3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum._
+
+_4. Leges Burgorum._
+
+_5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick &
+Roxburg._
+
+_6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa
+corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c._
+
+_7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de
+ponderibus & mensuris._
+
+_8. Iter Camerarii Scotiæ._
+
+_9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii._
+
+_10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud Perth._
+
+_11. Leges Forestarum._
+
+_12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis._
+
+_13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi._
+
+_Statuta secunda ejusdem Regis._
+
+_14. Assisæ & Statuta Davidis secundi._
+
+_15. Acta Parliamenti Roberti tertii._
+
+_16. Index Verborum Barbarorum._
+
+_Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641._
+
+_Spelman. Glossar. Londin._ 1664, in-fol.
+
+Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.
+
+T
+
+_Taciti Annal. Antverp._ 1607.
+
+Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, Paris,
+1574, in-fol.
+
+Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690,
+in-fol.
+
+_Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris._ 1588, in-8º.
+
+_Tiraquelli Opera, Lugdun_, 1616, in-fol.
+
+V
+
+Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.
+
+Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.
+
+Voltaire (M. de) Hist. Univers.
+
+Z
+
+_Zazius de Feudis, Lugdun._ 1556, in-12.
+
+W
+
+_Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris._
+
+_Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini_ 1574, in-folio.
+
+_Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin._ 1721, in-fol.
+
+Fin du second Volume.
+
+
+
+
+======================================================================
+
+TABLE
+DES MATIERES
+DES PREMIER ET SECOND VOLUME.
+
+----------------------------------------------------------------------
+
+
+A
+
+ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a
+ l'égard des fonds, 1 volume, 539
+ Exemple d'un _Abbatement_, _ibid._
+
+ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en _Abeyance_, 1 vol. 676
+
+ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu
+ par défaut contre lui? 1 vol. 506
+
+ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. 273
+
+ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle
+ transférée, 1 vol. 484
+
+ACQUETS. _Voyez_ SUCCESSION AUX ACQUÊTS.
+
+ACQUITTEMENT, combien de sortes d'_acquittemens_, 1 vol. 217
+ _Voyez_ SEIGNEUR.
+
+ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes,
+ 1 vol. 395
+ Fraudes commises dans ces _Actes_, _ib._
+
+ACTION de dette, 1 vol. 90
+ _Action_ de trépasse, 1 vol. 97 & 105
+ Fausse _Action_, 1 vol. 710
+
+ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit
+ pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. 469
+
+AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. 283
+ Diverses manieres d'_affranchir_, 283, 284
+
+AGE, a quel _âge_ nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. 161 & 162
+ _Age_ parfait & _âge_ de discrétion pour les mâles & les
+ femelles, 1 vol. 163
+
+_Plein-âge. Voyez_ MAJORITÉ.
+
+AGRICULTURE. _Voyez_ LABOURAGE.
+
+AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. 18
+ _Aîné_ (le fils) succede seul à Clotaire II, 20
+ _Aînée_, ses priviléges & ses charges, 1 vol. 317
+ Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. 321
+
+AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. 18
+ Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue
+ ordinairement, _ib._
+ Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du
+ droit d'_Ainesse_, 1 vol. 18
+ Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la
+ premiere Race, 1 vol. 19
+ Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois,
+ 1 vol. 20
+ Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire,
+ 1 vol. 21
+ Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, _ib._
+
+ALEU, _Franc-aleu Normand_, comment s'est conservé, 1 vol.
+ 192 _& suivantes_.
+ Définition du _Franc-Aleu_, _ibid_, 235
+
+ALEUX, leur définition, 1 vol. 6
+ _Possesseurs d'Aleux_, formoient une classe considérable dans le
+ neuvieme siecle, 1 vol. 194
+ Expulsent les Normands à leurs frais, _ib._
+ Ne devoient que le service Militaire, _ib._
+ Pourquoi moins d'_Aleux_ en une Province, & plus d'_Aleux_
+ en d'autres, 1 vol. 196
+ Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes,
+ réfutées, 1 vol. 197
+ & 2 vol. 140
+ Le Domesday reconnoît le _Franc-Aleu_, _ib._ 198
+ On pouvoit donner les _Aleux_ aux Eglises, 1 vol. 205
+
+ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. 24
+
+AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté,
+ 1 vol. 215
+ Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, _ib._
+ Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, _ib._ 708
+
+AN _&_ JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé
+ en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, 489
+
+ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la
+ part de son Evêque, 1 vol. 10
+
+ANATHEMES. _Voyez_ IMPRÉCATIONS.
+
+ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. 10
+
+ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des
+ Evêchés, 2 vol. 218 & 223
+
+ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. 192
+
+APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. 467
+
+APPEL. _Voyez_ COMBAT.
+ Définition de l'_Appel_, sa forme, son effet, 1 vol. 565.
+ _Voyez_ COMBAT.
+ _Appel_ de Jugemens. _Voyez_ JUGEMENS.
+
+APPENDANCE. _Voyez_ DEPENDANCE.
+
+ARBITRE. _Voyez_ FEMME.
+
+ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. 194
+
+ARQUES, continence du boisseau d'_Arques_, 2 vol. 22 & 23
+
+ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que _Glanville s'est
+ servi des termes, du témoignage, & de l'autorité de
+ Justinien_, 2 vol. 4
+
+ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession
+ de leurs enfans, 1 vol. 14
+
+ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages
+ à ces _Assemblées_, 1 vol. 111
+ _Voyez_ PARLEMENT.
+
+ASSENTIR _ou_ CONSENTIR, différence de ces deux expressions,
+ 1 vol. 683
+
+ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. 237
+ Grande _Assise_, maniere dont on la tenoit, 1 vol. _ib._ 305
+ Sens différens de ce mot, _ib._ 306
+ Livres d'_Assises_, son autorité en Angleterre, _ib._ 386
+ N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, _ib._
+ _Assise_ de nouvelle dessaisine, 1 vol. 433
+ _Assise_ de _juris utrum_, _ib._ 676
+ Petite _Assise_, d'où lui vient ce nom, _ib._ 553
+ On ne tenoit point l'_Assise_ durant certain temps de l'année, 554
+ Où se tenoient les _Assises_ & leur compétence, _ib._
+ _Assise_ de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. 558
+ _Assise_ pour Réglemens de Police, 2 vol. 361
+
+ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. 585
+
+ATTOURNEMENT. _Voyez_ TRANSPORT.
+
+ATTOURNÉS, 1 vol. 85
+ Combien de sortes d'_Attournés_, _ib._
+ D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, 614
+ Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient
+ encore qu'_Attournés_ dans le quatorzieme siecle, 1 vol. 274
+
+AVERS, ce que c'est, 1 vol. 520
+ Formalités pour saisir les _Avers_ ou _Avoirs_, _ib._
+
+AUMOSNE, _Franche-Aumône_, obligations de ceux qui
+ jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. 206
+ Cette tenure est exempte de Féauté, _ib._ 211
+
+AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui,
+ 1 vol. 215
+ Ses dimensions, 1 vol. 236
+
+AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. 274
+ Pouvoit-il être désavoué par son Client, _ib._
+ Prérogatives des Avocats, 1 vol. 601
+ Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez
+ les Anglo-Normands, 1 vol. 602 _& suiv._
+
+AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. 30
+ Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. 310
+ _Voyez_ PATRONNAGE.
+
+AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. 4 & 5
+
+B
+
+BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il
+ jouissoit, 1 volume, 68
+
+BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. 41
+
+BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de
+ ces pouvoirs, 1 vol. 324
+
+BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu,
+ 2 vol. aux Notes, 12
+
+BAN & arriere-Ban, 1 vol. 132
+ Qui étoit sujet au _Ban_, _ib._
+
+BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la
+ Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. 4
+ Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs
+ conditionnels, 1 vol. 34
+ N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot
+ _Fée tail_, 1 volume, 5e Note, 34
+ N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité
+ des Lettres de Dénization, 1 vol. 276
+
+BANNI, BANNISSEMENT, contre qui la peine du _Bannissement_
+ avoit-elle lieu, 1 vol. 500
+ Moyens que le _Banni_ avoit pour se soustraire à la peine
+ prononcée contre lui, _ib._
+
+BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. 129
+ Quand les Comtes prirent ce Titre, _ibid_, 130
+ Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, _ibid_, 170
+ _Voyez_ COMTES.
+
+BARRES. _Voyez_ EXCEPTIONS.
+
+BATAILLE. _Voyez_ COMBAT.
+
+BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. 19
+ aux Notes, & pag. 467
+ On distingue deux sortes de _Bâtards_ chez les Anglois, 1 vol. 465
+ _Bâtard_, ne peut être villain, 1 vol. 263
+
+BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires,
+ 1 vol. 265
+ De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions.
+ _Voyez_ INVESTITURE _&_ COMBAT.
+
+BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. 450
+
+BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. 4
+ Premier des Bénéfices donné à Aurélien, _ibid_. 4 & 5
+ _Bénéfices_ amovibles, _ibid_. 5
+ Acquis à prix d'argent, _ib._
+ Distingués des Fiefs, 1 vol. _ib._ 35
+ _Bénéfices_ de dignité, _ib._
+ _Bénéfices_ des Eglises, _ibid_, 6
+ Quand le nom de _Bénéfice_ commença-t-il à être opposé
+ au nom de propriété, 1 vol. 9
+ Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder,
+ _ibid_, 11
+ En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder
+ aux _Bénéfices_, 1 vol. 26
+ _Bénéfices_, tous amovibles, tous viagers, ou tous
+ héréditaires dans le même-temps, 1 vol. 35
+
+BÉNÉFICIERS (grands) _Voyez_ COMTES.
+
+BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. 204
+ _Biens Ecclésiastiques_, leur destination, droits du
+ Roi sur ces _Biens_.
+ _Voyez_ EGLISE, DOMAINE, RÉGALE, _&_ GARDE-NOBLE.
+ _Biens fiscaux_, en quoi ils consistoient, 1 vol. 5
+
+BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité
+ du droit d'Amortissement, 1 vol. 215
+
+BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux,
+ 2 vol. 47 _& suiv._
+
+BOISSEAU. _Voyez_ MESURES.
+
+BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit
+ pas d'habitation, 2 vol. 120
+
+BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation,
+ 2 vol. 120
+
+BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication,
+ 1 vol. 280
+
+BOURGAGE, sa définition, 1 vol. 235
+ Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. 244
+ Antiquité du _Bourgage_ de Kent, _ib._
+ En _Bourgage_, le Douaire étoit quelquefois de la
+ totalité du Bien, 1 vol. 245
+ Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, _ib._
+ _Bourgage_ de la Province de Kent, 1 vol. 288
+ _Bourgage_ Anglois, en quoi différoit du _Bourgage_ Normand, _ib._
+ _Bourgage_, Fonds en _Bourgage_ disponibles comme les
+ meubles, 1 vol. 57
+
+BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage
+ dans les Assemblées générales du Royaume, 1 vol. 243
+ Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs
+ enfans & à leurs héritiers, 1 vol. 256
+
+BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. 235 _& suiv._
+ Quand ont-elles commencé, _ibid_, 236
+ Prérogatives des _Bourgeoisies_ Royales, _ib._
+ Comment s'élisoient les Magistrats de ces
+ _Bourgeoisies_, _ibid_, 237
+ De quels Biens pouvoit-on disposer dans les
+ _Bourgeoisies_, _ibid_, 238
+ Comment les _Bourgeoisies_ Seigneuriales s'établirent, _ibid_, 238
+ _Bourgeoisie de Ville_ en Normandie, imprime aux Héritages
+ qui y sont enclavés les caracteres du _Franc-Aleu_ & du
+ _Bourgage_, 1 vol. 239
+ Forme des ventes dans les _Bourgeoisies_ Royales, _ibid_, 245
+ Le Retrait est une Loi de ces _Bourgeoisies_, 1 vol. 256
+ Y disposoit-on des Biens par Testament, _ib._ 360
+ Leur influence sur le Commerce, _ib._ 426
+
+BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. 73
+ Ses principes sont-ils exacts, _ib._
+
+BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. 28
+ _Bref_ de Douaire, _ibid_, 66
+ _Bref_ de Wast, _ibid_, 5
+ Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux
+ _Brefs_ de Chancellerie, 1 vol. 96
+ _Bref_ de faux Jugement, ses effets, _ib._
+ _Bref_ de Confirmation, _ibid_, 133
+ _Bref de Mesne_ ou _de Medio_, son usage, 1 vol. 216
+ _Bref Præcipe quod reddat_, 1 vol. 220
+ Ce _Bref_ répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente,
+ 2 vol. 5
+ Forme des _Brefs_, 1 vol.
+ Procédure sur les _Brefs_, _ib._ 221, 250 & 290
+ _Bref_ nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement
+ sa propre cause sous les les deux premieres Races, 1 vol. 273
+ _Bref Præmunire facias_, pourquoi établi, _ib._
+ _Bref_ de _Rapt_ & de séduction contre le Supérieur d'un
+ Monastere qui y reçoit un Mineur, 1 vol. 283 & 284
+ _Bref_ d'_Annuité_, 1 vol. 295
+ _Bref_ de mort d'Ancêtres, _ibid_, 308
+ Quand avoit-il lieu, _ibid_, 540
+ _Bref_ de _Daraine_ presentement, _ibid_, 309
+ _Bref_ de _Participatione facienda_, _ib._ 316
+ _Bref_ de _Formedon_, _ib._ 336 & _ib._ 645
+ _Bref_ d'_Admittatur_, _ib._ 374
+ _Bref_ de _Fiefferme_, _ib._ 388
+ _Bref_ d'Entrée sur dessaisine, 435 & 456
+ _Bref_ de _Forcible entrée_, _ib._ 494
+ _Bref_ de Dette, _ib._ 501
+ _Bref Dum fuit infra ætatem_, _ib._ 542
+ _Bref_ de _Droit_, quand étoit-il accordé, _ib._ 544
+ Quand s'appelloit-il _Bref_ de cosinage, _ib._
+ Forme de procéder sur un _Bref_ de Droit, _ib._ 578
+ Tout est de rigueur dans la forme des _Brefs_, 1 vol. 459
+ _Bref_ d'Entrée _in casu proviso_, _ib._
+ _Bref_ de Trépas, _ibid_, 550
+ _Bref Quare impedit_, _ib._ 558
+ _Bref_ de _Détenue_, _ibid_, 561
+ _Bref_ d'_Erreur_, son origine, ses effets & forme des
+ poursuites sur ce _Bref_, 1 vol. 569
+ _Bref Copias ad satisfaciendum_, _ib._ 572
+ _Bref Per elegit_, 1 vol. 573
+ _Bref_ de _Recousse_, _ib._ 621
+ _Bref Cui in vita_, _ib._ 643
+ On n'avoit pas besoin de _Brefs_ quand l'objet ne valoit
+ pas 40 sols, 1 vol. 649
+ _Bref_ d'_Entrée en le poost_, _ib._ 711
+ _Bref Non ponatis in defaltam_, 2 vol. 5
+ Conformité de ce _Bref_ avec nos Lettres d'Etat, _ib._
+ _Bref Capias_, sa forme & son usage, _ib._
+ _Bref Quæras_, pourquoi établi, 2 vol. 6
+ _Bref Quare non habuerit Warantum_, _ib._ 6 & 7
+ _Bref Seisias_, _ib._
+ _Bref de Languore_, _ib._ 7
+ _Bref_, d'où se tiroit le nom des _Brefs_, _ib._ 8
+ _Bref ad Videndum_, _ib._ 8
+ _Bref Prohibere ne teneat_, _ib._
+ Procédures sur les _Brefs_ Anglois, conformes à celles
+ prescrites par les Capitulaires, 2 vol. 9
+ Antiquité & origine des _Brefs_, _ib._ 14
+ _Bref Quod posuit_, _ibid_, 15
+
+BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, 440
+ _Britton_, temps où il a écrit, rapports entre son Livre
+ & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. 703
+ Idée de son Livre, 2 vol. 16 & 31
+ Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile,
+ 2 vol. 23
+
+BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du
+ Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8
+ _Brussel_, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles
+ sur la succession aux Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 _&_ 25
+ Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond
+ les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. 77
+ Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, _ibid_, 88
+ Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. 93
+ Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. 119
+ A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. 262
+ Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la
+ meilleure source, _ibid_, 265
+
+C
+
+CANGE. _Voyez_ DUCANGE.
+
+CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des
+ dons que l'on peut faire aux Eglises, 1 volume, 203
+ Différent sur ce point de la Loi des Allemands,
+ _ibid_, aux Notes.
+ Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. 256
+ Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y
+ être autorisés, _ibid_, 551
+
+CASTLE GARDE, Garde des Châteaux, _Etage_, 1 vol. 183
+
+CAUSEUR, ses fonctions, _ibid_, 273
+ _Voyez_ PLAIDEUR.
+
+CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives
+ de Normandie que les Usages des autres parties de cette
+ Province, 1 vol. 741
+
+CÉDANT _&_ CESSIONNAIRE, définition de ces mots, 1 vol. 75
+
+CENS, différence du _Cens_ d'avec les Tributs, 1 vol. 115
+
+CENTAINES. Voyez HARO _ou_ HUNDRED.
+
+CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. 235
+
+CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition
+ au serment des Jureurs, 1 vol. 585
+ On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, _ib._
+
+CHAMP, appareil du _champ_ ou les combats judiciaires se
+ donnoient, 1 vol. 153
+
+CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. 109
+
+CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. 598
+
+CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités,
+ 1 vol. 9
+ Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers
+ la fin du huitieme siecle, 1 vol. 34
+ Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. 136
+ Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs
+ freres, _ibid_, 159
+ C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les
+ Pairs du Royaume ont été réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, 323
+ Cet Empereur favorise le Commerce, _ib._ 425
+ Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office
+ Divin, _ib._ 598
+
+CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877,
+ 1 vol. 34
+ Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites
+ Seigneuries, 1 vol. 35
+ Exerce le Droit de Régale. _Voyez_ RÉGALE.
+
+CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de
+ Paris sous ce Roi, 1 vol. 143
+ En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, _ib._ 156
+ Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, _ib._ 466
+
+CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités
+ Ecclésiastiques, 1 vol. 135
+
+CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. 361
+ Combien de sortes de _Chartes_, _ib._ 440
+ Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de
+ Sceau? _ib._ 441
+ Comment peut-on juger de la validité des _Chartes_, _ib._
+ En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant,
+ 1 vol. 514
+ _Grande Charte_, 1 vol. 382
+
+CHARUE _de terre_, continence de cette mesure, 1 vol. 599
+
+CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la _Chasse_ en France
+ & en Angleterre, 1 vol. 447
+ A qui appartenoit le Droit de _Chasse_ sous nos
+ premiers Rois, 1 vol. 447
+ Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, _ib._
+ Loix des Ducs Normands à l'égard de la _Chasse_, _ib._
+
+CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. 529
+ Personnels & réels, 1 vol. 353
+
+CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. 128
+ Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au
+ commencement de notre Monarchie, _ib._ 129
+ Réception du _Chevalier_, comment elle se faisoit, _ib._
+ Il n'y avoit point de _Chevaliers_ sans une portion de
+ Fief avant le regne de Louis le Begue, _ib._ 130
+ _Chevaliers Normands_, leur Service plus
+proportionné à la dignité de leurs Fiefs que ceux des autres
+ Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. 130
+ Différentes époques où la _Chevalerie_ d'armes & la
+ _Chevalerie_ glébée ont été successivement reçues en
+ France, _ibid_, 131 & 134
+ Il n'y a point eu de _Chevaliers_ en Normandie sous les
+ premiers Ducs de cette Province sans des portions de
+ Fief, _ibid_, 131
+ Différence entre le Fief de _Chevalier_ & le Fief d'Ecuyer, _ib._
+
+CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes,
+ 1 vol. _ib._
+ Dégradations des _Chevaliers_ sous la premiere Race,
+ aux Notes, _ibid_, 134
+ _Chevaliers d'Armes_, faisoient le service de simples Ecuyers,
+ 1 vol. 135
+ _Chevalier d'Arme_, n'avoit aucun rang militaire déterminé, _ib._
+ _Chevaliers_ créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. 137
+ _Chevalier_, tenure par service de _Chevalier_, ne doit
+ point l'Escuage, 1 vol. 169
+ Leur record ne pouvoit être reproché, _ib._ 223
+ _Chevaliers_, leur Office dans les combats judiciaires, _ib._ 265
+ Leur présence & leurs fonctions dans les assises, _ibid_, 585
+ _Voyez_ COMBAT.
+
+CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. 480
+
+CLERGÉ. _Voyez_ ECCLÉSIASTIQUES.
+ Le _Clergé_ ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant
+ le huitieme siecle, 1 vol. 112
+ Le _Clergé_ a toujours tenu le premier rang dans l'Etat,
+ 1 vol. 201
+ Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le
+ sixieme siecle, _ibid_, 210
+ Refuse de faire voeu de chasteté, _ibid._ 223
+
+CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile
+ de Paris, attentatoires à son autorité, par l'Edit
+ confirmatif de ce Concile, 1 vol. 152
+
+CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices
+ amovibles, 1 vol. 5
+ Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets
+ pacifiques, _ibid_, 150
+ Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux
+ Eglises, _ib._
+ A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les
+ conditions auxquelles il avoit donné aux Eglises, _ib._
+
+COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. 221
+ Quels crimes donnoient lieu au Combat, _ib._ 264 & 502
+ Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, _ib._
+ Excuses admises pour s'exempter du _Combat_, _ib._
+ Formalités qui s'observoient dans les _Combats_, _ibid_, 265
+ Par qui la Loi du _Combat_ fut faite, ib._ aux Notes.
+ Evénemens qui interrompoient & empêchoient le _Combat_,
+ 1 vol. 266
+ Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle,
+ _ibid_, 503
+ _Voyez_ PROCÉDURES _&_ DUELS.
+ Comment gageoit-on le _Combat_, 1 vol. 586
+ Loix du _Combat_ suivant Britton, le vieux Coutumier
+ Normand, & les Ordonnances de la troisieme Race de nos
+ Rois, 2 vol. 141
+ Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste
+ de l'ordre observé pour les _Combats_ judiciaires lors
+ de leur établissement, 2 vol. 147
+
+COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. 152
+ Forme de leurs sermens, _ibid_, 154
+
+COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle
+ peine étoit-il sujet, 1 vol. 139
+
+COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands
+ le faisoient anciennement en Angleterre, 1 vol. 427
+ Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers
+ Ducs de Normandie, _ib._
+ Fraudes commises dans le _Commerce_, espece de leur
+ punition, _ibid_, 426
+
+COMMISSAIRES, _Missi Regii_, pourquoi & quand nos Rois
+ ont-ils cessé de les envoyer dans les Cours des Seigneurs,
+ 1 vol. 25
+ Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois
+ & chez les anciens Normands, _ib._ 582
+ Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes,
+ 1 vol. 237, & 241
+ Régloient les affaires provisoires, _ib._
+ Clerc des _Commissaires_, leurs fonctions, _ib._
+ _Voyez_ SENÉCHAL.
+
+COMMUNAUTÉS des Marchands. _Voyez_ MARCHANDS.
+ _Communautés_ Religieuses, comment devenoient-elles
+ capables de posséder des biens, 1 vol. 205
+ _Communauté de Pâturages_, comment s'acquéroit
+ & s'exerçoit ce droit, 1 vol. 545
+
+COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques
+ à remplir leurs devoirs, quand ces devoirs sont déterminés,
+ 1 vol. 205
+
+COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. 193
+ Quand se sont-elles payées en argent, _ib._ 272
+ Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, _ib._
+
+COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme
+ siecle, 1 vol. 170
+ Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere
+ Race, _ibid_, 192
+ Défenses aux _Comtes_ de vexer les hommes libres, _ibid_, 194
+ Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses
+ significations, 2 vol. 121
+ Fonctions des _Comtes_, 1 vol. 6
+ Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. 8
+ Leurs vexations sur les hommes libres, _ib._ 10
+ Distribuoient les emplois militaires sous la premiere
+ Race, _ibid_, 134
+ Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des
+ Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. 139
+ Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers
+ militaires, 1 vol. 129
+ Quel étoit le taux de leur relief, _ibid_, 170
+
+CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du
+ Droit de Régale, 1 vol. 151
+ Tous les anciens _Conciles_ font mention de la Régale,
+ _ibid_, 154
+ D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les _Conciles_
+ sans y voir la reconnoissance de ce droit, _ibid_, 155
+
+CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises
+ par les Laïcs, 1 vol. 202
+ Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits
+ aux Eglises sans écrit, _ib._
+
+CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les
+ facultés du Condamné, 1 vol. 385
+
+CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. 587
+ Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. 588
+ Différence entre les délaissemens & les _confirmations_,
+ 1 vol. 589
+ On répétoit dans les Actes de _confirmation_ les clauses
+ des Actes qui y étoient ratifiés, _ibid_, 595
+
+CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de
+ deshérence, 1 vol. 416
+
+CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes
+ réformées de Normandie, 1 vol. 695
+
+CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. 143
+ Ce nom désigne aussi un Châtelain, 1 vol. 449
+
+CONQUETS, motifs du Droit de _conquêts_ accordé à la femme
+ sur les Biens Normands, tant en Bourgage que hors Bourgage,
+ 1 vol. 57
+
+CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. 683
+
+CONTEUR, 1 vol. 85
+ _Voyez_ ATTOURNÉ.
+
+COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée,
+ 1 vol. 22 & suiv.
+ _Cour du Roi._ _Voyez_ ROI.
+ _Cours Seigneuriales_, 1 vol. 95
+
+COURONNE. _Voyez_ MAJORITÉ, ELECTION, _&c._
+
+COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit,
+ 1 vol. 52
+
+COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. 275
+
+COUTUME _générale_, n'avoit aucune influence sur les
+ _Coutumes_ locales, 1 vol. 759
+ _Coutume réformée_ de Normandie, a confondu les Bourgeoisies,
+ le Bourgage & le Franc-Aleu, 1 vol. 239
+ Raports entre les _Coutumes_ Angloises & Normandes &
+ les anciennes Loix Françoises sur l'admission des Serfs
+ aux Ordres, 1 vol. 282
+ Mêmes rapports sur le Douaire, _ibid_, 703
+ _Coutumes bizarres_ au sujet des mariages des filles des
+ hommes de fief, _ibid_, 159
+ Causes de la diversité des _Coutumes_ à l'égard de la
+ majorité, _ibid_, 163
+ Motifs des articles 411 & 429 de la _Coutume réformée_ de
+ Normandie, 1 vol. 246
+ D'où étoit venue la _coutume_ qu'une femme, en épousant
+ son Ravisseur, lui sauvoit la vie, 2 vol. aux Notes, 158
+
+COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte &
+ corrigée par Rouillé, 1 vol. 12
+
+ Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous
+ Innocent III, fait durer le Parage jusqu'au septieme
+ degré, 1 vol. pag. 212
+ Comment il faut entendre ce qui est dit du _Mort-gage_
+ en ce Recueil, 1 vol. 401
+
+CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. 270
+
+CURÉS. _Voyez_ PARSON.
+ Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. 675
+
+D
+
+DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine
+ à _Regnatrude_, 1 vol. 466
+
+DÉFAUTS, combien falloit-il de _Défauts_ de la part d'un
+ Défendeur pour qu'un Demandeur gagnât sa cause, 1 vol. 373
+ _Défaut en Jugement_, le _Défaut_ emportoit la perte du
+ Droit en litige, 1 vol. 505
+
+DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. 440
+
+DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs,
+ Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. 236
+ _Voyez_ AVOCATS.
+
+DÉFORCEMENT. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. 654
+
+DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste,
+ 1 vol. 41
+
+DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. 578
+
+DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. 513
+ Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés
+ actuellement par celui qui le fait, 1 vol. 514
+ Pour faire valablement un délaissement, il faut être
+ Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. 515
+ Exception à la regle précédente, _ibid_, 516
+ En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations,
+ 1 vol. 588 & suiv.
+ Effet du délaissement, _ibid_, 559, 563 & 647
+
+DÉNIER. _Voyez_ DESSAISINE.
+
+DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand
+ a-t-il lieu, 1 volume, 165 & suiv.
+
+DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente
+ signification de ces deux expressions, 1 vol. 261
+
+DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. 501
+
+DÉSAVEU, suites du _désaveu_ du Vassal, 2 vol. 26
+
+DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. 415
+ Différence entre ce droit & celui de confiscation, _ibid_, 416
+
+DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. 243
+
+DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. 35
+ Trois sortes de _Dessaisines_ à l'égard des rentes, _ibid_, 312
+ Combien d'especes de _Dessaisines_ à l'égard des
+ immeubles, _ibid_, 377 & 535
+ Moyens pour remédier à la Dessaisine, _ib._ 378
+
+DÉTINUE. _Voyez_ BREF DE DÉTENUE.
+
+DETTES, poursuite des _Dettes_ en Justice, comment se
+ faisoit, 1 vol. 290 & 295
+ Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle
+ admise, _ibid_, 354
+ Quelles exceptions étoient admises contre l'action
+ intentée pour _dette_, _ib._
+ Comment dessaisissoit-on pour _dettes_, _ib._ 377
+ Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref,
+ _ibid_, 501
+ En combien de manieres contractoit-on une _dette_, _ib._
+
+DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. 532
+ _Voyez_ SEIGNEUR.
+
+DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. 455
+
+DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. 642
+
+DIVORCE, Coutumes Angloises sur le _Divorce_, 1 vol. 451
+ Après le _Divorce_ restoit-il des Droits au Mari sur les
+ biens de sa Femme, 1 vol. 594
+
+DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. 360
+ Quel inaliénable, 1 vol. 668, & aux Notes, _ibid_, 708
+ Précautions prises pour la conservation du _Domaine_ par
+ les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. 27
+ Il y avoit des portions du _Domaine_ qui étoient
+ inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, _ibid_, 29
+ Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à
+ Montpellier entre les Souverains, pour déclarer leur
+ _Domaine_ inaliénable, 2 vol. 30
+
+DOMMAGES, triples _dommages_; quand les obtenoit-on, 1 vol. 494
+
+DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. 200
+ Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. 198
+ Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, 198
+ En quel sens le mot de _Gavel_ y est-il employé, _ibid_, 288
+
+DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit,
+ & pourquoi, 1 vol. 524
+ Qu'est-ce qu'un _Donateur_ & un Donataire, 1 vol. 75
+
+DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. 202
+
+DOUAIRE. _Voyez_ BRITTON _&_ COUTUMES de Normandie.
+ En quoi consiste, 1 vol. 54
+ Différentes dénominations de ce droit, _ib._ 55
+ Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, _ib._
+ Quel étoit le motif de son établissement, _ib._
+ Etoit-il le prix de la Virginité, _ib._
+ Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, _ib._
+ Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du
+ _Douaire_, 1 vol. 56
+ Le Conquêt Normand est le _Douaire_ du Bourgage Anglois,
+ _ibid_, 57
+ _Douaire_ selon la commune Loi. _ib._
+ _Douaire ad ostium Ecclesiæ_, & Douaire _ex assensu
+ Patris_. Leur définition, 1 vol. 58
+ Quel _Douaire_ un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. 61
+ De quel temps est dû le _Douaire_, _ibid_, 62
+ Quel _Douaire_ avoit la Femme d'un _Jointenant_ ou d'un
+ Tenant en commun, 1 vol. 64
+ Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, _ib._
+ _Douaire_ de la plus Belle, 1 vol. 65
+ Combien de sortes de Douaires, _ibid_, 70
+ Les _Douaires_, quand ont cessé d'être sujets au droit
+ de viduité, 1 vol. 71
+ Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. 73
+
+DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. 675
+
+DROIT, _mere-droit_, ce que l'on entendoit par ces mots,
+ 1 vol. 544
+
+DROITS du _Souverain_, de leur exécution dépend la sûreté
+ des propriétés particulieres, 1 vol. 188
+
+DUC. _Voyez_ COMTE.
+
+DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot _Factum_, 1 vol. 428
+ Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume
+ qui donne l'_an & jour_ pour termes de certaines prescriptions
+ où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. 489
+ Auroit dû indiquer sur le mot _Déforce_ les anciennes Coutumes
+ Françoises, _ib._ 654
+ On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu
+ à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix,
+ 2 vol. 16
+
+DUEL; qui pouvoit appeller en _Duel_, 1 vol. 566
+ Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le _Duel_, _ib._
+ Rapports entre les formalités du _Duel_ prescrites par les
+ Loix Anglo-Normandes, & celles indiquées par les Capitulaires, _ib._
+ Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. 2
+ _Voyez_ COMBAT.
+
+DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. 577
+
+E
+
+ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel,
+ 1 vol. 116 & 135
+ Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, _ibid_, 116
+ Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, _ibid_, 135
+ Il leur est fait défense de porter les armes, _ibid_, 136
+ Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, _ib._
+ Leurs Gens de guerre conduits par les _Fideles_ du Roi, _ib._
+ Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire
+ personnel des _Ecclesiastiques_, 1 vol. 136
+ Priviléges des _Ecclésiastiques_, en quoi ils consistoient
+ relativement au Service militaire sous Guillaume le
+ Conquérant, _ib._ 136
+ Exemples d'_Ecclésiastiques_ qui ont servi dans les Armées, _ib._
+ _Ecclésiastiques_ créent des Chevaliers, 1 vol. 137
+ Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier,
+ 1 vol. 395
+ Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, _ibid_, 424
+ Impartialité avec laquelle il faut juger de
+ leurs priviléges & de leurs obligations, 1 vol. 201
+ Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, _ibid_, 203
+ Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en
+ deux cas, _ib._
+ Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices
+ auxquels ils s'étoient obligés, y étoient contraints; &
+ comment, 1 vol. 207
+ Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser
+ qu'ils sont sujets à la Jurisdiction Séculiere en certaines
+ circonstances, 1 vol. 210
+ Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône
+ à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent point en pure aumône,
+ 1 vol. 212 & 213
+ Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, _ib._ 308
+ Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, _ib._ 394
+ Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction
+ du Vicomte, _ib._ 572
+
+ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. 81
+ Quand doit-on dresser des Actes d'un _Echange_, _ibid_, 82
+ Pourquoi les _Echanges_ n'étoient-ils pas sujets au droit
+ de réversion en faveur des Seigneurs, 1 vol. 82
+ De quelle nature doivent être les fonds échangés,
+ _ibid_, 82 & 83
+ Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'_échange_
+ que les fonds échangés soient égaux en valeur numéraire, _ib._
+ L'égalité de l'_échange_ se regle sur la dignité des deux
+ fonds, _ibid_, 84
+
+ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. 235
+
+ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous
+ Guillaume le Conquérant, 1 vol. 137
+ On y faisoit les Loix, _ib._
+ _Voyez_ PARLEMENT.
+
+ECOLES. _Voyez_ LOIX.
+
+ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies,
+ 1 vol. 36
+ C'est dans les Loix d'_Ecosse_ qu'on découvre l'origine du
+ Retrait lignager, _ibid_, 256
+
+ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. 529
+
+ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier,
+ 1 vol. 130
+ Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'_Ecuyer_
+ & celles du Chevalier, _ib._ 131
+
+EDOUARD (le Confesseur.)
+ Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec
+ le Relief, 1 vol. 160
+ Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par
+ Guillaume le Conquérant, 2 vol. 76
+
+EGLISE.
+ Biens des _Eglises_ inaliénables, 1 vol. 115
+ Considérés comme faisant partie du Domaine, _ibid_, 512
+ Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des _Eglises_, _ib._
+ Hommes attachés aux _Eglises_, avoient-ils quelques
+ priviléges, _ib._
+ Les _Eglises_ payoient les impôts, aux Notes, _ib._
+ Exemple, d'une _Eglise_ exempte de toute Domination
+ temporelle, 1 vol. 117
+ L'_Eglise_ est dans l'Etat, _ibid_, 150
+ L'_Eglise_ n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes,
+ 1 vol. 282
+ Les _Eglises_ n'entrent point dans le commerce, 1 vol. 596
+ Elles avoient des défenseurs. _V._ AVOUÉS.
+
+EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. 581
+
+ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. 161
+
+EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. 334
+
+ENCLOSURE. _Voyez_ DESSAISINE.
+
+ENDENTURES (Formules des) 1 vol. 437 & 438
+ Combien d'especes d'_Endentures_, _ib._ 439
+ _Voyez_ FAIT.
+
+ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant
+ le mariage n'étoient pas réputés légitimes, 1 vol. 468
+ Les _Enfans_ mineurs ne peuvent ester en Jugement, _ib._ 472
+ _Enfans_ des Evêques leur succédoient, 1 vol. 368
+
+ENTRÉE, combien de cas où le droit d'_Entrée_ peut être
+ exercé, 1 vol. 455 & 539
+ Procédure relative à chacun de ces cas, _ib._ 456
+ Combien de sortes de Brefs d'_Entrée_, _ib._ 457
+ Quand avoit-on titre légitime d'_entrée_, _ib._ 537
+
+ÉPAVES. _Voyez_ VARECK.
+
+ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi
+les Normands avant Guillaume le Conquérant, 1 vol. 267
+ _Voyez_ ORDALIE.
+
+ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort,
+ 1 vol. aux Notes, 410
+
+ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c.
+ _Voyez_ le nom de ces Auteurs.
+
+ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. 415
+
+ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. 6
+
+ESCUAGE; quand l'_Escuage_ étoit-il dû, quel étoit le taux
+ auquel on le payoit, 1 vol. 133 & 138
+ Caracteres distinctifs de l'_Escuage_ & du _Socage_,
+ 1 vol. 181
+
+ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, 9
+
+ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas
+ adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. 35
+
+ÉTAGE. _Voyez_ CASTLE GARDE.
+
+ÉTATS _sous condition_; qu'entend-on par ces expressions,
+ 1 vol. 393
+ En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, _ib._ 394
+
+ETIMOLOGIES DES MOTS CI-DESSOUS.
+ _Abeiance_, 1 vol. 676
+ _Adwouson_, _ib._ 30
+ _Ale_, _ib._ aux Notes, 297
+ _Antrustion_, _ib._ aux Notes, 109
+ _Bedeau_, _ib._ 450
+ _Ber_, _ib._ 129
+ _Demesne_, _ib._ 403
+ _Desrene_, _ib._ 306
+ _Disparagement_, _ib._ 165
+ _Endent_ (fait) _ib._ 78
+ _Enitia pars_, _ib._ 321
+ _Escheat_, _ib._ 17
+ _Estope_, _ib._ 692
+ _Estray_, 2 vol. 17
+ _Exfusticare_, _ib._ 101
+ _Felonie_, _ib._ 73
+ _Feodum talliatum_, _ib._ 33 & 40
+ _Forfaire_, _ib._ 93
+ _Formedon_, _ib._ 366
+ _Forstaller_, _ib._ 314
+ _Gage Plege_, _ib._ 528
+ _Garciones_, _ib._ 395
+ _Graunts_, 2 vol. 432
+ _Grievous-fine_, 1 vol. 271
+ _Hotchpot_, _ib._ 341
+ _Leude_, _ib._ aux Notes, 109
+ _Lige_, _ib._ 119
+ _Loyal-tendre_, _ib._ 403
+ _Mainpast_, _ib._ 566
+ _Marshall_, _ib._ 143
+ _Meignie_, _ib._ aux Notes, 193
+ _Mise en vre_, _ib._ 166
+ _Mortuum vadium_, _ib._ 399
+ _Muster_, 1 vol. aux Notes, 13
+ _Nief_, _ib._ 263
+ _Oes_, 2 vol. 17
+ _Ordinarie_, _ib._ 596
+ _Ost_, 1. vol. aux Notes, 13
+ _Paramount_, _ib._ 42
+ _Parson_, _ib._ 674
+ _Pecia_, 2 vol. 34
+ _Rate_, 1 vol. 298
+ _Reeve_, _ib._ 102
+ _Remainder_, _ib._ 683
+ _Replevin_, _ib._ 521
+ _Rette_, _ib._ aux Notes, 184
+ _Scutagium_, 1 vol. 127
+ _Serjeantie_, _ib._ 227
+ _Socagium_, _ib._ 179
+ _Trespasse_, _ib._ 90
+ _Verdict_, _ib._ 435
+ _Voide_, _ib._ 429
+ _Voucher_, _ib._ 73
+ _Utlage_, _ib._ 274
+ _Waif_, _ib._ 263
+ _Wast_, 1 vol. 50 & 86
+ _Wefs_, 2 vol. 17
+ _Wrekes_, 2 vol. 17
+
+ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. 275
+
+EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens,
+ 1 vol. 368
+ Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture
+ du temporel de leur Eglise, 1 vol. 109
+ Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, _ib._ 111
+ En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux
+ Commissaires du Roi, _ib._
+ Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée,
+ 1 vol. 123
+ Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs
+ Eglises comme indépendans du Souverain, _ib._ 151
+ A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès,
+ 1 vol. 151
+ Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur
+ autorité sur les fideles ni sur les biens de leurs
+ Eglises, _ib._ 153
+ Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant
+ les Capitulaires & les Canons, 1 vol. 209
+ A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions
+ extérieures & corporelles, _ib._
+ _Evêques_ préposoient les Curés aux Paroisses; mais
+ les Patrons les présentoient, _ib._ 310
+ Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions
+ des Intestats, _ib._ 362
+ Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit
+ leurs acquisitions, _ib._ 368
+ _Evêque_ qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau,
+ parce que ce Prêtre refuse de lui livrer les titres de ses
+ biens, 2 vol. 10
+ Les _Evêques_ n'ont jamais eu droit de Justice proprement
+ dite sur leurs vassaux sous les deux premieres Races,
+ 2 vol. 170, 171 & suiv.
+ Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur
+ étoient dûs, _ib._ 173
+ _Evêques_ vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent
+ des Cures, les donnent en dot à leurs soeurs, 1 vol. 155
+
+EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. 354 & 501
+ Doivent être proposées avant toute instruction, _ib._ 437
+ Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs,
+ 2 vol. 70 & 72
+
+EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du
+ droit de se défendre en Jugement, 1 vol. 278
+ Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, _ib._
+ Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre
+ intérêt, pour causes légeres, _ib._ 280
+
+EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. 498
+ Maniere de les proposer, _ib._
+ Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, _ib._
+ Ceux qui proposoient les _Excuses_, comment appellés, 2 vol. 5
+
+EXOINES. _Voyez_ EXCUSES.
+
+F
+
+FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. 428
+ Combien distinguoit-on de _Faits_, _ib._
+ Observation sur le sens que Ducange a donné à cette
+ expression, _ib._
+ _Fait_ (endent) comment étoit dressé, 1 vol. 394 & 395
+ _Voyez_ NOTAIRES _&_ ENDENTURE.
+
+FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que
+ par _Féauté_, 1 vol. 191
+ Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, _ib._ 225
+ Comment rendoit-on ce devoir, _ib._ 123
+ A qui se prêtoit le serment de _Féauté_ avant l'hérédité
+ des Bénéfices, _ib._
+ Etoit-elle de l'essence du Fief, _ib._ 124
+ Caracteres spécifiques de la _Féauté_ & de l'hommage, _ib._ 125
+ Usufruitier doit la _Féauté_, _ib._
+
+FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle,
+ 1 vol. 565
+ Combien de sortes de _Félonies_, _ib._ 565 & 766
+
+FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par
+ abus, 1 vol. 26
+ Les _Femmes_ des premiers Bretons avoient le commandement
+ des Troupes, _ib._
+ Bravoure & prudence de celles des Germains, _ib._
+ Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. 37
+ Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni
+ après l'an 877, quoiqu'elles ayent succédé aux Bénéfices,
+ après cette époque, à défaut de mâles, _ib._
+ Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. 67
+ Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables
+ de félonie, 1 vol. 73
+ Forme de leur hommage, _ib._ 118
+ Fiefs créés spécialement pour les _Femmes_, _ib._ 119
+ Punition des _Femmes_ qui _méhaignent_ un homme, _ib._ 568
+ Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, _ib._ 703
+ Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne
+ se réconcilient point avec eux avant leur décès, _ib._ 704
+ Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris,
+ 1 vol. 331
+ _Femme_ qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de
+ son mari, _ib._ 333
+ Le _Climat_ a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui
+ permettoit au mari de châtier sa _Femme_, _ib._ 333
+ Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées
+ constant le mariage, _ib._ 501
+ Leur état dépendoit-il de leurs époux, _ib._ 695
+ Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les
+ épousant, 2 vol. 158
+ Quand elles étoient nées en villenage comment les
+ appelloit-on, 1 vol. 263
+ Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand
+ elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. 267
+ Pouvoient-elles être arbitres, _ib._ 321
+ Elles juroient en Jugement pour les _femmes_, 1 vol. 308
+ Moeurs douces des _Femmes_ Françoises, _ib._ 333
+ Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs
+ maris, quelles précautions prenoit-on pour constater
+ la paternité du défunt, _ib._ 468
+
+FERME. _Voyez_ BREF _&_ FIEF.
+
+FIEF. Définition du _Fief simple_, 1 vol. 1
+ Forme du Contrat par lequel on acquéroit un _Fief_ simple
+ ou héréditaire, _ib._ 2
+ A quel temps se rapportent les différences que Littleton
+ met entre les _Fiefs_, _ib._
+ Formalités pour les aliéner, _ib._
+ Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les _Fiefs_, 3
+ César & Tacite ont-ils parlé de _Fiefs_ & de Bénéfices, _ib._
+ Peut-on assimiler les _Fiefs_ aux _armes_, aux _chevaux_,
+ aux _repas_ dont les chefs Germains récompensoient la
+ jeunesse qui s'attachoit à eux, _ib._ 4
+ Quand le nom de _Fief_ a-t-il commencé d'être en usage, _ib._ 11
+ Distinction entre les _Fiefs_ simples & les _Fiefs_
+ conditionnels ou abregés, _ib._ 26 & 47
+ Pourquoi la perpétuité des _Fiefs_ s'est-elle plutôt
+ établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. 27
+ Prérogatives du _Fief_ simple, _ib._ 31
+ Définition du _Fief_ tail, conditionnel ou abregé, _ib._ 32
+ Origine de cette espece de _Fiefs_, _ib._
+ La nature de ces _Fiefs_ n'a pas été bien connue de Basnage,
+ 1 vol. 34
+ Les _Fiefs_ ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers
+ & amovibles, _ib._ 35
+ _Fiefs en tail général_, leur définition, _ib._ 36
+ _Fiefs en tail spécial_, ce que c'étoit, _ib._ 37
+ D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les _Fiefs_,
+ 1 vol. 47
+ _Fiefs en tail_ après tout espoir perdu d'avoir lignée,
+ 1 vol. 48
+ De quelle portion des _Fiefs_ formés d'un aleu le vassal
+ pouvoit-il disposer sans permission du Seigneur, 1 vol. 76
+ Quand a-t-on commencé de donner en _Fief_ des Rentes, des
+ Pensions, _ib._ 77
+ _Fiefs de reprise_, raison de leur établissement, 1 vol. 93
+ Ceux dont l'investiture se faisoit par la _verge_ ou _bâton_
+ n'étoient point des _Fiefs_ proprement dits, 1 vol. 106
+ _Fiefs de pur honneur_ inconnus en Angleterre avant la
+ grande Charte, 1 vol. 131
+ Il n'y avoit point de _Fiefs_ en Angleterre avant Guillaume
+ le Conquérant, _ib._ 160
+ Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour
+ posséder les _Fiefs_, _ib._ 162
+ Les _Fiefs_ se distinguent entr'eux par leurs redevances,
+ _ib._ 177
+ Ce qui regarde le _Fief_ n'en dépend pas toujours, _ib._ 262
+ Le mot de _Fief_ isolé s'entend toujours d'un _Fief_ simple
+ ou héréditaire, _ib._ 366
+ En quoi le _Fief à tail_ différe-t-il de l'état sous
+ condition, _ib._ 394
+ _Fief à tail_ ne pouvoit être confisqué, _ib._ 430
+
+FIEFFE; la distinction entre les Contrats de _Fieffe_
+ où il y a soulte de deniers, & ceux qui sont chargés de
+ rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. 413
+
+FIEFFERME, sa définition, 1 vol. 389 & 390
+
+FIEFFEUR _&_ FIEFFATAIRE, 1 vol. 75
+
+FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de
+ leurs autres freres, 1 vol. 23
+ Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands
+ Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24
+ Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder
+ aux Bénéfices, _ib._ 25
+ Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. 56
+ La _Fille_ mineure qui se prostituoit perdoit-elle son
+ Fief, _ib._ 416
+ Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere
+ lui a fait en la mariant, 1 vol. 342
+
+ FINE. _Voyez_ TRANSACTION.
+
+FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. 31 & suiv.
+
+FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. 426
+
+FORÊTS, antiquité des _Forêts_ royales, 1 vol. 447
+ Les particuliers avoient-ils des _Forêts_ sous la premiere Race,
+ _ib._
+ Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, _ib._
+ Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti
+ de sa terre dans les _Forêts_ du Roi, 1 vol. 49
+
+FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. 560
+
+FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. 644
+
+FORMULE de Délaissemens, 1 vol. 513
+ _Formule_ des Endentures, _ib._ 437 & 438
+
+FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. 587
+
+FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. 314
+
+FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race,
+ 1 vol. 26
+
+FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette
+ tenure envers le Suzerain, 1 vol. 606
+ _Voyez_ AUMOSNE _&_ TENURE.
+
+FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils
+ tenus envers le Donateur & les Successeurs jusqu'au quatrieme
+ degré, 1 vol. 211
+ Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, _ib._
+ Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. 212
+ Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. 38
+ Origine de ce droit, _ib._
+ Ses prérogatives, _ib._
+ Quand finissoit le franc-mariage, _ib._
+
+FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul,
+ premier Duc de Normandie, 1 vol. 117
+
+FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général,
+ 1 vol. 352
+ Exemple de _francs_-tenemens, _ibid_, 515
+
+FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. 318
+ Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de
+ leurs Freres.
+ _Voyez_ FILLES.
+
+FUMIER. _Voyez_ LABOURAGE.
+
+G
+
+GAGE, _mort-gage_ & _vif-gage_, leur définition, 1 vol. 400
+ _Voyez_ COMBAT _&_ LOI.
+
+GAIVES, _choses gaives_. _Voyez_ VARECK.
+
+GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. 340
+
+GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. 718
+ Quelle étoit admise par les Capitulaires, _ib._ 720
+ Différence entre la _garantie_ directe & la collatérale,
+ _ibid_, 731
+
+GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. 68
+ Combien de sortes de _Gardes_, 67
+ En quoi la _Garde_ Noble & la Baillie de nos Rois mineurs
+ différent-elles, _ibid_, 69
+ Quand la _Garde_ avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui
+ possédoient des Fiefs, _ib._ 69
+ Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs
+ possesseurs d'Aleux, _ib._
+ Quand la _Garde_ des Fiefs a-t-elle commencé, _ib._
+ Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. 132
+ Effets de la _Garde_ Noble, _ibid_, 145
+ A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour
+ les mâles ou pour les femelles, _ibid_, 146
+ Quel a été le modele de la _Garde_-Noble, _ib._ 149
+ La _Garde_ des Eglises a précédé la _Garde_ Noble, _ib._
+ Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la _Garde_
+ des Eglises, 1 vol. 151
+ Comparaison entre la _Garde_ des Fiefs & celle des
+ Eglises, _ibid_, 158
+ Les Filles tomboient en _Garde_ au temps de Charlemagne,
+ _ibid_, 159
+ Raisons de cet usage, _ib._
+ La _Garde_ Noble privoit-elle un Pere de la _Garde_ de
+ la personne de son fils mineur, héritier de son ayeul,
+ _ibid_, 171
+ On distinguoit la _Garde_ en _Garde en droit_, & _Garde
+ en fait_, _ibid_, 173
+ Quelle différence y avoit-il entre la _Garde_ Noble & la
+ _Garde Roturiere_, 1 vol. 188
+ La _Garde_ Noble étoit incessible, _ibid_, 387
+ _Voyez_ TUTELE.
+
+GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. 466
+ Comment procédoit-il contre les Délinquants, _ibid_, 449
+ _Voyez_ CHASSE.
+
+GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient
+ aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. 108
+ Effets divers de ce serment, _ib._ aux Notes, _ib._
+
+GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom,
+ 1 vol. aux Notes, 570
+ Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. 1 & 2
+ Peut être comparé au style de Gauret, _ib._ 3
+ A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de
+ Glanville, en Angleterre, _ibid_, 4
+ A fait rassembler les formules des procédures usitées
+ depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. 4
+ Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du _témoignage_,
+ ni de l'_autorité_ de Justinien, _ib._
+ Usage qu'on peut faire de sa Compilation, _ib._
+ Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, _ib._
+
+GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. 596
+
+GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. 704
+
+GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans
+ ses plaisirs, 1 vol. 447
+ Il se repent de cette rigueur, _ib._
+ Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes, _ibid_, 361
+ Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un
+ monument précieux sur la distinction des deux Puissances,
+ 1 vol. 210
+
+GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa
+ belle-mere, 1 vol. 467
+
+GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race,
+ 1 vol. 192
+
+GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. 432
+
+GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre,
+ 1 vol. 195
+ Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal
+ exercée sous ses Prédécesseurs, _ibid_, 209
+ Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses
+ Pairs, _ibid_, 236
+ Son Gouvernement fut-il despotique, _ib._ 242
+ Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une
+ capacité reconnue, _ib._ 243
+ Force de sa Marine, 1 vol. 425
+ On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse:
+ ce qu'il en faut croire, _ib._ 448
+ Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou
+ le latin, 1 vol. aux Notes, 514
+ Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro
+ sans lui donner ce nom, 2 vol. 126
+ Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. 158
+ Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce
+ Conquérant, 2 vol. 176
+ Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. 117
+ Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands,
+ 2 vol. 185
+ Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. 144
+ Il institue en Angleterre la féodalité, _ib._ 160 & 2 vol. 191
+ Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, _ib._
+ Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au
+ commencement de son regne, 2 vol. 76
+ Il donne les Comtés à titre héréditaire, _ib._ 186
+ Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, _ibid_, 187
+ Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, _ibid_, 190
+ Loix écrites en Normand par son ordre, _ib._
+ Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France
+ pour conférer la Chevalerie, 2 vol. 191
+ Forme des Chartes sous son regne, _ibid_, 193
+ Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, _ib._
+ Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque,
+ 2 vol. 194
+ Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms &
+ des armoiries, 2 vol. 194
+ En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands
+ de ses Etats à l'abri des excommunications, _ibid_, 195
+ Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? _ib._
+
+H
+
+HARO, son origine, 2 vol. 124
+ L'établissement du _Haro_ valut à Raoul, qui n'étoit pas
+ l'Inventeur de cette formalité, le titre de Législateur,
+ 2 vol. 126
+ D'où Raoul prit-il l'idée du _Haro_, 2 vol. 119
+ Le _Hue_ & _Cri_ des Anglois est le _Haro_ Normand, 2 vol. 127
+ Comparaison de ces deux usages, _ibid_, 128
+
+HAUTES-JUSTICES. _Voyez_ EVÊQUES, SEIGNEURS _&_ JUSTICE.
+
+HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime,
+ 1 vol. 161
+ Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques,
+ 1 vol. 243
+
+HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de
+ la Régale, 1 vol. 157
+
+HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires,
+ 2 vol. 151 & 156
+
+HERGEATE, _Heriet_, _Heriot_, ce que c'est, 1 vol. 160
+ Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief,
+ 2 vol. 120 & 121
+
+HÉRITAGE, _Enhéritance_, usage de ces termes dans les Actes
+ de vente, 1 vol. 28
+ Pourquoi la preuve par témoins des _Héritages_ n'est-elle
+ pas admise, 1 vol. 716
+
+HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement
+ de la Chevalerie d'Armes sous la seconde Race,
+ 1 vol. aux Notes, 130
+ Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de
+ l'Office de Maréchal, _ib._ 143
+ A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans,
+ _ibid_, aux Notes, 157
+
+HIDE, mesure de terre, 2 vol. 5
+
+HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. 156
+ A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, _ib._
+
+HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit
+ aucun rang distingué dans les armées dans le onzieme siecle,
+ 1 vol. 144
+
+HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. 101
+ Sa définition, _ibid_, 107
+ Forme de l'_Hommage_, _ibid_, 108
+ Distinction de l'_Hommage_ d'avec la Féaulté & l'Investiture,
+ _ibid_, 108
+ Antiquité de l'_Hommage_ & son effet, _ib._ 109
+ _Hommages_ des Ecclésiastiques, étoient rares sous la
+ premiere Race, pourquoi, _ib._ 112
+ Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, _ibid_, 114
+ Quel _Hommage_ doivent les Abbés, _ibid_, 114 & 115
+ Motifs de la différence que Littleton met entre la
+ formule d'_Hommage_ des Laïcs & la formule de celui des
+ Ecclésiastiques, _ibid_, 1 vol. 117
+ _Hommage_ des Femmes, en quelle forme, _ib._ 118
+ _Hommage-lige_, antérieur au douzieme siecle, _ibid_,
+ aux Notes, 119
+ _Hommage_ du Mari & de la Femme, _ib._ 120
+ Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, _ib._
+ L'_Hommage_ n'est dû que pour les tenures héréditaires,
+ 1 vol. 122 _&_ 125
+ Caracteres distinctifs de l'_Hommage_ & de la Féaulté, _ibid_, 125
+ L'_Hommage_ constitue le Fief sans en déterminer l'espece,
+ _ibid_, 177
+ Force du lien que l'_Hommage_ forme entre le Seigneur
+ & le Vassal, _ibid_, 519
+ _Voyez_ DÉSAVEU.
+ L'_Hommage_ n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. 224
+ _Hommage_ d'_Ancêtres_. _Voyez_ TENURE.
+ Quels Fiefs peut-on tenir par cet _Hommage_, 1 vol. 226
+
+HOMMES _libres_, leurs droits, 1 vol. 6
+ Soumis à la Jurisdiction des Comtes, _ib._ 10
+ Peine de l'_Homme_ libre qui ne se présente pas au Ban, _ib._
+ On accordoit le titre de Bénéficiers aux _Hommes_ libres
+ qui jouissoient d'un nombre de terres suffisantes pour
+ composer un Fief de Chevalier, _ibid_, 176
+ Priviléges de l'_Homme_ libre en Angleterre, avant la
+ Conquête, 1 vol. 118
+ L'_Homme_ libre s'appelloit _Barbare_, n'étoit pas noble,
+ mais étoit capable de le devenir, 1 vol. 193
+ _Hommes loyaux_, ou _légaux_. _Voyez_ JUREURS.
+
+HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. 5
+ Quand il y en a eu d'héréditaires, _ib._ 2
+HOTCHPOT. _Voyez_ ETIMOLOGIE.
+
+HUE & _Cri_. _Voyez_ HARO.
+
+HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. 143
+ Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince,
+ _ibid_, 144
+
+HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. 119
+ _Seigneurages_, ou Chefs des _Hundreds_, quel pouvoir
+ avoient-ils sur ceux qui faisoient partie de leur Famille,
+ 2 vol. 122 & 123
+ L'_Hundred_ étoit exempt de toute imposition
+ au moyen de certaines Redevances qu'ils payoient après
+ le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. 122 & 123
+ On ne pouvoit passer d'un _Hundred_ en un autre sans
+ Certificat de bonnes moeurs, _ibid_, 123
+
+I
+
+JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. 47
+
+JAUGE. _Voyez_ MESURES.
+
+IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. 354
+
+IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. 425
+ N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme
+ libre, _ib._
+
+IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins
+ anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. 361
+
+INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. 385
+
+INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. 215
+ Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a
+ jusqu'ici pensé, 2 vol. 26
+
+INDENTURE. _Voyez_ ENDENTURE _&_ FAIT.
+
+INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. 195
+
+INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. 499
+
+INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. 193
+
+INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. 493
+
+INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles
+ des intestats, étoit né d'une Loi très-équitable, 1 vol. 762
+
+INTRUSION. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+INVESTITURE, 1 vol. 108, 109 & 110
+
+INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. 326
+
+JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. 329 & 351
+ Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. 63
+
+JUGE, qualités & devoirs d'un bon _Juge_, 2 vol. 61
+ Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi, _ibid_, 62
+ Serment qu'ils prêtoient, _ib._
+
+JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere
+ spirituelle, 1 vol. 209
+
+JUGEMENT, différence entre l'_erreur_, le _faux Jugement_,
+ & la _défaute de droit_, 1 vol. 570
+ Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour
+ réformer les _Jugemens_, _ib._ 571
+
+JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. 425
+
+JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. 435 & suiv.
+ Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter
+ serment en Justice, _ib._ 529
+ _Jureurs_, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel
+ qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. 308
+ Forme de leur serment, _ib._
+ Comment s'opposoit-on à leur serment, 585
+ Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition,
+ _ibid_, & 2 vol. 71
+ Devoirs des _Jureurs_, 2 vol. 65, 66 & suiv.
+ _Voyez_ RECORD.
+
+JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. _Voyez_
+ EVÊQUES _&_ SEIGNEURS, JUSTICE, ECHIQUIER, COUR, _&c._
+
+JUSSIONS. _Voyez_ PRÉCEPTIONS.
+
+JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit
+ pour objet que les difficultés qui s'élevoient au sujet des
+ services qui leur étoient dûs, 1 vol. 104
+ _Justice_ des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle,
+ 2 vol. 460
+ _Justice_ (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du
+ Duc durant le regne de Raoul & de ses successeurs, 1 vol. 228
+ Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire,
+ 2 vol. 163
+ Ce mot _Justice_ signifie quelquefois redevance, condamnation,
+ amende, 2 vol. 172
+ Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une _Justice_
+ économique sur leurs hommes sous les deux premieres Races,
+ _ib. & suiv._
+
+K
+
+KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. 340
+
+L
+
+LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. 47
+ Précautions pour la conservation des bestiaux propres au
+ _Labourage_, _ib._ 48
+ Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes
+ destinées au labour des terres, 2 vol. 50
+ Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. 55
+ Moyens pour mettre à profit les pailles, _ib._ 56
+ Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, _ib._
+ _Voyez_ BOEUFS, MOUTONS, FUMIER, _&c._
+
+LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. 180 & suiv.
+
+LANGUEUR, ou _maladie_, étoit une excuse valable pour ne
+ pas se présenter en Jugement, 1 vol. 135
+ _Voyez_ INFIRMITÉ.
+ Deux sortes de _Langueurs_ ou maladies peuvent valoir
+ d'_exoine_, 2 vol. 7
+
+LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur
+ tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. 21
+
+LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle
+ formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. 89
+
+LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur
+ étoit exempt de la garde, 1 vol. aux Notes, 132
+
+LESSEUR. _Voyez_ CÉDANT.
+
+LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. 276
+ _Lettres_ de Clameur de Loi apparente; leur conformité
+ avec le Bref _Præcipe quod reddat_, 2 vol. 5
+ _Lettre_ d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le
+ modele. _Voyez_ BREF.
+
+LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir
+ de l'emploi dans les troupes, 1 vol. aux Notes, 134
+ Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, _ib._ 135
+ Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, _ib._ 162
+
+LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la
+ recouvroit, 1 vol. 271 & 283
+ _Liberté_; Procédure requise pour constater sa _Liberté_,
+ 2 vol. 9
+
+LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. 276
+
+LIGNE; les biens de la _Ligne_ paternelle ne passent point
+ à la _Ligne_ maternelle, _& vice versa_, 1 vol. 16
+ Au défaut de parens de l'une de ces _Lignes_, le Seigneur
+ succede au Fief, _ib._
+ La préférence de la _Ligne_ paternelle sur la maternelle,
+ quant aux acquêts, d'où tire-t-elle son origine? 1 vol. 17
+ Quand à commencé la distinction des _Lignes_ à l'égard des
+ successions, _ib._
+
+LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le
+ droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. 243
+ Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. 256
+ En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous
+ le nom de Glanville, 2 vol. 4
+ Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut
+ les bâtards des successions, _ib._ 467 & 468
+
+LIVERIE DE SEISIN. _Voyez_ PRISE DE POSSESSION.
+
+LIVRE, différence entre la _Livre_ Normande & Angloise au
+ temps des Croisades, 2 vol. 22
+
+LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que
+ cent _Livrées_ de terre, 1 vol. 236
+
+LOTS. _Voyez_ FRERES, SOEURS, PARTAGE, _&c._
+ _Lots_ faits par le sort, 1 vol. 322
+ Faits verbalement, _ib._ 326
+
+LOI _Salique_, en quoi elle differe de la _Loi_ Ripuaire,
+ en fait de successions, 1 vol. 17
+ Contient l'origine de la prescription d'an & jour, _ib._ 489
+ Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. 192
+ Comment gageoit-on la _Loi_, & quel étoit l'effet de
+ cette Procédure, _ib._ 586
+ Ecoles pour l'étude des _Loix_ sous les deux premieres
+ Races, _ib._ 601
+ _Loix Angloises_, difficulté de les rassembler du temps
+ de Glanville, 2 vol. 3
+ _Loi apparente._ _Voyez_ LETTRES.
+
+M
+
+MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de
+ Charlemagne, où il n'y a point d'imprécations, 1 vol. 361
+
+MAIN _de Justice_, quel est le premier de nos Rois qui
+ l'ait portée, 1 vol. aux Notes, 110
+ De quoi est-elle le symbole, _ib._
+
+MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois
+ acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161
+ _Majorité_ pour la Couronne, & celle requise pour les
+ Fiefs ont eu des motifs & des regles differentes, _ib._ 162
+
+MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. 334
+
+MAIRE _du Palais_; ses fonctions, 1 vol. 68
+
+MALADIE. _Voyez_ EXOINE _&_ LANGUEUR.
+
+MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. 252
+ On y faisoit les principales sommations au vassal, _ib._ 317
+ Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, _ib._ 318
+
+MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans
+ après la Conquête, _ib._ 586
+
+MARCHAND, _Statut Marchand_; ce que c'est, 1 vol. 364
+ _Marchand_, quand les associations entre _Marchands_ se
+ sont introduites en Normandie & en Angleterre, _ib._ 423
+ Combien ces associations ont contribué aux progrès du
+ Commerce, _ib._ 424
+ Réglemens pour les _Marchands_, _ib._
+
+MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les
+ deux premieres Races, 1 vol. 424
+
+MARCHÉ, violement du droit de _Marché_; comment appellé, 1 vol. 314
+ A quelle distance les _Marchés_ devoient-ils être éloignés
+ entr'eux, 2 vol. 140
+
+MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes
+ par lesquels nos Rois ayent confié à des Laïcs la garde des
+ Eglises, 1 vol. 153
+ Preuves tirées de _Marculphe_ en faveur de la Régale, _ib._
+ Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans
+ les deux Livres de cet Ecrivain, _ib._
+ Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules
+ du premier Livre, _ib._ 361
+ Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville,
+ 2 vol. 15
+
+MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. 142
+ La Jurisdiction, _ib._ 143
+ Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois, _ib._
+ Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur
+ au 11e siecle, 1 vol. 144
+
+MARÉCHAL _des Seigneurs_ (fonctions du) 1 vol. 144
+
+MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour
+ leur _Mariage_, 1 vol. 39
+ _Mariage_ ou dot des filles de Rois, _ib._ 158
+ _Mariages_ clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. 59
+ _Mariage_ fait par le Gardien Noble; s'il est cassé,
+ donne-t-il droit au vassal mineur de se marier sans le
+ consentement de son Seigneur, 1 vol. 164
+ Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en
+ se remariant, un nouveau droit de _Mariage_ à son Seigneur,
+ _ib._ 164
+ Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur
+ dont il a la garde, _ib._ 168
+ Le _Mariage_ secret est bien différent des _Mariages_
+ clandestins, _ib._ 466
+ _Mariage_ (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. 341
+ Dans quels degrés pouvoit-on contracter _Mariage_ en Angleterre,
+ _ib._ 345
+
+MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. 246
+ Peut-il faire lots pour sa femme, _ib._
+ Étoit obligé de châtier sa femme, _ib._ 333
+ Un _Mari_ fut exposé à être puni comme homicide, parce
+ que sa femme, à qui il avoit donné un soufflet, se laissa
+ mourir de faim, _ib._
+ Le _Mari_ pouvoit-il exercer quelques droits sur les
+ biens de sa femme après le divorce, 1 vol. 594
+ Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, _ib._ 695
+
+MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. 332
+
+MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. 568
+ Poursuite du _Mehaing_, _ib._
+
+MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une
+ seule _Mesure_ par-tout le Royaume, 2 vol. 20
+ Variété des _Mesures_ dans le 9e siecle, _ib._
+ Police pour les _Mesures_ chez les Anglo-Normands, _ib._
+ _Mesures_ particulieres des Seigneurs exemptes de la
+ vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. 21
+ Continence du _Boisseau_ Anglois dans le 13e siecle, _ib._ 22
+ Variations des _Mesures_ durant les Croisades, _ib._
+
+MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. page 5
+
+MINEUR, peut-il ester en Jugement, _ib._ 472
+ Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, _ib._ 544
+
+MISE, joindre _sa mise_; explication de ces expressions, 1 vol. 544
+
+MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. 6
+
+MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur
+ Fondation, 1 vol. 205
+ Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, _ib._ 206
+ Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la
+ décision de leurs Procès, _ib._ 267
+ Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, _ib._
+ Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. 277
+ Morts civilement, _ib._
+ Ne prêtoient jamais serment, _ib._ 308
+ Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, _ib._ 389
+ Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des
+ rigueurs au sujet de la chasse auxquelles ce Prince ne
+ s'est jamais porté, 1 vol. 448
+ Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, _ib._ 447
+
+MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. 3
+ Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires
+ du Roi, 1 vol. aux Notes, 6
+ Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely
+ entre Gontran & Childebert, _ib._ 7
+ Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du
+ L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8
+ Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté
+ de Toulouse, _ib._ 27
+ A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de
+ puberté étoit particuliere aux Anglois, 1 vol. 56
+ Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles &
+ les Baillies, _ib._ 68
+ Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait
+ M. de Montesquieu, le Livre des Fiefs est inintelligible,
+ _ib._ 77
+ A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par
+ le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. 101
+ Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu
+ dans la discussion des Fiefs, 1 vol. 113
+ M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois
+ auroient dérogé à leur magnanimité en marchant à la tête
+ des troupes du Clergé, _ib._ 136
+ Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de
+ Clodomir, Roi d'Orléans, à leur incapacité de se présenter
+ aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, _ib._ 162
+ Son opinion à l'égard d'une double administration pour
+ les mineurs tombés en garde, contredit la Jurisprudence
+ adoptée sous Saint Louis, _ib._ 186
+ A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race
+ les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. 195
+ Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, _ib._ 265
+ N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions,
+ 2 vol. 10
+ Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales
+ des Eglises & des Seigneurs Laïcs, _ib._ 161
+ Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, 12
+ En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit
+ de nos anciennes Loix, _ib._ 16
+
+_MORT D'ANCÊTRES._ _Voyez_ BREF.
+
+MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, 57
+ _Voyez_ PARAPHERNAL.
+
+MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. 399
+ Combien de sortes, _ib._ 401
+
+MOULINS, police des _Moulins_, 1 vol. 311
+
+MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. 51
+ Quand doit-on les tondre, _ib._ 52
+
+MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. 469
+
+N
+
+NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. 529
+ Où déposoit-on les _Namps_, _ib._ 295
+
+NIEF; ce que c'est, 1 vol. 263
+ Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, _ib._ 267
+
+NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. 193
+ Ne dépendoit que de la volonté du Roi, _ib._ 195
+
+NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de
+ cette Province, 1 vol. 81
+ Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication
+ des Contrats d'échange, _ib._ 82
+ Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se
+ sont-elles établies, 1 vol. 163
+ D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui
+ n'admet point la déception d'outre moitié dans les Baux
+ à fieffe, _ib._ 411
+ Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de
+ la rente peut en décharger son fonds quand elle passe
+ à un étranger, _ib._ 415
+
+NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les
+ Cours Ecclésiastiques & Civiles sous Charlemagne, 1 vol. 394
+ Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être _Notaires_, _ib._
+ Comment étoient-ils punis pour crime de faux, _ib._
+
+O
+
+OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. 502
+ _Obligations_ dont l'objet est impossible ou deshonnête,
+ sont nulles, _ib._
+
+OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes,
+ 1 vol. 151
+ Abus qu'ils font des revenus des Eglises, _ib._
+
+OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au
+ Droit d'Entrée, 1 vol. 494
+ Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens
+ rendus pendant son absence, 1 vol. 506
+
+ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. 456
+
+ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de
+ l'Angleterre à cette Province, 1 vol. 222 & 267
+
+ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction
+ des Evêques, 1 vol. 596
+
+OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. 132
+ La conduite de l'_Ost_ n'étoit point affectée à un Officier
+ particulier sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 144
+
+P
+
+PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. 326
+ _Voyez_ LABOURAGE.
+
+PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. 265
+
+PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en
+ Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. 236
+ _Voyez_ PARLEMENT.
+ Conjectures sur le nombre de 12 auquel les _Pairs_ du
+ Royaume ont été réduits, 1 vol. 323
+
+PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en
+ certains degrés a varié, 1 vol. 212
+ _Parage_ entre le pere & la fille par le franc-mariage,
+ 1 vol. 42
+
+PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. 57
+ Sa définition, 2 vol. 73
+ _Voyez_ MORGANGEBA.
+
+PARC, signification de ce mot, 1 vol. 446
+ Quand en usage en Angleterre, _ib._
+
+PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. 315
+ Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, _ib._
+ Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes,
+ que doivent-elles faire, _ib._ 323
+
+PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. 342
+
+PARJURE, sa définition, 2 vol. 64
+
+PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les
+ Ducs de Normandie, 1 vol. 240
+ Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls
+ entrée, _ibid_, 241
+ Pourquoi appellé Cour des Pairs, _ib._
+ Combien de fois tenoit-on de _Parlements_ chaque année,
+ 1 vol. 242
+ On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume
+ le Conquérant, _ibid_, 243
+ Les _Parlements_ différoient-ils des Assemblées
+ générales, _ibid_, 584
+
+PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. 674
+
+PARTAGE; le _partage_ du Royaume fut-il égal entre les
+ enfans de Clovis, 1 vol. 18
+ Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I.
+ 1 vol. 19
+ Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers
+ Rois, 1 vol. 320
+
+PATERNEL, (l'héritier) du côté _paternel_, préfere ceux du
+ côté maternel en la succession aux acquêts, 1 vol. 15
+
+PATRONAGE, Procédure sur le Bref de _Patronage_, 1 vol. 309
+ Causes du droit de _Patronage_, _ib._
+ Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. 310
+ Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se
+ maintenir au droit de _Patronage_, 1 vol. 558
+ _Patronages_, étoient-ils partables, 1 vol. 655
+
+PATRONS; avis des _Patrons_ requis pour tout ce qui concerne
+ les Eglises qu'ils ont fondées, 1 vol. 596
+
+PATURAGE. _Voyez_ COMMUNAUTÉ.
+
+PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. 236
+
+PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de
+ mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. 39
+ Consentement du _Pere_ requis pour valider le Douaire de
+ la femme de son fils mineur, 1 vol. 64
+
+PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit
+ en penser, 1 vol. 675
+
+PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. 98
+
+PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. 583
+ Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les
+ _Placités_ des hommes libres, 2 vol. 165
+ _Voyez_ PARLEMENS _&_ AIRE.
+
+PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les
+ deux premieres Races, 1 vol. 73
+
+PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y
+ soumettre; comment puni, 1 vol. 236
+ _Voyez_ DÉFENSEURS.
+ _Plaideur_, ses fonctions, _ibid_, 85
+
+PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514
+
+PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. 30
+
+POOTE (Gens de) 1 vol. 252
+
+POSSESSION, le _fait endent_, où les Actes dentelés
+ suffisoient pour reprendre une _possession_ perdue,
+ 1 vol. 79
+ La prise de _possession_ est-elle requise pour les tenures
+ à termes d'ans, 1 vol. 79
+ Comment se faisoit la prise de _possession_, _ib._ 79 _&_ 100
+ Prise de _possession_ d'un fonds en une Ville d'un Comté
+ suffit pour transmettre la jouissance des autres fonds
+ vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même
+ Comté, 1 vol. 80
+ _Possession_ requise pour avoir le droit de faire
+ délaissement, _ibid_, 514
+ A qui appartient le droit d'envoi en _possession_, 1 vol. 414
+
+POURPRESTURE. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans
+ nos anciennes Loix, 2 vol. 14
+
+PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours,
+ 2 vol. 10
+ Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. 11
+ Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. 13
+ Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance
+ qu'il y a entre les _Préceptions_ & les Lettres Royaux,
+ 2 vol. 14
+ Divers noms donnés aux _Préceptions_, _ib._
+ Les Rois donnent des _Préceptions_ pour l'élection des
+ Evêques, 2 vol. 10
+
+PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume,
+ 1 vol. 250
+ Il n'y a point de _prescription_ contre le Roi, _ibid_, 258
+ D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de
+ _prescription_ entre cohéritiers, _ibid_, 328
+ _Prescription_ d'an & jour, son origine, 1 vol. 489
+ Origine de la quadragénaire, _ibid_, 491
+
+PRESENTEMENT pour _Présentation_.
+ Formule du Bref de derniere _Présentation_, 1 vol. 309
+ _Voyez_ BREF _&_ PATRONAGE.
+
+PREVOSTÉ, origine du service de _Prevôté_, 1 vol. 5
+
+PREVOST _d'une Seigneurie_, en quoi consistoit son Office,
+ 2 vol. 45
+ Office du _Prévôt_, en quoi il consistoit dans les
+ Seigneuries particulieres, 2 vol. 46
+
+PREUVE. _Voyez_ COMBAT.
+ _Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage
+ par Témoins_, 1. vol. page 716
+ Danger de la _preuve_ par deux Témoins dans les Procédures
+ criminelles. _V._ QUESTION.
+
+PRISE de _possession_ essentielle pour la validité
+ des dons, 1 vol. 356
+ Comment se faisoit, _ib._ 378
+ Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre
+ une _possession_ perdue, _ibid_, 551
+
+PRISON, excuse ou exoine pour cause de _prison_, étoit
+ valable, 1 vol. 499
+ Quand un Accusé meurt en _prison_ par la négligence ou
+ la conduite trop dure du Concierge, celui-ci est
+ réputé homicide, 1 vol. 767
+
+PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux
+ personnes, 1 vol. 518 & 519
+ En combien de cas cette liaison, cette correspondance
+ a-t-elle lieu selon la Loi, _ib._ 526
+
+PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises
+ pour l'instruction des Crimes, 1 vol. 502
+ Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, _ibid_, 504
+ Anciennes manieres de procéder civilement dans les
+ affaires personnelles ou réelles en Normandie & en
+ Angleterre, _ibid_, 528
+ _Procédures_ que l'on faisoit en conséquence des Brefs
+ Anglo-Normands, semblables à celles prescrites par les
+ Capitulaires de nos Rois, 2 vol. 9
+ _Procédures_ sur un droit de Présentation litigieux,
+ 1 vol. 596 & suiv.
+ Où se portoit la contestation sur ce droit, _ib._
+
+PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. 185
+
+PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. 31
+
+Q
+
+QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. 8
+
+QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans
+ les Coutumes Anglo-Normandes, 1 vol. 576
+
+QUESTION, argumens contre l'usage de la _Question_ dans
+ les Procédures criminelles, 1 vol. 503
+ Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un
+ crime de lèze-Majesté pour abreger les douleurs de la
+ _Question_, _ibid_, 504
+ Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui
+ résulte de la _Question_, 1 vol. 504
+
+R
+
+RACE; sous la premiere _Race_ & au commencement de la
+ seconde, les Seigneurs ne donnoient des Fiefs qu'à des
+ personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires,
+ 1 vol. 37
+
+RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit
+ l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. 121
+ _Raoul_, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour
+ les Evêques, 1 vol. 117
+ Il rétablit en Normandie la subordination, _ibid_, 121
+ Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de
+ son Duché à venir reprendre leurs possessions, _ibib._, 177
+ Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, _ib._
+ Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119
+ A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur
+ les chemins, 2 vol. 125
+ Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. 197 & 198
+ Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. 425
+
+RAPIN _de Thoiras_ contredit par Polydore Vergile sur
+ l'antiquité du droit qu'ont les Anglois d'être jugés
+ par leurs Pairs, 1 vol. 236
+ Son erreur sur le sens de ces termes: _mort d'Ancêtre_.
+ _Voyez_ BREF de _mort d'Ancêtres_.
+
+RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. 244
+
+RAPT, peine de ce crime, 1 vol. 568
+
+RECORD du Douaire, 1 vol. 60
+ _Record._ _Voyez_ COUR.
+ Quand se pratiquoit le _Record_, 1 vol. 223
+ Différence entre le _Record_ fait en présence du Roi
+ & celui fait en présence des Juges seulement, _ib._
+ N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes
+ à discussion, _ib._ 16
+ Modele d'un _Record_, 1 vol. 230
+ On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les
+ faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. 574
+ _Record_ des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, & 2 vol. 67
+
+RECOUSSE. _Voyez_ DESSAISINE _&_ BREF.
+ Effets de la _Recousse_, 1 vol. 622
+
+REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. page 190
+
+RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. 194 & suiv.
+ Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le
+ Conquérant en faveur du droit de _Régale_, _ibid_, 157
+ Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la _Régale_ au
+ véritable esprit de son institution, _ibid_, 157
+ Henry I. abolit-il la _Régale_, _ib._ 227, _&_ 2 vol. 232 & 233
+
+RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. 68
+
+REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité,
+ 1 vol. 7
+
+RELÉAS. _Voyez_ DÉLAIS _ou_ DÉLAISSEMENT.
+
+RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre,
+ 1 vol. 161
+ Taux du _Relief_, _ibid_, 169 _& suiv._
+ _Relief_, quel _Relief_ paye le Socage, 1 vol. 189
+ Faute de payer le _Relief_, le Seigneur se saisit du Fief, _ib._
+ Différence qu'il y a entre le _Relief_ & l'_Hergeate_ ou
+ _Heriet_. _Voyez_ HERGEATE.
+
+REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. 683
+
+REMITTER. _Voyez_ RESTITUTION.
+
+RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. 342
+
+RENTE seche, répond à nos _Rentes_ purement hypotéques, 1 vol. 626
+ _Rente_-service, sa nature; 1 vol. 183
+ Combien de sortes de _Rentes_, _ibid_, 291
+ Pour quelles _Rentes_ pouvoit-on saisir les fonds,
+ 1 vol. 292 & suiv.
+ On étoit dessaisi des _Rentes_ par quatre moyens,
+ _ibid_, 312 & 313
+ Qui peut imposer des _Rentes_ sur des fonds, _ibid_, 413
+
+REPLEVINE. _Voyez_ DESSAISINE.
+
+RÉPONDANT. _Voyez_ CURATEUR.
+ Cas où on ne peut plaider que par un _Répondant_,
+ 1 vol. 273 & suiv.
+ Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas,
+ 1 vol. 277 & 278
+
+REPROCHES. _Voyez_ SAONS.
+
+RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle
+ son origine, 1 vol. 94, & aux Notes, même page.
+
+RESTITUTION, dans quel cas a lieu, 684 & suiv.
+ La Femme a-t-elle le bénéfice de la _Restitution_
+ contre une Transaction faite par son Mari, 1 vol. 693
+
+RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie
+ du temps de Guillaume le Conquérant, 1 vol. 256
+ Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, _ib._
+ Comment le _Retrait_ a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs,
+ _ibid_, 257
+ Formalités du _Retrait_, _ibid_, 257
+
+RÉVERSION & _Remainder_; différence de ces deux mots, 1 vol. 683
+
+ROBERIE. _Voyez_ VOL.
+
+ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat,
+ 1 vol. 192
+ _Romain possesseur_, avoit-il les priviléges des hommes
+ libres, 1 vol. 193
+
+ROUILLÉ.
+ Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient
+ dû prendre plutôt pour guide les Traités Anglo-Normands
+ que les Notes de cet Auteur, 2 vol. 18
+ _Voyez_ COUTUMIER.
+
+ROI. _Voyez_ DROITS DU ROI, DOMAINE.
+ Nos _Rois_ changeoient quelquefois les Terres fiscales
+ en Aleux, 1 vol. 192
+ Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon
+ que les nécessités publiques l'exigent, _ibid_, 206
+ Ont seuls droit de donner en franche-aumône, _ibid_, 207
+ Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, _ibid_, 205
+ Les fils de nos premiers _Rois_ jouissoient de leurs
+ Appanages à titre de Souveraineté, & ils portoient le
+ nom de _Roi_, _ibid_, 212
+ Nos _Rois_ modifioient à leur gré les possessions des
+ Evêques dont on leur demandoit la confirmation, 1 vol. 215
+ Cour du _Roi_, faisoit seule les Loix, 1 vol. 231
+ Le _Roi_ choisit les Commissaires qu'il députe en chaque
+ Province pour l'élection des Centeniers & des Echevins,
+ _ibid_, 241
+ Effet des Préceptions Royales. _Voyez_ PRÉCEPTIONS.
+ Précautions qu'un _Roi_ doit prendre en choisissant des
+ Juges, 2 vol. 61
+ Nos _Rois_ recevoient ordinairement le serment de fidélité
+ des Leudes, 1 vol. 111
+ Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir
+ le serment, _ib._
+ Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161
+ Cas où les Lettres d'abolition que les _Rois_ accordoient
+ n'empêchoient pas la confiscation des Biens du coupable,
+ _ibid_, 416
+ Sur quoi est fondé le droit que nos _Rois_ ont sur les
+ Fiefs des Mineurs qui en possedent un relevant de la
+ Couronne, _ibid_, 514
+ Ordre observé dans leurs Cours de Justice, _ibid_, 584
+ Nos _Rois_ n'ont jamais tiré _du fond de leur naturel_
+ des usages tyranniques, 2 vol. 13
+ _Voyez_ DOMAINES.
+
+S
+
+SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de
+ _Reproches_, 1 vol. aux Notes, 498
+
+SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de _Sceau_, 1 vol. 236
+ Punition de ceux qui les faussoient, _ibid_, 440
+ De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes,
+ _ibid_, 441
+
+SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, 110
+ Différence entre l'Investiture par le _Sceptre_, &
+ l'Investiture par la Verge, _ibid_, 111
+
+SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. 29
+ Ils copient en tout le Souverain, _ibid_, 114
+ Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, _ib._
+ Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux
+ qui se marient, 1 vol. 159
+ Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la
+ rareté ou l'abondance des hommes de leur ressort, 1 vol. 163
+ Quel est le vrai _Seigneur_, _ibid_, 532
+ Pouvoient-ils renoncer à la directité, _ibid_, 532
+ Le _Seigneur_ devoit-il _acquittement_ ou garantie à son
+ Vassal pour la Tenure en Franche-aumône, _ibid_, 606
+ Les _Seigneurs_ n'ont pu jouir du droit d'_Amortissement_
+ que par usurpation, 1 vol. 215
+ Peine qu'encourent les _Seigneurs_ qui refusent au Vassal
+ la protection qu'ils lui doivent, _ibid_, 217
+ Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, _ibid_, 219
+ En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite
+ pour que le _Seigneur_ soit délié de ses obligations
+ envers son Vassal, 1 vol. 222
+ _Seigneurs_ Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la
+ Seigneurie; pourquoi, _ib._
+ Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie
+ par droit & celui qui n'en jouit qu'en vertu d'un transport,
+ _ib._ 225
+ _Seigneur_ qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut
+ saisir le Fief, 1 vol. 226
+ Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, _ib._ 255
+ Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain
+ qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, _ib._ 263
+ _Seigneur_ qui vouloit combattre son vassal devoit lui
+ remettre son hommage, _ib._ 264
+ Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à
+ l'Action que ce dernier avoit intentée contre lui, _ib._ 269
+ Ne peut outrager son villain jusqu'à le _méhaigner_, 1 vol. 271
+ Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses
+ villains, 1 vol. 284
+ Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné
+ à une peine capitale, ou qui étoit décédé sans postérité, _ib._ 416
+ Que devoit-il prouver en reclamant son villain, _ib._ 608
+ Ne pouvoit transporter les services militaires de ses
+ vassaux à un autre Seigneur, _ib._ 614
+
+SEIGNEURAGES. _Voyez_ HUNDREDS.
+
+SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. 240
+ _Senéchal_ des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101,
+ 2 vol. 34 & suiv.
+ Les _Senéchaux_, tenoient les comptes des autres Officiers,
+ _ib._ 60
+
+SERF, ses obligations, 1 vol. 193
+ Les Laboureurs étoient-ils tous _Serfs_ à la fin de
+ la deuxieme Race, 1 vol. 195
+ _Voyez_ VILLAIN.
+
+SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges,
+ 1 vol. 227 & 228
+ Combien d'especes de _Sergenterie_, & diversité de
+ leurs fonctions, _ib._
+ Quel relief doit la _grande Sergenterie_, _ib._ 229
+ Où les tenans par _grande Sergenterie_ doivent-ils faire
+ leur service, _ib._
+ _Petite Sergenterie._ _Voyez_ TENURE.
+
+SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. 5
+ Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. 34
+
+SERMENS des combattans, 1 vol. 155 & 266
+ Trois sortes de _Sermens_, 2 vol. 64
+ Devoirs de ceux qui prêtent _Serment_. _Voyez_ JUREURS,
+ COMBATS _&_ TÉMOINS.
+ Les Moines prêtoient-ils _Serment_. _Voyez_ MOINES.
+
+SERVICE; tenure par Divin _Service_. _Voyez_ TENURE.
+ _Service_ Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. 317
+ Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur
+ les _Services_ militaires de son vassal, _ib._ 614
+ Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres
+ de leurs _Services_ militaires, 1 vol. 37
+
+SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. 8
+
+SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé _Marcheta_, 1 vol. 332
+
+SOCAGE, distinction entre le _Socage_ & l'_Escuage_, entre
+ les Fiefs de Chevalier & le _Socage_, 1 vol. 181 & 182
+ Garde en _Socage_. _Voyez_ TUTELE _&_ TENURE.
+
+SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. 317
+ _Voyez_ FILLES.
+
+SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. 322
+
+SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement
+ de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, 192
+
+STERLING, son poids, 1 vol. 310
+
+SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix
+ Anglo-Normandes, _ib._ 1 vol. 12
+ L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les
+ utérins pour succéder aux Acquêts est-il ancien, _ib._ 13
+ _Succession_ aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au
+ préjudice du pere, _ib._
+ _Succession_ aux Propres, 1 vol. 14
+ D'où sont venues les différentes regles établies pour
+ les _Successions_ dans chaque Province du Royaume, 1 vol. 17
+
+T
+
+TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. 271
+ _Voyez_ COMPOSITION.
+
+TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. 221
+ Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre
+ qu'en France; pourquoi, _ib._ 505
+ Danger de l'influence que deux _Témoins_ ont sur les
+ Jugemens criminels en France, 1 vol. 502
+ Maux que les faux _Témoins_ ont occasionnés, _ib._ 503
+ _Voyez_ JUREURS.
+
+TENURE par _Escuage_; ses priviléges, ses bornes & ses effets,
+ 1 vol. 139, 140 & suiv.
+ En Fief simple, en Fief tail, en Douaire.
+ _Voyez_ FIEFS SIMPLES, FIEFS TAIL, DOUAIRES, &c.
+ _Tenure_ en commun, 1 vol. 63
+ A terme de vie, _ib._ 75
+ A terme d'ans, _ib._ 78
+ A volonté, _ib._ 87
+ Est-on obligé de quitter la _Tenure_ à volonté incontinent
+ après l'ordre du Seigneur, 1 vol. 87
+ Quelle espece de _Tenure_ s'appelloit _Fief en l'air_, _ib._ 88
+ _Tenure_ par copie, 1 vol. 91
+ Cette _Tenure_ ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait
+ été auparavant restituée au Seigneur, _ib._ 92
+ Combien de sortes de _Tenures_ par copie, _ibid_.
+ Etoient-elles héréditaires, 1 vol. 97
+ Différence entre la _Tenure_ à volonté & la _Tenure_
+ par copie, _ib._ 98
+ _Tenure_ par la verge, _ib._ 100
+ _Tenure selon l'usage_ des Seigneurs, 1 vol. 104
+ Pourquoi les _Tenures_ de Garennes & autres droits de
+ cette espece sont-elles appellées _Tenures de Dignité_
+ dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, 119
+ _Tenure_ par service de Chevalier, 1 vol. 145
+ Quelles _Tenures_ doivent le Relief, _ib._ 170
+ _Tenure_ en Socage, sa définition, _ib._ 175
+ Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de
+ la nature des _Tenures_ en Socage, 1 vol. 185
+ _Tenure_ en Franche-aumône, _ib._ 200
+ _Tenure_ par Service Divin, en quoi differe-t-elle de
+ la _Tenure_ en Franche aumône, 1 vol. 208 & 210
+ _Tenure_ par Hommage d'Ancêtres, _ib._ 218
+ A quoi cette _Tenure_ oblige-t-elle les Seigneurs, _ib._ 219
+ _Tenure_ par grande Sergenterie. _Voyez_ SERGENTERIE.
+ _Tenure_ par Cornage, 1 vol. 230
+ _Tenure_ par petite Sergenterie, _ib._ 233
+ Cette _Tenure_ releve du Roi, _ib._
+ _Tenure_ en Bourgage, _ib._ 234
+ En Villenage, _ib._ 251
+ Par Elégit, _ib._ 364
+ En commun, _ib._ 365
+
+TERRES. _Voyez_ LABOURAGE.
+
+TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. 180
+
+TESTAMENT; exécuteurs des _Testamens_ ont-ils la garde des
+ mineurs, 1 vol. 186
+ Celui qui mouroit sans faire _Testament_ étoit réputé
+ mort excommunié, 1 vol. 280
+ Que pouvoit-on donner par _Testament_, _ib._ 203
+ Formalités des _Testamens_, _ib._ 360
+ Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions
+ de ceux qui n'avoient pas fait _Testament_, 1 vol. 362
+ Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit
+ de ses dernieres dispositions, _ib._ 588
+
+THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de
+ ces mots: _Commendatio & prestatio fidei_, 1 vol. aux Notes, 112
+ L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile
+ d'Epaone, est-elle juste, _ib._ 598
+ Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une
+ des Formules de Marculphe, 1 vol. 708
+ Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait
+ dire que les séculiers peuvent donner aux Eglises par
+ _Testament, sans bornes & sans mesure_, 1 vol. 203
+ Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché
+ d'en saisir l'esprit, _ib._ 204
+ Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée
+ dans les Actes, _sauf les immunités de l'Eglise_, 1 vol. _ib._
+ Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à
+ la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu cet Auteur,
+ 1 vol. aux Notes, 209
+ _Thomassin_ explique mal un Capitulaire relativement à
+ la disposition des biens appartenans aux Abbés, _ib._ 368
+
+TON LIEU, en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. 424
+ Quelles personnes en étoient exemptes, _ib._ 415
+ _Voyez_ IMPÔTS.
+
+TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. 493
+ _Voyez_ INTERRUPTION.
+
+TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture
+ des Contrats l'est maintenant en Normandie, 1 vol. 89
+
+TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre
+ leurs Aleux, au Roi & aux Seigneurs, 1 vol. 34
+ Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le
+ mariage de ses soeurs, _ib._ 159
+
+TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. 574
+ Formules des _Transactions_ passées en la Cour du Roi, _ib._ 656
+
+TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. 611
+_Voyez_ ATTOURNEMENT.
+ Quels services ne peuvent être transportés.
+ _Voyez_ SERVICE.
+
+TRÉPAS. _Voyez_ ACTION DE TRÉPASSE.
+
+TRIBUTS. _Voyez_ CENS.
+
+TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a
+ Vavassorie & le Socage, 1 vol. 178
+ Regles anciennes pour les _Tuteles_, _ib._ 183
+ Variation des regles des _Tuteles_ après l'hérédité des
+ Fiefs, & sous Saint Louis, _ib._ 185
+ _Voyez_ GARDE.
+
+V
+
+VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils
+ point du _Vareck_ en Normandie, 2 vol. 18
+ La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, _ib._
+
+VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne
+ peut être forcé de reconnoître son nouveau Seigneur que
+ par un Bref du Roi, 1 vol. 614
+
+VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en
+ reconnoissoit-on, _ib._ 1 vol. 178
+
+VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban
+ ait tenu à Thierry le discours que Grégoire de Tours a
+ attribué à ce Prince, 1 vol. 19
+ Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder
+ à la Couronne, _ib._ aux Notes, 21
+ Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au
+ sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol 151
+ Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, _ib._ 467
+ Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme,
+ 1 vol. aux Notes, 195
+ Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, &
+ l'établissement des Commissaires pour la correction des
+ Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à
+ cette époque, 1 vol. aux Notes, 236
+ A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des
+ Combats judiciaires, 2 vol. 264
+
+VENTE; formalités requises pour transmettre la possession
+ des fonds vendus, 1 vol. 484
+ _Vente_ faite par un chef de Monastere des biens qui en
+ dépendent est nulle, _ib._ 643
+ A quelles personnes les _Ventes_ de fonds étoient-elles
+ interdites, _ib._ 668
+
+VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. 425
+
+VERGE. _Voyez_ BATON.
+
+VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. 6
+ Progrès de leur autorité, _ib._ 324
+
+VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. 52
+ Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. 53
+
+VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure
+ étoit villaine à cause de sa personne, 1 vol. 181
+ _Villain regardant_ & _Villain en gros_, _ib._ 259
+ Enfans du _Villain_, dont la mere est libre, sont
+ _Villains_, 1 vol. 263
+ Il pouvoit être exécuteur testamentaire, _ib._ 268
+ Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur
+ qui s'emparoit des biens du testateur, _ib._ 269
+ Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour
+ violence, 1 vol. 272
+ S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de
+ son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le retenir à
+ son service? 1 vol. 281
+ Devoit le Droit de Chevage, _ib._ 608
+ Ne doit point de Relief, 2 vol. 122
+ Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. 253
+ Qu'est-ce qui constituoit le _Villain_, _ib._ 254
+ Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas,
+ 1 vol. 264
+ Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, _ib._
+ Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur,
+ 1 vol. 282
+ Comment l'affranchissoit-on, _ib._ 283
+ _Voyez_ NIEF _&_ BATARD.
+
+VILLE. Juges des _Villes_, par qui institués, 1 vol. 485
+ Toute _Ville_ n'a pas le privilége des Bourgs.
+ _Voyez_ BOURGEOISIE.
+
+VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. 176
+ Sa définition, _ibid_, 251
+ Les hommes libres peuvent tenir des terres en _Villenages_
+ sans être Villains, _ib._
+
+VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. 561
+ _Voyez_ COMBATS.
+
+VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles
+ avoient de succéder par la Loi Salique, 1 vol. 26
+ Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre,
+ a exempté les Eglises de la Régale, 1 vol. 157
+
+VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient
+ préjudice en son absence, 1 vol. 499
+
+USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. 424
+ L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. 400
+
+USURPATION. _Voyez_ ENTRÉE.
+
+UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. 274
+ Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. 275
+ Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur
+ l'_Utlage_, quoique le Roi lui eût accordé sa grace, _ib._
+ Diverses significations de ce mot. _Voyez_ BANNI.
+
+VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. 221 & 392
+ _Vue_ de Femme deshonorée, _ibid_, 268
+ _Vue_ de plaie, 1 vol. 392
+ Forme du Bref qui ordonne les _vues_, 2 vol. 8
+ _Voyez_ BREFS.
+
+W
+
+WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut
+ pas beaucoup servir aux Anglois pour l'interprétation de
+ leurs Coutumes, 2 vol. 177
+
+
+_Fin de la Table des Matières._
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées
+dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS ***
+
+***** This file should be named 32298-8.txt or 32298-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+ http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/
+
+Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque
+and the Online Distributed Proofreading Team at
+http://www.pgdp.net (This file was produced from images
+generously made available by The Internet Archive/Canadian
+Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties. Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research. They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States. If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed. Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work. You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change. If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges. If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form. However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+ the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+ you already use to calculate your applicable taxes. The fee is
+ owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+ has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+ Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments
+ must be paid within 60 days following each date on which you
+ prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+ returns. Royalty payments should be clearly marked as such and
+ sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+ address specified in Section 4, "Information about donations to
+ the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+ you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+ does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+ License. You must require such a user to return or
+ destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+ and discontinue all use of and all access to other copies of
+ Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+ money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+ electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+ of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+ distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation. The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund. If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations. Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+ Dr. Gregory B. Newby
+ Chief Executive and Director
+ gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+ http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.