diff options
Diffstat (limited to '32298-8.txt')
| -rw-r--r-- | 32298-8.txt | 24643 |
1 files changed, 24643 insertions, 0 deletions
diff --git a/32298-8.txt b/32298-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5cf0cf5 --- /dev/null +++ b/32298-8.txt @@ -0,0 +1,24643 @@ +The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans +les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II + +Author: David Houard + +Editor: Thomas Littleton + +Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298] + +Language: French + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + + + + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + + + + + + + + + +ANCIENNES +_LOIX_ +DES FRANÇOIS, +_OU_ +ADDITIONS AUX REMARQUES +_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_. +RECUEILLIES PAR LITTLETON; + +_AVEC les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire +& de Jurisprudence traités dans ces Remarques._ + +Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie +des Inscriptions & Belles-Lettres. + + _Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;_ + _Et ducem sequar manibus pedibusque._ + Skénée. + +NOUVELLE ÉDITION. + +_TOME SECOND._ + +[Illustration] + +_A ROUEN_, +Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie. +_Et se trouve à Paris,_ +Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande. + +M. DCC. LXXIX. + +_AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI._ + + + + +====================================================================== + +_TABLE_ +DES +DIFFERENTES PIECES +_CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME._ + +---------------------------------------------------------------------- + +_NOTICE du Livre connu sous le nom de Glanville_, page 1 + +_USAGE que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton, +pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence +& de la Coutume de Normandie_, 16 + +_PIECES justificatives des Remarques du premier Volume_, 75 + +_LOIX & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois +après sa Conquête_, 76 + +_OBSERVATIONS sur les Loix d'Edouard le Confesseur_, 118 + +_RÉFLEXIONS sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de +Wilkins_, 176 + +Domini HENRICI SPELMANNI. Codex Legum veterum Statutorum +Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque +ad annum nonum Henrici III, edita sunt, 180 + +_DICTIONNAIRE des mots les moins intelligibles du Texte de +Littleton_, 429 + +_ECLAIRCISSEMENS & Corrections_, 447 + +_CATALOGUE des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux +Volumes_, 462 + +_TABLE des Matieres des premier & second Volumes_, 467 + +[Illustration] + + + + +[Illustration] + +ANCIENNES +_LOIX_ +DES FRANÇOIS, +_OU_ +ADDITIONS AUX REMARQUES +_SUR LES COUTUMES ANGLOISES_ +RECUEILLIES PAR LITTLETON. + +===================================================================== + + + + +_NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM +DE GLANVILLE._ + +_Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: Tractatus de Legibus +& Consuetudinibus regni Angliæ, tempore Regis Henrici secundi +compositus, Justitiæ gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de +Glanvilla Juris regni & antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo, +& illas solum Leges continet & consuetudines secundum quas placitatur in +curia Regis ad scacarium & coram Justitiis ubicumque fuerint._ + +_Tome II._ + +Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, le premier +regle la compétence de la Cour du Roi & de celle du Vicomte. On y +indique aussi la Procédure que l'on doit tenir en ces deux Tribunaux +pour y faire admettre les _exoïnes_ & les autres exceptions, jusqu'au +moment où le demandeur & le défendeur comparoissent ensemble devant les +Juges. + +Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement le +Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la _vue_ ou visite des +fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de l'état des lieux. On +y détermine encore les différens cas où la grande Assise, ou le Duel +doivent décider la question. Les cérémonies du Combat judiciaire n'y +sont point détaillées; on s'y borne à faire connoître les qualités +requises pour être admis à combattre personnellement, ou à fournir un +Champion, & les peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces +peines se réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de la +Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En matiere +criminelle, le vaincu est puni de mort. + +Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que des formules +de Brefs, la fixation des délais pour comparoître & pour appeller en +Jugement, ceux sur lesquels on prétend exercer quelque recours. + +Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit faire pour +se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour reclamer ce droit. + +Le cinquieme parle de l'état du _Serf_ ou _Villain_; de l'espece des +preuves requises pour établir sa qualité de libre. + +Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des _femmes_; les moyens +d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve des aliénations +faites au préjudice de cette derniere. + +On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans légitimes +ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée & les effets des +Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles. + +Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions & de Records +passés en la Cour du Roi. + +Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite aussi de +la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des confiscations +auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant point de leurs +services, soit en violant la foi qu'ils ont promise pour leurs tenures. + +Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se faire payer +des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats de vente, de +donation, de prêt & de garantie. + +Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se défendre par +Procureur dans les Tribunaux de Justice. + +La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis pour +reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles indûement saisis; +pour la mesure des terres; pour les partages des fonds, &c. fait la +matiere du douzieme. + +Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de _Dessaisine_, +soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage d'Eglise. + +Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le Roi peut seul +connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, d'homicide, de faux, +les incendies, le rapt. + +Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce que l'on doit +pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les motifs ni sur le but +des usages. C'est notre style de _Gauret_ avec lequel on peut faire en +France toutes les diligences prescrites par les Ordonnances de 1667 & de +1670, sans les entendre, & même sans les avoir lues. + +Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont +point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: & +comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que +l'ignorance des Scribes, & la multiplicité des Loix rendoient de son +temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible[1]. + + [Note 1: _Leges autem & jura regni scripto universaliter + concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum + propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem + confusam. Glanvill. Prolog. in fin._] + +Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien entendre +cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources, & toute la +science du Barreau se réduisoit, chez la plupart de ceux qui y +remplissoient quelques fonctions du temps de Glanville, à connoître le +Bref qui convenoit à chaque espece d'action; à faire valoir contre les +Brefs quelques exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à +observer exactement les délais & les expressions dans lesquels les +témoignages ou les Sentences devoient être conçus. + +Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de Procédures +usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc rendu à sa Patrie +un service important. Les Procédures une fois constantes, il a été plus +aisé d'appercevoir les principes dont elles étoient dérivées, & de +suivre la trace des changemens qu'elles avoient éprouvés depuis leur +institution primitive. + +Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, ne s'est pas +servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, _des termes_, _du témoignage_, +& _de l'autorité de Justinien_[2]. Les Institutes de cet Empereur lui +ont seulement fourni l'idée de la distribution des matieres. + + [Note 2: _Arth. Duck_, L. 2. c. 338.] + +Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il indique la +méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton nous +instruit des causes & du but de cette méthode. Celui-ci propose toutes +les maximes; & la compilation de Glanville comprend toutes les +Procédures propres à mettre ces maximes en action. Littleton suppose en +ses Lecteurs la connoissance de ces Procédures; & le Rédacteur du +Traité, que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier +Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi est déjà connue. + +Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des Coutumes & +de l'ordre judiciaire observés chez les anciens Normands. De là je me +suis souvent borné à traduire Glanville dans mes Remarques sur les +Textes de Littleton. Tous les Brefs, dont Glanville nous a conservé des +modeles, n'ont pu cependant entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces +Brefs étrangers au plan du premier Volume, & qui fournissent matiere à +des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci. +Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions sur l'antiquité +des Actes auxquels ce nom de _Bref_ étoit anciennement attribué. + +BREF PREMIER. + +_PRÆCIPE QUOD REDDAT._ + +Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans: + +_Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione reddat +B. unam hidam[3] terræ in villa illa, unde idem B. queritur quod +predictus A. ei deforciat; & nisi fecerit summone eum per bonos +summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis meis in crastino post +octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus quare non fecerit; & +habebis ibi summonitores & hoc Breve. Teste Ranulpho de Glanvilla apud +Clarindon._ + + [Note 3: _Hoved. pag. 548._] + +On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur de Loi +apparente usitées en Normandie. + +II. + +_NON PONATIS IN DEFALTAM._ + +Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule. + +_Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum locum per +preceptum meum illo die in servitio meo, & ideo coram vobis eo die +Assisiis nostris interesse non potuit &, vobis mando quod pro absentia +sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec in aliquo sit perdens._ + +III. + +_CAPIAS._ + +Le Bref _Capias_ s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit laissé +passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit fait +proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas, étoit +sequestrée en la main du Roi. + +_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias manum +meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad dotem suam versus +R. de qua placitum est inter eos in curia mea & diem captionis Justiciis +meis scire facias & summone per bonos summonitores prædictum R. quod +sit coram me vel Justiciis meis apud West-Monasterium à crastino octabis +clausi pasche in quindecim dies auditurus inde judicium suum, & habeas +ibi summonitores & hoc breve._ + +IV. + +_QUERAS._ + +_Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter +queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus C. in curia +mea & salvo facias eum custodiri, donec aliud inde habueris preceptum +meum T._ + +Les _Exoïneurs_[4] étoient crus à leur serment sur la vérité de l'excuse +qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. Mais comme +le serment avoit quelquefois été prêté en l'absence du demandeur[5], +celui-ci obtenoit le Bref _Queras_ pour être admis à prouver la fausseté +du serment. + + [Note 4: C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne + à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur + avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.] + + [Note 5: Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.] + +V. + +Celui qui avoit employé l'_Exoïneur_ ne pouvoit le soustraire à la peine +due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il feroit preuve du +fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après avoir offert cette +preuve il ne donnoit pas caution dans le terme fixé par le Juge, il +étoit assigné en vertu du Bref suivant. + +_QUARE NON HABUERIT WARRANTUM._ + +_Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non_ _habuerit I. +coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I. pro eo fecit in curia +mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum eum, & habeas ibi +summonitores & hoc breve, &c._ + +VI. + +Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, son +adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette forme. + +_SEISIAS._ + +_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta terra +in villa illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem M. in +curia mea pro defectu_. + +Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, admet +deux Exoïnes pour maladies. + +_Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate de +rescantisa_, c'est-à-dire, l'_Exoïne de voie de Cour_, & celle de _mal +resséant_. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit un plaideur +dans le cours d'un voyage entrepris pour se présenter à la Cour, & la +seconde de toute maladie qui empêchoit un homme assigné de sortir de +chez lui ou qui le retenoit au lit, _de malo lecti_. L'examen de la +situation du malade étoit en ce dernier cas indispensable; & pour +constater si la maladie étoit réellement de nature à exempter cet +assigné de se défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de +_Languore_. + +VII. + +_Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites legales +de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde se essoniaverit in +curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint quod sit +languor, tunc ponant ei diem à die visonis in unum annum & unum diem +quod sit coram me vel Justiciis meis, vel sufficientem responsalem +mittat inde responsurum. Et si viderint quod non sit languor, tunc +ponant ei certum diem quo veniat, vel sufficientem responsalem mittat, +inde responsurum. Et summone per bonos summonitores predictos quatuor +milites, quod tunc sint ibi_ _ad testificandum visum suum, & quem diem +ei posuerint & habeas ibi summonitores & hoc breve, T. &c._ + +VIII. + +Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé à peu +près de même; il s'appelloit _Breve ad Videndum_. + +_Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines & +legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam terræ in +villa illa quam M. clamat versus R. & unde placitum est inter eos in +curia mea, & habeas quatuor ex illis coram me vel Justiciis meis, eo die +ad testificandum visum suum & quem diem ei posuerunt, T. &c._ + +IX. + +Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus +précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par +lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le nom de +_prohibe ne teneat_, parce qu'il avoit sur-tout pour but d'empêcher le +Vicomte de prononcer. + +_Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia +sua, quod est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam idem R. +clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum inde vadiatum +fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in Assisam meam, & petit +recognitionem fieri, quis eorum majus jus habeat in terra illa; teste, +&c._ + +X. + +Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété d'un +fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des Services ou des +Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il étoit conçu en cette +forme: + +_Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter M. & R. +de servicio octo solidorum & unius sextarii_[6] _mellis, & duabus +Stikis_[7] _Anguillarum, que prefatus M. exigit à prefato R. de servitio +annuo de libero tenemento suo quod de eo tenet in illa villa, de quo +tenemento idem R. recognoscit se debere ei octo solidos per annum pro +omni servitio, nisi duellum, &c. & petit recognitionem utrùm inde debeat +per annum octo solidos pro anni servitio vel octo solidos & insuper unum +sextarium mellis & duas Stikas Anguillarum, &c._ + + [Note 6: Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le + quartier, _quarterium_, n'en pesoit que huit. _Vide Assis. Reg. + David. super tynam Collect. Skenet._] + + [Note 7: Esticke, _stica_, c'est le nom d'une mesure + contenant un certain nombre d'anguilles.] + +XI. + +Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur en +impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte de nommer +quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze Jureurs. Le choix de ces +Jureurs étant fait, ils prêtoient serment en vertu d'un nouveau Bref, +dont je ne donne point ici la formule, parce que j'ai parlé ailleurs +assez au long de tous les Brefs nécessaires pour l'instruction des +Causes d'Assises. + +_QUARE TRAHIT._ + +Voici la Formule de ce Bref. + +_Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit eum ad +villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo precipio tibi +quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo prosequendo, tunc +ponas loquelam illam coram me vel Justiciis meis eo die & interim eum +pacem inde habere facias. Et summone per bonos summonitores predictum N. +quod tunc sit ibi ostensurus quare trahit eum ad villenagium injuste, & +habeas ibi, &c._ + +Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait semblables à +celles prescrites par les Capitulaires pour constater sa liberté[8], ou +on représentoit une Chartre d'ingénuité, ou on prouvoit qu'on étoit né +libre par le témoignage de ses parens & de ses voisins. Les Brefs pour +reclamer une dot, pour mesurer ou partager des terres, ont eu aussi +évidemment pour principes les maximes adoptées par les anciennes Loix +Françoises sur les mêmes matieres: & il n'y a peut-être pas un seul des +autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver le modele +dans les diverses préceptions recueillies par les Historiens ou les +Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie[9]. Avant de faire +plus particulierement connoître cette identité des Brefs Anglo-Normands +& des anciennes Préceptions Françoises, il est essentiel de se bien +convaincre que M. de Montesquieu n'a connu ni la nature ni les effets de +ces préceptions. + + [Note 8: _Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul. + ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4._] + + [Note 9: _Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch. + 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z, + ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, & + Glanvilla, L. 7._] + +Selon ce célebre Ecrivain[10], _les préceptions étoient des ordres que +le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines choses contre +la Loi_. Ce n'est certainement pas-là l'idée que nous en donne Grégoire +de Tours dans les endroits cités par M. de Montesquieu. Le Prêtre +Anastase refusoit de livrer à son Evêque les Chartres de plusieurs +propriétés que la Reine Clotilde lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y +contraindre, le fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de +cette horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi +Clotaire, & il reçut de ce Prince des _préceptions_ qui le mirent à +l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & sa postérité +dans la libre jouissance de ses biens. _Presbiter autem acceptis à Rege +præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque ac suis +posteris dereliquivit_[11]. Peut-on dire que ces préceptions ayent été +accordées pour autoriser l'infraction des regles de la Justice? Les Rois +donnoient encore des _préceptions_ pour l'élection des Evêques: +assurément les personnes instruites ne trouveront rien d'illégal dans +ces ordres. L'Auteur de l'Esprit des Loix a donc mal défini les +préceptions; l'histoire d'_Andarchius_ va de plus en plus nous le +démontrer. + + [Note 10: Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.] + + [Note 11: _Greg. Turon_, L. 4, c. 12.] + +Cet homme, né _serf_ d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec lui, & +reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code Théodosien & le +Calcul. Enflé de ces connoissances, il commença par mépriser ses +maîtres, il se recommanda à un Duc, en obtint un emploi dans ses +troupes. Au moyen de cette décoration s'étant insinué chez _Ursus_, +Bourgeois de Clermont, il feignit de se lier d'amitié avec lui. _Ursus_ +avoit une fille; _Andarchius_ se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y +réussir il déposa dans un cabinet de la maison d'_Ursus_ sa cuirasse, & +recommanda à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari, +d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce que le dépôt +qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces d'or, lui +faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers le sacrifice, +si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme, simple & crédule, +promit, sans consulter son mari, sa fille à _Andarchius_. Celui-ci sur +le champ se pourvoit en la Cour du Roi, & y obtient une _préception_ qui +enjoint au Juge du lieu de lui donner la fille d'_Ursus_ pour femme +_præceptionem ad judicem loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio +sociaret_, par le motif qu'_Andarchius_ avoit donné des arrhes pour +l'épouser. _Ursus_, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien +d'_Andarchius_ qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux +Parties se mettent en route; _Andarchius_ arrivé à certain endroit où +demeuroit un particulier qui portoit le nom d'_Ursus_, l'engage de venir +jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints Martyrs, que s'il ne +donnoit pas à _Andarchius_, sa fille en mariage, il lui restitueroit +seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés dans cette Eglise +de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais ne pouvoient voir +celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre _Andarchius_ vient trouver +le véritable _Ursus_, & lui persuade qu'il est inutile d'aller à la +Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais à peine _Ursus_ a-t-il suivi +ce perfide conseil, que l'imposteur continue son voyage, & présente au +Roi le Bref du serment qui lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au +Prince, un écrit que je tiens d'_Ursus_, daignez m'accorder un ordre +pour que je force cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince +aussi-tôt lui accorde des _préceptions_ conformes à sa demande. +_Andarchius_ retourne à Clermont, & les présente au Juge, _adeptis +præceptionibus ... ostendit judici jussionem Regis_; mais _Ursus_ en +prévint l'exécution en faisant périr _Andarchius_. Quelqu'effort que +l'on fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de +M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de restitution, +de grace ou de rémission sont délivrées au nom du Roi dans les +Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais qui que ce soit n'a +regardé ces Lettres comme le renversement volontaire des Loix de la part +du Souverain au nom duquel elles sont expédiées. Elles sont assujetties +à la vérification des Juges inférieurs, & les Préceptions étoient +également sujettes à cette vérification. + +Lorsqu'_Andarchius_ eut obtenu les premieres préceptions, il les +présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence le Procès. +_Ursus_ comparut devant lui, fut écouté, se défendit, _negavit ille vir +dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de rebus tuis habeo_. +_Andarchius_, appréhendant un Jugement peu favorable, demande +l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, _expetiit Ursum Regis +præsentia accersiri_; mais il ne paroît devant le Prince qu'après s'être +muni d'un _Bref de Serment_, afin qu'on ne pût pas lui objecter que les +faits de la Cause n'avoient point été suffisamment discutés devant le +premier Juge. C'est donc en conséquence de ce Bref que le Roi lui fait +délivrer de nouvelles préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge +de décider la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit +été prêté, & que ce serment contenoit le fait avancé par _Andarchius_, +rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer. + +C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer l'affaire +d'_Andarchius_, que les Capitulaires de Clotaire I & II, cités par M. de +Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder étoit tel que je viens de +le dire avant le regne de ces Princes. + +Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de Clotaire +I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur être imputé. +Clotaire I[12], touché du désordre, & certain qu'il prenoit sa source +dans l'ignorance, la négligence des Juges & la mauvaise foi des Parties, +ordonne d'abord de garder dans _toutes les Causes la forme du droit +ancien, & que nulle Sentence n'ait son exécution, de quelque Juge +qu'elle soit émanée, si elle excede les bornes de la Loi & de l'équité. +Secundum jura forensia qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint +quæ impetraverunt & ibi careant ipso scriptorum beneficio quo +perducentur rescripta, &c._[13]. + + [Note 12: M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que + Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire + Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur + de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités + aux Eglises. Il s'exprime ainsi: _Quæcumque Ecclesiæ .... à + gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt._ Il est + visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere, + Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il + avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne + son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas + _éclairer les Loix par l'Histoire_, que de faire dire aux Loix + ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus + agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit + donné à Chramne le _Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y + étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes + plaintes contre lui_. La Constitution de 560 redressa tous les + griefs.] + + [Note 13: _Capitul. ann. 870._ Balus. tom. 2, col. 236.] + +Ainsi ce n'étoit pas pour _suspendre la pratique des Loix_ que le Prince +accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner un coupable, +sans l'avoir entendu, ni pour _intervertir l'ordre des successions, &c._ +Non, jamais nos Monarques _n'ont tiré du fonds de leur naturel des +usages si odieux & si tyranniques_; le but des Préceptions étoit +uniquement de rendre le Juge certain que la demande qu'elles contenoient +étoit approuvée du Souverain, en la supposant fondée sur le vrai, & +conforme au droit public. Dès que ces deux conditions manquoient, les +Juges étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils +avoient négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce qu'il leur +enjoignit d'observer, _quæ si quolibet ordine impetrata fuerit +(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & vacua._ + +Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, divers objets. +Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, quelquefois elles +dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération ou par +quelqu'autre considération extraordinaire, mais légitime; plus souvent +elles procuroient aux Actes judiciaires ou aux Sentences une prompte +exécution. En tous ces cas l'examen des motifs des préceptions étoit un +préalable sans lequel elles n'auroient été d'aucun secours. + +Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il y a entre +les anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux des dix & +onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens de notre Histoire, +ces Préceptions portent indifféremment les noms de _lettres_, de +_préceptes_, de _préceptions_, de _jussions_, d'_autorités_, _&c._[14]. +Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, on trouve que le titre de +_lettre_ est plus souvent donné à des ordres qui n'ont rapport qu'à la +sûreté des personnes auxquelles elles sont accordées. Le nom de +_préceptes_ désigne plus ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui +est bien éloigné d'une infraction arbitraire. Le nom d'_autorités_ étoit +affecté spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des +priviléges & des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des +libéralités des particuliers en faveur des Eglises. Et les _jussions_ ou +_préceptions_ avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats +ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi, un Jugement ou +une Concession du Roi. + + [Note 14: _Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam + alicui concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum, + præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph._ + Voyez aussi _Appendic. 2. vol. Annal. Benedict._ Une Préception + de Louis le Débonnaire, _de revocandis servis fugitivis + Monasterii Farfensis, hanc autoritatem_, y est-il dit, _eis + fieri jussimus_, & plus bas _has litteras relectas. eis reddere + faciatis_, & ensuite _hanc nostram jussionem sigillari + jussimus._] + +Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient les +volontés du Roi sur les affaires particulieres, & qui n'intéressoient +point la Police générale de l'Etat, ceux qui étoient les plus usités +furent rassemblés & conservés dans des Mémoriaux ou Rôles qu'on +appelloit _Brevia_ ou _Breves_[15], ces Actes prirent insensiblement ce +nom. Or, c'est sur-tout dans ceux de cette derniere espece que l'on +découvre le germe des Brefs dont les Loix Anglo-Normandes nous ont +conservé les Formules. + + [Note 15: On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que + les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260, + 1. vol. Balus._ Les Commissaires du Roi, _Missi_, en tenoient + aussi de ce qui se passoit lors de la publication des + nouvelles Loix ou durant leurs Assises. _Capitul. 3, ann. 803 + nº. 25, col. 394, ibid. & Capitul. ann. 853. col. 55, Balus. + 2e vol._ Les formalités que l'on observoit en reçevant un + serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui + s'appelloit Bref. _Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col. + 486 & 492._ En un mot, on tenoit registre de tout ce qui + émanoit du Souverain ou l'intéressoit. _Nitard. L. 4, pag. + 371._ Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser + quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les _Brefs_ ou + Mémoriaux. Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus._] + +De là le Bref _Non ponatis in defaltam de Glanville_[16] se retrouve +dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er. + + [Note 16: Ce Bref a été ci-devant transcrit.] + +_Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens Apostolico +viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare +præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus, omnes +causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque ipsi legitimo +redibit mittio[A], in suspenso debeant residere._ + + [Marge A: Premisso.] + +La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, n'a-t-elle pas +évidemment servi de modele au Bref _Præcipe quod reddat_? Voici cette +Formule. + +_Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille ad +præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo quod +Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo per +fortiam tulisset & post se retineat injuste & nullam justitiam ex hoc +apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem ad vos +direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter constringatis +qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto illo legibus +studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non finitur +memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram eum +omnimodis dirigere faciatis præsentiam._ + +La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref _Quod posuit_ du +Chancelier Anglois[17], & la Formule vingt-une du premier Livre de +Marculphe. Le Bref est en cette forme: + +_Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias quod N. +posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum vel +perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum & R. de una carucata +terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ. Et ideo precipio +tibi quod predictum R. loco ipsius N. in placito illo recipias ad +lucrandum vel perdendum pro eo._ + + [Note 17: Glanville, L. 11, c. 2.] + +La Formule est ainsi conçue: _Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam +nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem suam +causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ regni nostri +petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in vice ipsius tam in +pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum que recipere +deberet, quod in præsenti per fistucam eas eidem visus est commendasse; +propterea jubemus ut dum taliter utriusque decrevit voluntas, memoratus +ille vir omnes causas sui, ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut +unicuique pro ipso vel hominibus suis reputatis conditionibus, & +directum faciat & ab aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen +quamdiu amborum decrevit voluntas._ + +Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le monde +peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que du Cange +l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, Roi +d'Angleterre, il disoit: _Quod hic contemptus Brevium dicitur, despectus +litterarum Regiarum appellatur in Capitulis._ Du Cange n'avoit point, +comme M. de Montesquieu, un systême à établir, & par cette raison on +parvient plus sûrement avec lui à approfondir le véritable esprit de nos +anciennes Loix. + +========================================================================== + + +_USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE +À des Ouvrages de Flete & de Britton pour la discussion des points les +plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de Normandie._ + +Littleton s'est principalement attaché à recueillir les maximes +fondamentales & originaires des Coutumes Angloises; & Britton s'est +borné à résoudre les difficultés qui de son temps faisoient l'objet le +plus ordinaire des Jugemens, soit que ces difficultés prissent leur +origine dans l'obscurité de la Loi, soit qu'elles résultassent de la +forme de procéder. De là ce dernier Auteur ne fait aucune distinction +entre les Statuts postérieurs à la conquête & ceux qui datent de cette +époque; c'est même particulierement sur les Statuts les plus récens +qu'il appuie ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés du +premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires les plus +anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement la Normandie, +peuvent servir beaucoup à rectifier les opinions que ces Commentaires +ont adoptées, soit sur l'origine, soit sur le vrai sens de ces Coutumes. + +Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes de +Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain. + +_Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'Angleterre, & Seigniour de +Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses Sujets pées & grace de +sauvacion._ + +L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage, &c. On +peut faire quelques observations sur le Chapitre 17 de Trouveures. Il +est ainsi conçu: + +_En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove; de Wefs[C] +à nous appartenaunts, & d'Esturgons & de Balene & autres choses trove +que nous sount detenus que nos dussent estre; soit aussi ententivement +enquis & des nosmes des trovours, & en quels meyns teles troveures sount +devenues, & combiens ils vaillent; car tresor musce en terre, & trove, +volons que soit nostre, & si il soit trove en meer, a donques soit il al +trovour. Et volons que home qui le trovera en terre en face hastivement +à saver al Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye voet +en querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que purra estre trove +soit sauve à nostre oes[D] & les alloynours soient mis par meyn prises +jesques en eyre de Justices, & a donques volons nous que si nos Justices +pussent atteindre malice en les alloynours que les alloynours soyent +punis par prison & par fin[E]. Et si nule malice ne soit trove, a +donques soient punis par simples amerciamentes._ + +_De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le Seigniour de la +chose la demaunde dedens l'an & jour, & la pusse pruer estre sue[F], a +donques soit la chose delivre al demaundaunt. Et aussi soit à celuy que +le avera perdu, si il pusse averer la perte, & si nul eyt suy la chose +dedens l'an & jour, & cely que l'avera trove le eyt fait crier & publier +as Marches & as Eglises Parochyaines, a donques remeyne la chose al +trovour. Et Weifs ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an & jour, si +soit au Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este +saisi de droit, & si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove, +solemnelement si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en +counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a +quel houre que il voudra; & si le Seigniour le avowe pur sue, sieye le +demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme de +trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel le +Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par l'autre, +si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit de +Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce de nos +Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit nostre, +sauve al trovour ses mises & costages renables, de Balenes troves en +nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la cowe[B] a nostre +compayne, solonc l'auncien usage._ + + [Marge A: C'est Edouard I.] + + [Marge B: Wrekes _ex lingua + Danorum à verro quod est + traho_. Rouille. _Not. in + cap. 17._] + + [Marge C: Wefs _res + viduetæ_, qui + n'appartiennent à personne. + La Coutume reformee de + Normandie les appelle + _choses gaives_.] + + [Marge D: _Oes usus._] + + [Marge E: Composition.] + + [Marge F: Suivie, + poursuivie.] + + [Marge G: _Extra hura_, + _extra eri_, _extra jurie_, + choses etrangeres au fonds + où on les trouve, _extra + jectæ_, _extra vectæ_.] + + [Marge H: Non reclamee.] + +J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du Douaire, & +que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi le Douaire pour objet. +Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier contient, comme le 17e de la +Compilation de Britton, toutes les maximes relatives au Vareck. Cette +conformité ne peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle +se remarque, non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond des +choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant l'avouer, le +Compilateur Normand n'a pas été si attentif que Britton à nous faire +connoître la nature des droits des Seigneurs: ce que Britton dit du +Vareck & des choses gaives, le prouve. Selon cet Auteur, les Seigneurs +ne jouissoient originairement que par _franchise_ des choses gaives. Ils +ne tenoient point ce droit de leurs fiefs, mais d'une concession +particuliere du Souverain, & encore falloit-il que celui qui avoit +trouvé l'_estray_ eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en +profitassent: voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des +Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie, & de ce +que ces droits y ont toujours été du ressort des Juges royaux. + + [Marge A: Dans la suite.] + + [Marge B: _Cauda._] + +L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la _Baleine_. Cette +décision est contredite par Britton & par l'ancien Coutumier, qui +comprennent expressément sous le nom de Vareck _tout Poisson qui par lui +vient à terre, & y aura été prins_. Ceci vient de ce que les +Réformateurs du Coutumier ont consulté & suivi Rouillé sur cette +matiere. Il soutient, en effet, on ne sçait par quel motif, que _la +Baleine n'est pas un Poisson royal_. Pour bien connoître l'esprit de +l'ancienne Législation Normande, il est étonnant qu'on n'ait pas eu +plutôt recours, lors de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce +Glossateur. Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton +n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs, sur +leurs droits, sur la continence & l'espece des mesures anciennes usitées +en Normandie, dont la Coutume réformée de Normandie ne dit rien! + +_Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul ne eyt mesure +en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne ses mesures & ses +peys[A] de nos estendars[B], si come de Bussels, Galons, Lievres[C], +Aunes, & teles autres mesures ...._ + +_Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de nos peys & de +nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres, volons que celuy +Ministre eyt le poer[E] & la conisaunce de faux peys & fause mesures +par-tout notre verge ou que nous seons en nostre tere dedens fraunchises +& dehors, & de arder[F] quant que il trovera faux, de amercier[G] & de +autrement punir ceux que teles mesures ou ceux peys ount use & luy avons +assigne a deliverer les estendars a tous ceux que aver les vodront dount +la livre peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes +esprouves, & le bussel conteigne deux cents livres de deniers & le galon +vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys quant aver +desuent de peys solonc lour usages, & quant le Ministre de mesures doit +faire son office, si le face en cette maniere._ + +_Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de quant que +il trovera de marches dedens la verge, & tauntost face vener les +Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de par nous._ + + [Marge A: Poids.] + + [Marge B: Etalons.] + + [Marge C: Livres.] + + [Marge D: Modeles.] + + [Marge E: Pouvoir.] + + [Marge F: Brûler.] + + [Marge G: Condamner à + l'amende.] + + [Marge H: Boulanger.] + +_Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a luy +estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre meyn, +si autre de nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs soient punis +par prisons & par fyns. Et si les Baillifs veignent solonc ceo que faire +deyvent, a donques leur soit enjoint que ils facent vener devaunt luy +tous les bussels & demi-bussels & quartes & galons & demi-galons & +toutes les autres mesures dount l'en ad achate ou vendu en tele Ville & +de chescun pestour[H] un pain de chaque manere, & trestous les pestours +& toutes les Braceresses de la Ville & les Taverners & les autres bone +gents de la Ville par queux il purront enquerre la vérité de son Office, +& ceux que seront somouns & ne venent mye & lour semounse soit tesmoine +soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost face +jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount des +articles dount ils seront chargez de par nous, &c._ + +Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage pourroit donner +lieu, il y en a une qui me paroît mériter une attention particuliere. +Nos premiers Rois avoient établi les mêmes mesures & le même poids pour +tous les lieux de leur domination; les matrices en étoient conservées +dans leurs Palais[18]. Cependant ces mesures & ces poids éprouverent +dans la suite beaucoup de variations[19]. Le 6e Concile de Paris, en +828, L. 3, c. 2[20], nous apprend que presque chaque Province avait +alors sa mesure & son poids particuliers, _in diversis Provinciis +diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)_. Charles le Chauve, en 864, +ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs mesures que de son Palais, +selon l'ancien usage; mais en même-temps il leur défendit d'exiger de +leurs vassaux le Cens ou autres Redevances à une mesure plus forte que +celle sur laquelle ces vassaux avoient coutume de se régler[21]. Des +personnes furent préposées pour la vérification des poids & des mesures, +& elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont on se +servoit dans le domaine du Roi, & non pas celles des Seigneuries +particulieres. Or, nous trouvons la même police pour les poids & mesures +établis chez les Anglo-Normands. + + [Note 18: _Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol. + Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid._] + + [Note 19: _Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid._] + + [Note 20: _Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143._] + + [Note 21: _Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus._] + +Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie le 5 Juillet +1578, Antoine le Senéchal dit avoir un _quart de Fief-Noble en la +Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé le Fief de l'Ardeniere.... à +cause duquel Fief il a droit quand le Roi vient, pour sa premiere & +joyeuse venue audit lieu, d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, & +le doit servir. Il déclare aussi avoir droit de prendre tous les grains +qui sont mis en provision audit Château d'Arques; tous les vins, cidres +& cervoises qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas & tous +les lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut +d'être bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de +l'Ardeniere l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à +cause dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit +du gauge des poids, aulnes & mesures tant de grains, de breuvages que de +toutes autres liqueurs de gauge, même sceller & adjuster lesdites +mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à raison de ce que la +situation & place dudit Château d'Arques est assise à l'estente & dedans +mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le Bailliage de Caux & +ressort d'icelui toutes les mesures deux fois l'an, & si ay droit de +gauger les barils des Brasseurs estans audit Bailliage & ressort deux +fois par chacun an, & pour ce faire me doyvent un baril de Boisson de la +Boisson qu'ils vendent ou brassent, ou la valeur qu'ils la vendent au +travers ou autres gens. Item, à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les +Gaugeurs de Normandie eux disans avoir le droit du Roi par tous les +Bailliages du pays gauger, & sceller leurs mesures & poids, & en prendre +le droit comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations +par-tout le pays une ou deux fois l'an, & prendre les émolumens, +profits, forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur +appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres +manieres de gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent à +peix & mesures._ + +De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief de +l'Ardiniere avoient eu le _droit du gauge par-tout le Bailliage de +Caux_, & en outre ce _droit sur tous les Gaugeurs de Normandie qui +disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages_. Ces +Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection des mesures & +poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries étoient exemptes +de leur vérification; & de-là, d'un côté, cette grande diversité que +l'on remarque encore entre les mesures auxquelles les Redevances +Seigneuriales se payent, sur-tout en Normandie; & d'un autre côté, la +mesure royale, dont les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les +matrices, n'a pas dù varier: aussi est-il constant que la mesure +ancienne d'Arques est encore la même que celle des Anglo-Normands. + +Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu du treizieme +siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens livres, & la livre +pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point changé, jusqu'à lui, la +livre connue sous les deux premieres Races de nos Rois, cette livre de +vingt sols étoit de douze onces, _duodecim unciæ libram viginti solidos +continentem efficiunt_[22]. + + [Note 22: _Annal. Benedictin. ann. 1026._] + +Les variations que l'altération des métaux occasionna dans leur valeur +durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement le +changement des mesures. _Jusqu'à Saint Louis on peut évaluer_, selon la +Remarque de M. de Villaret[23], _aux trois quarts la quantité de métal +qui étoit sorti de France, & le quart qui y resta devint le signe +représentatif de la même valeur_. Si les François furent forcés de se +contenter de ce _signe_ pour le commerce intérieur du Royaume, les Etats +voisins, qui étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux +pertes de la France, durent nécessairement proportionner leurs poids & +leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur effective de +la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. A ce moyen le boisseau de +bled Anglois, du poids de deux cens livres, la livre de douze onces, se +trouva réduit au quart pour la France, c'est-à-dire, à cinquante livres +de douze onces. Or, chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que +quatre cens quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize +onces étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En +comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau +actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze onces, +on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept livres en bled, & +que chaque livre excede de six onces la livre du boisseau de Britton. +Conséquemment la livre du boisseau de Britton n'étoit que de dix onces +d'Arques; d'où il suit que le boisseau de Britton, composé de cinquante +livres de dix onces, étoit équivalent à trente-une livres quatre onces, +ou bien à dix pots chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est +conforme au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de +demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence peu +essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier selon les +grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou moins sec est plus ou +moins pesant. C'est cette considération, sans doute, qui a déterminé le +Parlement de Normandie à ne suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal +de 1634, ni celui de 1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à +dix pots demion & demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par +ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied à +toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit pu faire +naître. + + [Note 23: Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.] + +Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire connoître +l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais en attendant que +parmi les personnes consacrées au Barreau de Normandie il s'en trouve +qui ayent assez de zèle & de loisir pour se livrer non-seulement à cette +entreprise, mais encore à celle de l'édition des Ouvrages de tous les +autres Jurisconsultes Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand, +le Lecteur, je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici +l'extrait de quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment +agitées, & que nos Coutumes anciennes & réformées ne paroissent pas +avoir suffisamment éclaircies. + +La Coutume réformée, Art. 195, porte que les _terres d'alluvion +accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la charge de les +bailler par aveu aux Seigneurs du fief, & d'en payer les droits +Seigneuriaux_. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante à cet +égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement ou injustement +augmenté par l'alluvion; il établit le droit des Seigneurs à l'égard de +l'alluvion sur les principes les plus incontestables. + +_De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases +l'en[A] ausi en plusours maneres._ + + [Marge A: On l'acquiere.] + + [Marge B: Eau.] + +_Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun soil[A] +acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie boundes[B] +entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: car si +la force de ascun flot court à un veisin en partie de son soil, par quoy +le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe, en tiel hastive +encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne soit brace de la meer) +que le soil ne soit a recoverer par Assise, si le verrey possessour soit +deforce, si la négligence ne luy desturbe. Mes si lencres eyt este si +soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver cel encres que luy eit +estre encru par Proces de temps si come en plusiours ans, & ne my en un +jour, ne en un an, & la chanels[E] & le cours del ewe se remue devers le +perdaunt, en tiel cas remeynt cel encres le purchas & le fee & le +fraunktenement al purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et +par le encres de mesme encressent les Seignorages & les fees des +Seigniours, & purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi +bien come aillours en son fee sauns tort faire[24]._ + + [Marge A: Sol.] + + [Marge B: Bornées.] + + [Marge C: Accroissement, + hâtif, précipité.] + + [Marge D: Subtil, subit.] + + [Marge E: Chenal.] + + [Note 24: Britton, c. 33.] + +Que ce passage eût été connu de _Godefroy_, il ne se seroit pas fait +cette objection: _Si les alluvions & accroissemens ont lieu pour les +terres des Propriétaires bornées & limitées_, ou du moins il n'auroit eu +garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant à la Coutume +réformée de Normandie d'avoir en l'Art. 195, _accordé les alluvions aux +Propriétaires des terres contiguës sans distinction si elles sont +limitées ou non_. L'antiquité du témoignage de Britton auroit +probablement engagé ce Commentateur à rechercher si les Réformateurs de +la Coutume Normande auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de +l'opinion de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que +l'opinion de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les +principes sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet, +l'alluvion n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il +est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui partage +deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces fonds la partie +de terrein qui dans la suite des temps vient s'y rejoindre. A ce moyen +l'alluvion est moins considérée comme un accroissement pour ces fonds +qu'une restitution qui leur est faite des portions dont le déplacement +de l'eau les a dépouillés alternativement. Mais dès que l'un des fonds +est borné, la présomption qu'il ait souffert quelque perte +antérieurement à l'alluvion ne peut plus subsister, & conséquemment on +n'a pu avoir aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la +maxime qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds +dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a pas +seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages Normands, à +cause des appuis qu'elle fournit au droit des Riverains sur l'alluvion, +elle l'a dû être encore relativement à la preuve qu'on en peut tirer de +la légitimité des droits des Seigneurs sur les accroissemens qui se font +aux terreins qu'ils ont inféodés: car la présomption qui a lieu en +faveur du fonds donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds +releve. Dans le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par +la position & la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre +aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur doivent +nécessairement revivre. + +Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets de la +Foi & Hommage[25]. + + [Note 25: Ch. 68] + +_Volons_, nous dit-il, _que chescun Seigniour preigne homage de trestous +les parceners masles & femesles si il le voille aussi come de un heire; +& cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par la unite de droit_. +Il établit la même doctrine à l'égard de la Féauté. _Nul parcener ne son +issue ne jurge feaulté sinon à son eyne parcener, si le Seigniour ne +voille eins soit en l'Election le Seigniour à prender tiels services +parmy une meyn ou parmy les meyns de tous les parceners. Car autrement +prendroit il les gardes & les mariages des aultres parceners._ + +Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée de +Normandie met entre les puînés mâles & les soeurs puînées parageres. Si +la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement, comme aujourd'hui, les +puînés de la garde du Seigneur; & au contraire, si les filles mineures +restoient en garde nonobstant que leur soeur aînée en fût sortie, +c'étoit parce que l'aîné des mâles étoit seul propriétaire du fief, au +lieu que les parcenieres avoient chacune leur part du fief en propriété. + +Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur, +s'explique ainsi: _Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le tenaunt; +come son tenaunt avera fait homage a autre que a luy, lequel il duist +aver fait a luy, & issint fraude & malyce soit attaint. Et aussi si il +eyt fait homage a autre que a luy a tort, puisque il avera fait son +homage a luy a droit. Mes si le tenaunt l'eyt fait par destresse de +autre ou par foly & nient par malice, en tiel cas volons nous que l'en +face venir les Seigniours & le tenaunt en notre Cour, & la soit discus +que avera meillour droit en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre, +& que tort avera soit puny._ + +Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence +actuellement suivie en Normandie sur les matieres des commises & des +débats de tenure. Quand le vassal, de propos délibéré, viole la foi +promise à son Seigneur, ce dernier a contre son homme une action pour le +faire punir de sa fraude. La tenure rentre en la main du Seigneur, & est +réunie à son domaine; lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre +Seigneur que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet +autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent +discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure +aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation. + +Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, pour les +fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment de féauté sans +hommage, _ils faisoient ascune foits a lour Seigniour un paye a la +double value de lours services de un an en remembrance de reliefe au +chiefe de chescun trente ans_. _Si come_, ajoute-t-il, _est en Normandie +l'en fait de commun usage_. + +Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques, +n'est pas une invention nouvelle. + +Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate l'antiquité. +_Roixs_, selon lui, _ne purrount rien aliener en droit de lour Corone ne +de lour royalte que il ne soit repealable par lour_ _Successours. +Suffrable chose nequedent est que Baronies & aultres demeynes +fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne, & en autre +cas pur aver Prelats & autres sages gens du Realme de lour Counseil, +issint que ils soient au Roy entendaunts respounables & justiceables, & +en autre cas en fee ferme sicome cytes Burghes & autres demeynes, &c._ + +L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé comme +inaliénable remonte donc bien au-delà de celle qu'on lui a fixée +jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le détail des droits +domaniaux qui existoient de son temps; les précautions les plus +scrupuleuses y sont prises pour la conservation de ces droits. + +_Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises Cathedrales, +Perochiales & Religions & de mesons de Religion & de Hospitals en cel +counte quex sount de nostre avouson, & quex deyvent estre, & ne sount +mie; & par quex ils ount este suffrets, & coment & quex demeynes nous +tenons en nostre meyne en cel counte, & quex autres demeynes nous & +autres tenons de auncienes demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes +& de purchas, & qui teles terres tiendent autre que de nous, & combien +les terres vaillent severaument[A] a la very value, & de demeynes que +deyvent estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par +quex, & qui les tient. Et auxy des fees & des avousons des Eglises, & de +hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, & ne sount mie +coment ils ount este alloynes, & qui les tient, & puis quel temps, & de +lour verey value, & del counte par an, & combiene le Visconte nous rent +par an de ferme, & combien des hundreds sount en nostre meyn, & combien +chescun hundred vaut, & combien les Baillifs rendent par an a nous, ou a +autre. Et aussi de aumosnes & de services dues a nous, si ils eyent este +sustrets, & par quex, & combien de temps. Et aussi de sutes[B] dues a +notre counte & a nos hundreds, & a nos maners, & a tours de nos +Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a nos molyns, si eles eyent +este faites pleinement; & si non, coment eux ount este sustretes, & de +quel temps, & par quex, & ausi de tous services dues a nous de droit. De +eschetes que nous duissent eschier par la felonie des felons, ou par la +mort de nos tenaunts sauns heire, ou par ascun manere de revercion, par_ + [Marge A: Séparément.] + + [Marge B: Suites.] +_ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de felons que +tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies faites, que +dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les tient, & de quel +temps, & combien ils vaillent par an en touts issues a la very value. Et +aussi de terres & tenements alienes par felons & autres tenaunts puis +lour felonie faite, dount notre gree nad mye este fait, del an & del +Wast, de Countes, Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, & +petites, desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, & qui +les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A], & si rien nous +soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst estre de droit, +& si pleynement come les gardes & les mariages, & homages, & reliefs, & +heires par tout ou aver les duissons de droit, ou sinon par qui ils nous +ount este sustrets & de quel temps, & combien ils vaillent par an. Des +enfaunts masles, damoyseles & vedves, qui mariages duissent estre nos, +maries sauns conge de nous, & quant de fees & a queux, & combien que +cest que lour terres vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes +maneres de purprestures faites sur nous de terres & de fraunchises & +ceux que serrount presentes deforceours & purprestures par fresche force +puis le eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre +de lour tort, & soit le Proces tiel, come de play de terre par nos Brefe +solon la nature del graund cape[B], & del petit, & ceux deforceours, en +les autres articles avaunt dits soient auxi somons. Et come ascun appara +en Court, & die que il trova son auncestre seisie, & ceo puisse averrer, +si cesse la aemaunde sauns Brefe, & ceux que serrount assignes a pursuer +nostre droit, hastivement maundent quere Briefe de Droit que en appele +Precipe quod reddat nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit +purchase sur ascune chose appendaunte a nostre Corone come sount +auncienes demeynes, si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et +si les tenaunts se voillent mettre en enqueste en fourme de graund +Assise a ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous & de nostre +Conseil si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur +nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone a +torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception de +non tunure. Mes list[C] a chescun de soy eyder par garaunt vocher & par + [Marge A: Moyen.] + + [Marge B: Cape nom d'un Bref + de prise-de-corps.] + + [Marge C: Est libre, licet.] +exceptions renables solonc ceo que dit serra entre les exceptions. Et si +Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes ou terre purchaces alienes, +ou de autres choses que ne sount mie appartenauntes a la Corone, en tiel +cas ne volons nous mye que home counte de plus haut temps que de Brefe +de Droit, & prescription de ceux courge encontre nous come encontre +autres del people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de +Droit. Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt +de prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad en +Brefe de Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres tenues de +nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que tiels fees soient pris +en nostre meyn, & que le Visconte nous respoigne des issues, & que point +lour soient rendus sauns nous. Et quant a gardes & mariages a nous +detenus, volons que tauntost soient pledes tout sauns Brefe & courge[A] +la penaunce encontre les deforceours solonc la ordynaunce de nos +Estatuts; & volons que chescun sache que si home moerge que avera +tenement de nous par fee de Chivaller & de graunde Serjauntie lequel que +il eyt tenu de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de +purchas, qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un +heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les foits +que eux serrount a marier, & aussi de toutes les vedves, qui Seigniours +averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit que ascun soit +marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele qui mariage a nous +appent, tauntost soient seisies en nostre meyn toutes ses terres & +toutes les terres lours barons, & le Visconte nous respoyne des issues & +sauns nous lour soient poient rendus. En droit de purprestures volons +nous que les noysaunces soient oustes as costages de purprestours, & les +suffrables soient pris en nostre meyn, & la value par an soit enroule, & +solonc la discretion de Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a +rentes a fee ferme a ceux que plus vodront doner._ + + [Marge A: Et coure la + peine.] + +Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, chez +les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en certains cas les +particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient être garantis dans +leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette garantie n'avoit point +lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil connu sous le titre de +_Fleta_ nous enseigne: _De terris tenementis Regis_, dit-il, _secus +erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ terræ Regis, ex antiquo +Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito quia de antiquis maneriis +per Prædecessores Regis alienatis currit tempus contra Regem sicut +contra alium, terras vero suas de eschaeta vel perquisito dare poterit +Rex & licita alienare, & de hujusmodi terris ad escambium, vel +Warrantizare si per Prædecessores suas expresse fuerit obligatus alias +vero terras alienatas non tenetur Warrantizare sed potius revocare_[26]. + + [Note 26: Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.] + +Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton & de +Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on trouve +_l'inaliénabilité_ du domaine déjà établie; tandis que, selon Flete, +elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel ce dernier fixe +une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les Souverains qui vivoient +alors: _Res quidem_, je copie les termes de Flete, _Coronæ sunt antiqua +maneria, Regia homagia, libertates & hujusmodi quæ cum alienentur, +tenetur Rex ea revocare secundum provisionem omnium Regum Christianorum +apud montem Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici +quarto habitum_. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à +l'exception de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans le +temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier a été tenu +qui en ait fait mention; & qu'au contraire nous avons plusieurs actes +émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne, d'Espagne, &c. +postérieurement à cette prétendue Assemblée, qui contiennent ou +l'aliénation ou la confirmation d'aliénations faites par eux de diverses +portions de leur domaine; d'où il faut conclure que cette Assemblée est +imaginaire, & que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur +du _Fleta_, qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la +Prison que le titre de ce Livre désigne[27], a été trompé, comme Selden +l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques personnes qui +avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274. + + [Note 27: _Imponi sibi passus est procul dubio carcerius + noster seu Fletæ autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag. + 551._] + +Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la fermeté +avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu qu'il ne devoit pas +payer au Pape le tribut que son père s'étoit engagé de donner tous les +ans au Saint Siége, comme la suite d'un Concordat que tous les +Souverains qui avoient assisté à ce Concile avoient fait pour la +manutention de leur domaine, quoique dans le Concile il n'y eût eu +aucune résolution prise à ce sujet. + +On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par l'importance +des objets que Britton vient de nous offrir, & que je n'ai fait +qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture de cet Auteur +pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation; il n'est cependant +point comparable, à beaucoup près, au Compilateur du _Fleta_ que je +viens de citer. Celui-ci a rassemblé, comme sous un seul point de vue +sur chaque matiere, les Statuts, les décisions qui étoient épars dans +tous les Diplomes des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui +avoient paru avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain, +il n'en a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les +Coutumes Anglo-Normandes avoient omis de décider, & encore ce n'a été +qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient se concilier +avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit rapporter +avoient été primitivement institués. + +Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; son style +concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant de Traités complets +du sujet que leur titre annonce. Après avoir dit quelque chose de cet +Ecrivain, nous parcourerons quelques endroits de son Livre où il s'agit +de matieres que ni Britton ni Littleton n'ont discutées, ou que ces +Auteurs n'ont pas assez approfondies. + +Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges des +Templiers & des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort renommés +sous Edouard Ier & ils furent anéantis dès le commencement du regne +d'Edouard II. On doit donc faire remonter au temps du premier de ces +Princes l'existence du célebre Jurisconsulte, auquel, pour plus de +facilité, je donnerai à l'avenir le nom de sa Collection. Cette preuve, +que j'emprunte de Selden[28], n'est pas la seule dont il appuie son +opinion sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet +Ouvrage, il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit pere +du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de procéder. Il ne +peut être assurément là question que de Henri III, dont Edouard Ier +étoit le fils. Et en effet, dans le même Livre 2, c. 64, Flete avoit +cité un Statut _de Mercatoribus_, lequel a été constamment dressé dans +le Parlement de Westminster en la trente-troisieme année du regne +d'Edouard Ier; enfin dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné +comme aïeul du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est +plus permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la +Collection de _Flete_ doit être placée. Il n'en est pas de même du nom & +de la profession de celui à qui nous sommes redevables de cette +production. + + [Note 28: Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag. + 546.] + +Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou _Fleta_, Anglois de +nation, & qui professoit la Regle des Hermites de Saint Augustin, & qui +a publié quelques Ouvrages de Théologie; mais il est constant que ce +Moine vivoit sous Richard II, vers la fin du quatorzieme siecle, date +qui ne peut s'accorder avec celle que les passages de Flete forcent de +donner à sa Compilation. D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on +trouve: _Tractatus autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia +in Fleta, de jure Anglicorum fuit compositus_; ce qui démontre que +_Fleta_ n'est pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que +l'Ouvrage n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. Ce +lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois _The Fleet_, _la +Flotte_, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la riviere où +elle est assise. + +Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes des +plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, que +quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés, d'autres +condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes Annales +manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette remarque: _Incarceratio +Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ de Weylong, Johannis de +Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ de Stratton de quo Dominus Rex +habuit quadraginta mille marcas & amplius præter vasa argentea & +aurea._ + +Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en Rimes +françoises, composée par Pierre de Langtoft. + + Quant le Roy Edvvard avoit demoré + Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené, + A son repoir trova par pleinte presenté + Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté. + Les uns avoient par douns les Leys destourné, + Les autres la Couroune avoiente violé. + Thomas de Weylande en Banc primes nomé + Par agard du Court le reigne ad forjuré, + En la terre de France sans repoir est alé, + Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris & mené + A la Toure de Londres, deliveres par mené. + E sur ceo chescun de Ofice est privé. + E _Lys_ de _Begyngham_ n'est pas entechelé, + E _Johan de Metingham_ le chef est demoré, + Sire _Raufe de Heugham_ ad taunt disputé + Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé. + Sire _Adam de Stratton_ est dur de mené, + Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé? + Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné, + Avoir chaunta pur luy, _placebo Domine_, + _Dilexi quoniam_ fraude & fausseté. + +Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du _Fleta_ étoit un +des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette dénomination; ce qui +est d'autant plus vraisemblable, que de son temps on la regardoit encore +comme particulierement destinée, par une espece de droit très-ancien, à +renfermer les accusés qui méritoient quelque considération. + +Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & sur la vie de +l'Auteur du _Fleta_, son Ouvrage nous fournit des preuves certaines de +l'étendue de ses connoissances dans le droit commun de sa Nation. + +Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres qui forment +la division de son Recueil, caractériseront mieux cet Ecrivain que tout +ce que je pourrois en dire. + +Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions des +Officiers de la Couronne & celles des Officiers des Seigneurs +particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront faire +aisément juger de l'importance & de la multiplicité des obligations que +contractoient les autres. + +Livre 2, ch. 71. + +_DOCTRINA SERVIENTIUM._ + +_Ss. 1._ Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare de iis, +quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò de Ministris +generaliter in maneriis necessariis, & eorum Officiis, & qualiter se +habere debent in eisdem ad commodum Domini, exempli causa est dicendum, +ut hujusmodi compotorum auditores majores & minores secundum gradus +Officiorum constitutos in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus +debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a _pecia_[A] compoti sciant +sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis excusari, +nisi Dominus incautè sibi prospexerit, & ideò in primis de qualitate +Domini, & qualiter expectari debet in præmissis videndum erit. + + [Marge A: _Pecia_, piece, + _pecia compoti_, un compte + sans suite, dépécé.] + +_Ss. 2._ In omnibus autem, & super omnia decet quem libet Dominum verbis +esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & Justitiam amantem, fraudem & +peccatum odientem, voluntariosque malevolos & injuriosos contemnentem, & +apud proximos pietatem, vultumque motibilem & plenum. Ipsius enim +interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non +cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed +jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus expertorum, +consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, & familiæ suæ +scire veram executionem terrarum suarum, necessarium erit & perinde +sciat quantitatem suarum facultatum, & finem annuarum expensarum. Et cum +extentam illam possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per +instaurationem bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare & +excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: nam terrarum +cultura per temporum incongruitatem singulis annis æquivalenter minimè +respondet; deficiente ergo blado, mortuisve bestiis, vel superveniente +combustione, vel alio inopinato eventu sinistro, locum habebit +depositum, quod quidem si devastetur, locus erit pecuniæ, & qui alienum +accommodat in casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si +cum creditoribus finem faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit +dampnum unum aliud sequi, juxta illud. + +_Ss. 3._ Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè congaudent +qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur sibi quis ut de +proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum suarum annuum valorem; +quæ per tenentes Domini fideles & juratos sic debent extendi. Inprimis +inquirendum est de castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis +circumdatis, videlicet, quantum muri, & ædificia lapidea, & lignea, +plumbo, vel aliter cooperta, valeant per annum, & pro quanto appreciari +possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum & ædificiorum, ac etiam +pro quanto ædificia extra fossatum appreciari possunt, & quantum valeant +unà cum gardinis, _curtilagiis_[A], columbariis, vivariis, & omnibus +aliis exitibus curiæ per annum: item quot campi, & quot sint culturæ in +Dominico, & quot acræ arabiles in qualibet cultura, & quantum quælibet +acra per se valeat per annum. + + [Marge A: Petite cour. En + Picardie, _courtis_.] + +_Ss. 4._ Item, quot acræ prati sunt in Dominico[29], & quantum valet +quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam acræ sunt +pasturæ, & cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis necessaria, & +quot & quales bestias sustinere poterit, & quantum quælibet acra valeat +per se, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per +annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi, quot & quales bestias Dominus +habere possit in eadem, & quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad +locandum per annum. + + [Note 29: _Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann. + Soc. Balus. tom. 1, col. 33._] + +_Ss. 5._ Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus pro voluntate +sua excolere poterit & assartare, quot acræ in se contineant, & pro +quacunque vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ possit appreciari, & quantùm +acra fundi valeret per annum, & boscus hujusmodi, si assartaretur. + +_Ss. 6._ Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant quantum +Dominus se _appruare_[A] possit in eisdem, & de quot acris, &c. ut +suprà. + +_Ss. 7._ Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus aliis exitibus +forestarum, boscorum, _morarum_[B], bruerarum, & vastonem, quantum +valeant per annum. + +_Ss. 8._ Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus +& communibus, quantum valeant per annum. + +_Ss. 9._ Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, & +forestarum, cum finibus & amerciamentis provenientibus de expeditatione +canum quantum valeant Domino per annum. + +_Ss. 10._ Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, quot +sunt, quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia valeat per annum, secundùm +veram ipsius æstimationem, & per marcas & solidos extendatur; ut, si +Ecclesia centum marcas valeat per annum, ad centum solidos extendatur +advocatio per annum. + +_Ss. 11._ Item, de _herietis_[C], nundinis, mercatis, theoloniis, +operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & exhenniis[D], +quantum valeant per annum. + + [Marge A: _Appropriare_, se + reserver.] + + [Marge B: Joncs-Marins.] + + [Marge C: Voyez ci-après ce + que je dis de ce droit dans + la Note 22 sur les Loix + d'Edouard.] + + [Marge D: Dons-Gratuits.] + +_Ss. 12._ Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis, +custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per annum. + +_Ss. 13._ Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & quot +forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & quæ feoda teneant de +Domino, & quæ de aliis, & per quod servicium; an per socagium aut per +servicium militare, vel per liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm, +vel in liberam & puram eleemosynam, vel alio modo, & qui tenent per +chartam, & qui non, & quantùm reddunt Domino singulis annis, & ad quos +terminos de certo redditu. + +_Ss. 14._ Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, & quot +sectas per annum, & quantum quælibet defalta, & quid accidit Domino per +mortem talium. + +_Ss. 15._ Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum secta, & +quantum quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, & quantum +valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico, quàm de novo perquisito. +Tenuræ dico, ut mesuagio, curtilagiis, terra arabili, prato, pastura, +redditu, bosco, & hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine +destructione & exilio faciendo, & quantum valeant suæ operationes & +consuetudines, & quantum reddant in redditu singulis annis, & qui +possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non; quæ omnia, prout +extensa fuerint, imbrevientur. + +_Ss. 16._ Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam ex quanto +blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm terrarum +diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ in seminis sparsione non +poterunt æquiparari. + +_Ss. 17._ Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero +bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in quolibet +manerio, sufficienter, & quantum liberè deductis expensis valere debeant +per annum; quæ omnia distinctè scribantur in membranis, ut perinde +sagaciùs vitam suam disponat & faciliùs convincat mendacia +compotariorum. + +Livre 2, c. 72. + +_DE OFFICIO COMMUNIS SENESCALLI._ + +_Ss. 1._ Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto & +fideli, viro provido, discreto & gratioso, humili & pudico, & pacifico, +& modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ, & Officio +Senescalciæ se cognoscat, & jura Domini sui in omnibus tueri affectet, +quique Subballivos Domini in suis erroribus & ambiguis sciat instruere & +docere, quique egenis parcere, & nec prece vel pretio velit à tramite +Justitiæ deviare, & perversè judicare, cujus Officium est curias tenere +maneriorum; & si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus tamen +Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate, tunc saltem +bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, præsentialiter curiam +tenere debebit, ut tunc de subtractionibus consuetudinum, servitiorum, +reddituum, sectatum ad curiam, mercata, & molendina Domini, & ad visus +aliarumque libertatum Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon & +de alienatione terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum & +hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, & à quo tempore, & quo jure, +tempore cujus Ballivi, vel servientis facta fuerit hujusmodi alienatio. +Quæ quantùm cum Justitia valeat per districtiones, vel per auxilium +Regis, si necesse fuerit, sine dilatione faciat revocare. + +_Ss. 2._ Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio per +communem particam probare distinctè & apertè sciat tam numerum acrarum +arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis ad terram seminabilem +sufficienter quantitatem, nè fallaces præpositi computantes quantitatem +seminis excedant per numerum acrarum vel quarteriorum. + +_Ss. 3._ Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; dicitur +enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi +voluptatem, & salvæ seruræ famulos reddunt aptiores; quod Anglicè +dicitur, OFTE TRESTE LOKES MAKETH TREUVE HYUVEN. + +_Ss. 4._ Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis carucarum +in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc rationem, ut terræ +sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt carucatam, eò quod lx +in hyeme, lx in quadragesima, & lx in æstate pro Warecto debent exarari. + +_Ss. 5._ De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti acræ +computari, ut medietas pro Warecto habeatur, & medietas alia in hyeme, & +quadragesimâ seminetur, & perinde de numero carucarum de facili poterit +certiorari. + +_Ss. 6._ Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties +debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, & de omnibus auxiliis, & +operationibus quorumcunque veraciter scire debet. + +_Ss. 7._ Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio +existente, cujus inventorium inter ipsum & servientem in scripto +cirographato debet imbreviari. + +_Ss. 8._ Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet manerio habito +& invento, quem statim faciat, consentiente Domino, discretè supplere. + +_Ss. 9._ Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque manerii +& subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, & alios se +gesserint & habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas se latitet ob +timorem, & si de aliquibus disseisinis, verberibus & melletis, vel +luctis se intromiserint; & si ad tabernas vigiliasque quis, Officiis +suis omissis, noctanter ierint, pro quorum aditu Dominus vel alius +aliquod dampnum sustinuerit; & quod dampnum, & quoties, & qui sint inde +culpabiles, quæ quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò +faciat emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi +delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem per ipsum +Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto non decebit Dominum +commovere. + +_Ss. 10._ Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum +ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas Domini inde +fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio, venditio, vel +alienatio, nisi per sufficiens Warrantum Domini, vel Senescalli, cum +laudabili testimonio fide dignorum. + +_Ss. 11._ Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis, +releviis, herietis, exennis, & venditionibus quibuscumque summam & +quantitatem, & de hiis qui receptione pecuniæ fuerint onerati. + +_Ss. 12._ Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo tempore in +manus Domini devenerint, & quantum valeant per annum. Et qui inde +expletia receperint, & quantum. + +_Ss. 13._ Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri sui +per districtiones Domini appruaverint. + +_Ss. 14._ Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens vel +tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit in boscis, +parcis, warrennis, cuniculariis, & hujusmodi, & quod dampnum, & quis hoc +fecerit, & quoties. + +_Ss. 15._ Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum in +quocunque manerio servientium, tam majorum quàm minorum, & de eorum +plegiis, quorum omnia nomina imbreviata debet custodire, & curiam +ingredi, & habere de Advocatis; nec debet major vel minor, antequam +plegium Domino per literas patentes invenerit, in obsequio Domini +remanere, nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena +curia, & per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint convocati; +nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes à servitio +Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit talis potestas reservata: +nec etiam custodias, maritagia, seu escaetas, vendendi, viduasve dotandi +alicui, præter quam solo Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet +de denariis Domini sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus, +præcepta tamen sua advocare tenetur. + +_Ss. 16._ Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne ovis, vel +alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo & præposito, aliisque +fide dignis videatur, quâ morte fuerit mortua eò quod diversimodè mori +potuit, ut per interfectionem voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ, +furatæ, vel mahemiatæ, vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in +quibus casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem +mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem, +mahemium, senectutem, & hujusmodi, hoc suo custodi non debet imputari; +ad vim autem majorem, vel ad casus fortuitos non tenetur quis, nisi sua +culpa intervenerit. Si autem ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur, +vel occidatur, vel per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem +fugetur, & hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro +qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una bestia +cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes fiant +examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant. + +_Ss. 17._ Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, vel per +substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum emptore, +Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare, & diei scire +summam expensarum. + +_Ss. 18._ Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse habuerit +per talliam recipere unum quodque genus carnium & piscium, & quod in sua +præsentia fercula scindi faciat, & coquo per numerum deliberare, & inde +rationabilem compotum audire. + +_Ss. 19._ Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes obolati de +quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per numerum recipere +tenetur. Item, quot panes, quotque fercula simplici familiæ diebus +communibus conveniant. + +_Ss. 20._ Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de blado & +braseo, pistori deliberato per præpositum. + +_Ss. 21._ Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim de +Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur +testimonium perhibere. + +Livre 2, chapitre 73. + +_DE OFFICIO BALLIVI._ + +_Ss. 1._ Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo verax, & +in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore cognitus, +plegiatus & electus, qui de communioribus legibus pro tanto Officio +sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita justus, quòd ob vindictam vel +cupiditatem non quærat versus tenentes Domini, vel aliquos sibi +subditos, occasiones injustas, per quas destrui debeant, seu graviter +amerciari. Caveat autem sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo +mane, nè tepidus videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi +faciat, deinde campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne +indè dampna fiant in auroris. + +_Ss. 2._ Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas adeat, +custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam _dietam_[A] suam +plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin cadit in compoto. In +initio igitur temporis seminandi, & _trebinandi_[B], conjunctim sint cum +carucis Ballivus, præpositus, & messor per totam dietam, donec arraras +suas legitimè compleverint, quantum videlicet ad unum diem pertinebit, & +quòd omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas +faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim disjunctis +carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii rationabiles + [Marge A: Visite du jour, + _hodiernum iter_.] + + [Marge B: _Trebinare_, + donner le dernier labour.] +prætenderint excusationes de aruris suis, secundum aruram illius dietæ, +tenentur reddere rationem. Et nihilominus facta eorum & defectus sæpe ac +sæpius expedit supervidere, & videre per messorem, ne hujusmodi defectus +remaneant non correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum +duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam in +terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis est & impediosa, tum +quia equus plus sumit & expendit; tum quia carucarii & fugatores extra +passum ire consuetum, secundùm usum boum grave videtur, tum quia caruca +boum in terra gravi præcedet, ubi equina remanebit. + +_Ss. 3._ Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, videndum est +& sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem carucæ deputata, à festo +Sancti Lucæ, usque ad Festum Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij +septimanas, ex communi consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem +si in statu laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de +pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex xij +denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & quolibet +mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa est xj sol' vj +den' præter estoveria foragii, & eschaetarum bladi. Bos verò de tribus & +dimidia mensura avenæ, de quibus x faciunt bussel, sufficienter poterit +quâlibet septimanâ sustentari, unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus +etiam cum senectute vel labore convincatur, de pelle tantum +correspondet, sed de bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii +salvari poterit Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non +sufficiat, interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, & +pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, vel ferè +Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel quasi observari. + +_Ss. 4._ Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores, +cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod quilibet quod +suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, subtiliusve ad +commodum Domini, quàm per competentes minas, quotiescunque transgressi +fuerint, poterunt castigari, monitionibus tractabilibus +intervenientibus. + +_Ss. 5._ Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari, +compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum suorum +abundantia per effectum operis liquere valeat universis. + +_Ss. 6._ Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, ab +aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas equitaturas impunè +vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus bene custodiantur, nè +per negligentiam vel pigritiem de debitis puturis & præbendis suis +quicquam amittant, vel subcontrahatur ab eisdem. + +_Ss. 7._ Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, aut +aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, vel +placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, feodum, vel +libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, vel braciandi in manerio, +nisi Dominus præsens extiterit. + +_Ss. 8._ Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub certis vadiis +quotidianis victus sibi constituatur. + +_Ss. 9._ Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si purè +granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs faciat triturari, +nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso germinent, in +tegmineve domorum: foragium autem tassari faciat & cooperiri, cujus +eschaetæ, prout collectæ fuerint, in luto plateis, & itineribus +projiciantur ad fimum nutriendum, quod multo magis ad commodum Domini +sic deveniet, quàm si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra +requiescat, nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum +curiæ fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur. + +_Ss. 10._ Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur, +warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra fregerit post +carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis Sancti +Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam. + +_Ss. 11._ Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non concava: +sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè poterit vicibus +expectare. + +_Ss. 12._ Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum per +minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo durante +exarando. Et cum bona terra arari debeat pro warecto caveant sibi +carucarii, ne malam terram perversè arando attingant; sed per radium +quadratum terram bonam advertant, dùm tamen profundam, ita quòd terra +recens cooperta vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit +rebinandi, nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit +carucæ cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam si tempus +pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat terra mollis & +aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca tunc ad aliquam terram +certam attingere non valebit, sed erit caruca tanquam lutosa: faciant +ergo radios suos leves in rebinando, ut profundiùs per duorum digitorum +largitatem attingere valeant in seminando, per quod caruca à luto +deliberari valeat, & mundari, & pulchram bonamque faciat aruram. + +_Ss. 13._ Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat Ballivus +largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos radios arari, per quod +semen æquiùs cadere valeat in eisdem: nam radiis largè aratis, & semine +projecto, herciaque superveniente, statim sit discensus seminis inter +duos radios per herciæ tractum, & summitas terræ inter ipsos radios +habita, detecta, & tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum ab +uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit. + +_Ss. 14._ Si quid autem bladi remanserit post seminationem agrorum, id +prudenter granario retornetur, vel granatarius in compoto de facili +poterit titubare. + +_Ss. 15._ Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari & +minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum elevata, sub +pede carucarii sinistro ultimum radium arando subvertatur & +prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior habeatur. + +_Ss. 16._ Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, ut ante +adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina suas expanderint +radices. + +_Ss. 17._ Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà octo dies +sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile, +quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, gelu penetrabit, +per cujus si perseveraverit per triduum vel ampliùs, possibile est +hujusmodi grana tenera & aquosa germinata & pullulata omnino deperire. + +_Ss. 18._ Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent seminari ad +semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, & terra lapidea, nè +fortè per fervidum marcium dampnum contingat, & impedimentum per minimam +duritiam, vel nimiam concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi +terræ seminari, ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant +nutrimentum: terras autem molles & sabulonosas non est necesse maturè +seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis ex consuetudine +subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, & de marisco necessarium +est optimè fodere & radiare, & radios aptè purgare, ne semen humi +projectum, per impetum aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi +derelictas semine genecti vehementer expedit seminare. + +_Ss. 19._ Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ à qua venit +projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis quæsitum nullatenus +abundabit: faciat igitur quivis discretus semen sibi emi hyemale, ut +copiosior eveniet ususfructus. De semine verò proprio quadragesimali +seminentur terræ Domini, nisi propter fori facilitatem hoc fuerit +omissum. Nulli Ballivo sit vile, si de rebus Domini Dominum possit +appruare, ut de suis ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, & +hujusmodi fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure, +fabisque educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini +respiciant incrementum. + +_Ss. 20._ Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, piscarias +suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; sed non de +lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui effusionem piscium +nituntur devorare. + +_Ss. 21._ Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter +inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro equarum, +emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat instaurare. + +_Ss. 22._ Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere se +debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam suam, & +impudentiam ministrorum in poenam compoti merite debeat condempnari. + +Livre 2, chapitre 74. + +_DE MARESCALLO._ + +_Ss. 1._ Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum +talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto diei qualibet +nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum equorum possit inserere, +specificando nomina supervenientium de eorum adventu, & morâ. + +_Ss. 2._ Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum inde necesse +habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat de furfure, sicut +de avena. + +_Ss. 3._ Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis +talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum custubus, & ubi +ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec sine sua licentia alienos +equos inde licebit ferrare. Item, fænum & literam equis deliberare. + +Chapitre 75. + +_DE COQUO._ + +Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere Senescalo +singulis diebus. + +Chapitre 67. + +_DE PRÆPOSITO._ + +_Ss. 1._ Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per +villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam debet +præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non ergo sit piger +vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum Domini adipisci +nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas & extrinsecas mane conjungi, +terrasque conjunctim & purè arari, putoque semine, nec minus sparsè +dispergi faciat & seminari, fimum etiam nutriri & co-adunari, ad +sterculinium cum terra fimumque mixtum faciat exaltari. + +_Ss. 2._ Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum mundatione, vel +saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, desuperque +straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non necessarii, & +plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante martii siccitatem +colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari debeat ad rura, cum +cariatoribus præsens existat præpositus totâ die, ut sine fictitia +dietam finiant & laborent, & secundùm laborem illius dietæ debet futurus +labor expediri, allocari, alioquin etiam in compoto cadent; & quod de +istis dicitur, dici poterit de cariatoribus universis. + +_Ss. 3._ Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed cum terra +optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè quodammodo calida +est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale fervidum: mixtis ergo +caliditatibus, ordea per consequens possibile est marcisci: expedit +igitur fimum hujusmodi terrâ misceri. + +_Ss. 4._ Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ mixtæ +horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; fimus verò +purus in rure dispersus, ultra duos vel tres annos secundùm quod terra +fuerit frigida vel calida, minimè durabit. Mixtus autem in duplo licet +tantam non habeat substantiam, vel virtutem; marla autem durabilior est, +eo quod fimi descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est +causa quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta +itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs consumetur; +qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, quia roris +stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum debent mitti +fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; & sic ante tempus seminis +multùm consumerentur: sed ante tempus seminandi immediatè distribuantur, +& maximè, si fuerint de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit +propinquior, tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes +alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum +abundantiùs emittunt. + +_Ss. 5._ Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & Senescalli, +inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, videlicet à +debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, & separari; debilia +namque magis consumunt, eo quod sæpiùs & meliùs oportebit hujusmodi +destinare tamen ad operationes, & laborem constituta præbendare, & +eisdem debilioribus frequentiùs parcere & deportare, & quanto in +laborando parcatum fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque +conditio robustis. + +_Ss. 6._ Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel per +decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, sic fuerint +electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, & per venditionem, +vel alio quovismodo poterunt per substituta de levi, quasi revivisci; +dum tamen prudenter vendantur, & de eis emantur fortiora, necessarium +est igitur hujusmodi pecora sapienter abolire: & post festum Sancti +Johannis-Baptistæ expedit, quod boves debiles, & malè intentati, +veteresque vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia, +singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues valeant +devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter inde disponatur. + +_Ss. 7._ Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, ne per +defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur duplicatum, +eo quod sumptus erant graviores, rarioresque labores. + +_Ss. 8._ De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel messoris +affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda coram bobus +conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; arestæ enim straminis +ordeacei rugitus eorum impediret. De die dico, nè præbenda noctanter per +custodes furetur eisdem; cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ +magis comedant foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent, +tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates eis +liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque devastabunt. +Præterea, si per magnam quantitatem eis fuerit liberatum ac ipsis +postmodum rugientibus cum fuerint satiati, residuum straminis +conculcabunt, naribusque inflabunt, & per consequens odio habebunt, & +sic sordescent. + +_Ss. 9._ Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare non est +inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, eò quod +affectiùs se lambebunt. + +_Ss. 10._ Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, nè +lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus vituletur, primo +mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana in septimanam unicus +lactis tractus debeatur, qui ultra duos menses minimè lactari +permittatur; vitulus autem femellus integre suum lac obtineat per tres +septimanas, à quâ postea veluti de masculo tractus uberum vicissim +tollantur: & tempore separationis aquam habeant abundanter infra domum +videlicet & extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex +ægritudine pulmonis moriantur. + + [Marge A: Mesure qui pesoit + huit livres, _Assis. Reg. + David. Apud Sleneum_.] + + [Marge B: Cette mesure + pesoit douze livres d'eau, + _videlicet quatuor libras de + aquâ marinâ, & quatuor + libras de lacu vel stagno & + 4 de aqua currente & clara. + Lagena debet esse in + profunditate, sex polices + cum dimidio pollicis, in + latitudine inferiore debet + esse octo pollicum cum + dimidio policis & cum + spissitudine ligni utriusque + partis. Et in rotunditate + partis superioris debet esse + viginti septem pollicum, & + in rotunditate, inferiore + debet esse viginti trium + pollicum, Ibid._] + +_Ss. 11._ Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, multum expendit +juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum in falda bene straminata +noctanter custodiri, ut perinde meliorentur Dominicæ culturæ. + +_Ss. 12._ Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices ab aliis +separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc debet lac +duarum hujusmodi vacarum de una _waga_[A] casei in xxiiij septimanis ex +communi consuetudine respondere, nec non & qualibet hebdomada de dimidia +_lagena_[B] butyri. Si autem de pastura bosci, vel prati post +falcationem, seu stibulæ post tempus messium, sic erit tanta proficui +responsio de tribus vaccis, quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi +de tanto responderit, cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo +quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus diebus +respondebit, & de denariato butyri per septimanam. Et quod dicitur de +trium vaccarum responsione, dici poterit de viginiti bidentibus +matricibus sanè custoditis. + +_Ss. 13._ Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti +Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer & +enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in anno futuro, vitulusque +exilior erit atque minor. + +Chapitre 77. + +_DE CULTORIBUS._ + +Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue discretè +sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra poposcerint, +seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; debitè reparare. + +Chapitre 78. + +_DE FUGATORIBUS CARUCARUM._ + +_Ss. 1._ Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos +fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando. + +_Ss. 2._ Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed gavisi, +cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves in suis +laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium & præbendam deferre, +ipsosque debent amare, & noctanter cubitare cum eisdem, ipsosque +prurire, striliare, torcare, bene in omnibus custodire, prospiciendo nè +foragium eorum furetur, vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel +tribus fiat liberatio, fæni vel _literæ_[A], sed paulatim de die in +diem, prout fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam +habeant, prout dictum est, sustineatur. + + [Marge A: Litiere.] + +_Ss. 3._ Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa imparcare. +Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, fossare, +triturare, fodere, includere, cursus aquarum in agris emundare, ac alia +hujusmodi minuta opera & commoda facere tenentur. + +Chapitre 79. + +_DE PASTORIBUS._ + +_Ss. 1._ Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & benignos, +ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in lætitia suas +depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, est quòd greges +non diffugerit, sed pascentes suos _circina_[B] pastores. + + [Marge B: Je crois qu'il + faut _circinat_, il s'écarte + des autres Pasteurs, &c.] + +_Ss. 2._ Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ officium +suum contingunt, laudabiliter se habebit. + +_Ss. 3._ Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili, +singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia bonis +glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque muniri, & +talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, vel mutentur, +nec etiam locis aquosis, mariscis, _plassetis_[A], vel profunditatibus, +& pasturis insanis depasci non permittantur, ne ob defectum bonæ +custodiæ putrefiant & pereant, alioquin in poena compoti tenebitur. + + [Marge A: Brossailles.] + +_Ss. 4._ Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria fiant ovilia; +unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud pro matricibus +bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, si grex ad hoc +sufficiat, quibus tres deputentur custodes. + +_Ss. 5._ Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra festum +Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu lactari non +permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, postquam inter +festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, maturiùs tondeantur, ab +aliisque consignentur, & statim bosco committentur, in quo claudantur, +vel in alia pastura, in qua citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ +quidem in festo Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur. + +_Ss. 6._ Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium per signaque +senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum pellibus, morinâ +mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: quidam enim +circumspectè agentes carnes ovium morinâ mortuarum per tantum tempus, ut +inter horam novam & vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque +suspendi, donec aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ, +ipsam faciant appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & ne +cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm pretium appositum +faciunt in expensis quotidianis allocari. + +_Ss. 7._ Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum oves +expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque bene +reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones forte expedit in +ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus foenum apponatur. Cum +autem multones pro tempestate fortè domi commoraverint per se +custodiantur, quibus grossius foenum cum stramine avenæ frumentive bene +triturato distribuatur. Nam si de nocte per tempestatem gravati +extiterint, similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel +nihil, posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum +invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, cumque +eorum natura sit rugiendi, ac id quod non mandetur nullatenus venerit ad +rugitum, possibile est hujusmodi m tonibus per putrefactionem illius +foeni in stomachis remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen +foeno adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum +potiùs manducabunt. + +_Ss. 8._ Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, lanam +deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi agni, per tractus +uberum lanam annexam transglutinantes, pereant per hujusmodi lanam in +stomachis suis morantem, quod valdè contingens est. + +_Ss. 9._ Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram eo +omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, ipsasque per +probos & fide dignos faciat apertè videri, an uno signo, vel diversis +fuerint consignatæ. Præterea, quot sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne +forte fuerint emptæ, malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in +compoto Ballivo, si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ +quidem pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel per +vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum. + +_Ss. 10._ Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel saltem +xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. ponderat ex +consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque ut Ballivus sit præsens +singulis annis cum lanæ agni, agnorumque pelles, ne fortè decipiatur, +consignari debeant & decimari. + +_Ss. 11._ In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur +duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus quæ sinon sanæ +inveniantur, alienentur per venditionem, vel alio modo, usque ad +quidenam Paschæ quo tempore totidem releventur. + +_Ss. 12._ Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus +bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices autem, +multones & hogastri ter eligantur per annum, & videantur, ne per parvam +imperitiam, vel negligentiam sani morbum capiant ab ægrotis; nec expedit +quod pecora, videlicet oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ +infra domum admittantur. + +_Ss. 13._ Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, vel +inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: sed expedit singulis +annis per discretos ter per annum videantur oves, & calefactæ, ægrotæ, & +putrefactæ, quæ per lanam à pellibus recentem, per occulosque croceos, +nec non & per dentium debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana +vendantur indilatè, simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in +bona mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in eadem. + +_Ss. 14._ Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, vicissim +palamque vendantur carnificibus; hujusmodi verò carnes meliores sunt +ante augustum, & quod remanserit post festum Sancti Martini venditioni +divolvatur. Et caveant sibi Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum +extra manerium vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum +valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde dare +voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, seu de +parco Regis, vel præda. + +_Ss. 15._ Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti Michaëlis: +nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis Sancti Johannis, & in +principio mensis augusti sanæ permanserint; inter duo tamen festa beatæ +Mariæ in augusti septembrisque mensibus, ob malam custodiam in pastura +corruptibili, ac per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis +cadere contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi poterunt +& infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à sanis separentur; de +quibus commodum Domini protinus ordinetur. + +_Ss. 16._ Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa fuerit quòd +mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu inopinato, tunc refert +utrum ante tempus tonsionis, vel post. + + [Marge A: Terme qui désigne + toutes les parties charnues + de l'animal.] + +_Ss. 17._ Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; & si post, +bercarius de uno agno, uno vellere, uno _carcosio_[A] bonæ carnis, & unâ +pelle debet respondere, alioquin poenam compoti non evadet Ballivus. + +Chapitre 80. + +_DE CUSTODIA PORCORUM._ + +_Ss. 1._ Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos +suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur & +vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit occasione +bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo castrari, ut +steriles efficiantur; bacones namque talium baconibus masculorum +æquivalebunt. + +_Ss. 2._ Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat quivis +in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi anticipentur suorum +tempora productionis porcellorum: ipse verò in tribus mensibus præcipuè +auxilio indiget, februario videlicet, martio & aprili, quæ ter in anno +debent porcellare, nisi mala custodia eas excuset, quibus etiam ac +porcis omnibus optimum est jacere in loco sicco longas matutinas. Si +autem glande, nucibus aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum +instaurum, dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta manerio +pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum aliquo adjutorio +grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco vel bosco, in qua, +superveniente fortè gelu poterunt hospitari. + +_Ss. 3._ Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium +fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate, +nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, statim +retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, vel vastitas +manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari poterunt, præterquam +de exitibus grangiarum, tunc porcos non expediet custodire, nisi tot +tantum quot ex stubula tempore autumnali cum aliquibus minutis +grangiarum exitibus poterunt confoveri. Et quo casu nullus teneatur +custos eorundem, sed quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto, +discretè vendantur. + + +Chapitre 81. + +_DE TEMPORE AUTUMNALI._ + +_Ss. 1._ Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes cum +diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus & Præpositus, +quòd ante tempus metendi mundentur segetes, quòdque cardines, parellæ, & +hujusmodi herbæ dampnosæ penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum +Nativitatis Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc, +de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent sic +dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si tempus +arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, & salvò +custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis. + +_Ss. 2._ Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ dediti, sed +manè faciat messor suos congregari messores, quos falces messi immittere +festinet, ac seriatim & continuè absque cursus velocitate ipsas meti +faciat, perspiciens nè subtus primum manipulum segetes prosternentur, ac +per invidiosam expeditionem omittantur insecatæ; imo quia vel purè +metientur, gavellæque seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur, +ac commodè in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque garba +habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & triturandum & congruo +tempore expectato in grangiis salvò cariantur & reponantur. + +Chapitre 82. + +_DE EXITIBUS GRANGIARUM._ + +_Ss. 1._ Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni genere +bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto usufructu +manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto debet custos +residui respondere. Nec sustineatur, quod præpositus sit granatarius & +grangiarius simul; sed sit grangiarius Ballivus, vel ejus Substitutus, +qui bladum præposito liberet per mensuram rasam & non cumulatam; nec +sint diversæ mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene +signata. Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod +quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, si mensura +lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur sex, ut si minus +lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ ut pote prædictum est. + +_Ss. 2._ Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato +responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per bladi charam +venditionem: nam una acra pro frumento trinam exigit aruram præceptis +terris singulis annis seminatis, & valet arura xviij denarios. +Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti pro semine xij denarios, +mundatura segetum ob messura v denarios & cariagium j denarium receptis +si quidem sex bussellis, ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus +inde provenientibus de pretio trium solidorum, sed magis inde non +provenientibus, & misis deductis, tres obolos erit Dominus sic +amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in anno +remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, purumque +puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac ventrices, ne +quicquam bladi furentur in suis _sotularibus_[A], cirotecis, +_alloveriis_[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta grangiam +occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat irremotus, nisi +pro fideli ac optimo appruatore, sed cum in præpositura remanserit, +diligenter defectus videat in curia subortos, ut pote de domibus +detectis, muris fractis, fossatis obstructis, sepibus dirutis, carucis +ruptis, carectis disjunctis & fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi, +quibus cum celeritate manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus +Domino sit dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, in +fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius +est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum causæ remedium +adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto inde habendo, alioquin +voluntaria erit allocatio prædictorum, eo quod hujusmodi missas esse +falsas supponunt auditores compotorum; nec fient sepes de pomariis, +piris, cerisariis, vel prunariis, sed de salicibus & alba spina +construantur. + + [Marge A: Souliers ou + bottes.] + + [Marge B: Ceinture.] + +_Ss. 3._ Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini +familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto vel mandato: nec +etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem accedat, +quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi importet quod cedere +posset parvæ familiæ in commodum, seu casei, butyri, vel daeriæ in +incrementum. Nec etiam sustineat, quòd aliquis alicui Officio deputatur, +de nocte vel de die ferias, mercatos, disseisinas, vigilias, luctas +adeat, vel tabernas, sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis; +nec licentia hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam +substitutum, pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare. +Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret nullo sibi +substituto, possibile, esset hujusmodi pecora per loca diversa deviare, +& dispergi, & dampnum facere Domino, vel vicinis, pluràque alia inde +possent dampna evenire. Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum +Ballivo computare consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut +de arreragiis operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis +convertentur, poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur, +quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, nisi +ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos homines portare +sustineatur. + +_Ss. 4._ Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem cariagia +sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, boscum, fimum, +marlam, & hujusmodi, ut si cariatores de cæteris diebus secundùm illius +diei laborem non responderint, poenam compoti se voluerint incursuros. + +_Ss. 5._ Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se cariare, +nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, & venditionibus +intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm instauri. Item, bladum ad +furnandum & brasium ad braciandum per tallias pistori deliberari, & +exitum eorundem, videlicet, furfur à pistore recipere, ac draschiam per +visum Ballivi custodi carucarum per talliam & mensuram liberare, ac +furfur etiam pistori vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad +pastum canum similiter per talliam & mensuram debet liberare. + +Chapitre 83. + +_DE OFFICIO PISTORIS._ + +_Ss. 1._ Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum quam +braseum ad braciandum per talliam recipere de personis prænominatis, +omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. Nec licebit +pistori aliquas expensas de furfure facere, ut ad pastum canum, vel ad +panem garcionum, vel pauperum vel alicubi miscere, priusquam Præpositus +illud receperit ab eodem, & iterum per talliam liberarit eidem. + +Chapitre 84. + +_DE MESSORE._ + +_Ss. 1._ Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis, +fidelitatisque debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos, +curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire debet & +insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, ac in +querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda, +summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus ad proximam +curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam in curia præsentare. Item +semen recipere tenetur per mensuram, & terris inde perseminatis de +residuo tenetur granatario reddere rationem. Carucas quoque ac hercias +in utroque seminis tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si +qui fuerint) debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas +suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, ac +restituto, operationibusque tam consuetudinariis, quàm inquisitis per +totum annum debet Præpositus talliare: de arreragiis autem quæ fuerint +Præposito vel granatorio respondeat, Præpositus autem Ballivo; qui si +sufficienter responderit, ulterius non tenetur computare. + +Chapitre 85. + +_DE CARECTARIO._ + +_Ss. 1._ Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, modestus, +non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi doctus & expertus, +equos diligat, & non superoneret, sed in potestate teneat, ne pro +nimietate depereant oneris seu laboris. Item, ejus est scire phalera, +_attilamenta_[A], & harnesa minuta carectis appendentia præparare & +emendare; quilibet autem carectarius simul cum _affris_[B] jaceat suæ +carectæ. Et quod de carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus +intelligatur, ne occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas, +& per malam custodiam extinctas, restituant. + + [Marge A: On dit encore + _attranquillement_ en + Normandie.] + + [Marge B: Chevaux propres au + labour.] + +Chapitre 86. + +_DE VACCARIO._ + +_Ss. 1._ Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene custodire +vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec tempus sanum +evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd sua averia brumali tempore +magnæque frigiditatis, calidè benèque custodiantur & foragentur, in +faldisque bene straminatis noctanter imponantur temporibus opportunis, +cum quibus sibi provideat cubitare. + +Chapitre 87. + +_DE CASEATRICE._ + + [Marge C: Propre.] + +_Ss. 1._ Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis & +laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, _salvans_[C] & non +sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua in androchiarium +sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum suæ cedere +posset responsioni: ejus autem officium est, vasa officio suo +competentia per scriptum à Præposito recipere indentatum, & ea +restituere per eundem, cum fuerit recessura. In quo quidem scripto +primus dies sui operis contineatur. Item, ejus est, lac per talliam +recipere, & per numerum lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque +de poletria obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter +Ballivo & Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt nonnulli +auditores compotorum minorem responsionem quàm de anca xij denarios & de +gallina iv denarios per annum allocare. + +_Ss. 2._ Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, ignem +tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc sanè poterit vacare. + +Chapitre 88. + +_DE AUDITORIBUS COMPOTORUM._ + +_Ss. 1._ Auditores verò compotorum sint circumspecti artem allocandi, +onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non occasionantes. + +_Ss. 2._ Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & Ballivo, ut +de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint certiorati; & quod +transcurrendo inceperint, in fine anni conentur perfinire. Et quod de +uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus intelligatur id idem: ità +quod singulis annis fiat semel visus compoti, & ad annum revolutum +ejusdem fiat compoti complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum +debitores omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in +manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus +fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores. + +_Ss. 3._ Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi +Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: Senescallus autem +hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus fuerit ad warrantum, +sua præcepta advocet vel dedicat. + +_Ss. 4._ Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, amerciamentis, +& aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali onerentur; +verùmque Ballivus, cui honores & exennia facta extiterint, tanquàm +capitali Ministro Domini compotis præpositi, aliorùmque ministrorum sibi +subjectorum pluries jam ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo +remaneat Ballivus in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de +arreragiis, si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi +Præpositus, vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari. + +Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront gré de leur +avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; s'il est le seul +Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux de l'attention +particuliere que les anciens Normands avoient toujours eu pour le +progrès de l'agriculture, il est aussi le seul Auteur de la basse +Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails qui, rendus en notre +Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui bas & minutieux. + +Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails par +l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre plus relevé. +Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur le choix que les Rois +doivent faire des Magistrats destinés à rendre en leur nom la Justice au +peuple, & sur les devoirs des Juges. Rien de plus exact que sa doctrine +sur les sermens; rien d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles +qu'il prescrit pour s'assurer de la vérité ou de la fausseté des +témoignages. + +Livre 1, Chapitre 17. + +_DE JUSTICIARIIS SUBSTITUENDIS._ + +_Ss. 14._ Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam faciat +universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum sua judicia discernat, +judicia enim non sunt hominis sed Dei, & tenetur justa judicia defendere +& sustinere, ne pax per negligentiam suam possit exterminari: & cum sit +Dei Vicarius, jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui +subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique quod +suum fuerit debita contributione reddatur. + +_Ss. 15._ Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus +Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, corruptibilem +vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & manu indocta modo furioso +gladio feriat innocentes, culpabilesque prece vel precio vitetur +illegitimè reddere quietos ne per malitiam, vel ejusdem substituti +imperitiam, simul cum ipso æterni luctus moestitiam sibi comparet. + +_Ss. 16._ Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda +sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros +sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, ut +partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat +Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus +quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ +referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd fidele +Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum. + +_Ss. 17._ Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, cui non fuerit +revelandum, & praecipuè cum credant damnum posse evenire. Item, quod +nihil consentient alienari de hiis quæ pertinent ad antiquum Dominicum +coronæ Regis: item, quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam +divitibus quam pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas +consuetudines & leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant de +seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque petenti, +nec per eos impediri justitiam prece vel precio, favore vel odio, sed +bona fide procurabunt, & quòd magnus judicetur sicut parvus secundùm +regni consuetudinem, nec sustentabunt vel defendent injuriantes in +injuriis suis opere vel servitio. + +_Ss. 18._ Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod negotium in +curia expediendum, aliquod donum vel servitium recipiant, per se vel per +alium quocunque modo vel qualitercunque arte, occasione hujusmodi, +exceptis esculentis & poculentis pro uno die & non ultra. + +_Ss. 19._ Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno +audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse illicitum, +hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: & si quis inde +convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis concludatur, terràsque, +res, redditus, & proventus bonorum suorum amittat per unum annum, qui si +hujusmodi proventus non habuerit, puniatur per discretionem, decretum +Regni & conciliariorum Regis. + +_Ss. 20._ Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt +Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii Ministri & +Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius dicetur. + +_Ss. 21._ Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & ignotis, +intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de eisdem +Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante. + +_Ss. 22._ Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos in +Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & si tales positi +fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & alii boni & fideles +substituantur. + +_Ss. 23._ Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione suspectam +in familiam Regis admitti procurabunt. + +_Ss. 24._ Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem +procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod ipsi possunt sibi +retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod si Rex ex propria +concesserit lenitare, lenitatem sic receptam restituant, & in centum +libras nihilominus amercientur, à concilio vel hospitio Regis penitus +excludantur, & si delictum aliam poenam exigerit, graviùs puniantur. + +_Ss. 25._ Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu quæcunque +alia continens, per quæ injuria vel præjudicium oriri possit +consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu Regio & +præsentia majorum de Concilio Regi. + +_Ss. 26._ Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient munera ab +aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, vel pro +jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo. + +_Ss. 27._ Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas +pro aliquo gravando. + +_Ss. 28._ Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam cartæ +libertatum. + +_Ss. 29._ Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris +Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, nec aliquid +dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino Regi, vel ad opus +ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto. + +_Ss. 30._ Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam pennas +habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros. + +_Ss. 31._ Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem quam in +manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio per mortem delegantis +vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem revocaverit, vel lata +Sententia aliter quam finem capit & revocatur: nullus autem Subdelegatus +alium potest sibi subdelegare ut recordum possit præsentare. + +Livre 5, Chapitre 22. + +_DE CONVICTIONIBUS, VIDELICET JURAMENTIS._ + +_Ss. 1._ Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione +sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet propter +incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. Juramentum autem +meritorium est quia per illud subvenitur proximo & magis licitum est per +ipsum creatorem jurare quam per creaturas. Inhibetur tamen ne quis per +membra Dei ipsum blasphemando juret. Ad rectum juramentum exiguntur +tria, veritas & conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi +propter necessitatem, & justitia ut juramentum sit licitum & honestum. + +_Ss. 2._ Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, & +aliud promissorum ut de futuro. + +_Ss. 3._ Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; & tribus +modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat aliquid falsum esse +falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, quum quis fallitur & credit +verum esse quod est falsum, & temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum +quis credat falsum esse & jurat verum quod verum est. + +_Ss. 4._ Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis jurat se +facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. Secundus cum +licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & absque necessitate. +Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum ex quadam levitate & +consuetudine mala, ut sic, per Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo +vel comedam carnes, inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita; +de juramento autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum +juramentum vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non +obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et alii +dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non assertorio; & +alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus semper obligatur si +possit illud servare sine intentu salutis æternæ. + +_Ss. 5._ Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque est +perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit falsum jurare +vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; quia homicida +solum corpus occidit, iste verò animam suam & alterius; & peccat qui +alium audit falsum jurare, scit, & tacet, nec intelligitur perjurare qui +ex licita causa deserit juramentum, ut si fidem juraverimus invicem si +mihi fregisti non teneor tibi hosti cum servanda est fides promissa cum +fidem servaverit hostis: sed furioso non est gladius reddendus propter +juramentum donec sanetur nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis +neque in inhonestis vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus. + +_Ss. 6._ Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione fallendi. +Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina religionis vel +fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel simile contra +articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & obest alicui vel +mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, quod ita prodest alicui +quod non obest alteri, ut mendacium testis in causa pecuniaria. Quartum, +quod fit sola mentiendi fallendique libidine. Quintum, quod fit placendi +cupiditate adulationis. Sextum, quod nulli obest, prodest tamen alicui +ad evitandum periculum pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum +periculum personæ scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum +corporis & animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive +malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus +autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde +Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante +mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint +sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci poterunt +de perjurio multis modis. + +_Ss. 7._ Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, quandoque +ex ore proprio per examinationem judicis, & quandoque ex propria +voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus non est par poena infligenda. + +_Ss. 8._ Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit quot +juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos habeat +convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes sunt ejusdem +conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. Et cum de convictione +agatur potest esse in causa tam justiciarius quam juratores standum +tamen non erit soli recordo justiciarii donec per convictionem mutetur; +ante omnia igitur & antequam juratores summoneantur videndum erit +recordum & examinandum ut si justiciarius fuerit in culpa, hoc +juratoribus non imputetur, nec è converso. Audito igitur recordo statim +perpendi poterit & non prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ +processum fuerit, tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in +quadam inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est +quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò +talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam +debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde si +poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod ad +inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, aut eorum +pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque sibi +videbitur expedire. + +_Ss. 9._ Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum +sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res in +veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. Præterea +sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt tamen si corpora mentes +gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum & falsum per +negligentiam vel per ignorantiam examinationis; & indè sequitur +pronunciatio judicii, & cum contra mentem judicaverint tunc falsum +reddit judicium quamvis dealbatum, & quo casu tenebitur ex malefacto +male pronunciando & justum judicium juratorum scienter pervertendo, +verumtamen si per imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari, +mitius agendum erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium +remaneat impunitum. + +_Ss. 10._ Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint vel +ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore ducti +veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato recordo +locus erit potius certificationi quam convictioni ex tali causa ut +juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, & de errore +revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum sufficiens fuerit & +planum, non erit locus certificationi cum juratores recordum mutare non +valeant, quia sic præferretur eorum dictum recordo justiciarii, quod +esse non debet nisi querimonia fiat de judice tantum, & quo casu dictum +juratorum præferendum erit nec poterit judex per proprium recordum de +sua injuria subveniri; secùs vero esset si inter partes vocaretur +recordum ubi judex non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet +recordum. Juratores autem ante judicium dictum suum emendare poterunt, +post judicium verò non sine poena. + +_Ss. 11._ Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni & +quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit in modum +Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio capta fuerit +in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit ibi exceptio +proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non actionis propter +errorem provenientem ex nomine vel loco, & non tangit Assisam, vel +peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem primo modo, non erit locus +convictioni licet juratores falsum dixerint vel erraverint, quia actio & +Assisa integrè manent quia non cadit nisi Breve tantum durante actione & +Assisa in suo statu, quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum +Sacramento & quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat per +Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet redditum; si +juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter errorem rei, +si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim si in modum juratæ. Si +autem Breve competens fuerit & cum querens vel petens intentionem suam +proposuerit & tenens excipiat contra articulos Brevis & contra +intentionem & illos in toto vel in parte negaverit, tunc oportebit +querentem vel tenentem intentionem suam probare per Assisam vel per +inquisitionem. + +_Ss. 12._ Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit +convictioni quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ si +sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem articulum +Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela justa +videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si incidat alia actio +opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat se esse in possessione +& justè per conventionem vel conditionem, & hoc probare paratus sit per +Assisam, sed eliditur actio & Assisa præcedens cum denegari non poterit; +oportet igitur probare conventionem quæ est alia actio & extra Assisam, +quæ & multas habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum +& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam in modum +juratæ de consensu partium, & si proponens probare voluerit quod dicit +exceptio nulla erit & querens obtinebit. + +_Ss. 13._ Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur ei +actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. Et illud +idem erit si status opponatur in modum exceptionis & fiat Assisa si +querens personam habeat standi in judicio, & quod petere possit per +Assisam, oportet quod tenens probet illum esse talem quia intentio +querentis in toto conceditur si personam habeat stanti in judicio, quo +probato vel non probato terminabitur actio, sed per parentes non debet +probatio admitti cum præjudicaretur Domino si talem excipientem petere +vellet in servitutem si probatio faceret pro servo, sed de servo +existente sub potestate Domini admitti poterit probatio per parentes, & +quo casu terminabitur quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem +servus clamaverit in libertatem & contra Dominum objicientem super +virtutem petierit judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante +restitutionem terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus +erit Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet dum +tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare enim +poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut per parentes +petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem ipsos habere +sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis vel in fine +per Assisam si aliam non habet probationem: contra quam petens replicare +poterit multipliciter. Dicere enim poterit quod liber sit & paratus se +liberum probare per parentes, vel per instrumentum manumissionis, vel +per privilegium. Si autem nihil replicando proposuerit petens, tunc in +fine per Assisam in modum juratæ captam judicabitur, nec ei +præjudicabitur imposterum quoad statum quamvis jurator contra eum +fecerit, nec erit locus convictioni cum non capiatur in modum Assisæ. +Servitus enim opposita nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed +semper manet Assisa integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si +autem capta fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit +non exceperit sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant +pro uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè +conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus cum +non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur à tenente, +locus erit convictioni quia Assisa capta est in modum Assisæ licet quasi +de consensu partium. Si autem cum tenens absens fuerit nil dicatur +contra Assisam ex providentia discreti Justiciarii tenentur juratores +reddere rationem de veredicto suo, & si postmodum de convictione agatur +per justam ignorantiam & per justum errorem poterunt juratores excusari. +In magna autem Assisa non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de +necessitate ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel +duellum. + +_Ss. 14._ Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur in +judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice parti, +sufficiat enim Dominum ultorem expectare. + +_Ss. 15._ Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius +certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in +dampnis. + +_Ss. 16._ Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem contra +sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter locum +habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ quandoque +convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per constitutionem. + +_Ss. 17._ Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum +videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur +poena. + +_Ss. 18._ Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri +non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus +aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis +error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod omnes de +patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint vel +dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum narraverint +sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem suam +judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, cum credant tale +judicium tale sequi factum, falsum tamen erit judicium: necessaria est +igitur diligens examinatio Judicis in omni Assisa & errorem redigant in +veritatem, & cum obscurum sit judicium recurrendum erit ad majus +Consilium; de singulis enim dubitare non est inutile, & velox Consilium +sequitur p[oen]itentia. + +_Ss. 19._ Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi tantum +cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine proprio & +non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit captio convictionis, +certificationis & Assisæ nisi recenter convictio petatur, in quo casu +capi poterit sine Brevi ex Officio judicis ex virtute sui waranti, quia +cum cui aliqua causa delegetur omnia videntur ei concessa sine quo causa +explicari non possit. Cum igitur convictio & certificatio ex Assisa +dependeant nec sine convictione vel certificatione plenè terminari +possit Assisa ad ipsum merito pertinebit capere convictionem & +certificationem cui competit plena jurisdictio capiendi Assisam. Post +tempus autem transibit judicium Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi +deinceps capi non poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones, +convictiones vel certificationes extra comitatum capiantur, non tamen +præjudicabitur carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet +Assisa & aliud jurata. + +_Ss. 20._ Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri debet in +Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum locum habet de +articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur exceptio, sed +capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur de conventione vel +opponitur causa status vel hujusmodi locum non habet convictio, quia +vertitur Assisa in juratam ad inquirendum de exceptione si dedicatur, +vel si non fiat secundum conventionem eo quod necessitas juris partes ad +hoc compellit. + +_Ss. 21._ Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit +summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes fuerint +parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur quod sint +ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus & querente, si summonitus +non venerit, attachietur. Et si querens non venerit præsente illo de quo +queritur recedat jurata sine die, expectato tamen quarto die +summonitionis & plegii pro querente de prosequendo in misericordia. + +_Ss. 22._ Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia 12. & +24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo quare +convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, tunc imprimis +audiatur recordum Assisæ secundum quod capta fuerit, & inquiratur à +querente in quo vel in quibus 12 juratores falsum fecerint sacramentum +in articulis brevis vel etiam in quæstionibus vel exceptionibus si +Assisa capta fuerit in modum Assisæ, & ubi nulla fuerit proposita +exceptio à tenente, sed dicta post sacramentum à juratoribus, & quo casu +locus erit convictioni si juratores male juraverint in exceptionibus +sicut in articulis principalibus in brevi comprehensis, & secundum quod +ita fuerint sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum +24. + +_Ss. 22._ Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, & cum +juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & super quibus +dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur justè fuerit +disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis exprimat, & secundum +quod dixerint pro una parte vel pro alia sequitur absolutio vel +condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum suum sint parati, +diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario examinandi, ut dictum +suum rationibus probabilibus vel saltem manifestis præsumptionibus +affirment. + +_Ss. 24._ Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi +juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem +discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro +afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus +interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, eo +quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. Si autem +concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint quod & 12 vel +plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 verum fecerint +sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona pecuniaria poena +redimendus. Si autem veredictum ultimum contrarium sit primo, per hoc +remanebunt primi de perjurio & falsitate convicti & considerandum erit +quod prædicti 12 malè & falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet +seisinam & tenens in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint +custodiantur, & si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non +fuerint in assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24 +varia dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod pro una +parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum. + +_Ss. 25._ Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur & in +gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu Regis +capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, per quam +lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum sacramentis vel +dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. Excusantur tamen quoad +infamiam quamvis non ad poenam redemptionis illi qui sponte sine querela +læsas habentes conscientias de sacramento cum justo ducti fuerint errore +dictum suum corrigere petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24 +dum tamen omnes primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro +redemptione, & tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti +secundum formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam +partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti secundum +formam concordiæ. + +_Ss. 26._ Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, ut si +justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias +rationabiles causas allocare, & quo casu erit convictio omnino +revocanda; & eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam in +juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, & etiam +sub specie certificationis adhiberi poterit remedium post convictionem, +cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè. + +_Ss. 27._ Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra juratores +quandoque tamen judicium primum non exequatur in toto vel in parte, ut +si querens nondum habuerit seisinam rei judicatæ ejus dampna in toto vel +in parte, & quandoque cum ille qui de falso sacramento queritur +auctoritate propria & sine judicio se intruderit in rem in qua sit +contentio vel aliquam ejus partem. + +_Ss. 28._ Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut si ille +qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem in +toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit & ante +convictionem, quare querelam suam de conveniendo merito ammittit. + +_Ss. 29_ Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio super +convictionem dum tamen inter easdem personas & de eadem re cum +diversitas facti non intervenerit exceptione tamen unius assisæ +quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, ut si juratores totum +dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt vel abstulerunt nisi +partem & quo casu per eosdem debent capi juratores ne una aliæ sit +contraria quamvis diversis temporibus capi debeant. + +Observons encore que dans les chapitres où Flete semble n'avoir fait que +copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé & particuliérement +Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne s'occupe du même objet qui les a +fixés, que dans le dessein de réparer l'omission qu'ils ont faite de +maximes avec lesquelles ces objets étoient essentiellement liés. C'est +ainsi que sous le titre _de constitutione dotis_ où l'on retrouve tout +ce que Bracton & Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition +du parafernal dont ils n'avoient point parlé: _est etiam quædam dos quæ +dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per dotem +undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, &c._ p. 341. Il +décide aussi, dans ce même chapitre, cette question fameuse en +Normandie, si les biens donnés à la femme en dot par son mari sont +sujets au relief: _Vir vero uxorem dotare de tenementis suis... quamvis +in prejudicium domini feodi... ... & sic facit domino damnum & non +injuriam & quo casu sufficiat domino solum relevium &c._ p. 341. En un +mot, si l'on ne peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, & +sans le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le 11e & +12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes les autres +matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e siecles, ne peut +être bien connue que par Britton & par Flete. + +Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié un traité fort +étendu, _de Legibus & Consuetudinibus Angliæ_, sous Henri III, leur a +été, il est vrai, d'un grand secours; ils en ont copié des chapitres +entiers que lui-même avoit tirés, ou du droit Romain ou des +commentateurs de ce droit, & sur-tout d'Azon qu'il cite souvent; mais +ils se sont moins écartés que lui des principes qui étoient particuliers +aux Coutumes de leur nation. + +Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés dans les +définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte du Code +Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer les dispositions +du Code que pour éclaircir les usages de son pays, il paroît au +contraire uniquement occupé, à n'approuver ces usages qu'autant que le +droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs il écrivoit peu après +que Jean Sans-terre effrayé de l'injuste excommunication lancée contre +ses états par Innocent III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape, +& sa doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de +l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange événement. +Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller par préférence +la lecture des deux Jurisconsultes qui l'ont suivi. + +[Illustration.] + + + + +PIECES +JUSTIFICATIVES +DES REMARQUES +DU PREMIER VOLUME. + + +========================================================================== + +CE SONT LES LEIS & les Coustumes _HÆ SUNT LEGES & consuetudines +que li Reis Villiam grantut a tut quas Willelmus Rex concessit +le Peuple de Engleterre, aprés le universo Populo Angliæ post +Conquest de la Terre. Ice les subactam Terram. Eædem sunt quas +meismesque les Reis Edward sun Edwardus Rex, cognatus ejus +Cosin tint devant lui[30]. observavit ante eum._ + + [Note 30: Ici commencent les Pieces justificatives de ce + que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire.] + + I. I. + + _De Asylorum Jure & Immunitate + Ecclesiastica._ + +_Co est a saveir, Pais a Saint Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ +Yglise. De quel forfait que home cujuscunque forisfacturæ quis reus +out fait en fel tens; & il pout sit hoc tempore, & venire potest +venir a Saint Yglise; out pais de ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat +vie & de membre. E se alquons vitæ & Membri. Et si quis +meist main en celui qui la Mere injecerit manum in id quod Mater +Yglise requirit, se ceo fust v Ecclesia postulaverit, sive sit +Abbeie, v Yglise de Religion, Abbatia, sive Ecclesia Religionis, +rendist ce que il i avereit pris, reddat id quod abstulerit, & +e cent sols de forfait: & de Mer centum solidos nomine +Yglise de Paroisse xx. sols: & de Forisfacturæ. Et de Matrice +Chappele x. sols. E que enfraint Ecclesia Parochiali xx. solidos. +la pais le Rei en Merchenelae cent Et de Capella x. solidos. Et +sols les amendes, altrefi de secundùm pacem Regis in Legibus +Heinfare & de avveit purpensed._ _Merciorum_ centum solidis + emendet: similiter de Heinfare, + & de insidiis præcogitatis. + +II. II. + _De Hominum Regis privilegio._ + +_Icee plaiz afierent a la Haec placita spectant ad Coronam +Coroune le Rei. Et se alquens, Regis. Et si qui malè fecerint +v quens, uxvost, meffeist hominibus illius Ballivæ & de hoc +as homes de sa baillie, e de sit attinctus per Justitiam Regis, +ço fuist atint de la Justice li Forisfactura sit dupla illius quàm +Roi, forfait fuist a double alius quispiam Forisfecerit. +de ce comme altrè fuist forfait._ + +========================================================================== + +_HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè LOIX ET COUTUMES que le Roi +sic reddidit vir Clar. Carolus du Guillaume donna aux Anglois après +Frêne Dom. du Cange Quæstor sa conquête. Ces Loix sont les +Regius._ mêmes que celles qui étoient + suivies en Angleterre sous le Roi + Edouard son prédécesseur. + +I. TRADUCTION + +Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, _En ce qui touche la paix de +quodcunque forisfactum quis l'Eglise, il faut observer que +fecerit hactenus, & venire potest tout malfaiteur qui pourra se +ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat réfugier en une Eglise ne sera +vitæ & membri. Et si quis puni d'aucune peine capitale ni +injecerit manum in eum qui Matrem même corporelle; & si quelqu'un +Ecclesiam requisierit, si ea sit est assez hardi pour se saisir de +vel Abbatia, vel Ecclesia celui qu'une Eglise reclamera, il +religionis, reddat eum quem sera condamné à le restituer, & à +ceperit, & centumsolidos pro l'Eglise, si c'est une Abbaye ou +forisfactura: & de Matre Ecclesia une Communauté Religieuse, vingt +Parochiali xx. solidos: & de sols, si c'est une Eglise +Capella x. solidos. Et qui Paroissiale, & dix sols si c'est +infringit pacem Regis in Lege une Chapelle. L'amende dans la Loi +Merciorum, centum solidorum sint des Merciens, pour toute paix +emendæ, similiter de _Heinfare_, enfreinte, est de cent sols; la +& de insidiis præcogitatis. peine est la même pour toute + espece d'infraction ou de crime + commis de dessein prémédité._ + +II. TRADUCTION + +Hæc placita spectant ad Coronam _Si quelqu'un, soit Comte, soit +Regis. Et si quis sive Comes, sive Prevôt, fait quelque dommage aux +Præpositus malefecerit hominibus hommes de son Bailliage, il sera +suæ Ballivæ, & de hoc sit condamné au double de l'amende à +attinctus sive convictus, per laquelle tout autre auroit été +justitiam Regis, forisfactura sit condamné pour le même délit; mais +dupla illius quàm alius quispiam la Cour du Roi peut seule lui +forisfecerit. faire son Procès._ + +III. III. + + _De Pacis publicæ violatoribus._ + +_E que en Danelae fruissela pais Et qui in _Danorum_ Lege +le Roi, vij. vinz livrerez e iv. violaverit pacem Regis, cxliv. +les amendes: e les forfais le Roi libris emendet; & Forisfacturæ +qui afierent al Vescunte xl. sols Regis quæ spectant ad Vicecomitem +en Merchenelae, e l. sols en xl. solidi in _Merciorum_ lege, & +West-Sexenelae. E al frans home l. solidi in Lege _West-Saxonum_. +qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e Et de Libero homine qui habet +Tem, e Infangenetheof, se il est _Sac_ & _Soc_ & _Tol_ & _Tem_ & +emplaidé, & seit mis en forfait en _Infangentheof_ & implacitatus +le Countè afiere il forfait a oes fuerit & ad Forisfacturam positus +le Vescunte xl ores en Denelae, e in Comitatu, pertinet Forisfactura +de altre home, qui cest franchise ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in +non ad, xxxij. ores. De ces xxxij. Danorum Lege, & de alio homine qui +ores arat li Vescuntea oes le Roi ejusmodi libertatem non habet, Oræ +x. ores: e cil qui li plait aurat xxxij. De his xxxij oris habebit +de remied vers lui xij. ores: e le Vicecomes ad usum Regis oras +Seignur en ki fin il maindra, x. decem, & is qui eum implacitaverit +ores: ço est en Denelae._ habebit in remedium versus eum + oras xij. & Dominus cujus finibus + manserit x oras. Hæc est Danorum + Lex. + +IV. IV. + + _De latrocinii reo, & fidejussore + qui morum ejus periculum in se + susceperat._ + +_Co est la custume en Merchenelae: Hæc est consuetudo in _Merciorum_ +se alquens estapeled v de roberie, lege; si quis appellatus fuerit de +è seit plevi devenir à justice, e larcim, de latrocinio, seu de +il seit fuie dedenz, son plege si furto & plegiatus fuerit venire ad +avera de iv. meis e i. jour de Justitiam, & fugerit, Plegius ejus +quer le: e se il le put truver, si habebit iv menses & unum diem ad +jurad seidodzime de main, que al eum quærendum, & si possit eum +ure que il le plevi, Laren nel invenire, Juret se duodecima manu, +sot, ne per lui ne seut est fui, quod tempore quo eum plegiavit +ne aveir nel pot, dunc rendra le Latro non fuerat, neque per eum +chatel, e xx. sols pur la test, e esset quòd fugerit, nec eum +iv. den. al ceper, e une maille prehendere possit. Tunc reddat +pur la besche, e xl. sols al Rei. catallum, & xx. solidos pro +En Vest-Sexenelae cent solz al capite, & iv. denarios _al ceper_, +clamur pur la test e iv livreres & unum obolum _pur la besche_, & +al Rei. E en Denelae le forfait xl. solidos Regi. In +viij. Livreres, les xx. solz pur _West-Saxonum_ Lege c. solidos ad +la test, & les vij. livres al Rei. clamorem pro capite & iv. libras +E s'il pot dedens un an iv. jurs Regi. In Lege Danorum, +trover le larun, e amener a la Forisfactura est viij. libræ, xx. +justice, si li rendra les xx. solidi pro capite, & vij. libræ +sols, k'is aurad ont, e smert Regi. Et si is potest intra annum +fainte la justice de larun._ & iv. dies invenire Latronem & eum + aminare ad Justitiam, redhibebunt + ei viginti solidos quos + acceperint, & fiat justitia de + Latrone. + +III. TRADUCTION + +Et qui in Danorum Lege pacem Regis _Celui qui viole la paix du Roi +fregerit, cxliv. libris emendet: & paye, suivant la Loi des Danois, +forisfactur e Regis quaæ spectant 144 liv. d'amende. Tous les délits +ad Vice-Comitem, xl. solidi in qui intéressent le Roi, & dont le +Merciorum Lege, & l. solidi in Vicomte a la compétence, selon la +Lege West Saxonum. Et de libero Loi des Merciens, emporte après +homine qui habet _Sac & Soc_, _Tol eux une amende de 40 s. Par la Loi +& Tem_, & _Infangentheof_, si des West-Saxons cette amende est +implacitatus fuerit, & in de 50 s. Quant à l'homme libre qui +forisfactura positus in Comitatu, a le droit de Sac & Sol, de Tol & +pertinet forisfactura ad usum Tem, d'Infangentheof, s'il est +Vice-Comitis xl. oræ in Danorum appellé en la Jurisdiction du +Lege; & de alio homine qui Comté, & s'il y est condamné, aux +hujusmodi libertatem non habet, termes de la Loi des Danois, il +xxxij. oræ. De his xxxij. oris payera 40 s. d'amende au profit du +habebit Vice-Comes ad usum Regis Vicomte; tout autre qui, quoique +x. oras: & is qui placitum contra libre, n'a pas le susdit droit, ne +eum dirationatus fuerit, xij oras: paye que 32 s. dont 10 pour le +& Dominus in cujus finibus Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour +manserit, x. oras. Hoc in Danorum le Seigneur dans la Jurisdiction +Lege obtinet. duquel il demeure._ + +IV. TRADUCTION + +Hoc est consuetudo in Merciorum _C'est une Coutume des Merciens +Lege, si quis appellatus fuerit de que lorsqu'un accusé de larcin ou +Latrocinio, seu de Robaria (furto) de roberie a donné un garant de ce +& plegiatus fuerit (seu plegium qu'il se présentera en Cour, si +dederit) de stando juri, & fugerit cet accusé prend la fuite, son +exinde, plegius ejus habebit iv. garant a quatre mois & un jour +menses & unum diem ad eum pour le chercher. Quand ce dernier +quærendum: & si possit eum ne peut le trouver, il doit +invenire, jurabit duodecima manu affirmer par le serment de douze +quod ea hora qua illum plegiavit, hommes qu'au temps où il a plégé +Latronem esse non scivit, neque le coupable, il ignoroit qu'il le +per eum fuit quod fugerit, neque fût; qu'il n'a point facilité son +eum prehendere potuit: tunc reddet évasion, & qu'il l'a inutilement +catallum, & xx. solidos pro cherché. A ce moyen le garant +capitali, & iv. denarios cippario ne sera tenu qu'à restituer le +(_seu custodi carceris_) & meuble volé, à payer 20 s. pour la +Malliam, _seu medaliam_, pro _la proscription du fugitif, 4 deniers +besche_, & xl. solidos Regi: in au Geolier, une maille à l'Hundred +West-Saxonum Lege c. solidos ad pour l'indemnité du travail de +clamorem pro capite, & iv. libras l'absent, & 40 s. au Roi. Selon le +Regi. Et in Danorum Lege Loi des West-Saxons on paye 100 s. +forisfactura est viij. libræ xx. pour la proscription de la tête du +solidi pro Capitali, & vij. libræ coupable, & 4 liv. au Roi. Et par +Regi: & si is potest intra annum & la Loi des Danois, la forfaiture +iv. dies invenire Latronem, & eum est de 8 liv. les proclamations +ad justitiam adducere reddentur ei sont de 20. s. & l'amende envers +xx. solidi quos exsolverat, & fiat le Roi de 7 liv. Si cependant on +justitia de Latrone. peut trouver le voleur dans l'an & + jour, & le représenter à la + Justice, on le condamne, & on rend + au Plege les 20 s. payés pour la + tête du coupable._ + +V. V. + + _De Latronis prehensione._ + +_Cil ki prendra Larum sanz fuite Si quis prehenderit Latronem +e sans cri, que cil en leist a qui absque secta & absque clamore, +il aurad le damage fait, & vienge atque eum ei cui damnum factum est +poit après, si est raisun que il dimiserit, & venerit postea, +dunge x. solz de Hengwite, efin rationi conveniens est ut det ille +face la justice a la primereine x. solidos pro Hengwite, & finem +devise sans le congé a la justice, faciat Justitiæ _à la primereme +si est forfait de xl. solz._ devise_ absque licentia Justitiæ, + Forisfactura est xl. solidi. + +VI. VI. + + _De Animalium redemptione._ + +_Cil qui aveir escut, v Chivalz, v Is qui Averium replegiaverit +Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz, scilicet aut Equum, aut Bovem, aut +que est Forfengend Engleis apeled Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod +cil qil cla, durra al gros, s al forfengen Anglicè dicitur, _cil +Provost aveir the Lestussun viij. qil cla_ dabit _al Gros. s._ +den. iatant n'i ait meis qu'il ont Præposito habere the Lestussum[31] +cent al maille ne durrad que viij. viij. denarios, nec tamen _ait & +deniers, e pur un Porc iiij. den. meis quil ont_) _cent al maille_ +e pur un Berbz i. den. e isi tres non dabit plusquam viij. denarios, +que üit pur chascun iiij, deniers & pro Porco iv. denarios, & pro +de iatant n'i aurad, ne durrad que Ove denarium i _e isitres que vit_ +oit den. e durra wage, e truverad unicuique iv. denarios, +plege. Que si altre veinged apres nihilominus neque habebit nec +dedenz l'an e un jour pur l'aveir dabit plusquam viij. denarios, & +demander, qu'il i ait a droit en dabit vadios, & inveniet plegios +sa Curt, celuy de que il avoit se, si aliquis venerit ad +lecus._ probationem nem intra annum & diem + ut Averium petat, salvum + exhibiturum in Curia id quod + replegiaverit. + + [Note 31: Il faut lire _recussum_, l'avoir recous.] + +V. TRADUCTION + +Qui Latronem prehenderit absque _Si celui qui s'est saisi d'un +secta & absque clamore & in ejus voleur qu'il n'avoit point un +potestatem tradiderit cui damnum intérêt personnel de poursuivre ni +factum est, & venerit postea; de reclamer l'envoie à celui qui a +rationi conveniens est ut det illi été volé, & vient lui-même en Cour +x. solidos de Hengwita, & finem à la suite du coupable, il lui est +faciat justitiæ ad primam divisam, dû 12 s. de récompense; & celui +(_seu ad primum placitum_) absque que le vol intéresse doit se +licentia justitiæ estque présenter sans y être assigné aux +forisfactus de xl. solidis. prochains Plaids, pour y payer une + amende, si le tort qu'on lui a + fait monte à 40 s._ + +VI. TRADUCTION + +Qui averium recuperaverit, vel _Celui qui recouvre l'avoi, soit +Equum, vel Bovem, vel Porcum aut boeuf, vache, porc ou brebis, +Berbicem, quod _Forfengem_ Anglicè quand il est égaré, ou comme +dicitur, is qui illud habuerit disent les Anglois, le forgagen, +dabit ad Grossos solidum Præposito recevra de la personne qui le +habere _the lestussun_ viij reclame, en tout, tant pour lui +denarios, & si non tot sint, ut in que pour le préposé à la garde de +malliam centum computentur, dabit l'avoir, 8 den. Si les avoirs +tantùm viij denarios, pro Porco trouvés ne valent cependant pas +iv. denarios, & pro Berbin 1. ensemble cent mailles, on ne +denarium: & sic usque ad octo pro payera jamais plus de 8 d. Pour un +singulis quatuor denariis, & si porc seul l'amende est de 4 d. & +tot non fuerint, dabit tantum d'un d. pour une brebis; quand il +viij. denarios, & dabit vadium, & n'y a pas plus de 8 avoirs, on +inveniet plegium. Quod si alius paye 4 d. pour chaque, & on donne +postea venerit, intra annum & en outre caution; parce que, si +diem, & averium repetat, ad rectum dans l'an & jour quelqu'un vient +habeat in Curia eum, à quo averium révendiquer les choses égarées il +recuperatum fuerit. a action en Cour contre celui qui + les a recouvrées pour l'obliger a + les restituer._ + +VII. VII. + + _De Rebus fortè inventis._ + +_Altresi de aver en direz, e de Similiter de Averio _Endirez_ & +altre treveure; seit mustred del alia re inventa. Ostendatur tribus +treis pars del veisined, que il partibus Vicineti, ut testimonium +eit testimonie de la troveure: si habeat de inventione. Si aliquis +alquens vienge apres pur clamer la veniat ad probationem ad rem +iose, duist vvage, & trosse clamandam, det vadios & inveniat +pleges, que se altre clamur plegios se si alius quispiam +l'aveir dedanz l'an è un jour, qui clamaverit Averium, intra annum & +il l'ait a droit en la Curt celui diem, salvum exhibiturum in Curia +qui l'averad troved._ id quod invenerit. + +VIII. VIII. + + _De Homicidio & Capitis + æstimatione seu Wera._ + +_Si home occit altre, e il seit Si quis alium occiderit, & si reus +counsaunt, e il dénie faire les confitens, & emendare negaverit, +amendes: durra de sa manbote al det de suo manbote Domino pro +seignor pur le franc home x. solz libero homine x. solidos, & pro +la were dol Thein xx. li. en servo xx. solidos. Wera _Thani_ +Merchenelae e en West-Sexenelae: e xx. libræ in _Merciorum_ Lege, & +la were del Vilain C. solz en in _West-Saxonum_. Et Wera Villani +Merchenelae, e ensement en C. solidi in _Merciorum_ lege, +West-Sexenelae._ atque etiam in _West-Saxonum_. + +IX. IX. + + _Quibus Capitis æstimatio seu Wera + solvenda._ + +_De la were primerament rendrat Quod ad Weram attinet, primò +l'um de halt Sainc à reddat is qui est de halt sanguine +la vuide as orphanins x. solz: Viduæ & Orphanis x. solidos, & +e le surplus orphanine les quod superest Parentes & orphani +Parens departent entr'els._ inter se dividant. + +VII. TRADUCTION + +Et de averio, ita dicendum de alia _Il en est de même de tout avoir +re quavis inventa. Ostendatur adhiré ou de toute autre chose +tribus partibus vicineti, ut perdue & trouvée; on doit la faire +testimonium habeat de inventione. voir, en trois parades différentes +Si aliquis postea venerit ad rem du lieu, à quelques personnes, +clamandam, seu repetendam det afin qu'elles soient en état +vadium, & inveniat plegios, qui si d'attester qu'elle a été trouvée; +alius intra annum & diem averium & si quelqu'un la reclame après +clamaverit, ad rectum habiturum in avoir donné Pléges & Gages, celui +curia eum qui rem invenerit qui l'a trouvée est obligé de la +spondeant. rendre en bon état à celui qui + dans l'an & jour prouve qu'elle + lui appartient._ + +VIII. TRADUCTION + +Si quis alium occiderit, & _Si quelqu'un en tue un autre, & +consenserit, & emendare après avoir avoué le meurtre +denegaverit, dabit de sua Manbota refuse de payer les indemnités +Domino pro libero homine x. requises, il sera contraint de +solidos, & pro servo xx. solidos. payer par composition au Seigneur, +Wera Thani xx. libræ in Merciorum pour le meurtre d'un homme libre, +lege, & in West-Saxonum lege: & 10 s.; 20 s. pour un esclave. La +Wera villani C. solidi in taxe pour le meurtre d'un Seigneur +Merciorum lege & in West-Saxonum est de 20 liv. suivant les Loix +lege. des Merciens & des West-Saxons, & + celles imposées par ces mêmes Loix + pour la mort d'un villain est de + cent sols._ + +IX. TRADUCTION + +De Wera primò reddetur de alto _Observez que de ces taxes +sanguine, viduæ & orphanis x, la veuve & les orphelins de +solidi: & quod superest orphani & l'homicidé noble auront 10 +parentes inter se dividant. s., & que le surplus se partagera + entre ces orphelins & les + autres parens._ + +X. X. + + _Animalium aliquot valor, in + Capitis æstimatione censenda._ + +_En la were purra il rendre Chival In Wera reddere poterit quis Equum +qui ad ad cuille pur xx. solz: e non Castratum pro xx. solidis, & +tor pur x. solz e iter pur v. Taurum pro x. solidis, & _iter_ +sols._ pro v. solidis. + +XI. XI. + + _De Percussore._ + +_Si home fait plaie a altre, e il Si quis alium percusserit, & +denie otrei fair les amendes: negaverit ultrà emendare, primò +primerement li rende sun le chefe; reddat _sun le chefe_ & plagas, +e li plaiez jurraz sur sentez, qui juret super sancta quòd aliter non +pur mes nel pot fair, ne pur haur potuit facere, nec pro _haur si +si chier nel fist de sarbote cho chier_ nec fecit _desarbote cho +est de la dulor._ est de la dulor._ + +XII. XII. + + _De vulnere indito._ + +_Si la plaie lui vient à vis Si plaga lui _vient a vis +descuvert, al polz tote veie iv. deseuvert el polz tote vete_ iv. +deniers, & de tanz os cum hom denarios, & de omni osse quod quis +trarad de la plaie, al os tote traxerit ex plaga, osse toto viso +veie iv. den. pois acordement si iv. denarios, postea _acordement +li metir ad avant honours qui si si li metir ad avant honours que +il li ont ço qu'il ad fait a lui, si illiont_, id quod ei fecit si +se son queur li purportast, e son cor suum ei suggesserit, & +conseil li donast, prendreit de consilium suum ei donaverit, +lui ce qu'il offre a lui._ accipiat ab eo quod ei obtulerit. + +X. TRADUCTION + +In Wera reddere poterit quis Equum _On pourra, au lieu de 20 s., +qui testiculos habet pro xx. donner un cheval entier; pour 10 +solidis: & taurum pro x. solidis, s. un taureau, & un porc pour 5 +& verrem pro v. solidis. s._ + +XI. TRADUCTION + +Si quis alteri plagam fecerit, & _Si quelqu'un frape un autre, & +ultra emendare denegaverit, primò refuse de l'indemnifer, il doit +ei reddat suum capitale: & d'abord payer la composition +plagatus jurabit super sancta, proportionnée à la condition du +quòd pro minori (emenda) non blessé, & ce dernier doit jurer +potest facere, nec pro odio sur l'autel qu'il ne peut estimer +cariorem (vel majorem) fecerit de à moins la plaie qu'il a reçue, & +sarbota, id est de dolore. qu'il n'outre point cette + indemnité par haine ou par + ressentiment._ +(_Lingua Saxon._ Sag, _est dolor_, +Bota, _emendatio_.) + +XII. TRADUCTION + +Si plaga ei inflicta fuerit ita ut _Si la plaie est visible sur toute +appareat, pro pelle totius iv. la peau, il est dû 4 den.; pour +denarios (dabit) & de tot ossibus chaque os vu tirer de la plaie, on +quæ ex plaga extrahentur, pro payera pareille somme. Le blessé +quolibet osse toties iv. denarios pourra cependant, étant appellé +(dabit.) Quod si coram devant ses Seigneurs, faire +superioribus Dominis pactum initum valablement un accord (après que +fuerit, de plaga quæ alio ei facta ces Seigneurs auront été +fuerit, si cor suum id ei exactement instruits du fait) & +suggesserit, & consilium suum ei alors le coupable devra que ce que +donaverit, accipiet ab eo quod le blessé aura agréé de bonne +sibi oblatum fuerit. volonté ou par conseil._ + +XIII. XIII. + + _Membrorum præcisorum æstimatio._ + +_Si ço avent qui alquon colpe le Si acciderit ut quis pugnum +poin a altre, v le pied, si li cujuspiam absciderit aut pedem, +rendra demi were, suluc çeo q'il reddat ei medietatem Weræ secumdùm +est: més del pochier rendrad la id quod est. Sed pro pollice +meité de la main. Del dei apres le reddat medietatem manus. Pro +polcier, xv. solz de solt Engleis, digito qui pollici proximus xv. +ço est quer deniers: de lunc dei solidos, de solido Anglicano, hoc +xvj. solz, de l'altre qui ported est _quer_ denarios. Pro digito +l'anel xvij. solz: del petit dei longo xvj. solidos. Pro altero qui +v. solz, de l'ungle, si il colpe, portat annulum xvij. solidos. Pro +de cascun v. sols de solt Engleis: digito minimo v. solidos. Si +a l'ungle de petit dei iv. den._ unguem quis cuiquam præciderit, v. + solidis de solido Anglicano + emendet, & pro ungue digiti + minimi, iv. denariis. + +XIV. XIV. + + _De Adulterio._ + +_Ki altri espouse purgist, si Qui desponsatam alteri vitiaverit +forfait la were vers sun forisfaciat Weram suam Domino suo. +Seignour._ + +XV. XV. + + _De Judice corrupto._ + +_Altresi qui faus jugement fait, Etiam qui falsum tulerit judicium, +pert sa were, si il ne pot prover Weram suam perdat, nisi tactis +sor Saintz qui mels nel sot Sacrosanctis (_Evangeliis_) +juger._ probare poterit se meliùs judicare + non potuisse. + +XVI. XVI. + + _De Purgatione illius qui Furti + reus est._ + +_Si home apeled altre de larcin, & Si quis alterum appellet de +il sot francz home, & il ait ond Latrocinio is sit liber homo, & +ca verre testimonie de lealté, habeat _ond caverre_ testimonium +s'en escoudirad per plein serment: de legalitate purget se per plenum +& altre qui blasmed ait ested, per sacramentum, & alter qui infamis +serment nomed: ço est a savoir ante fuerat _per serment nomed_, +qu'a corte homes leals per non, si videlicet xiv. homines legales +il aver les pot, si s'en escouriad _per non_ si is habere eos poterit +sei dudzime de main: & si aveir se purget se duodecima manu, & si +nes pot, si se defende de per habere non possit se defendat _per +iuis, e li apeleur jurra sur lui iuis_ & Appellator jurabit _sur +jur set homes només, qui pur haur lui sur set_ homines _nomes_ quod +nel fist ne pur altre chose, si propter _haur_ non fecit nec +pur son dreit non purchaçer._ propter aliam causam quàm quis jus + suum persequeretur. + +XIII. TRADUCTION + +Si acciderit ut quis pugnum _Si quelqu'un a coupé le poing ou +cujuspiam juspiam absciderit aut le pied d'un autre, il doit au +pedem, reddet ei medietatem weræ, blessé la moitié de la taxe qu'il +secundùm id quod est: sed de auroit dûe s'il l'eût tué. +pollice reddet medietatem manus. Observez néanmoins que pour le +Pro digito qui pollicem pouce on paye moitié de ce qui'il +subsequitur, xv. solidos solidorum coûte pour une main; pour le doigt +Anglicanorum, hoc est quadraginta le plus proche du pouce, la taxe +denariorum. Pro longo digito, xvj. est de 15 s. Anglois: ainsi chaque +solidos: prop altero qui portat sol est de 40 den.; pour le doigt +annulum, xvij. solidos: pro digito du milieu il appartient 16 s.; +minimo, v. solidos: de ungue si pour l'annulaire 17 s.; pour le +præcidatur, de quolibet v. solidos petit doigt 5 s.; si l'ongle est +solidorum Anglicanorum: & pro coupé, chaque ongle est taxé à 5 +ungue minimi digiti, iv. denarios. s. Anglois; pour l'ongle du petit + doigt on ne paye que 4 den._ + +XIV. TRADUCTION + +Qui sponsam alteriùs vitiaverit, _Les Seigneurs ont la +forisfacit weram suam erga Dominum composition entiere d'un homme +suum. quand cet homme corrompt la femme + d'autrui._ + +XV. TRADUCTION + +Similiter qui falsum judicium fecerit, _Celui qui juge mal une cause +weram suam perdit, nisi paye la même taxe, à moins +præstitio super sancta sacramento qu'il ne prouve, en jurant sur +probare possit, se meliùs judicare l'autel, qu'il ne sçavoit pas +non scisse. mieux juger._ + +XVI. TRADUCTION + +Si quis alterum appellet de _Si quelqu'un accuse un autre +Latrocinio, & is sit liber homo, & de larcin, l'accusé peut se faire +aliquando habuerit verum absoudre en jurant, pourvu qu'il +testimonium de legalitate, prouve qu'il a eu antérieurement +excondicet (i _excusabit_) se per un certificat autentique de +planum sacramentum: & qui probité; mais l'accusé qui au +infamatus ante fuerit, per contraire a été diffamé par un +sacramentum nominatum: videlicet Jugement, c'est-à-dire, qui a été +ex curia hominum legalium parium, jugé infame en la Cour de ses +si eos habere potuerit, Pairs, ne peut se purger de ce +excondicet; seu purgabit se Jugement que par le serment de +duodecima manu: & si eos habere douze hommes; & s'il ne peut se +non potuerit, defendet se per procurer ce nombre de Jureurs, il +judicium, (_ita purgationem se défendra de l'accusation par la +vulgarem vocat_) & appellans preuve ordinaire, & l'accusateur +jurabit super se & septem homines sera tenu de jurer avec sept +nominatos, quod propter nullum hommes qu'il n'agit point par +odium id fecerit; nec propter haine, mais uniquement par la +ullam aliam causam quàm ut jus nécessité de poursuivre son +suum persequeretur. droit._ + +XVII. XVII. + + _De eo qui Templum aut domum + fregerit._ + +_E si alcons est apelez de Muster Et si quis appellatus fuerit de +fruisser, v de chambre, & il n'eit fractione Monasterii aut Cubiculi, +esté blamed en arer, s'en escoudit neque fuerit anteà infamis +per xlij. leals homes nomez sei _enarer_ se purget per xlij. +dudzime main: e s'il eit altresjée legales homines _nomes_ se +ested blamed, s'en escoudied a duodecima manu, & si aliàs infamiâ +treis dubles, çeo a savoir per notatus fuerit, purget se _a treis +xlviij. homes leals nomès, sei dulles_, videlicet per xlviij. +trentesiste mein: e s'il aveir nes homines legales _nomes_ se +pot, aut a la juisse a treis trigesima sexta manu, & si illos +dubles, si co il doust a treis du habere nequierit eat _a le ivise a +plein serment è s'il a en arer treis aubles si coil doust a +larcin amended, alt a l'euve: li treis_ de pleno sacramento, & si +Archevesque avera de forfature xl. _il enarrer larcin amended alt al +sols en Merchenelae, è lui ewe_ Archiepiscopus habebit de +Evestres xx. sols, è li Quenz xx. forisfactura xl. solidos in +sols, è li Baron x. solz, è li _Merciorum_ Lege, & Episcopus xx. +Vilain xl. deniers._ solidos, & Comes xx. solidos, & + Baro x. solidos, & Villanus xl. + denarios. + +XVII. TRADUCTION + +Si quis appellatus fuerit de _Lorsque quelqu'un est appellé en +Monasterii vel Ecclesiæ Justice pour avoir entré par +infractione, vel cameræ, & neque effraction dans un Monastere ou +antea fuerit infamatus, excondicet dans l'intérieur d'une maison, +seu purget se per xij. homines s'il n'a point déjà été déclaré +legales nominatos, se duodecima judiciairement infame, il pourra +manu. Et si aliquando infamatus se justifier par le serment de +fuerit, purget se cum ter iterato douze hommes; mais s'il est +testium numero, videlicet per diffamé par quelque Jugement, il +xlviij. homines legales nominatos doit se purger de l'accusation par +se xxxvj. manu: & si illos habere trois fois plus de Jureurs, +non potuerit, eat ad judicium ter c'est-à-dire, par le serment de +iteratum, quemadmodum debuerat ad trente-six hommes nommés par +ter iteratum sacramentum. Et si quarante-huit; & s'il ne lui est +antea latrocinium emendaverit, eat pas possible de se procurer ce +ad aquam Archiepiscopus habebit de nombre de témoignages, il subira +forisfactura xl. solidos in trois fois l'épreuve ordinaire, +Merciorum lege, & Episcopus xx. comme il auroit été obligé de se +solidos, & Comes xx. solidos, & purger par trois fois plus de sermens +Baro x. solidos, & Villanus xl. qu'un autre; enfin, s'il a déjà été +denarios. puni pour larcin, il subira l'épreuve + de l'eau; & en ce cas l'Archevêque + aura pour sa forfaiture 40 s. + suivant la Loi des Merciens, + l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le + Baron 10 s. & le Villain 40 den._ + +XVIII. XVIII. + + _De Denariis Sancti Petri, seu + Vectigali Romano._ + +_Franc home qui ad aver champester Liber homo qui habuerit averia +trente deniers vailaunt, deit campestria xxx. denariis +doner le dener saint Pere. Le æstimanda, dabit denarium _sancti +Seignur pur iv. den. que il Petri_. Pro iv. denariis quos +dourad, si erunt quites ses donaverit Dominus, quieti erunt +Bordiers, e ses Boner, e ses Bordarii ejus & ejus _Boner_, & +Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn ejus Servientes. _Burgensis_ qui +propre chatel demi marc vailant, de propriis Catallis habet id quod +deit dener seint Pere. Qui en dimidia Marca æstimandum est, det +Denalae Franc home est; e il avera denarium _sancti Petri_. Qui in +demi marc en argent vailant de Lege _Danorum_ est liber homo, & +aver champestre, si deuera donner habet averia campestria quæ +le dinier Seint Pere. E per le dimidia marcâ in argento +dener qui li Seignur durrat, si æstimantur, debet dare denarium +erent quietes ceals qui meinent en sancto Petro. Et per denarium quem +son demainer._ donaverit Dominus, erunt, quieti + ii qui resident in suo Dominico. + +XIX. XIX. + + _De Muliere vi compressâ & pudicitiâ + luctamine tentatâ._ + +_Ki purgist femme per forze, Qui foeminam vi opresserit, +forfait ad les membres. Ki abate forisfacit membra sua. Qui +femme a terre, pur faire lui prostraverit foeminam ad terram & +force, la multe al Seignur x. ei vim inferat, multa ejus Domino +solz. S'il la purgiste; forfait est x solidi. Si verò eam +est de membres._ compresserit, forisfacit membra. + +XVIII. TRADUCTION + +Liber homo qui habuerit in averiis _L'homme libre, qui a en avoirs +campestribus trigenta denarios, champêtres la valeur de 30 den., +debet dare denarium sancti Petri. doit le denier de S. Pierre. Le +Pro iv. denariis quos dabit Seigneur affranchira ses Bordiers, +Dominus, quieti erunt Bordarii ses Bonniers & ses Sergens, en +ejus, & ejus bonnarii, & ejus payant 4 den. Le bourgeois, qui a +servientes. Burgensis qui dimidiam un demi-marc en mobilier, doit +marcam habet in propriis catallis, aussi le denier de S. Pierre. Par +debet dare denarium sancti Petri. la Loi des Danois, celui qui a en +Qui in Lege Danorum est liber avoirs de campagne la valeur d'un +homo, & habet averia campestria demi-marc en argent doit cette +valoris dimidiæ marcæ in argento, redevance, & le Seigneur acquitte +dare debebit denarium sancti ceux qui demeurent en son domaine +Petri. Et per denarium quem au moyen d'un denier._ +Dominus donaverit, quieti erunt ii +qui manent in suo Dominico. + +XIX. TRADUCTION + +Qui foeminam vi oppresserit, _Celui qui fait violence à une +forisfacit sua membra. Qui femme peut être puni par la perte +prostraverit foeminam ad terram, de ses membres. S'il a terrassé +ut vim ei inferat, multa ejus cette femme pour lui faire violence, +Domino est x. solidos: si verò il ne doit que 10 s. à celui à qui +eam compresserit, forisfactus est elle appartient; la peine de la perte +de membris. des membres n'est attachée qu'à une + violence effectuée._ + +XX. XX. + + _De iis qui vectigal Romanum seu + sancti Petri non penaunt._ + +_Ki renent le dener Seint Pere, le Qui negaverit denarium sancti +dener prendra per la justice de Petri, eum pendat per justitiam +seint Eglise, è xxx. den. forfait. sanctæ Ecclesiæ & xxx. denarios +E se il en est plaide de la forisfacturæ. Et si de ea re est +justise le Rei, le forfait à implacitatus per justitiam Regis, +l'Evesque xxx. den. e al Rei xl. forisfaciat Episcopo xxx. denarios +solz._ & Regi xl. solidos. + +XXI. XXI. + + _De Oculo effosso._ + +_Si elquuns creve l'oil al altre Si quis alteri oculum effoderit +per aventure quelque seit, si infortunio quocunque, emendet lxx. +amendrad lxx. solz del solz solidis solidorum Anglicanorum. Et +Engleis. E si la purvele i est si _la purvele_ restituatur, +remis, si ne rendra lui que la dimidium duntaxat reddatur. +meité._ + +XXII. XXII. + + _De Relevio seu [Greek: + eisdeiktikô] Comitis._ + +_De releife al Cunte, que al Rei De relevio Comitis, quod ad Regem +afiert viij. chivals selez e pertinet, viij. equi Ephippiati & +enfrenez, les iv. habers, e iv. frænis ornati, iv. Loricæ, & iv. +hommes, e iv. escus, e iv. Hammes, & iv. Scuta, & iv. Hastæ, +Launces, e iv. Espes, les altres & iv. Enses, _les altres_ iv. +iv. Chaceurs, e Palfreis a freins _chaceurs_ & Palfredi cum frænis & +& a chevestres._ capistris. + +XX. TRADUCTION + +Qui denegaverit denarium sancti _Quiconque refuse le denier de +Petri, reddet denarium per Saint Pierre peut être contraint à +justitiam sanctæ Ecclesiæ, & le payer par le Juge +præterea xxx. denarios pro Ecclésiastique, & il encourt +forisfactura. Et si de ea re l'amende de 30 den.; s'il est jugé +implacitatus fuerit per justitiam par le Juge royal il payera à +Regis, forisfactura Episcopo erit l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s._ +xxx. denarios, & Regi xl. solidos. + +XXI. TRADUCTION + +Si quis alteri oculum effoderit _Pour avoir crevé un oeil, de +quocunque casu, emendabit lxx. quelque maniere que ce soit, on +solidis solidorum Anglicanorum: & doit 70 s. Anglois d'amende; si la +pupilla remanserit dimidium tantùm paupiere n'est point endommagée, +ei dabitur. il n'est dû que moitié._ + +XXII. TRADUCTION + +De relevio Comitis quod ad Regem _Le relief d'un Comte appartient +pertinet viij. equi cum sellis & au Roi; il consiste en huit +frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, & chevaux scellés & bridés, quatre +iv. scuta, & iv. lanceæ, & iv. hautbers, quatre heaulmes, mes, +enses & aliæ res iv. equi quatre boucliers, quatre lances & +venatorii, & palafredi cum frænis quatre épées; les hommes du Comté, +& capistris. qui ont droit de chasse, doivent à + quatre un palfroi dûement + enharnaché._ + +XXIII. XXIII. + + _De Relevio Baronis._ + +_De relief a Barun, iv. chivals De Relevio Baronis, iv. Equi cum +enselez è enfrenès, e ij. Halbers, sellis & frænis ornati, & Loricæ +e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij. ij & ij. Hammes & Scuta ij. & ij. +Launces, e ij. Espes: e les altres Hastæ & ij. Enses, & _les altres +ij. un Chaceur, e un Palefei a ij un chaceur_ & unus Palfredus +freins e a chevestres._ cum fræno & capistro. + +XXIV. XXIV. + + _De Vavasoris Relevio._ + +_De relief a Vavasour a son lige De Relevio Vavasoris ad ligium +Signur, deite estre quite per le suum Dominum. Quietus esse debet +cheval son peipe tel qu'il aveit a per equum _son peipe_ talem qualem +jour de sa mort, e per son habuerit tempore mortis suæ, & per +Halbert, e per son Haume, e per Loricam suam, & _per son Haume_ & +son Escud, e per sa Lance, e per per scutum suum, & per hastam +s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il suam, & per ensem suum, & si adeo +ne out ne Chival ne les armes per fuerit inermis ut nec equum +c. solz._ habuerit nec arma, per centum + solidos. + +XXV. XXV. + + _Adeo me Cæcutire heic fateor, ut + nec lemma adjicere possim._ + +_De eivers deins aver kil voldra _De eivers deins aver Kil_ velit +clamer emblet, e il volge douer calumniare, _emblet_, & ille vult +vvage e trover plege a porsuir son dare vadios & invenire plegios ad +apel, dunt li scuverad a celui prosequendum appellum suum, tunc +qu'il auverad entremeins nomer son _liscuverad_ illi quod _il auverad +guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad entremeins nomer_ warrantum suum +dunt nomerad son Heuvelborh è ses si eum habuerit, & si non habuerit +testimonies, è ait les a jur è eum, nominabit suum Heuvelborh, & +a terme, s'il les ad, v s'il les pot testes suos, & habebit eos ad +aver: è li enterceur liveriad en diem, & ad terminum si eos habeat +guage sei siste main, è li alire aut eos habere poterit, & _li +le metirad en la main son warant, entreceur liuverad_ in vadium se +v a son Heuvelborh, è il ait sexta manu, & alter ponat in manum +testimonies que il l'acharad al sui warranti _v a son +marthied in Rei, è qu'il ne set Heuvelborth_, & habeat ille testes +son warant, en le plege vif ne quod _il lacharad al marthied in +mort: çoo jurad od ses testimonies Rei_, & quod ille non _set_ suum +per plein serment: si perdra son warrantum in plegio _vif ne mort +Chatel, si il testimonient qui il coo jurad od_ testes suos per +Huvelborh enpust: è s'il ne pot plenum Sacramentum perdat catallum +aveir guarant ne testimonie, si suum si is testimonium perhibeat +perdrad, e pur soldrad pert sa quod Heuvelborth _enpust_, & si +werre vers son Seigneur, ço est en non poterit habere warrantum, nec +Merchenelae è en Denelae, è en testem, perdat & pro _soldrad_ +West-Sexenelae. Ne vochere mie son perdat Weram suam Domino suo. Hoc +Seignor warant iceo qui seit mis obtinet in _Merciorum_ jure, & in +en guage, è on Denelae meitre en _Danorum_ & in _West-Saxonum_. Non +vele; dissi la qui il seit vocabit Dominum suum ad Warrantum +derained: è s'il pot prover qui de hoc quod ponitur in vadio, & +ceo soit de sa nurture per treis _ou_ Danlae _meite en vele dissi +parts son vigued, se il aver ad la_ quod is sit _dereined_, & si +deregned. Kar puis lei serment li potest probare quod hoc sit de _sa +est jugied, ne l'en pot pas puis nurture_, per tres partes _son +lever par lo jugement de vigued se il aver ad deraigned_. +Engleterre._ Nam post Sacramentum _li est + jugied_: inde non potest posteà + _lever_ per judicium Angliæ. + +XXIII. TRADUCTION + +De relevio Baronis iv. equi cum _Le Baron doit quatre chevaux +sellis & frenis, & ij. Loricæ, & scellés & bridés, deux heaulmes, +ij. galeæ, & ij. scuta, & ij. deux boucliers, deux lances & deux +lanceæ, & ij. enses: & ij. aliæ épées. Les hommes de la Baronnie, +res unus equus venatorius, & unus qui ont droit de chasse, doivent à +Palafredus cum frænis & capistris. deux un palfroy avec bride & + harnois._ + +XXIV. TRADUCTION + +De relevio Vavassoris ad ligium _Le vavasseur doit à son Seigneur, +suum Dominum, quietus esse debet dont il est lige, l'épée, la +per equum sui patris, talem qualem hache, le bouclier, le heaume, la +habuerit tempore mortis suæ, & per cuirasse, le cheval dont son pere +ejus loricam, & per ejus galeam, & se servoit lors de son décès; & si +per ejus scutum, & per ejus le pere n'a laissé ni armes ni +lanceam, & per ejus ensem: nisi chevaux, il est quitte pour cent +adeo fuerit rebus omnibus sols._ +destitutus, ut nec habuerit equum +vel arma pro centum solidis. + +XXV. TRADUCTION + +Si quis velit calumniari seu _Celui qui voudra intenter action +repetere averia sua furto pour reclamer ses avoirs volés, & +subrepta, & is velit dare vadium, donner gages & garants de sa +& invenire plegios ad prosequendum poursuite, doit nommer son garant +appellum suum, tunc necesse erit sur le champ; s'il n'en trouve pas +ei qui ea habuerit, nominare suum alors, il peut demander un délai +warantum, si habuerit, & si non pour le nommer, ainsi que ses +habuerit, tunc nominabit suum témoins: mais en ce dernier cas il +_Heuvelborh_ (i. Fidejussores) doit jurer par six personnes qu'il +& testes, & eos habebit ad diem & ad fera cette nomination dans ledit +terminum, si eos habuerit, aut délai. Le coupable, au contraire, +habere potuerit: & intertrator n'a_ _besoin que du serment de son +dabit in vadium se sexta manu, & garant, ou de jurer avec ses +alter ponet in manum sui warranta témoins qu'il a acheté l'avoir +vel sui _Heuvelborh_, & habeat dans un marché royal; mais qu'il +ille testes, quòd ea (averia) emit ne sçait si son vendeur est vivant +in Mercato Regis, & quod non scit ou mort. Si ses témoins disent +suum warantum, nec plegium vivum qu'il a en sa puissance son +nec mortuum. Id jurabit cum suis vendeur, & s'il ne peut donner +testibus per planum sacramentum. garant ni témoins du contraire, il +Perdet verò suum catallum, si ii doit perdre sa cause, & être +in testimonio dicunt, quod condamné, pour son imposture, en +_Heuvelborh_ cepit. Et si non une composition conforme à son +poterit habere warantum, nec état envers son Seigneur. Telle +testem, perdet & pro....., perdet est la Loi des Merciens, des +weram suam erga suum Dominum. Hoc Danois, des Vvest-Saxons. Si +obtinet in Merciorum, Danorum, & l'accusé veut mettre en sequestre +West-Saxonum legibus. Non vocabit l'objet reclamé, il n'a pas besoin +Dominum suum ad Warantum de hoc de garant: car, selon la Loi des +quod positum fuerit in vadio, & in Danois, il a la faculté de +Danorum lege, ponere velit, donec sequestrer l'avoir jusqu'à ce que +disrationatus fuerit, & si possit la question soit décidée, & qu'il +probare, quod ea (averia) sint de ait prouvé par trois personnes +sua nutritura, per tres partes sui tirées de trois endroits voisins +vicineti, si averium de son domicile, qu'il a élevé & +disrationaverit. Nam ex quo nourri l'avoir. Observez encore +sacramentum ei judicatum & delatum que dès que le serment est déféré +est, non potest ampliùs illud à l'accusé, il ne peut plus être +levare per judicium Angliæ. assujetti aux épreuves Angloises._ + +XXVI. XXVI. + + _De ceturia mulctâ, ubi reus + homicidii judicio non sistitur._ + +_De murdre freceis occist, è les De _Murdre freceis occist_, & +homes del hundred nel prengent è homines hundredi non prehendunt & +amenent a la justice dedenz les minant ad Justitiam infra viij. +oit jours, per mustrer pur qui il des ut ostendat ob quam causam +la fait, sin rendront le murdre fecerit reddant _le murdre xlvij_. +xlvij. Marcs._ Marcas. + +XXVI. TRADUCTION + +Si quis aliquem murdro occiderit, _Quand un meurtre est commis, i +& homines Hundredi eum non les hommes qui composent l'Hundred +prehendant, & adducant ad ne se saisissent pas du meurtrier, +justitiam intra octo dies ut & ne l'amenent pas au Juge en +ostendant à quo murdrum factum dedans huit jours, & ne prouvent +est, reddent pro murdro xlvij. point quel est l'auteur du crime, +Marcas. ils seront tenus de payer 47 marcs + pour le meurtre._ + +XXVII. XXVII. + + _De clientis actione versus + Dominum._ + +_Si home volt derainer covenant de Si quis vult _derainer_ +terre vers son Seignor, per ses conventionem de terra sua versus +Pers de la tenure meismes, qui il Dominum suum per pares suos de +apelerad à testimonies, les tenura, ipsos quos appellaverit ut +cuverad derainer. Kar per testes sint _lescuverad derainer_. +estranges nel purra pas derainer._ Nam per extraneos non potest + _dereiner_. + +XXVIII. XXVIII. + + _De:::::::::_ + +_Home qui plaide en Curt, a qui Qui placitat in Curia, cujuscunque +Curt qui co seit, fors là où le curia sit, excepto ubi _le cors le +cors le est esti, è home li mettid est esti e home li mettid_ super +sur qu'il ait dit chose, qui il ne eo quod dixerit, rem quam nolit +voille coinistre, se il ne pot confiteri, si non potest +derainer per ij. entendable homme _derainer_ per ij. intelligentes +del plaidant & veant, qui il ne homines qui interfuerunt placito & +l'aura dit, recovered a sa videntes quod nom dixerit, +parole._ _recovered à sa parole_. + +XXIX. XXIX. + + _De colonorum Relevio._ + +_De Relief a vilain, le meillur De Relevio Villani. Meliùs animal +aveir qu'il avera, v Chival, v quod habuerit id (sive Equus sit, +Buf, v Vache, donrad a son Seignor sive Bos, sive Vacca) donabit +de Releïf, & puis si serait euz Domino suo pro Relevio. Et posteà +les Vilains en franc plege._ _si serait euz les Villain_ in + franco plegio. + +XXVII. TRADUCTION + +Si quis velit distrationare _Si quelqu'un méconnoît une +conventionem de terra erga Dominum convention faite pour un fonds +suum, per pares ejusdem tenuræ, avec son Seigneur, il sera jugé +quos ad testes, appellabit, erit par les Pairs de même tenure, +disrationandus: nam per extraneos qu'il appellera pour témoins; car +non poterit disrationari. il ne peut être jugé par des + étrangers._ + +XXVIII. TRADUCTION + +Qui placitat in Curia, cujuscunque _Tout homme qui plaide, en quelque +Curia illa sit, præterquam ea ubi Cour que ce soit, si ce n'est en +corpus Regis est, & aliquis ei celle où le Roi est présent, en +imponat, quod rem quampiam est cru à son serment, lorsque +dixerit, quam aggnoscere nolit, si quelqu'un lui impute d'avoir dit +non potest eum disrationare per une chose qu'il méconnoît avoir +duos intelligibiles homines qui dite, & que deux des plus +interfuerunt placito & viderunt intelligens de ceux qui ont +quod non dixerit, recurretur ad assisté au Plaidoyer ne peuvent +ejus sacramentum. attester qu'il l'ait dite._ + +XXIX. TRADUCTION + +De Relevio Villani, meliùs averium _Le relief du villain est la +quod habuerit, sive Equum, sive meilleure bête qu'il éleve, soit +Bovem, sive Vaccam, donabit Domino en cheval, boeuf ou vache, & en la +suo pro relevio: & postea donnant au Seigneur, il est +habebitur Villanus in franco villain de franc-plége (ou plége +plegio. de droit)._ + +XXX. XXX. + + _De viis publicis._ + +_De iij. chemins, ço est a saveir, De tribus viis, videlicet, +Watlingstrete, & Ermingstrete,& _Watlingstrete_ & _Ermingstrete_ & +Fos: Ki en alcun de ces chemins _Fosse_. Qui in aliqua harum +oceit home qui seit errant per le viarum hominem itinerantem sive +pais, u asalt, si enfreit le pais occiderit sive insilierit, is +le Roi._ pacem Regis violat. + +XXXI. XXXI. + + _De Latrone, cum latrocinio seu + [Greek: epautophorô] prehenso._ + +_Si larcin est troved, en qui Si latrocinium sit inventum in +terre qui ceo seit, & le Laron cujuscunque terra sit & latro +ouesque, le Seignor de la terre & simul, Dominus terræ & uxor ejus +la feme averunt la meited del habebunt medietatem bonorum +aveir a Laron, e les chalejurs lor Latronis, & _les chalieurs lor +chatel, se il le trovent, e la bor chatel se ille trouvent & labor +meited, s'il est trové dedanz meited_, si repertum sit intra +Sache & Soche, s'il perdra la _Sache & Soche_ perdat Uxor, & +feme, & le Seignor l'avered._ Dominus habebit. + +XXXII. XXXII. + + _De::::::::::_ + +_De Strewarde de chescon des hides _De Strewarde_ de unaquaque +de Hundred un home dedenz la feste Hidarum Hundredi unus homo intra +de seint Michell, & le seint festum _S. Michaelis & Martini, & +Martin, & Wardireve, si aura xxx. Wardireve_ habebit xxx. hidas +hides quites per son travaile & si quietas pro labore suo, & si +avers trespassent, perilot, vel averia moriantur _perilot vel +denient watter, è il ne pussent devient water_ & non possit +mustrer ne cri ne force qui l'on ostendere nec clamorem nec vim quæ +fust faite, si rendisent l'aveir._ facta fuerit, reddat averia. + +XXX. TRADUCTION + +De tribus viis, videlicet _Trois routes, celle de +Watlingstrete, & Ermingstrete, & Wastlingstrete, Degmingstrete & +Fosse. Qui in aliqua harum viarum Defosse, ont ce privilége, que +hominem per patriam errantem quiconque y tue ou insulte un +occiderit, vel adsalierit, is voyageur, enfreint la paix du +pacem Regis infringit. Roi._ + +XXXI. TRADUCTION + +Si latrocinium inventum fuerit in _Si un larcin est commis sur une +cujuscumque terra sit, & latro terre, le voleur étant arrêté, le +simul, Dominus terræ & uxor ejus Seigneur de la terre & sa femme +habebunt medietatem bonorum ont moitié des biens du voleur, & +Latronis, & clamatores, _seu qui ceux qui ont reclamé l'objet volé +res suas repetunt_, sua catalla, ont l'autre moitié; mais si cet +si ea invenerint, & medietatem objet se trouve dans l'étendue +suam, si inventus fuerit intra d'un lieu auquel soit attaché le +Sacam & Socam, perdet uxor, & privilége de Sac & Soc, la +Dominus habebit. confiscation est au profit du + Seigneur, & sa femme n'y a aucune + part._ + +XXXII. TRADUCTION + +De _Strewarde_ de unaquaque _Chaque homme qui gardera entre la +Hidarum Hundredi quilibet homo fête de S. Michel & de S. Martin +intra festum sancti Michaelis & des bestiaux, aura, à raison de +sancti Martini, & Wardireve, chaque charrue de terre de +habebit xxx hidas quietas pro l'hundred où il fera sa garde, +labore suo, & si averia, seu l'exemption de labourer 30 hides; +animalia, moriantur, vel & si les bestiaux qui lui seront +periclitentur, vel labe aliqua confiés meurent ou tombent +infecta sint, & non possit malades, il en sera quitte en les +ostendi, clamorem vel vim factam rendant en l'état où ils seront, +fuisse, reddantur averia. pourvu que personne ne se plaigne, + & qu'on ne puisse pas lui prouver + que le mauvais état des avoirs + vienne de sa faute._ + +XXXIII. XXXIII. + + _De Colonis & globæ Ascriptitiis._ + +_Cil qui custivent la terre ne Eos qui _custivent_ terram non +deit l'um travailer, se de lour debet quis molestare præterquam de +diotre cense, non ne leist a eorum _diotre_ censu. Nec licet _a +seignurage de partir les cultivurs seignurage_ discedere Cultores de +de leur terre, pur tant cum ils terra sua, quin rectum servitium +pussent le dreit seirvise faire. suum facere possint. Nativi qui +Les naïfs ki departet de sa terre, discedunt à terra sua non debent +ne devient, cartre faut naïverie _cartre faut naivire quere_ quæ +querre, qui il ne facent leur non faciunt rectum servitium quod +droit service, que apend à leur spectat ad terram suam. Nativum +terre. Li naïfs ki departet de sa qui discedit à terra unde est +terre, dunt il est nez, e vent a nativus & venit ad alteram, nullus +autrui terre, nuls nel retenget, eum retineat nec catalla ejus, sed +ne li, ne ses chatels; enz le redire cogatur ut faciat servitium +facent venir arer a faire son suum tale quod ad eum spectat. Si +servise, tel cum a li apend. Si _les seignurages_ non faciunt +les seignurages ne facent altri _altri gainnys_ venire ad terram +gainnys venis a lor terre, la suam, Justitia id faciat. +justice le facet._ + +XXXIV. XXXIV. + + _Ne quis Domino suo debitas + præstationes subtrahat._ + +_Nullui ne toille a son senior son Nemo domino suo subtrahat rectum +dreit servise, pur nul relais qui servitium suum, propter nullam +il li ait fait en arere._ remissionem quam ei anteà fecerit. + +XXXV. XXXV. + + _De Foemina gravida qua capitali + supplicio damnatur._ + +_Si feme est jugée à mort, v a Si morti damnata sit aut membrorum +defacum des membres, ki seit mutilationi foemina in utero +enceintée, ne faced l'um justice gestans, de ea non fiat justitia +desquele seit delivrée._ priusquam parturierit. + +XXXIII. TRADUCTION + +Qui colunt terram non debent _On ne peut exiger que le cens +molestari, præterquam de eorum ordinaire des colons, & le +resto censu. Nec licet Dominis Seigneurage de l'hundred ne peut +cultores de terra sua dimittere, en expulser ces colons tant qu'ils +quamdiu possunt rectum servitium cultivent convenablement; on peut +facere. Nativi qui discedunt à rechercher les natifs qui quittent +terra sua, & denegant Nativitatem, l'hundred duquel ils dépendent +requirendi sunt, ut faciant rectum pour les obliger à y revenir +suum servitium, quod spectat ad rendre tel service que de droit. +terram suam. Nativum qui discedit Personne ne doit donc retenir ni +à terra unde natus est, & in un natif qui abandonne la terre où +alterius terram venit, nullus il a pris naissance ni ses +retineat, nec eum nec ejus meubles: on doit, au contraire, le +catalla: sed redire cogatur ad renvoyer en son pays natal pour y +faciendum suum servitium quale ad faire son service comme il +eum spectat. Et si Domini non convient; & si les Seigneurages +faciant alios cultores venire, in négligent de faire venir d'autres +eorum terram, justitia id faciat. cultivateurs en la place du + fugitif, les Juges doivent le + faire._ + +XXXIV. TRADUCTION + +Nemo Domino suo subtrahat rectum _Personne ne peut être dispensé de +servitium suum, propter ullam rendre à son Seigneur ses +remissionem quam ei anteà fecerit. services, quoique ce Seigneur l'en + ait dispensé._ + +XXXV. TRADUCTION + +Si foemina morti damnata sit, aut _Une femme condamnée à perdre la +membrorum diffractioni, seu vie ou quelque membre, ne peut, si +mutilationi, & gravida sit, de ea elle est gravide, être exécutée +non fiat justitia, priusquam enixa qu'après sa délivrance._ +fuerit. + +XXXVI. XXXVI. + + _De Intestatorum bonis._ + +_Si home mort sans devise, si Si quis intestatus obierit, liberi +departent les enfans l'erite entre ejus hæreditatem æqualiter +sei per ywel._ dividant. + +XXXVII. XXXVII. + + _De adultera à patre deprehensa._ + +_Si le pere truitet sa file en Si pater deprehenderit filiam in +avulterie en sa maison, v en la adulterio in domo sua seu in domo +maison de son gendre, ben ii laust generi sui, bene licebit ei +oure l'avultere._ (_oure_, lege forsan _occire_,) + occidere adulterum. + +XXXVIII. XXXVIII. + + _De Jactu, velut ad Legem + Rhodiam._ + +_Si home enpuissuned altre, seit Si quis _en puissuned_ alterum fit +occis, v permanablement eissillé. occisus aut per _manhablement +Lo jettai vos chosez por cause de eissille_, ego jecero res tuas de +mort, & de eo ne me poez navi ob metum mortis, de hoc non +emplaider: kar leist a faire potes me implacitare. Nam licet +damage a altre pur pour de mort, alteri damnum inferre ob mortis +quant parele ne pot eschaper. E si metum quando periculum evadere non +de ço me mescez qui pur pour de potest, & si de hoc me _mesces_ +mort nel feisse de ço mespriorai, quod ob metum mortis _nel feisse +e les choses qui sunt remises en de co mespriorai_ & ea quæ in navi +le nef, scient departis en comune, restant dividantur in communi +sulun les chatels. E si alcun secundùm Catalla, & si quis +iothed les chatels fors de la nef jecerit Catalla extra navim, +senz busun, s'il rendet._ quando necessitas non exegerit, ea + restituat. + +XXXVI. TRADUCTION + +Si quis intestatus obierit, liberi _Les enfans des intestats +ejus hæreditatem ex equo divident. partagent également l'héritage de + leur pere._ + +XXXVII. TRADUCTION + +Si pater deprehenderit filiam in _Un pere qui surprend sa fille en +adulterio in domo sua, seu in domo adultere en sa maison, ou en celle +generi sui, bene licebit ei de son gendre, peut tuer +adulterum occidere. l'adultere._ + +XXXVIII. TRADUCTION + +Si quis alterum impotionaverit, _Tout homme qui en empoisonne un +interficiatur, vel perpetuo exilio autre mérite la mort, ou un exil +damnetur. Ego jecero res tuas (de perpétuel. Si j'abandonne ce qui +navi) ob metum mortis, de hoc non vous appartient par la crainte de +potes me implacitare. Nam licet mourir, vous n'avez pas d'action +alteri damnum inferre ob mortis contre moi; car il est permis de +metum, quando aliter periculum faire dommage à quelqu'un quand on +vitari non potest. Et si de hoc ne peut autrement sauver sa vie. +probaveris, quod ob metum mortus Si cependant vous prouvez que j'ai +id non fecerim, de hoc me jetté ce qui vous appartient en +misprenderem, & ea quæ in navi mer par un autre motif que la +remanent, dividantur in communi crainte de perdre la vie, & si je +secundum Catalla: Et si quis ne m'en défends pas, tout ce que +jecerit Catalla extra navim, nulla j'ai conservé dans mon vaisseau +exigente necessitate, ea doit être regardé comme commun +restituet. avec vous, & vous y prendrez part, + eu égard à la valeur de ce que + vous avez perdu; mais je serois + obligé de restituer la valeur + entiere de l'objet jetté hors du + vaisseau, si je l'avois fait sans + nécessité._ + +XXXIX. XXXIX. + + _De judicio in socium absentem._ + +_Dous sunt parceners d'un crichet, Duo sunt participes unius +e est l'un emplaidé sanz l'altre, _Crichet_, & unus eorum +& per sa folie si pert, ne dit per implacitatus fuerit absque altero, +ço l'altre estre perdant, ki qui negligentia sua perdit; non +present ne fud; Kar iose juge inde debet damnum cedere alteri +entre eus, ne forjuge pas les qui absens fuit. Nam quod +altres ki ne sunt a present._ judicatum est inter eos non debet + præjudicare iis qui absentes + fuerunt. + +XL. XL. + + _De Relevio eorum qui clientes + censum pendunt._ + +_Cil qui tenent lur terre a cense, Eorum qui Fundum suum tenent ad +soit lur droit releif a tant cum a Censum, sit rectum Relevium tantum +cense est d'un an._ quantum census annuus est. + +XLI. XLI. + + _De Jusiciis_ + +_Ententivement se purpensent cil Cautè prospiciant ii quibus cura +qui les jugementz unt à faire, qui incumbit judici afacere, ut +si jugent cum desirent, quant il judicent uti petunt quando dicunt: +dient: Dimitte nobis peccata _Dimitte nobis debita nostra_, & +nostra, & nous defendum qui l'um prohibemus ne homo Christianus +Christien fors de la terre ne extra terram non vendat _nen +vende, n'en surchetut en pais um surchetut en paisumne wart lum_ +ne wart l'um, qui l'um l'amne ne quod homo animam suam non perdat +perde, qui Du rachatat de sa vie. quam Deus vita sua redemit, qui +Ki tort elevera, v faus jugement injuriam _eslevera_ aut falsum +fra pur curruz ne per hange, v per judicium _fra pur curruz ne pur +aveir, seit en forsaunre le Rei de hange v pur aveir_ sit in +xl. solz, s'il ne pot aleier qui forisfactura Regis de xl. solidis. +plus dreit fait nel sont si perde _S'il ne pot aleier_ quod plus +sa franchise, si al Rei nel pot recti facere _nel sont si perde sa +rachater a son plaisir. Et s'il Franchise si ai Rei nel pot +est en Denelae, seit forfait de rachater a son plaisir_. Et si sit +Laxlite, si alaier ne se pot, qui in _Danorum_. Lege sit +il melz faire ne solt. E qui Forisfactura de Lahslite _sil +dreite lei, & dreite jugement alaier ne se pot_ quod melius +refuserad, seit forfait envers facere non _solt_ & quod rectam +celi ki dreit ço est a aveir, si legem & rectum judicium +ço est envers li Rei, vj livres; recusaverit, sit Forisfactura erga +si ço est envers cunte, xl. sols: illum cui jus hoc pertinuerit; si +si ço est en Hundred, xxx. solz. E sit erga Regem vj. libræ, si sit +envers tous icons ki curt unt en erga Comitem xl. solidi, si sit in +Engleterre, ço est al solz Hundredo xxx. solidi, & erga omnes +Engleis. E en Denelae qui dreit _i cons_ qui Curiam habent in +jugement refuserad, sait en la Anglia co eit ad solidos +mercie de Laxlite; e ne face bon Anglicanos. In _Danorum Lege_ qui +plainte a Rei d'ici qui l'un li rectum judicium recusaverit, sit +seit de faili el Hundred, v el is in misericordia de suo +Conté._ _Lahslite_ nec bene faciat + querelam Regi de hoc quod quis ei + defecerit in Hundredo aut in + Comitatu. + +XXXIX. TRADUCTION + +Duo sunt participes unius _Deux personnes possedent en +Cricheti, & unus eorum commun un cheval; l'un d'eux est +implacitatur absque altero, & per appellé en Jugement pour le +negligentiam suam perdit, non restituer, & par sa négligence il +debet propterea alter perdere, qui perd sa cause; l'autre qui est +præsens non fuit: nam res inter absent n'est pas pour cela +eos judicata non forisjudicat dépouillé de son droit sur cette +alios qui præsentes non fuerunt. monture: car ce qui est jugé entre + deux ne peut préjudicier un tiers + qui n'a pas été présent au + Jugement._ + +XL. TRADUCTION + +Eorum qui tenent terram suam ad _Ceux qui tiennent leurs terres à +censum, sit rectum relevium tantum cens payent pour relief le revenu +quantum annuus census est. d'une année._ + +XLI. TRADUCTION + +Cautè prospiciant, quorum est _Les Juges doivent faire +judicia facere, ut judicent, attention, en rendant leurs +quemadmodum capiunt, cum dicunt: Sentences, à ces paroles: +_Dimitte nobis peccata nostra_. Pardonnez-nous nos offenses; & en +Statuimus igitur ne quis hominem conséquence nous défendons à tout +Christianum extra terram vendat, homme de vendre un chrétien à des +ac præfertim in ea patria ubi non étrangers, & sur-tout pour aller +cavetur ne anima perdatur, quam en un pays où on ne prend pas +Deus vita sua redemit. Qui garde si les ames rachetées par la +injuriam excitaverit, vel falsum mort d'un Dieu se perdent. Que le +judicium fecerit ira vel odio, vel Juge, d'ailleurs, qui suscite des +data pecunia, sit in forisfactura querelles ou rend une Sentence +Regis de xl. solidis, si non injuste, par colere ou par haine, +potest se allegiare (seu purgare) ou pour de l'argent, paye 40 s. au +quod plus recti facere non scivit, Rois; s'il ne peut alléguer_ _avec +libertatem suam perdat, nisi eam à vérité, & prouver par l'épreuve +Rege redimere potuerit ad ejus qu'il ne pouvoit pas mieux juger, +beneplacitum. Et si sit in Danorum il perdra sa liberté, à moins +Lege, sit forisfactus de Lahslite, qu'il ne la rachete sous le bon +si allegiare se non possit, se plaisir du Roi. Si ce Juge vit +meliùs non facere scivisse. Et qui sous la Loi des Danois, sa +rectam legem & rectum judicium composition, appellée Lahslite, +recusaverit, sit forisfactus erga sera aussi au profit du Roi; mais +eum ad quem jus hoc pertinuerit: s'il a refusé de juger, il payera +si sit erga Regem, vj. libris, si une amende à celui à qui il aura +erga Comitem xi. solidi si in fait tort. Ainsi, si c'est le Roi +Hundredo xxx. solidi, & erga omnes qui est préjudicié, le Juge payera +illos qui Curiam habent in Anglia, 6 liv.; si ç'est un Comte, +id est ad solidos Anglicanos. Et l'amende sera de 40 sols; si c'est +in Danorum lege qui rectum l'Hundred ou quelqu'un qui ait +judicium recusaverit, sit in Cour en Angleterre, il sera dû 30 +misericordia de suo _Lahslite_, sols Anglois. Par la Loi des +nec querelam Regi fiat, de eo quod Danois, celui qui refuse Jugement +quis ei defecerit in Hundredo, nec peut être condamné à payer sa +in Comitatu. Lahslite entière, & à ce moyen il + ne peut être traduit devant le + Roi, soit que le Jugement ait été + prononcé dans l'Hundred, soit + qu'il l'ait été dans le Comté._ + +XLII. XLII. + + _De Pignore, quod Namium vocant, + capiendo._ + +_Ne prenge hum nam mil en Conté ne Non capiat quis Namium aliquod in +de fors, d'ici qu'il ait tres fois Comitatu nec per vim usque dum ter +demand dreit el Hundred v el rectum petierit in Hundredo aut in +Conté: e s'il a la tiers fiée ne Comitatu, & si ad tertiam vicem +pot dreit aveir, alt al Conté, e rectum non potest habere, eat ad +le Conté l'en a sete le quart Comitatum & Comitatus præfigat ei +jura: e se cili de fait de ki il diem quartum & si _cili de fait de +se claime, duut prenge congé qui ki il se claime dunt prenge congè_ +il pusse nam prendre pur le son ut possit Namium capere _pur le +l'um e pref._ son lum & pref_. + +XLII. TRADUCTION + +Nemo Namium capiat neque in _Que personne ne prenne Nams dans +Comitatu, neque extra ou hors le Comté, sans au +(_Comitatum_). Donec ter rectum préalable avoir demandé trois fois +petierit in Hundredo, vel in droit à l'Hundred ou en la Cour du +Comitatu: & si ad tertiam vicem Comte; & si à la troisieme fois on +rectum non potest habere, eat ad ne veut pas le juger, il peut +Comitatum, & Comitatus assignet ei s'adresser à cette Cour du Comte +diem quartum; & si is deficiat de où on doit lui fixer 4 jours, +quo se clamat, tunc facultatem après lesquels, si celui dont il +accipiat namium capiendi pro sua se plaint ne comparoît pas, il +utilitate & proficuo. pourra en prendre des nams + suffisans pour son dédommagement._ + +XLIII. XLIII. + + _Ne quis rem aliquam emat sine + testibus._ + +_Ne nul achat le vailiant de iv. Nemo emat quantum iv. denariis +den. de mort, vif, sans testimonie æstimatur; neque de re mortua +ad iv. hommes, v de burt, v de neque de viva, absque testimonio +vile: e le l'um le chalange, e il iv. hominum aut de burgo aut de +vent, ait testimonie, si n'ad nul villa: & si quis rem vendicat & +warrant, rende l'um al un son _il vent_ habeat testimonium; si +chatel, e le forfait ait ki aver nullum habeat warrantum, +le deit: e si testimonie ad, si respondeat alteri Catallum suum & +cum nous evis desunes, voest les forisfacturam habeat qui habere +treis foiz, e a la quart feiz le debet, & si testimonium habeat ut +derainet, v il le rende._ jam diximus, _voest_ tribus + vicibus vice quarta _le dereinet & + il le rende_. + +XLIV. XLIV. + + _De_:::::::::: + +_Aus ne semble pas raison, qui Præterea Rationi consonum non +l'um face pruvance sur testimonie videtur ut quis _face pruvance sur +ki conussent ço que entre est, e testimonie ki conusent co que +qui nul nel prust devant le terme entre est, & que nul nel prust +de vj. meis, apres ço qui l'aveir devant le terme_ vj. mensium +fu emblé._ postquam que _l'aveir su emble_. + +XLIII. TRADUCTION + +Nemo emat quantum iv. denariis _Personne ne peut acheter pour la +æstimatur neque de re mortua, valeur de quatre deniers de choses +neque de viva, absque testimonio mortes ou vives sans avoir quatre +iv. hominum aut de burgo, aut de témoins domiciliés dans un Bourg +villa: & si clametur, veniat, & ou dans une Ville: car si +habeat testes: si nullum Warantum quelqu'un reclame la chose vendue, +habet, reddat homo homini suum & s'il a des témoins, la chose +Catallum: & forisfacturam habeat achetée doit lui être restituée +qui habere debet: & si testes par l'acheteur qui n'a point de +habeat, uti diximus supra, garant, & en outre cet acheteur +scilicet tribus vicibus, & ad doit payer l'amende à qui elle +quartam vicem eum disrationet, vel appartient. Quand un acheteur a +rem reddat. des témoins, il doit présenter ces + témoins dans trois délais, comme + on l'a ci-dessus dit; car si au + 4e délai il n'établit pas que la + reclamation est injuste, l'objet + de la reclamation doit être + restitué._ + +XLIV. TRADUCTION + +Non videtur rationi consentaneum _Il ne seroit pas raisonnable +ut probatio fiat per testes qui d'exiger que la preuve se fît par +rem ablatam cognoscant, & ut quis des témoins qui connussent la +probet, vel probationem faciat, chose contestée, ni que l'on fût +ante terminum vj. mensium, tenu de prouver le vol de la chose +postquam res ablata & subrepta dans un moindre délai que celui des +fuit. six mois, à compter du temps où + elle auroit été volée._ + +XLV. XLV. + + _De Vadimonio deserto._ + +_E al qui est redte, e testimonier _E al qui est redte e testimoniet +de leautè, & le plait trez foiz deleaute & le plait tres foiz_ +eschuit, e al quart mustrent li vicibus _eschuit_, & ad quartam +sumenour de ses treis defautes, vicem ostendat summonitor de +uncore le mande l'um qui il plege tribus defaltis, nihilominus _le +truse, e vienge a dreit: e s'il ne mande lum_ ut plegium inveniat & +volt, si ne vit l'um vif v mort, veniat ad jus, & si nolit, si non +si prenge l'um quanque il ad, e si viderit hominem vivum aut mortuum, +rende l'um al chalangeur sun capiat quantum habet & reddat +chatel, e li Sire ait la meité, petenti catallum suum & Dominus +del remanant, & le Hundred la habeat medietatem residui, & +meité. Et si nul parent n'ami Hundredum medietatem. Et si nemo +cette justise deforcent, seint _parent nami ceste justise +forfeit envers li Rei de vj. lib. deforcent seient forfeit envers le +e quergent le larun n'en qui Rei de vj. lib. & quergent le +poesté il seit trové, n'eit warant larun nen ki poeste il seit trove, +de sa vie, ne per defensed plait neit Warant de sa vie, ne per +n'ait mes recovrer._ defensed plait nait mes recovrer_. + +XLVI. XLVI. + + _De Hospitibus._ + +_Nul ne receit hom ultre iij. Nemo alium recipiet ultra iij +nuiz, si til ne li comand od qui noctes, _si til ne li command od +il fust aniz._ qui fust aniz_. + +XLVII. XLVII. + + _De Famulis._ + +_Ne nuls ne lait sun hum de li Nemo hominem suum à se discedere +partir, plus qu'il est reté._ patiatur postquam rectatus fuerit. + +XLV. TRADUCTION + +Ille verò qui rectatus est, & _L'assigné qui a de bons +testimonium habet de legalitate, & témoignages de légalité, & qui n'a +ter placitum deseruit, & in quarta pas comparu pendant trois Plaids +vice tres ejus defaltas ostendunt est mis en défaut au quatrieme +summonitores: adhuc ab eo petitur, Plaid par celui qui l'a sommé de +ut plegium inveniat, & ad tectum comparoître; mais outre cela on +veniat: & si nolit, si non visus doit le sommer itérativement de +fuerit vivus aut mortuus, capiatur trouver Plege, & de venir en +quidquid habet, & reddatur Jugement; & s'il ne veut pas se +clamatori seu petenti, & Dominus présenter, ou lorsqu'on ne le +habeat medietatem residui, & trouve ni vif ni mort, tout ce qui +Hundredus medietatem. Et si nullus lui appartient doit être saisi, & +parens vel amicus hanc justitiam alors on donne sur ses meubles la +deforciant, sint forisfacti erga valeur de la chose réclamée au +Regem de vj. libris, & quærant demandeur; le Seigneur de +latronem, & in cujuscumque l'assigné a la moitié du restant, +potestate inventus fuerit non & l'Hundred l'autre moitié. Les +habeat Warantum de vita sua, nec parens & amis de l'assigné qui ne +possit in posterum pro defensione forment point d'opposition à ce +sua placitum recuperare. Jugement, & ne font point de + démarches pour le trouver, doivent + 6 liv. d'amende au Roi; & si + l'assigné se trouve ensuite chez + quelque personne que ce soit, il + ne pourra plus de sa vie aucune + Audience pour se défendre._ + +XLVI. TRADUCTION + +Nemo alium recipiat ultra iij. _Personne ne doit loger un inconnu +noctes, nisi is aliter jubeat cum chez soi plus de trois nuits, à +quo venit. moins qu'il ne soit recommandé par + quelque personne connue._ + +XLVII. TRADUCTION + +Nemo hominem suum à se discedere _Personne ne doit souffrir qu'un +patiatur, ex quo rectatus fuerit. homme pour lequel il a été appellé + en Jugement sorte de chez lui._ + +XLVIII. XLVIII. + + _De_::::::::: + +_Et ki larun encontre, e sanz qui Et qui Latronem _en contre e sanz +a acient li leit aler, si l'amende qui a acient li leit alter si la +a la vailance de larun, v se mend a la vailence de larun, v se +n'espurge per plener lei qui il n'espurge per plener lei_ quod +laron nel sout. Et ki le cri orat, Latro non sit _e ki le cri orat e +e sursera, la surcise li Rei sursera, la sursise li ei amend, +amend, v s'en espurget._ ou sen espurget_. + +XLIX. XLIX. + + _De_:::::::::: + +_E chascun Seniour eit son Quilibet etiam Dominus habeat +Seriant, v sun plege, qi si nel servientem suum aut plegium suum +reté qui ait a dreit el Hundret._ _qi_, si non rectatus fuerit, + habeat ad rectum in Hundredo. + +L. L. + + _De_::::::::: + +_Si est ascons qui blamet seit, de Si quis intra Hundredum incusatus +dinz le Hundred iv. humes le fuerit & iv. homines _le retent_, +retent, sei xij. main s'espurget, se duodecima manu purget, & si _il +e si il seut suist deduz la seust suist deduz la chalenge_, +chalange, li Sires rende sun were, Dominus reddat Weram suam _e si +& si l'un chalange le Seignour, lun chalenge, le Seignour que per +qui par le seut seit alé, si le seut seit aler si se purget_ +s'escudie sei vj. main: e s'il ne duodecima manu, & si non posset +pot enver li Rei l'ament, e cil emendet versus Regem & sit +soit vilage._ utlagatus. + +XLVIII. TRADUCTION + +Et qui in Latronem incurrit, _Celui qui rencontre un voleur, & +eumque salvum gratis dimittit, qui le laisse aller, quoiqu'il le +emendam solvat ad valorem connoisse pour tel, doit payer, +Latronis, vel per plenariam legem par forme d'amende, le prix de la +se expurget, quod latronem esse personne du coupable, ou bien se +nescivit. Et qui clamorem audiet, purger par l'épreuve ordinaire de +& supersedebit, supersisam Regis ce qu'il ne connoissoit pas le +emendet, vel se expurget. larron pour tel. Il y a plus, + celui qui entendra proclamer un + voleur, & restera tranquille, sans + faire aucunes recherches, payera + l'amende de sa négligence au Roi + ou sera tenu de subir l'épreuve._ + +XLIX. TRADUCTION + +Quilibet etiam Dominus habeat suum _Quand un Seigneur n'est point +servientem, vel suum plegium, cum appellé en Jugement (pour +quo si rectatus fuerit, eat ad représenter son homme qui a commis +rectum in Hundredo. un vol) il doit envoyer à + l'Hundred son Sergent ou une + Caution._ + +L. TRADUCTION + +Si is qui accusatur absconsus est, _Si quelqu'un étant dans l'Hundred +& ad Hundredum à iv. hominibus est accusé par quatre hommes, il +rectatur, duodecima manu se peut se justifier par le serment +expurget. Et si post clamorem de 12; & s'il s'enfuit durant +aufugiat, Dominus reddat suam l'instruction, le Seigneur doit +Weram. Et si clametur Dominus, payer la composition du fugitif; +quòd ex sua scientia excesserit, mais quand le Seigneur est +se excondicat se vj. manu: quod si lui-même accusé d'avoir facilité +non potest, emendam solvat Regi, & son évasion, il ne peut se purger +sit utlagatus. de ce crime que par le serment de + six personnes, & quand il ne peut + trouver ce nombre de jureurs, il + paye une amende au Roi, & est + banni._ + + + + +PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES + +------------------------------------------------------------------------- + +OBSERVATIONS +_Sur les Loix d'Edouard le Confesseur._ + + +ARTICLE PREMIER. + +Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée que j'ai donnée +de ces Loix dans le discours préliminaire, qu'une lecture réfléchie des +articles principaux dont elles sont composées. + +Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que ces Loix +ont été mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à indiquer les +expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi dans la traduction +de ces Loix[32], pour inspirer insensiblement aux Anglois, qu'il avoit +subjugués, le goût des Loix Normandes. + + [Note 32: _Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40._] + +II[A]. + +Selden intitule cet article _de hominum Regis privilegio_. Cependant il +n'y est point question d'un privilége qui fût particulier a des +personnes soumises plus directement que d'autres au Roi, mais seulement +de faire connoître le tribunal auquel les Officiers Royaux devoient +répondre de leurs malversations. + + [Marge A: _Nota._ Le nombre + qui est en tête de chaque + Observation, indique + l'Article des Loix + d'Edouard, auquel + l'Observation se rapporte.] + +III. + +L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit une amende +contre ceux qui lui faisoient un procès injuste; cette amende +s'appelloit _Sac_: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses terres par +d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de _Soc_: 3º. Il +étoit exempt de taxes, ou _ton lieux tol_, sur ce qu'il vendoit dans +l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des esclaves dont la +personne, les enfans & les biens étoient attachés fonciérement aux +terres dont il étoit propriétaire, _Theme_: 5º. Il avoit le droit de +punir les voleurs trouvés sur ses fonds en flagrant délit, _Infan genthe +of_: ce qui ne s'entendoit cependant pas d'une peine capitale. + +Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui ont de +tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent que des +conséquences nécessaires d'une police générale établie pour encourager +la culture des terres. Celui qui avoit des fonds considérables ne +pouvoit les faire exploiter par sa famille seule; il étoit donc naturel +qu'il confiât la culture de partie de ces fonds aux pauvres ou à des +esclaves, & qu'il eût la liberté de les châtier sans procédures, & +provisoirement pour les torts qu'ils faisoient aux autres Colons qui +vivoient aussi sous sa dépendance. + +IV. + +_L'Hundred_ étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les Chefs de +ces familles s'assembloient à certains jours pour régler les opérations +de ceux qui leur étoient subordonnés, & pour répartir entr'eux les taxes +imposées sur _l'Hundred_. Lors donc qu'un Colon attaché à une famille +l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit garant devoit à l'Hundred un +dédommagement du profit que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque +chef de famille eût été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient, +ç'auroit été à ce Chef & non à _l'Hundred_ que le dédommagement auroit +appartenu; jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard aucunes +traces de féodalité. + +V. + +1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer en +Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, qu'est provenue +cette rigueur des anciennes Coutumes de Normandie contre les voleurs; & +on ne peut se dissimuler que la forme de la clameur usitée en +Angleterre, pour exciter les habitans des lieux où les malfaicteurs se +réfugioient à les arrêter, ait fourni à Raoul l'idée du haro. + +2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit de +poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur auroit +exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur sans précaution. + +VI. + +1º. _Cil qil cla. Ille qui clamat._ + +2º. _Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto._ Il y +avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les bestiaux qui +étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres[33]. + + [Note 33: _Leg. Forest. Scot._] + +IX. + +Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de cet article; +mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans l'article 8. le +meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident que c'est à la +veuve, aux parens & aux enfans de ce Seigneur que l'article 9 ordonne de +restituer; cette restitution y est en effet fixée à 20 s.; souvent les +articles qui distinguent les cas des noms sont omis dans l'ancien +Normand, le texte de Littleton en fournit des preuves à chaque ligne. + +XVIII. + +_Les Bordiers_, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit des +bâtimens. _Les Bonniers_, ceux qui n'avoient qu'une quantité déterminée +de terres labourables. On use ici de noms françois qui n'ont pû être +connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder les fiefs, & il +n'y avoit point de fiefs sous Edouard le Confesseur. + +XXII. + +Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires rapportés +par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend aux Abbés & +aux Abbesses d'amasser pour payer après le décès de leurs prédecesseurs +le cens appellé _hergeate_, _heriet_, ou _heriot_, cens qui se levoit +sur la succession des Grands du Royaume au profit du Roi. + +Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom _d'heriet_; c'est, +selon lui, un droit qu'ont _certains Seigneurs de fonds de prendre_ +_pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui +se trouve parmi ses avoirs_: mais, ajoute-t-il, ce droit _de rien ne +touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison ad a +relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis de villeins +que de fraunks_. + +De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, au temps +du Conquérant, ont confondu l'_hergeate_ avec le relief Normand. Car le +relief fixé pour le Comte, le Baron, le Vavasseur, par ces loix, ne +pouvoit servir à maintenir les héritiers de ces différentes sortes de +personnes, ni dans l'état ni dans les fonds de leurs peres, puisque sous +Edouard le Confesseur ces titres de dignité n'étoient pas connus des +Anglois, que les offices _des Tanes des Aldermans &c._ n'étoient point +héréditaires, & qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices. +_Comes_, dit Camden, _saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine +comites & consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua +lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum feudales +hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine loci nomine, dein +loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario id est tertia parte +mulctarum regis ex placitis accrescentium illis assignato._ + +Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de _Comtes_, _de Barons_, _de +Vavasseurs_, employés dans les loix d'Edouard, la signification que ces +noms ont actuellement parmi nous & en Angleterre; on doit au contraire +les considérer comme indiquans seulement les personnes qui occupoient le +premier rang dans l'ordre civil sous Edouard; c'est-à-dire, les +Gouverneurs de l'_hundred_, les chefs de chaque famille de l'_hundred_ & +les hommes libres qui tenant de l'_hundred_ des fonds à ferme, étoient +incorporés dans une des cent familles dont l'_hundred_ étoit +ordinairement composé. + +XXVII. + +Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de _Seigneur_ est +employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un fonds & non un +Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont été connus en +Angleterre que postérieurement à la conquête. _Concessit_, dit Spelman, +_ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris cum quibusdam auctionibus +in singulis observandam. Quæ igitur in charta (magna) deprehenduntur +Henrici I. de suo addita & ad legem Edwardi Confessoris minimè +pertinentia, orta videntur ratione juris feodalis quod Anglis primus +imposuit Guillelmus Conquestor[34]._ Il n'est donc pas question en cet +article de Pairs de fief, mais de personnes qui tenoient des fonds dans +le même hundred. Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps +d'Alfred le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons, +Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité. + + [Note 34: _Spelm. de rebus Anglic._] + +XXIX. + +Si, par le nom de _Villain_ on eût entendu un homme dont, conformément +aux loix féodales, la personne & les biens auroient été totalement en la +disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit pas été assujetti _au +relief_, car _le relief_ n'étoit établi que pour se conserver un droit, +& le Villain de fief n'en avoit aucun ni sur sa propre personne ni sur +les fonds qu'il cultivoit, ni même sur ses meubles ou sur les fruits de +son industrie. + +XXXIV & XXXV. + +Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui viennent +d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de fief, mais de +_seigneurages_. Pour bien saisir l'énergie de cette derniére +dénomination, on doit se rappeller que l'_hundred_ étoit composé de cent +familles. Chacune de ces familles dressoit un rôle des hommes libres, +des esclaves & des enfans qui avoient plus de 12 ans, & le présentoit au +Gouverneur de l'hundred, qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les +familles, deux fois par an, les Réglemens provisoires & économiques pour +la distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres, +Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son district. +Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit _seigneurage_, ils ne +pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient subordonnés, de plus +grands travaux que ceux que l'_hundred_ avoit déterminés. Ces Colons +appartenoient si peu à ces Chefs, que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer, +tant qu'ils étoient en état de travailler; & lorsqu'un de ces Colons +mouroit ou s'enfuyoit, le Chef de la famille étoit obligé de le faire +remplacer, ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'_hundred_ +substituoit quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement +cet ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps +constitué l'économie féodale. _Les seigneurages_ étoient si peu maîtres +des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter un des +membres de leur familles de concourir à la culture des terres dont +l'exploitation leur avoit été confiée. + +XL. + +Les principaux de l'_hundred_ après leur décès laissoient leurs armes & +leurs chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les meubles des +cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens auquel l'_hundred_ +les avoit imposés annuellement pendant leur vie. Au moyen de cette taxe +l'_hundred_ étoit exempt de toute autre imposition pour les besoins de +l'Etat. + +XLV & L + +Si le _Sire_ dont parle cet article eût été un _Seigneur_ de fief, +pourquoi l'_hundred_ auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce +Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à _l'hundred_? +Pourquoi le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de +son vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage _de +légalité_ exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas d'un +vassal de fief, mais d'un membre _de l'hundred_; car c'étoit une loi +_des hundreds_ que les Colons qui quittoient une famille pour +s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun établissement +qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient encouru aucune +note d'infamie, & que leur changement de domicile avoit été autorisé par +les Chefs, sous la dépendance desquels ils avoient vecu. + +XLVIII. + +_E ki le cri ora._ + +J'ai dit ci devant que le mot de _haro_ tiroit son origine du nom _de +Raoul_; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince les +formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire voir quelle +idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en décorant de son nom +la procédure la plus prompte & la plus efficace, pour arrêter le cours +des vols & des brigandages dans l'intérieur de son Etat. En effet, en +considérant cette procédure en elle-même & indépendamment de toute +dénomination, il me paroît évident que son époque est aussi ancienne que +l'entrée des Francs dans les Gaules. + +Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple _en centaine_. Quiconque +dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine avoit été volé, +devoit être sur le champ indemnisé de sa perte par ceux qui vivoient +dans le même district, & tous étoient forcés de marcher à la poursuite +du voleur. Celui qui l'arrêtoit recevoit pour prix de son zele la +composition à laquelle la classe du coupable étoit taxée par la loi pour +les crimes capitaux. Si le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un +_Antrustion_, la moitié de la composition appartenoit à ce Seigneur; +mais toute personne avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit de +le faire, étoit condamné en 5 s. d'amende[35]. Les peines contre ceux +qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, contre +les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere de se +purger par le serment du crime de larcin; tout cela et énoncé & réglé +dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle[36] dans les mêmes termes +des loix d'Edouard le Confesseur, & des autres loix Angloises +antérieures au regne de Guillaume le Conquérant. Les fiefs étant devenus +héréditaires en France, la Police des centaines s'abolit nécessairement. +Le Comte propriétaire de son bénéfice continua d'être dépositaire de +l'autorité royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le +ressort de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les +vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter les +malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres d'une +centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été regardé entre +vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés respectives. Maîtres +chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur leur avoit assignée, & +dans un temps où les Seigneurs étoient presque toujours en guerre les +uns contre les autres; il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût +eu des prétextes pour s'introduire impunément sur les fonds du +sous-feudataire d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire, +les _hundreds_ ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne +_Déthelvolph_, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred, & +Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique des +maximes de leur administration. L'une des principales de ces maximes +étoit que l'intérêt de l'_hundred_, pour l'expulsion ou le châtiment des +vagabonds ou des larrons, fût regardé par chacun de ses membres comme +s'il lui étoit personnel. _Si quis reus ante vadationem vel post +transfugeret, omnes ex centuria & decima Regis mulctam incurrerent._[37] +De là en Angleterre la sûreté des grands chemins. Elle étoit telle en +892, qu'on suspendoit des anneaux d'or aux arbres, & qu'il ne se +trouvoit personne assez téméraire pour les enlever.[38] + + [Note 35: _Balus. 1er vol. Capitul. col. 19._] + + [Note 36: _Ibid._ 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.] + + [Note 37: _Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo + hundred._] + + [Note 38: _Ibid._] + +Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la Neustrie. A +peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes loix qu'il +avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des voleurs. La suspension +des anneaux d'or dans les voies publiques, les épreuves pour avoir +révélation des crimes, les clameurs pour la poursuite des coupables, les +amendes contre ceux qui négligeoient de les arrêter, tous ces +établissemens, dont l'origine étoit oubliée en France, lui furent +attribués par les Normands. Comme ces établissemens étoient convenables +à la circonstance où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux +brigands, dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps +permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent le +précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les vassaux +dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt à les +contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir entre les Seigneurs +Normands, sous le gouvernement de leur nouveau Duc, aucune de ces +querelles particulieres qui divisoient les Seigneurs François, & que la +foiblesse de Charles le simple autorisoit: car Raoul exerçoit +directement, & sous la médiation des Grands de son Duché, sa +jurisdiction souveraine sur tous les sous-feudataires. Guillaume le +Conquérant qui avoit toujours été sincérement attaché aux loix de ses +prédécesseurs en montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde +d'abolir en ce Royaume le _hue & cri_ qui s'y pratiquoit dans les +_hundreds_; il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur +en celui de _haro_. En ne donnant point à cette procédure un titre qui +auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit familiere aux +Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement se persuader que le +Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir toutes leurs loix, & +conséquemment se déterminer à recevoir avec moins de répugnance de la +part de ce Prince quelques nouveaux usages en compensation d'une coutume +ancienne qui leur étoit chere, & dont il ne les privoit pas. + +Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms qui ont +toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure dont il +s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un & l'autre pays elle +étoit fondée sur les mêmes regles & avoit les mêmes effets. C'est +sur-tout dans l'ancien Coutumier de Normandie qu'on peut prendre une +connoissance exacte des caracteres du _haro_ tel que Raoul l'avoit +institué; & en comparant ce haro avec l'_huesium_ qui a subsisté en +Angleterre avant & après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas +possible de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera +forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant +point encore désunie de la couronne de France, & n'ayant point encore +subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie & celle d'Angleterre se +trouvoient soumises à la même législation. + +Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, nous dit du Haro: +_Il ne doibt estre cryé fors pour cause criminelle, si comme pour feu ou +pour larcin, ou pour homicide ou pour autre évident péril, si come +s'aulcun court seure à un aultre le cousteau trait. Cil qui crie Haro_, +ajoûte le Compilateur, _sans appert péril le doibt amender au Prince; & +s'il nie qu'il ne le cria pas, le Prince doibt enquerir par les +prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent savoir s'ils ouyrent le Haro +que cil nie, & s'il en est attaint, il l'amendera; & se l'enqueste le +met en non savoir, il s'en pourra desrener._ + +_Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy +il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non pourtant il +n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges de l'amende._ + +_Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison +s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict; +& se le mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye qu'il est +prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne +doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il n'y +a point de coulpe._ + +_A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent +mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy +le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir ou +crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender au Prince, +ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en sont accusés; +s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre à la Justice, +& ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est pour appert péril. +Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder tels malfaicteurs ou les +amener en prison en la Ville où les malfaicteurs sont, doibvent faire +aide de leurs corps une nuict & un jour ou d'aultres pour eulx qui +soient suffisans à les mener en prison, & c'est appellé le plet de +l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent estre réfrénez à l'espée & aux +armes, & doibvent estre mis en prison & lyéz._ + +Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de l'_hue & cry_ +des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; ils parlent de la +_clameur_ telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis la conquête de +l'Angleterre par les Normands. Quant à la maniere de procéder aux +clameurs avant la conquête, les Loix d'Edouard nous l'apprennent. Selon +ces Loix, articles 5, 25 & 48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le +vol & l'homicide, que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit +droit de les faire, & ceux de l'_hundred_ qui négligeoint de poursuivre +l'accusé & de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on ne +conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté au +Juge, & que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs de l'hundred, +ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient responsables +jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges. Art. 50, il étoit +enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les Eglises. + +On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les +premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: _Decretum est ut +quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo quod per +diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias exercerent +centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale qui +perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in alterius centena +appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid... +condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit integram +sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem vel quem libet +culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat ........ si quis ad +vestigium minandum vel latronem persequendum admonitus venire noluerit +quinque solidis condemnetur[39]._ + + [Note 39: _Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat._] + +Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue encore +actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que les formalités des +Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête. On n'y apperçoit +qu'une seule différence: au lieu que chez les François, avant le Duc +Raoul, ainsi que chez les Anglois, jusqu'au regne de Guillaume le +Conquérant, la Clameur s'étoit faite d'_hundred_ en _hundred_ ou de +_centaine_ en _centaine_; après la cession de la Normandie à Raoul, +ainsi qu'après la conquête du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces +Clameurs que de fief en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent +d'abord la jurisdiction de ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs, +quand ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus +aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées aux +_Seigneurages_ ou chefs des _hundreds_ ou des _centaines_. Rien ne +prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de cette pratique +que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, & les +précautions prises pour la conserver par les Rois d'Angleterre +successeurs du Conquérant. + +_Si aliquis damnum_, dit Smith, _ex furto passus, aut qui ipsum +spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius +ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere +debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam commigrare, & +constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare. Itaque oppidatim +per acclamationem istam tantisper furem persequuntur, donec ipsum +prehenderint. Paroecia si quæ diligentem operam in perscrutando non +adhibuerit sed evadendi copiam fieri concesserit, Regi mulctam +pecuniariam persolvit & spoliato damnum resarcit unde lictoris munere +quivis Anglus defungitur, & quisquis segnem aut minime diligentem operam +adhibuerit, non famæ modo verum etiam pecuniariæ animadversionis +periculum adit[40]._ Britton ajoûte que si le plaintif étoit _villain_ +ou _deforceour_, il n'avoit pas le droit de faire la clameur, _de lever +hu & cry_; mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de +crime en Justice, pouvoit _lever sa meyne_, c'est-à-dire, son voisinage +de _corne & de bouche_, & de _faire prendre tous les destaurbunts_ ou +suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier Comté. + + [Note 40: _De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c. + 23._] + +Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement +avec lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient à l'effet +de l'_hue_ & du _cry_ établis pour la sûreté publique. Mais cette ardeur +se rallentit durant les guerres qui diviserent la France & l'Angleterre +sous les regnes postérieurs à celui du Conquérant. Bien des gens +appellés pour aller à la poursuite des malfaiteurs s'en dispensoient +sous divers prétextes, & la difficulté de prouver judiciairement combien +ces prétextes étoient frivoles, détermina Henri III, qui commença de +régner en 1216, a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles +avoient été pratiquées du temps des _Hundreds_. Voici l'Ordonnance de ce +Prince sur cette matiere. + +_Henricus, Dei gratia, &c. Rex[41], Vice-Comiti tali vel tali, salutem. +Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam, provisum est de +Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus, burgis & +omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis Domini usque ad +festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis civitatibus ad singulas +portas per sex homines armis munitos, & in singulis burgis per 12 +homines, & in singulis villis integris per 6 homines vel quatuor ad +minus similiter armis munitos, secundum numerum inhabitantium & vigilent +continuò per totam noctem ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si +aliquis extraneus transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et +tunc si fidelis sit, dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti +liberetur qui ipsum sine omni difficultate & dilatione recipiat, & salvò +custodiat: si vero hujusmodi extranei transitum facientes se non +permiserint arrestari, tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos +undique, & eum insequantur cum tota villata & vicinis villatis cum +clamore & hutesio de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur +Vice-Comiti sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi +arrestationis vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per +Ballivos suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ +præmuniantur ad singulas prædictas vigilias & sectas ita diligenter +faciendum, ne defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est +etiam, quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc +specialiter assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in +hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram eis in +singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè +tenentes, villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem +sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, secundum +quantitatem terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim libratas +terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & equum. Ad +decem libratas terræ unum habergetum, capellum ferreum, gladium & +cultellum. Ad centum solidatas terræ unum purpunctum, capellum ferreum, +gladium, lanceam & cultellum. Ad quadraginta solidatas terræ, & eo +amplius usque ad centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas & +cultellum. Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati +sint ad falces, gisarmas, cultellos & alia arma minuta. Ad catalla +sexaginta marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium, cultellum & +equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum, capellum ferreum, +gladium & cultellum. Ad catalla viginti marcarum, unum purpunctum, +capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla novem marcarum, +gladium, cultellum, arcum, & sagittas. Ad catalla quadraginta +solidatarum, & eo amplius usque ad decem marcas, falces, gisarmas, & +alia arma minuta. Omnes enim alii qui possunt habere arcus & sagittas +extra forestam habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos. In +singulis civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus +civitatis & præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In +singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo, +secundùm numerum inhabitantium & provisionem prædictorum. In singulis +verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius, ad cujus +mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant, & eis sint +intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad conservationem pacis nostræ. +Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites per civitates & burgos & +omnia mercata Ballivorum suorum, quòd nulli conveniant ad turniandum vel +burbandum nec ad alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant +armati nisi specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et +si aliqui fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc +provisionem nostram, arrestentur & Vice-Comiti liberentur: & si se non +permiserint arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum & +villatarum, & alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique, & +cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec +capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties autem +contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis nostræ, +prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim propter eos fiat +hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & Vice-Comiti liberentur, +sicut de aliis prædictum est. Et omnes Vice-Comites & eorum Ballivi, +constabularii, jurati ad arma, cives, burgenses, liberè tenentes & +villani talem sectam faciant propter prædictos malefactores, ne ipsi +malefactores evadant, & ne si pro eorum defectu evadant, ii in quibus +defectus inventus fuerit graviter puniri debeant, & sic per Consilium +nostrum puniantur, quòd poena illorum aliis metum incutiat & auferat +materiam delinquendi. Suspectos autem de die per quascunque +arrestationes recipiant arrestatos, Vice-Comites, sine dilatione & +difficultate salvò custodiant; donec per legem terræ deliberentur. Et +ideò tibi præcipimus, quòd sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una +cum dilectis & fidelibus nostris Henrico filio Bernardi, Petro de +Goldintuna quos tibi ad hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma +præscripta cum diligentia exequaris; ne pro defectu tui inde & +prædictorum H. & P. ad te & ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste +Archiepiscopo Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno +regni nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto._ + + [Note 41: _Additament. ad. Matth. Paris._] + +Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre les +différens changemens que le _Haro_ a successivement éprouvés depuis sa +naissance. + +La révolution arrivée en Europe vers le commencement du 5e siecle, n'est +ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant harcelé par les +invasions continuelles des Peuples du Nord, se trouva presque réduit à +rien lorsque ces Peuples, en fondant de nouvelles Souverainetés dans les +Gaules, porterent en même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles +Coutumes dans les pays de leurs conquêtes[42]. De là les usages des +Saxons, des Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que +nous connoissons maintenant sous le nom de la France & de la +Grande-Bretagne. Dans le nombre des usages adoptés d'abord par ces deux +Etats, on doit comprendre les Centaines & les Proclamations des sujets +qui troubloient le repos public. Les premiers François suivirent cette +division en _centaine_, & en même-temps cette procédure de +proclamations, jusqu'à ce que les fiefs étant devenus parmi eux +héréditaires, les Seigneurs firent des Réglemens particuliers pour la +police de leurs domaines. Il n'y avoit point d'inféodations chez les +Anglois, lorsqu'à la fin du 9e siecle Raoul fut institué Duc de +Normandie. Pendant sa retraite en Angleterre il y avoit vu les sujets +distribués comme ils l'avoient été sous leurs premiers Monarques, +c'est-à-dire, soumis aux usages que ces Souverains avoient substitués +aux Loix Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités +auxquelles les Neustriens donnerent le nom de _Haro_ après ses victoires +contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs au Duché de +Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre, y retrouva ces mêmes +formalités en vigueur: & comme Raoul, en les prescrivant aux Normands, +avoit eu soin de les plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même +Guillaume, en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta +des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite des +larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de la féodalité +à laquelle il les assujettissoit le premier. + + [Note 42: Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.] + +LI. + +Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des Loix +d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers Auteurs qui +prétendent que Guillaume le Conquérant avoit ajoûté les Loix suivantes à +celles d'Edouard, lorsqu'en montant sur le Trône d'Angleterre il promit +à la Nation de maintenir l'exécution des Loix de son Prédécesseur. + +_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, omnibus hominibus +suis Franciæ & Angliæ: Salutem._ + +LI[43]. + +De Religione & Pace publica. + +_Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum nostrum +venerari, unam fidem Christi semper inviolatam custodiri pacem, & +securitatem, & concordiam, judicium & justitiam inter Anglos & +Normannos, Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, Pictos & Scotos +Albaniæ; similiter inter Francos & Insulanos, Provincias & Patrias quæ +pertinent ad coronam & dignitatem, defensionem & observationem, & +honorem regni nostri, & inter omnes nobis subjectos per universam +Monarchiam regni Brittanniæ firmiter & inviolabiliter observari. Ita +quod nullus alii forisfaciat in nullo super forisfacturam nostram +plenam._ + + [Note 43: Le numero LI se trouve ici répété, parce que + Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit + particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant + transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui + indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de + ces Loix.] + +LII. + +De fide & obsequio erga Regem. + +_Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento affirment +quod intra & extra universum Regnum Angliæ (quod olim volabatur regnum +Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles esse volunt, terras & honores +illius fidelitate ubique servare cum eo, & contra inimicos & alienigenos +defendere._ + +LIII. + +De Normanni, seu Francigenæ cæde. + +_Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos nobiscum +adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & in pace nostra +per universum Regnum prædictum; & si quis de illis occisus fuerit, +Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus si poterit; sin autem, +incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti quamdiu substantia Domini +illius perduraverit ubi verò Dominus defecerit, totus Hundredus in quo +occisio facta est communiter solvat quod remanet._ + +LIV. + +De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant +Anglicani. + +_Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri fuit in Anglia +particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, anhlote & anscote, +persolvat secundùm legem Anglorum._ + +LV. + +De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate. + +_Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes liberi +homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & teneant terras +suas & possessiones suas bene & in pace, liberè ab omni exactione +injusta, & ab omni tallagio; ita quod nihil ab eis exigatur vel +capiatur; nisi servitium suum liberum quod de jure nobis facere debent & +facere tenentur; & prout statutum est eis & illis à nobis datum & +concessum jure hæreditario in perpetuum per commune consilium totius +regni nostri prædicti._ + +LVI. + +De nocturnis Custodiis. + +_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & burgi, & +castella, & hundredi, & wapentachia, totius regni nostri prædicti +singulis noctibus vigilentur & custodiantur in gyrum pro maleficiis & +inimicis prout Vice-Comes & Aldermanni, & præpositi & cæteri Ballivi & +Ministri nostri melius per commune consilium ad utilitatem regni +providebunt._ + +LVII. + +De Mensuris & Ponderibus. + +_Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & signatas, +& pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores statuerunt._ + +LVIII. + +De Clientum, seu Vassalorum præstationibus. + +_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; & +milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni nostri +prædicti habeant & teneant se semper bene in armis & in equis ut decet & +oportet, & quod sint semper prompti & parati ad servitium suum integrum +nobis explendum & peragendum cùm semper opus affuerit, secundùm quod +nobis de feodis debent & tenementis suis de jure facere, & sicut illis +statuimus per commune consilium totius regni nostri prædicti, & illis +dedimus & concessimus in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non +nostrum sit violatum ullo modo super forisfacturam nostram plenam._ + +LIX. + +Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi. + +_Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines totius +regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram & ad Regnum +nostrum pro viribus suis & facultatibus contra inimicos pro posse suo +defendendum & viriliter servandum, pacem & dignitatem coronæ nostræ +integram observandam, & ad judicium rectum & Justitiam constanter +omnibus modis pro posse suo sine dolo & sine dilatione faciendam. Hoc +decretum sancitum est in civitate London._ + +LX. + +Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus. + +_Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur nisi intra +civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam rem vetitam sine +fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat & persolvat, & +postea forisfacturam._ + +LXI. + +De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris. + +_Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi in +civitatibus regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in +castellis, & in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & jus +nostrum commune & dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt à bonis +prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari nec violari, +sed omnia recte & in aperto & per judicium & Justitiam fieri debent. Et +ideo castella, & burgi, & civitates sita sunt & fundantur & ædificantur, +scilicet, ad tuitionem gentium & populorum regni, & defensionem regni, & +idcirco observari debent cum omni libertate & integritate & ratione._ + +LXII. + +De Purgatione Forensi in judiciis publicis. + +_Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de perjurio aut +murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam rapinam, quæ negari +non potest, Anglus se defendat per quod melius noverit, aut judicio +ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus fuerit, inveniat alium qui +pro eo faciat. Si quis eorum victus fuerit emendet Regi xl. solid., si +autem Anglus Francigenam appellaverit & probare voluerit judicio aut +duello, volo tunc Francigenam purgare se Sacramento[B] non fracto._ + + [Marge A: Al. _si Fr._] + + [Marge B: _Al. non ferro + apud hovendum._] + +LXIII. + +Firmantur Leges Edwardi Regis. + +_Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem Edwardi Regis in +omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad utilitatem Anglorum._ + +LXIV. + +De Justitiæ publicæ fidejussoribus. + +_Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut plegius +eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam evaserit, +talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, & purgent se quia +in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur Hundredus & Comitatus +(sicut Antecessores statuerunt) & qui justè venire debent & noluerunt, +summoneantur semel; & si secundò non veniunt, accipiatur unus bos, & si +tertio, alius bos; & si quarto, reddatur de rebus hujus hominis quod +calumniatum est quod dicitur Ceapgyld & insuper Regis forisfactura._ + +LXV. + +De Servis & eorum manumissione. + +_Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis verò +velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti per manum +dextram in pleno Comitatu, & quietam illum clamare debet à jugo +servitutis suæ per manumissionem, & ostendat ei liberas vias & portas, & +tradat illi libera arma, scil. lanceam, & gladium; deinde liber homo +efficitur._ + +LXVI. + +De Servis. + +_Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in +civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris +nostris, à die illa liberi efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ +sint in perpetuum._ + +LXVII. + +De Suppliciorum modo. + +_Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua culpa, +sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel manus; ita +quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & nequitiæ suæ. +Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis infligi. Ista +præcepta non sint violata super forisfacturam nostram plenam. Testibus, +&c._ + + [Marge A: _Al. eruantur._] + +INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI. + +_WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad quos scriptum hoc +perveniat salutem, & amicitiam. Mando & præcipio per totam Anglicam +nationem custodiri._ + +LXVIII. + +De Examine Forensi. + +_Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de furto vel +homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium inter +duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. Et si Anglicus +bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se jurejurando contra eum +per suos testes secundum Legem Normanniæ._ + +LXIX. + +De eodem. + +_Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem_ _rebus, +Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium si magis +ei placeat. Et si uterque sit invalidus & nolit bellum vel non posset, +quærat sibi legalem defensionem._ + +LXX. + +De eodem. + +_Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus +nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se per Dei +judicium._ + +LXXI. + +De Examine Forensi. + +_De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget ad +judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria & hoc super +eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. Et si Anglicus +non audeat enim probare per bellum, defendat se Francigena pleno +juramento non in verborum observantiis._ + +Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle qu'il +l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux; mais il a cru, +dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre qui annonceroit le sujet +qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité auroient plus de +facilités pour faire leurs observations sur chacun de ces sujets en +particulier. Je ne donnerai donc point aux réflexions suivantes d'autre +ordre que celui que Selden à donné aux articles auxquels elles se +rapporteront. + +_Suite des Remarques._ + +ARTICLE LIII. + +On voit clairement dans cet article que le terme _Dominus_ n'y indique +pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que d'un _maître_ chargé +par l'_hundred_ de veiller sur un certain nombre de colons; c'est de là +que l'_hundred_ est obligé de suppléer à l'amende que ce maître se +trouve hors d'état de payer au Roi. + +LIV. + +_Anhlote_ & _Anscote_, Loi particuliere à laquelle les Anglois d'origine +étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce Monarque recevoit +dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs usages; ces usages étoient +donc différens des Coutumes Angloises: & par conséquent l'opinion de +ceux qui ont avancé qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa +Nation, est sans fondement. + +LV. + +Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet article que +les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, ne l'étoient pas +de leur nature: car lorsque ce Conquérant dit ici qu'il les donne à +titre héréditaire & à perpétuité, exempts de toute redevance, &c. il ne +veut faire entendre autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le +pouvoir de changer l'état des fonds, & de les assujettir à des charges +que dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter. + +LVIII. + +En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard dans +toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée générale de la +Nation, que tous ceux qui, dans les divers ordres de l'Etat, avoient +reçu de lui des fiefs en hérédité, fussent assujettis aux Statuts +particuliers par lesquels ces sortes de biens étoient régis: par-là il +se ménageoit un moyen sûr de multiplier les fiefs & d'accoutumer +insensiblement les esprits au joug de la vassalité. + +LX. + +On appelloit l'argent en espece _pecunia sicca_, & les troupeaux ou +bestiaux destinés à être vendus, _pecunia viva_. + +LXI. + +On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, & on ne les +établissoit point à une distance moindre les uns des autres que six +lieues, & le tiers d'une lieue. La raison que Britton donne de cet +usage, est que la journée commune d'un voyageur ne peut excéder vingt +lieues, & qu'en divisant le jour en trois parties, un Marchand avoit six +heures pour se rendre à chaque Marché, six heures pour y trafiquer, & +six heures pour retourner chez lui ou en un autre Marché. + +LXII. + +Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je me suis borné +à faire connoître la simplicité des regles suivies pour les duels chez +les Anglo-Normands; mais les Textes de Britton & du vieux Coutumier de +Normandie, d'où j'ai extrait ces regles, étant comparés ensemble, +peuvent servir à appuyer de plus en plus mon opinion sur la nécessité +qu'il y a de préférer l'Ouvrage de Britton & le vieux Coutumier à toute +autre source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie. + +_BRITTON, Ch. 22._ + +Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos de lui +atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home nequedent ne +poit mie appeller generaument; car home utlage, ne cely que ad nostre +Royalme forjure, ne home juge en nostre Court a la mort, ne provour que +avera faile[A] de sa prove, ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home +arage, ne folnastre, ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de +gents, ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables en +appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies demurraunts +en nostre terre....................................................... + [Marge A: Failli.] +& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si ferrons +hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt nous; & ils +come viendront en jugement si face lencusour son appel pur nous en ceste +manere par ascun serjaunt. + +Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que come il fuit +en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an, la oy mesme cesti +peres pur parler tiel mort ou tiel treson par entre cesty peres & un +autre tiel par nosmes & par teles aliaunces, & que cesti pere issint le +fist & issint le purparla felonisement come felon & trayturement come +traitour, est cesty Johan prist a prover par son cors en toutes les +maneres que la Cour voudra a garder que puer le doit. + +Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en chescun +felonie & la coviendra sagement parler. Car si le appelour soit maheme +ou dedens le age de 14 ans ou oultre le age de 70 ans ou ordine dedens +seints ordres ou femme ou si home puisse être eyde par recorde adonques +dirra il issint: est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres +que la Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou de tiel +estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de tiel ou de tiel ou +de lour roules a record ou a garaunt & defendons que nul atturnes soient +reçeus pour la appellour ne pur les appelles ne nul essoyne allowe de +une part ne auter en nul cas de mort. Et volons que si le appel soit +pronounci par bouche de Serjeaunt & le appel soit abatu par mauvaise +mounstraunce ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter, +le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en +cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de ceo +soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis apres +suspendu de son office, & quant al defence se purra le defendaunt puis +apres defendre en ceste manere. + +Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & toutes les +pourparlaunces ou compassements de mal envers la persone tiel ou de tiel +solonc ceo que serra purpose en countre luy de mot en mot. Et volons +bien que en ceulx appels que le appellour eit plus de mester de asser +les paroles ordeynement sans omission a ceo que son appel estoise que le +défendour en son defens & grauntouns al defendour de chescune felonie +que il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu. +Issint que pour defaulte de mot & de sillable ne soit il mie ajuge pur +non defendu: eins suffise al defendour que il die que de tele felonie +n'est mie coupable si come le appellour lui met surprist est que il +defende vers lui par son cors solonc ceo que la Cour a gardera que faire +le deyue ou par pays, nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il +est non defendu en cas de mort. + +Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu de meux +respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, & si parmi sa bouche de +Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, si soit puny per prison & par fyn +& il se purvoye de meillour Serjaunt. Et come il avera suffisaument +defendu le gros de l'appel si se purra il eyder par exceptions & primes +de la jurisdiction le Juge & puis a la persone le appellour, & puis à sa +persoune propre & puis a lappel & puis a laction si come serra dit entre +les exceptions & quant a la Jurisdiction puit il dirre que il nest mie +tenu a respondre en place ou le Juge est partie, de si come nul jugement +ne se poit faire de meyns que de 3 persones cest a saver de un pleintife +& de un defendaunt: & en cas ou nous somes Partie, volons que nostre +Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement & +conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder par ascune +exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone demeyne: & +puis al appel abatere que purra avenie en moult de cases, si come par +omission de nosmer en l'appel, an ne jour ne lieu ou en noumaunt un +nosme pour un autre, si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel +issint. + +Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou clamant son appel +par ceste parolle, & ceo voil jeo averer, la ou il duist dire, & ceo +profre jeo a prover, ou per variaunce de son appel devaunt justices en +une forme & en Roule de coroner en autre forme. Et si par ascune +exception puisse abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge +quittes quant devers cet appellour, & le appellour soit commaunde a la +prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se obligea & +issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le appellour se +avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns ses plegges de +suer soient en nostre mercy pur ceo que ils averount failly de +pleggages. Mes en tiel cas volons que mitigation soit faite pur ceo que +ceux se profrent a combattre pur notre pees meyntener. Et tout soit que +les appeles soient issint a gardes quites quant devers le pleintife pur +ceo ne remeigne mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis +sus. + +Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a ceux de part +nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder & s'ils dient +par pays soyent mis arere en prison jesques a un certein jour, & en le +meen temps soit maunde pays, & solonc le verdist du pays sur ceo charge +soient juges. Et si le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques +soit en sa eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi +soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx, si +come femes & mahemes, & autres que ne poient ne deivent combatre. Et si +par son cors & en soit cas de autre félonie, adonques soit la cause +examine, eins ceo que la bataille se joyne lequel la cause soit trespas +ou felonie. Et si trespas, si soit le appel abbatu par ofices de +Justices; & si de felonie, adonques donc le defendaunt gage a soy +defendre & le appellour gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour +dune pur attirs des armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en +prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence le pleyntife +son appel mot pur mot come il fist avaunt, & le defendour se defende +come avaunt & puis pregne lun lautre par la mayn & jurge primes le +defendaunt en ceste manere. _Ceo oyes vous home qui jeo teigne par la +mayn qui vous faites appeller Johan par nosme de baptesme, que jeo peres +a tiel an, a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne +compassai ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men +avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints._ Et puis jurge le appellour +issint. _Ceo oyez vous home que jeo teigne per la main que vous faites +appeller P. per noums de baptesme que vous estes parjures, car a tiel +jour, a tiel an & tiel lieu purs plastes vous tiel treson ou tel mort ce +que dit ay devaunt vous en le appel si Dieu me ayde & les Seynts._ Puis +soient ambideux menez en certain place ou ambideux jurgent issint. _Ceo +ayez vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une +autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu abasse & +la ley du diable enhausse_, & issint soit fait en toutes les batailles +de felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, autre que les +combattours, que le chose que il veit ou oye soy mover ne haute voyce +pronouncier par quoy desturbaunce poet surdre à la bataille & volouns +que qui que ceo face encountre la cry que il eyt la prison de un an & un +jour. Puis voisent combatre _armes sauns fer & sauns longe arme a teste +descouvertes & a meyns nues & a pee ovesque deux batons cornus de une +longure_, & chescun de eux un escu de quatre corners sauns autre armure +dount nul ne pusse autre grever. Et si ascun eyt sur lui autre arme +musce & de ce soit greve son adversarie ou profre de grever soit fait +come serra dit entre les batailes de plee de terre. _Et si le defendour +se pusse defendre jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le +firmament_ & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre si +volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et aussi en toutes +batailles de champions & le appellour de felonie soit comaunde a la +prison. Et si le defendaunt, voile la felonie reconustre avaunt ceo que +il soit atteint autrement & appeller autres de la consente volons bien +que il soit a ceo receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le +jugement tiel que il soit treyne & pendu & autrement tormente a la mort +a nostre volounte & que tous ses biens moebles soient les nous & ses +heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en nostre realme, +si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour que freschement +avera cette felonie suy abone fin eyt de nous graund guerdon. + + +ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68. + +_De suyte de Meurdre._ + +Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se plainct de T. +qui a meurdry son pere felonneusement en la paix de Dieu & du Duc qu'il +est prest de prouver & de lui faire cognoistre en une heure de jour. Se +T. le nye mot à mot, & il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt +premierement prendre le gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: & +chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz doibvent +tous deux estre retenus en la prison du Duc: & ce que droict sera à +faire la bataille leur doibt estre ottroyée par la Justice. Et si peult +bailler l'un & l'autre en vifve prison si leur plaist pourtant que l'en +les baille fealement à bons gardes, qui les rendront mortz ou vifz au +jour de la bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz. + +S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à aulcun d'eulx, +le Bailly en peut enquerir de son office, & punyr celui qui en sera +attaint coulpable, selon la desserte du faict, & ceulx qui le gardoient +s'ilz en sont coulpables. + +Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne seulent +porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les peuvent rendre à +la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult user en Normendie qu'en +bataille de felonie puis qui les gaiges sont donnez, aulcun ne doibt +estre gardé hors de la prison au Duc. + +Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions +offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée, tous +appareilléz en leurs cuyrées, ou _en leurs cotes avecques leurs escus & +leurs bastons cornus_, armez si comme mestier sera, de drap, de cuyr, de +laine, & d'estoupes. Et escus, ne ès bastons, ne ès armures des jambes, +ne doibt avoir fors feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne +pevent avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le +baston. + +Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles. +Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles & si pevent être +oings s'ilz veulent. + +Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles de la +bataille seront recordées par la Justice, & s'il est advis à aulcun +d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien recordées, ou +que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz pourront demander le +record de la Cort & lauront par ceulx qui furent a gaiger la bataille. +Et quand elle sera bien recordée si soient menez au champ pour +combattre, & quatre Chevaliers soient eslus qui gardent le champ, & tous +les aultres se seent en tour. + +Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont sur vie & sur +membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des champions aide ne +nuysance par faict ne par dict, & si aulcun faict contre ce, il sera mis +en la prison du Duc & l'amendera à sa volonté. + +Après les champions soient appellés au champ & jurent les parolles de +la bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent par les mains, +l'appelleur à dextre & defenseur à senestre. L'en doibt demander à +chascun comme il a nom en baptesme, & s'il croit en Pere, en Filz, & en +benoist sainct Esprit, s'il tient la foi que saincte Eglise garde. + +Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en ceste forme: +_Oes homme que je tient par la main senestre, qui T. te faict appeller +en baptesme que ton pere ne meurdry en felonnie: ainsi maist Dieu & ses +Saincts._ L'appelleur jurera après: _Oes homme que je tient par la main +dextre qui R. te faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as +jurées tu te es parjuré: ainsi maist Dieu & ses Saincts._ Après si +jureront les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy que par +aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy puissent ne +doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après l'appelleur jurera +ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le baston, & les quatre +Chevaliers qui sont esleuz à garder le champ seront entre eulx deux tant +qu'ilz ayent aoure avenaument & le ban du Duc sera crye de rechef. Quant +ilz auront aoure, les quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ +en quatre parties. + +Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent en +Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée en toutes +les batailles, fors que le serment doibt estre faict des parolles de +quoi la bataille fut gaigée. + +Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand _l'appareil_ des combats, +on le voit, _respire je ne scais quoi de lugubre & de terrible_[44], qui +laissoit agir librement les regrets & la terreur sur l'ame d'un +accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y voit aucune différence entre +l'armure du roturier & du noble; la simplicité du serment, le laconisme +des proclamations, la solitude où les combattans étoient retenus +jusqu'àu moment critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout +cela nous retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En +effet, le _bâton_ est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces +combats[45]. S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui +appartenoit un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne; +l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, _hic est terminus_. Le Comte +marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, & chacun d'eux +ayant pris une portion du terrain, dont il se disoit propriétaire, +l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, & le déposoit pour gage +de la bataille entre les mains du Comte. Au moment assigné pour le +combat, ces deux morceaux de terre étoient placés entre les parties, +elles touchoient avec leur épée le morceau qu'elles prétendoient avoir +respectivement tiré de leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la +victoire à celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux +mains.[46] Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus +pompeuses.[47] + + [Note 44: Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.] + + [Note 45: _Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354. + Balus._] + + [Note 46: _Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid._] + + [Note 47: _Leg, Bajuvarior._ tit. 15, 16, 17. Balus. col. + 133 & suivantes.] + +Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans les +autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les _pratiques +anciennes_[48]. Les _corrections_ que ces écrits ont faites dans ces +_pratiques_, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant des +combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens. Ces +_corrections_ consistent en des formalités qui ne servoient qu'à +distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des chevaux +superbement enharnachés, des armes brillantes, un cortége choisi d'amis +& de gardes, tout cela exigeoit de longs préparatifs. Ces arrangemens +multipliés, & qui précédoient le combat, formoient autant de liens +qu'une ame fiere & hautaine se mettoit insensiblement dans l'impuissance +de rompre. Les guerres avec les Orientaux avoient communiqué aux +François le goût de ces derniers pour le faste & pour l'extraordinaire: +de là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous Philippe +le Bel[49]. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux Coutumes Normandes +introduites en Angleterre après la conquête, & l'on verra lesquels de +ces Coutumes ou de ce formulaire peuvent nous donner une idée plus juste +_des anciennes pratiques_ l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le +Conquérant fait assez clairement entendre que l'article 62, contient +une addition aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi que les +articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e siecle, il n'y +avoit aucun cas où le combat fût indispensable. Les facilités procurées +par les établissemens de saint Louis, pour se soustraire à cette barbare +Coutume, ont donc été mal-à-propos attribuées jusqu'ici à ce pieux +Monarque. + + [Note 48: Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.] + + [Note 49: Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier + vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu: + + _Premierement._ Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose + notoire, certaine & évidente, que le maléfice soit advenu. Et + ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison + ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion. + + _Secondement._ Que le cas soit tel que mort naturelle en deust + ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne + chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort + s'en deust ensuivir. + + _Tiercement._ Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par + voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si + que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par + son corps. + + _Quartement._ Que celuy que on veut appeller soit diffamé du + fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce + signifie la cause des indices. + + _Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans + estre adjourné._ + + En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans + coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait + estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses + amis. + + _Item._ Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites + Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort, + toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il + est contenu en la cause de larrecin excepté. + + _Item._ Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de + gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir, + excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die + que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par + autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui. + + _Item._ Si le cas est proposé en generaux termes, comme de + dire, je te dis, & veux dire, maintenir & soustenir que tel N. + a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons & + ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne + d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy + convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps & le + jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté + faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre + l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire + l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir. + + _Item._ Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou + combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de + tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé. + + _Item._ Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se + départoit de nostre Court, après les gaiges jettés & receus, + sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons & ordonnons + qu'il soit tenu & prononcié convaincu. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive + dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou + son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, & se + doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa + querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si + l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées + estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, & confisqué + corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme + droit, coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé + ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne + pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps + contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme + Gentilhomme & preud'homme doit faire, en ma présence, comme + Juge & Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de + bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de + chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à + gaige de bataille, & que en tel cas, selon la noblesse & + condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui + s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons + qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou + non. + + _Item._ Et premier dira, très-haut, très-excellent & + très-puissant Prince & nostre souverain Seigneur; ou s'il + n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain + Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve + fin aux choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par + leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour + celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon + absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à + mes périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes + fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes & + de chevaux, comme pour ma propre personne, & ainsi comme en tel + cas appartient. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur + ses périls dire au contraire, & requerir que les injures dites + par l'appellant soient amendées de telle amende & peine qu'il + devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que + l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge + compétant, a faulsement & mauvaisement menti, & comme faux & + mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, & s'en deffendra ledit + deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par son corps, ou + par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé + que gaige de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le + Roi, comme leur souverain Juge, sera dit & ordonné. + + Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire + ses protestations dessus dites, & requerir son advoué, en cas + de leale exoine, demander & faire retenue de conseil, d'armes & + de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables + à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le + surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles & deffenses + voulons & ordonnons que soient semblablement escrites & + registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour + l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra. + Et pour ce chacun d'eux jurera & prometra, & se obligera de + comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant à la + journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la + bataille, si bataille y chiet, selon l'information & le propos, + lequel sera bien veu & sainement regardé par notables & + preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de + nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour & + place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme + recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera. + + Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne + donnent bons & suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans + nostre congié & licence. + + _Item._ Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le + deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs + armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, & eux + deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs + chevaux houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les + visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les + espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres qu'ils + entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils + faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, & + portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur + Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient + contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au + champ, selon la Coustume de présent, & du droit d'armes. + + Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur + aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres & Chapitres de + présent, voulons & ordonnons que lesdits combateurs puissent + partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est, + entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant + eux leurs escus, leurs glaives & toutes les autres armures + raisonnables de combattre en tel cas. + + Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais + Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs + main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où seront + portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints + ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes + ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient + descendus dedans leurs pavillons & tentes. + + _Item._ Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de + France l'appellant se doit présenter au champ _premier_, & + devant l'_heure de midy_, & le deffendant devant l'_heure de + none_, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour + convaincu, se la grace & mercy du Juge ne s'y estend, + lesquelles constitutions nous voulons & approuvons qu'elles + tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce + nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que + nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou + l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges + plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner + à l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner + autre jour & heure, tant avant la bataille commanchiée, comme + en combattant, pour parfaire leur bataille, & en les remettant + au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins, + sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre, + deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens. + + _S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que + le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de + bataille._ + + _Premierement._ Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à + cheval à la porte des lices, & là doit une fois crier que + l'appellant viegne. + + _Secondement._ Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand + l'appellant & l'appellé ou deffendant seront entrez & auront + fait au Juge leurs protestations, & seront descendus en leurs + pavillons. + + _Et tiercement._ Quant ils seront retournés de faire leurs + derniers seremens, les Rois & Heraults d'armes, par la maniere + qui s'en suit, crieront à haute voix: _Or oez, or oez_, + Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que + nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France, + vous commande & deffend, sur peine de perdre corps & avoir, que + nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques, + se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy + nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain + Seigneur vous deffend & commande que nul de quelconque + condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, & ce + aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux + serviteurs & roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux + qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte + du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux + sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous + commande & deffend que nulle personne, de quelconque condition + qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez, + ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps & biens; + ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes + personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se + assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les + Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy + nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe, + ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel + qu'il soit, sur peine de perdre corps & avoir. + + _S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux + Champions doivent faire à l'entrée du champ._ + + Les protestations que les deux Champions doivent faire à + l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable + que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou Mareschal du champ, + qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par + son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour + plusieurs raisons le meilleur; & puis celles qu'il dira ou fera + dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré + dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre + très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le + Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel + pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre + Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme + qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle + querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre, + meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur, + Nostre-Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à + tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain + Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est venu + présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy + livriez & départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, & + de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable & convenable en + tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme + dit est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied, + ainsy comme mieux luy semblera, & de soy armer ou desarmer de + ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que + pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant, + se Dieu luy donne loisir de ce faire. + + _Item._ Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en + champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles + luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust nulles autres, + ne puist avoir. + + _Item._ Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées, + comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis, + parquoy il fut veu & conneu manifestement que son bon droit luy + fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après + que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux & + mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon + la condition du cas, & doit requerir que sur ce il doive + specialement jurer. + + _Item._ Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu + ne fust que au _soleil couchant_ il n'eust deconfit, & oultré + son _ennemy_ (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist) + neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant + comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les + droits & anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il + n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons + consentir & octroyer. + + _Item._ Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans + l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus + receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu, laquelle + Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il + tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est. + + _Item._ Doit demander & très-expressement protester de porter + avec lui, pain, vin & autre viande pour mangier & boire + l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes choses à lui + convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour + son cheval; desquelles protestations & requestes, tant en + general qu'en especial, il doit demander acte & instrument, + lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que + l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement + faire, & par la forme que dit est, voulons & ordonnons qu'ils + puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa + volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin, + charmes, charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres + semblables choses deffendues selon Dieu & sainte Eglise à tous + bons Chrestiens. + + _Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le + siege de la croix & du Te igitur, avec les pavillons des + Champions._ + + _Item._ Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de + bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante + pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges + seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en + venoit. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de + l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de + son Juge, & celui du deffendant à la senestre. + + _Item._ Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les + choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent + baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres baissées, + faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en + celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera, + qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit + present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant + Prince, & nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à + vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis + venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon + devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a + fait, & de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera + aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près qu'il + pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui + contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre + main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, & de ce + fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son + pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites + escrites, il ne sceust dire, voulons & ordonnons qu'elles + puissent estre dites par un Advocat. + + _Item._ Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter + sut la porte des lices, & illec doit faire son second cry; & + les cinq deffenses par la forme & maniere que dit est. + + _S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont + tenus combattre en champ par gaige de bataille._ + + _Premierement._ Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à + pied, partant de son pavillon avec ses gardes & Conseil, armé + de toutes ses armes, comme il est dit dessus, & quand il sera + dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux + devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou + scaura, où sera la figure de nostre Redempteur _Jesus-Christ_ + en Croix couchié dessus un _Te igitur_, & à sa dextre sera un + Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui + s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N. + qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre + Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye, + qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous + sauver. Or luy requerez mercy, & priez-le que à ce jour vous + veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge. + Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre + ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles + finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à + tout les gantelets, & met la droite sur celle Croix, & la + senestre sur le _Te igitur_, & puis luy dit: Vous tel N. dites + comme moy, & il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut + parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure + par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur & + Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy + sont, & la foy de vray Chrestien & du saint Baptesme que je + tiens de Dieu, que j'ai certainement juste & bonne querelle, & + bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme + faux & mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il + veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse & mauvaise + querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray aujourd'huy + par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame, & de Monsieur saint Georges le bon Chevalier; + lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, & se retourne à + son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit. + + _Item._ Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant, + lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme, + avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, & le surplus + comme dit est. + + _Item._ Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal + après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, & les + met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, & puis lui dit: + Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la + passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts + Evangiles qui cy sont, & sur la foy de vray Chrestien, & du + sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir + fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy + deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement & + mauvaisement m'a accusé, comme faux & mauvais qu'il est, de moy + avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps, + contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur + saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit + deffendant se lieve, & s'en retourne à son pavillon, comme a + fait l'Appellant. + + _Item._ Au second serment, viendront les deux Parties, l'un + après l'autre, semblablement comme dessus, & pour abregier, + jureront comme dessus il a esté devisé. + + _Item._ Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de + l'un costé comme de l'autre, & viendront aux deux Parties, & + les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit + est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand ils + seront agenouillez devant la Croix, & le _Te igitur_, le + Mareschal prendra leurs mains droites, & leur ostera leurs + gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le + Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de + nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura + tort, en ame & en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, & + seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon + droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du + Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, & pouvoir de + l'ennemy. + + Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour + la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se + entreverront, & se entretiendront par les mains; adonc le + Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N. + comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait + conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy, + ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner + pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir. + + Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs + pavillons, & de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou + du Juge devant qui ils seront venus. + + Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera + semblablement au deffendant, & puis retournera à l'Appellant, & + dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette + vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur + Jesus-Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de + Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les + très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour + les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie, + & sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à + combattre cetuy faux & mauvais, traistre, meurtrier, parjure, + menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce j'en + appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint + Georges le bon Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire + par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur + moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes, + charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles + autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire, + ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps + & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye + Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens + faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, & pour + abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le + deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le _Te igitur_ + pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les + prend par les mains droites & les fait entretenir. Lors il dit + à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O! + tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que + j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, & ay + bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu a + mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre & + deffendre contre moy; & tu le scays, dont j'en appelle à Dieu, + nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à + tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce + le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à + l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par + les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux & + mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre & + combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, & + fausse querelle de me avoir appellé & combattre contre moy, + comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, & Monsieur + saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux & mauvais + que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils + doivent rebaiser le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper + se lever, & leur retourner en leurs pavillons pour faire leur + devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son _Te igitur_, & + le siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va. + + _Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit + crier à haute voix au milieu des lices._ + + Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera + assis, & ordonné sans dire mot, & que les Parties seront toutes + prestes, & en point de faire leur devoir: alors par le + commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault + au milieu des lices par trois fois crier _faites vos devoirs, + faites vos devoirs, faites vos devoirs_; & après ces paroles + les deux champions souldront de leurs pavillons sur les + escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour + de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs + Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus + les lices jettez hors. + + Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en + criant par trois fois, _laissez-les aller, laissez-aller, + laissez-les aller_, & ces paroles dites, jette le gant, & alors + qui veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige + de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans + plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa + bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, & + fasse chacun le mieux qu'il pourra. + + _Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre._ + + _Item._ Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point + oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une + des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; & l'autre, qui est + la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort, + dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au + Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir. + Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, & + par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes + coupées, & tout son harnois, çà & là par les lices jettez, & + puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi desarmé & + laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou + d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les + pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, & + le surplus de ses biens à son Prince confisquez. + + _Item._ Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices + honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il + n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura + deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses + pleiges & hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour + quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y + respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre, + s'il ne veult. + + _Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter + observari debet, &c._ + + _Item._ Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du + vaincu, & generalement toutes les autres choses que le vaincu + aura apporté au champ, soient & appartiennent de droit au + Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour + en auroit eu la charge & la garde. + + _CONCLUSION._ + + Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que + chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car + entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus + craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu, + ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, & + en leurs forces, ou aveuglez, par ire, & outrecuidance: & + aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la + paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté + de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant & nonchalant + le jugement de Dieu, mais qui se plaint, & justice ne trouve, + la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil + & mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre + bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre + Seigneur _Jesus-Christ_, le vray Juge, sera pour luy.] + +LXIV. + +1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes d'_Hundreds_ +& de _Comtés_, parce que sans cela les Anglois n'auroient pas compris la +signification de la premiere expression, & que la seconde n'auroit pas +été intelligible aux Normands. 2º. Il est observé dans cet article, à +l'égard des Hundreds, que leur établissement en Angleterre avoit précédé +la conquête: en effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les +Centaines en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi pour +substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on trouve le tableau +de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie de la fin de la +seconde Race, lorsque les maximes des Capitulaires furent remplacées par +les usages particuliers des Seigneuries. + +LXVII. + +Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant avoit +déterminés pour chaque espece de crime & pour les différens degrés du +même crime. Prenons pour exemple de la proportion que ce Prince avoit +sçu mettre entre les peines & les fautes, ce qu'il avoit ordonné à +l'égard du Rapt. _Si quis obviaverit mulieri vel alicubi invenerit eam +solam vel socios habuerit cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem +tetigerit frangit edictum Regis & emendabit secundum judicium commune._ + +_Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit +gratiam suam._ + +_Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium +possessionum suarum incurrit damnum._ + +_Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit damnum._ + +_De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum Francorum +& Anglorum._ + +_Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori +labro quàm propius natibus abscindere debuit._ + +Item. _Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo +dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum & +caudam[50]._ + + [Note 50: Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il + rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la + femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la + vie, _& primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam + Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua + pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse + quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte + exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem + Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut + Rex audivit misit propter Episcopos & Barones, qui tunc erant_ + _cum eo ad curiam, & præcepit mulieri ut narraret eis omnia + sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio + Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die + veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si + posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis + pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset + ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad + pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras + Beluacensis monetæ, & x. equos de precio tanto: joculatrici + autem centum libras, & eam daret in conjugem diviti burgensi, + aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ. + Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset + justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam + argento, & cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens + ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias + octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad + misericordiam suam: quod vix concessit, & sic ipse Comes + concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex comparuit quòd + vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur + justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones + clamaverunt & confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex + concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem + Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum + Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem, + quæ erat pulchra & sapiens & quæ largita est multas eleemosynas + Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre & + matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis + facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis + locis quasi consuetudinarie habetur._] + +Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines attachées +aux autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit des premieres +Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé jusqu'au 11e siecle[51]. +On le chercheroit en vain dans les monumens François du même temps. + + [Note 51: _Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo + inter duas villas & obviavit eam aliquis & per raptum denudet + caput ejus cum sex solidis componat._ + + _Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet + cum sex solidis componat._ + + _Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel + posteriora cum duodecim solidis componat._ + + _Si, &c._ + + _Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent._] + +Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle je parlerai +dans la suite; & cet Auteur a terminé les additions que le Conquérant +avoit faites à ces Loix, par la Charte suivante. + +CARTA WILLELMI. + +_W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus +Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras habent, +salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, qui in Anglia manent, +quod Episcopales leges quæ non bene nec_ _secundum sanctorum Canonum +præcepta usque ad mea tempora ni regno Anglorum fuerunt communi concilio +& consilio Archiepiscoporum meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, & +omnium principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando & regia +auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, de legibus +Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, nec causam quæ ad +regimen animarum pertinet, ad judicium secularium hominum adducant. Sed +quicunque secundum Episcopales leges de quacumque causa vel culpa +interpellatus fuerit, ad locum quem ad hoc Episcopus elegerit vel +nominaverit, veniat, ibique de causa sua respondeat, & non secundum +hundret, sed secundum Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo +suo faciat. Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam +Episcopalem venire noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si +nec sic ad emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc +vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur. +Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, pro +unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam defendo & mea +auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus aut minister +Regis nec aliquis laicus homo alium hominem sine justitia Episcopi ad +judicium adducat. Judicium vero in nullo loco portetur, nisi in +Episcopali sede, aut in illo loco quem ad hoc Episcopus constituerit._ + +De honestate & castitate dictorum Canonicorum. + +_In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste & +catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur, +depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, aliter +voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, fraterno amore +prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano & fratribus cæteris +corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, ad notitiam Episcopi +perveniat, qui Episcopus una cum Decano & fratribus cæteris adjunctis +etiam orationum meditationibus fratrem infirmum sanare & corrigere +studeat. Si vero ipse taliter castigari noluerit, & proprio reatui +pertinaciter indulgere voluerit, omnibus rebus Ecclesiæ vacuus, ut +accessit, foras mittatur, & alter morum & scientiæ merito dignus, absque +omni munere, ut dictum est, locum ejus terram occupantis obtineat. His +omnibus incommutabiliter ita dispositis veto & regali auctoritate +prohibeo, ut quislibet cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis +violentiam aliquam faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si +Episcopus vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum +facere temptaverit, deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc +temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere valeat +in secula seculorum. Amen._ + +_REMARQUES SUR CETTE CHARTE._ + +Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, à +l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de Guillaume le +Conquérant, en 1080[52], que lorsque les Ecclésiastiques avoient exercé +anciennement en France quelque portion de la Justice civile, ce n'avoit +été que par exception au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a +tellement été bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles, +que par l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le +Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; ils +n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence sur les Juges +Laics. Cette opinion est très-opposée à celle de M. de Montesquieu sur +les _Justices territoriales des Eglises_[53], & trop conforme aux +maximes de la Charte que _Wilkins_ nous offre ici, pour que je néglige +l'occasion que cette Charte me procure de développer l'équité des usages +sur lesquels elle étoit fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la +nature des justices que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du +Conquérant en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs +Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur de +l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des Seigneurs +laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales preuves sur +lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il attribue aux Eglises +dès les temps les plus reculés de la Monarchie Françoise. + + [Note 52: _Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag. + 67._] + + [Note 53: Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.] + +Selon l'illustre Magistrat[54] «_c'étoit un principe fondamental de la +Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire de +quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile._» + + [Note 54: Esprit des Loix, L. 30, c. 18.] + +Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne à cette +assertion. Il cite, en premier lieu. + +Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant sous les yeux +du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera facile d'apprécier +sans recherches les conséquences que M. de Montesquieu en a tirées. + +_In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus omnibus +fidelibus, &c._ + +_Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui +homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad eos +hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt.... +& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio libera & +prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium vestrum notitiam +pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione & defensione +nostra receptos in libertate conservare decrevimus._ + +ARTICLE PREMIER. + +_Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo in +exercitum pergant, &c._ + +II. + +_Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia, +deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, alienarum +rerum invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter aut +civiliter fuerit accusatus & ad placitum venire jussus, ad Comitis sui +mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras vero minores causas MORE +suo, sicut hactenus fecisse noscuntur, inter se mutuo definire non +prohibeantur._ + +III. + +_Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi +occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, & secum in +portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit, utatur illorum +servitio absque alicujus contradictione vel impedimento & liceat illi +eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi inter se definire +possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones ad examen +Comitis reserventur._ + +VI. + +_Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam ut +se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. Et si +beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit fuerit +consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo exhibere debere +quale nostrates homines de simili beneficio senioribus suis exhibere +solent._ + +Dans ces différentes dispositions apperçoit-on _la puissance militaire +du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile sur les +hommes libres_? Le Capitulaire a évidemment pour objet de communiquer +aux Espagnols réfugiés en France les priviléges dont les hommes libres, +nés dans le Royaume, y jouissoient alors, & de les assujettir aussi aux +mêmes charges. Par conséquent les priviléges & les charges qui sont +accordés aux Espagnols par le Capitulaire, nous donnent une idée juste +des devoirs & des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres +François. Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la guerre +sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, criminelles ou +civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur vie ou de leurs +biens, étoient de la compétence du Comte; mais les autres causes se +décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit recevoir dans les aleux qui +lui avoient été donnés à défricher, _adprisiones_, telles personnes +qu'il jugeoit à propos, & les forcer de s'acquitter des fonctions +auxquelles ils s'étoient obligés en s'y établissant; l'une de ces +fonctions étoit de concourir, avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre +la justice à tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en +quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol avoit +pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit tenu +envers le Comte à l'hommage & aux redevances convenues par la concession +qui lui avoit été faite de ce bénéfice. Ainsi, quoique le Comte eût sur +les hommes libres toute la _puissance militaire_, il n'exerçoit pas sur +eux toute la Jurisdiction civile, les Parties de cette Jurisdiction qui +avoient plus de rapports avec les Justices Seigneuriales, devenues si +communes sous la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en +effet, l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit, +conjointement avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce +qui intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte, +au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police générale du +Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols, des usurpations, &c. +Mais l'infraction des Réglemens domestiques & économiques établis dans +un alleu par le chef de la famille composée d'hommes libres qui +habitoient cet alleu, cette infraction, dis-je, étoit soumise au +jugement de ceux d'entre ces hommes que la famille avoit choisis pour la +gouverner. N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef +de toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers +Capitulaires que M. de Montesquieu va nous opposer. + +Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la _puissance militaire_ +entraînoit nécessairement après elle la _Jurisdiction civile_, croit +trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire de l'an +819, art. 14, que les _Placités du Comte étoient appellés les Placités +de l'homme libre_; & que de là _ce n'étoit que dans ces Placités du +Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on pouvoit juger les +questions sur la liberté_; mais ce cinquieme Capitulaire de 819 ne dit +rien de semblable. Il enjoint seulement aux hommes libres de se trouver +chaque année aux trois Placités généraux du Comte, à moins qu'ils n'y +soient appellés comme accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre +témoignage; & il ajoûte _ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent +non alius venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut +testificatur_. Or, cette derniere disposition fait clairement entendre +que les Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes +extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient de +l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, mais +que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes libres du +ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction des +Jurisdictions. Les causes majeures & l'état des personnes, _la liberté_ +par conséquent étoient de la compétence du Roi, au nom duquel le Comte +les décidoit; les moindres causes qui avoient pour objet la vente, +l'achat, l'échange pour choses mobiliaires ou les services promis, +appartenoient aux Centeniers; l'instruction même des affaires +criminelles, pourvu qu'ils ne les jugeassent pas, les regardoit +aussi[55]: & il restoit à ce moyen aux chefs de famille ou hommes libres +propriétaires d'alleux le droit de prononcer provisoirement[56] sur les +contestations qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, & qui en +altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture. + + [Note 55: Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect. + Ansegise, _ut nullus homo usque ad mortem, &c. judicetur._ + Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.] + + [Note 56: Les Sujets prenoient pour modeles de la + discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les + familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces + Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit + s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit + injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a + un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au + Centenier, & au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas + justice. _Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus._] + +Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement les Plaids +de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, & la +Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce que l'homme libre +marchoit à la guerre sous le Comte, il ne s'ensuivoit pas ni que le +Comte fût son seul Juge, ni que les Placités du Comte dussent porter +exclusivement le titre de _Placités des hommes libres_. Ce n'étoit pas +encore parce que _les vassaux des Evêques & des Leudes n'étoient point +sous la Jurisdiction civile des Comtes_, que ces Seigneurs ne les +menoient point à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme +Capitulaire de 812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme +Capitulaire de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection +d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire. + +_Ut omnis liber homo_, ce sont les termes du premier Capitulaire de 812, +art. I, _qui quatuor mansos vestitos de proprio suo sive de alicujus +beneficio habet ipse se præparet & ipse in hostem pergat sive cum +seniore suo._ + +L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi: + +_De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia +habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore +domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, sed cum +Comite cujus pagenses sunt ire permittant._ + +Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui qui a +quatre manses en propre, & qui peut de lui-même se rendre à l'armée, +_ipse in hostem pergat, ipse se præparet_. + +2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un autre, & +il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire de l'aleu +où il résidoit: 3º. celui qui étant _casé_, c'est-à-dire, domicilié dans +l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour bénéficier un vassal du Roi, +un Leude qui, étant de service à la Cour, ne pouvoit le conduire, & qui +par cette raison étoit obligé de se réunir à la milice du Comte dans le +ressort duquel le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces +trois ordres suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car, +selon ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit le +droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit de se +juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis. + +L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître que la +Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été membre; & +j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction provisoire & +purement domestique & économique sur ceux qui étoient domiciliés dans +ses terres. + +Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été soumis qu'à +la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel il auroit été +_casé_; & rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude bénéficier ait jamais eu +cette Jurisdiction civile. + +Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: _Reliqui vero +(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos +nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant._ D'où il suit que le Roi +pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres Commandans de sa milice, +d'y recevoir les hommes libres vassaux des Evêques; & cependant, selon +l'Auteur de l'Esprit des Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes +dépendans des Eglises la Jurisdiction civile; cette _Jurisdiction +civile_ ne _marchoit_ donc pas toujours d'_un pas égal avec la puissance +militaire_ des Comtes. La justesse de cette conséquence va se faire de +plus en plus sentir en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de +l'Esprit des Loix: _Je vois déjà naître_, dit M. de Montesquieu, _la +Justice des Seigneurs, &c._ + +_Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui les +obtinrent... en tirerent tous les fruits & tous les émolumens; & comme +un des plus considérables étoient les profits judiciaires, (freda), il +suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice, qui ne +s'exerçoit que par des compositions aux parens & des profits au +Seigneur._ + +Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; on +suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le _fredum_ qui est +expressément conservé au Domaine Royal par le Capitulaire _de Villis_, +en 800, _Balus. col. 339_, appartenoit aux Bénéficiers, suivant ce +Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 & 17 du premier livre de Marculphe, +que l'on cite en preuve de cette supposition, enchérissent encore sur +son inconséquence; ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de +bénéfice aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement _du fredum_. +Cette exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou +Ecclésiastiques percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre, +ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux Evêques +le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement de ce droit? Ces +Formules interdisent aux Juges d'entrer dans les bénéfices, d'en +distraire aucun domicilié pour venir cautionner quelqu'un dans leurs +Tribunaux; ils défendent aux envoyés du Roi d'y prendre leur logement: & +de là M. de Montesquieu infere que _la justice fut dans les fiefs +anciens & dans les fiefs nouveaux un droit inhérent au fief même._ Et +c'est au contraire parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui +leur fussent propres, qui y fussent _inhérentes_, qu'il y avoit +nécessité de soustraire ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le +ressort de la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu +y exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices d'avoir +le _fredum_, d'être affranchis de loger les Juges dans le district +desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les Chartes de +concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution de Justice, afin +que ces prérogatives leur eussent appartenues; cependant nulle mention +de Justice dans ces Chartes; le nom de Justice étoit néanmoins bien +_usité_ du temps de Marculphe. M. de Montesquieu semble avoir pressenti +la force de ces argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires +& sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. _Si la +Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi_, demande le +sçavant Magistrat, _voit-on par-tout que le service du fief étoit de +servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours & dans leurs guerres?_ + +D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices à des +Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit ni ces Leudes ni ces +Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour rendoit; mais une réponse +plus tranchante, c'est que du Cange a parlé des fiefs, & que dans M. de +Montesquieu il s'agit de bénéfices. + +Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites avec moins +de ménagemens encore dans le chapitre 21 du livre 30 de notre Auteur: +_Persuadé que les Justices étoient toujours établies dans les domaines +donnés par nos Rois aux Eglises, il voit que le privilége_ de ces +Justices _étoit dans la nature de la chose donnée. que le bien +Ecclésiastique avoit ce privilege, parce qu'on ne le lui ôtoit pas._ + +Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier livre de +Marculphe! L'exemption de _l'entrée_ des Juges sur les terres des +Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans du Fisc, & +aux dons d'alleux faits par des particuliers; _Villas aut regiâ aut +privatorum largitate conlatas._ Certainement M. de Montesquieu n'a pu +penser que les Justices fussent _dans la nature_ de ces _alleux_; +l'exemption dont parlent les Formules n'étoit donc pas constitutive des +Justices. Si elles s'approprioient le _fredum_, c'étoit par exception au +droit commun, par une grace particuliere du Souverain; & on ne voit +nulle part qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre +leurs vassaux. _Leurs Agens_ touchoient au contraire cette amende des +Juges qui les avoient infligées ou reçues, _in luminaribus ipsius +Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum_. + +Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot _immunité_ employé dans les +Formules n'indique point le _droit qu'avoient les Ecclésiastiques de +rendre la Justice dans leur territoire_, parce qu'avant qu'on eût pû +donner à ce mot cette signification, il auroit fallu qu'on eût établi +que les Ecclésiastiques avoient un droit de Justice; droit qui devient +plus incertain à mesure que nous sondons plus attentivement les +fondemens qu'on s'efforce de lui donner. En effet, il faut être bien +dépourvu de bonnes raisons pour alléguer en faveur de ce prétendu droit +la Loi Ripuaire. + +L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le deuxieme +Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7, Col. 23. Balus. + +L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis +restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs biens, qu'elle +héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne pouvoit les poursuivre +personnellement pour affaires civiles dans les Tribunaux laïcs; parce +qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur disposition, ils étoient encore +considérés comme les mineurs ou les infames[57]. Et ils ne pouvoient +ester en Jugement que par les Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais +parce que les Evêques avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur +les Clercs & autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique[58]. On +ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice _territoriale +seigneuriale_. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux Eglises, +il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour y assujettir +les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs aucune trace de +ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire de Clotaire II. Il y +est ordonné aux Evêques, comme aux Comtes dont l'autorité s'étend sur +divers cantons, de prendre leurs Juges & leurs Commissaires dans le lieu +où ils doivent rendre & recevoir Justice. + + [Note 57: Baluse, L. I, col. 1122.] + + [Note 58: Les gens destinés à la culture des terres étoient + dirigés par le Vidame dans leurs opérations, & les Clercs + étoient conduits par le Prevôt: _Mandastis ut Vice Dominus cum + carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia + secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316._] + +_Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices vel +missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco qui +justitiam percipiant & aliis reddant._ + +Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot _judices_ dans ce +passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit d'en instituer, & +que l'institution des Commissaires y est relative aux seuls Evêques? Ne +pourroit-on pas ajouter que les Juges institués par les Comtes rendoient +la Justice, & que les Commissaires des Evêques percevoient les amendes +prononcées par ces Juges au profit de leurs Eglises? _Justitiam +percipiant._ Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de +Juges & de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les +Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges & aux Envoyés +des Evêques d'autre Jurisdiction que celle qui leur est confirmée par le +Capitulaire de Carloman I, de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 & +14. Cette compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se +commettent dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est permis +de faire admonester le coupable, afin qu'il _s'amende & fasse pénitence_ +du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais monition purement +canonique, _vocabit illum sua admonitione per suum presbiterum canonice +ad emendationem & ad poenitentiam ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam +læsit_. Si l'accusé méprisoit l'avertissement _saluberrimam +invitationem_, l'Evêque avoit le droit de l'excommunier, & il étoit tenu +de donner avis de cette excommunication _Seniori_, au Seigneur; +c'est-à-dire, ou au chef de la famille sous lequel cet accusé vivoit ou +au Bénéficier dans le domaine duquel il résidoit. Quand le coupable +n'avoit dans le Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice _qui infra +parochiam beneficia & alodum non habent_, alors l'Evêque dont il +dépendoit, après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit +un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel de se corriger. +Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de laisser dans sa Ville un +Coadjuteur pour remplir pour lui ces différens devoirs, & si cet Evêque +avoit des Bourgs ou Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit +établi, il devoit y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par +des peines canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement les +contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres. + +Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction purement +spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, aux Centeniers +& autres Juges laïcs, _mundanæ legis documentis eruditis_ de procurer +aux Ordonnances des Prélats leur exécution; & qu'à l'égard de certaines +taxes qui se percevoient induement dans l'étendue des Domaines +Ecclésiastiques, il veut qu'en cas de contestation la cause soit décidée +seulement en présence de l'Envoyé de l'Evêque, & de l'Envoyé du Comte. + +Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire de l'an 802, +ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise l'idée d'une _justice +civile & territoriale_ attribuée aux Eglises. Au contraire la Justice +Ecclésiastique dont ils reglent la compétence & l'administration n'est +relative qu'au caractere de ceux qui y sont sujets[59]; ce sont des +Clercs, des hommes de l'Eglise, des affranchis de l'Eglise, des +Religieuses, sur lesquels cette Justice s'exerce; les Avoués, les +Vidames, les Centeniers des Evêques l'exercent par les maximes +canoniques, _& hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à +canonica vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus +habeant, art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366_. Et encore +l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des _voyageurs_, +_des veuves_, _des orphelins_, _des pauvres_, doit se concerter avec +les Comtes, article 14. _ibid._ Il y a plus, dans les Plaids tenus +conjointement par les Evêques & les Commissaires du Roi & les Comtes, +tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires de Charles +le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les Evêques ne sont appellés que +pour y prêcher la doctrine évangélique, y représenter aux méchans les +peines auxquelles ils s'exposent par leurs forfaits: _Episcopi omnibus +demonstrent quam grave hoc peccatum sit & qualem poenitentiam quærit & +qualem damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat._ + + [Note 59: Voyez _Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad + Hincmar. ann. 858, c. 7._] + +Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le livre de +l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard. Ainsi il ne reste +à M. de Montesquieu, de toutes les autorités dont il a fait usage +jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de 806. art. 1. _Balus._ col. 449. + +_In primis omnium jubendum est_, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, _ut +habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum qui habitant in +ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis & substantiis eorum_. + +Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur de M. de +Montesquieu, si le terme _justitias_ devoit s'entendre d'une +jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne désigne que +les _freda_, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient été accordés à +toutes les Eglises[60]. _De decimis & nonis atque justitiâ Ecclesiarum +Dei, ut omnes dare & emendare studeant._ + + [Note 60: Le mot de justice est pris pour redevance dûe au + Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag. + 575. _Justitia seu præbenda panis & vini, &c. & reddere + justitiam_ signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil. + Aug. du premier Mai 1209.] + +Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, soit en +condamnant à la mort, soit en confisquant les biens ou les meubles des +criminels domiciliés dans les propriétés d'une Eglise, & l'Eglise les +faisoit percevoir par ces Envoyés de l'Evêque, _missis discursoribus_, +dont il a été précédemment fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le +Capitulaire dont il s'agit n'a pas été intitulé par Baluse _de justitiis +Ecclesiarum_, mais _de justitiis generalibus_; parce que les Placités +généraux des Comtes étoient principalement destinés à terminer les +causes des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des +pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection +particuliere des Evêques, _Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. Collect. +Anseg. liv. 3. art. 77_. Les causes criminelles des hommes libres de +quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient devoient être aussi à +plus forte raison décidées dans ces Placités. + +Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire autre chose, +sinon que les Eglises auront, _habeant_, les condamnations, _justitias_, +prononcées par les Juges, soit quand ils condamneront quelqu'homme de +l'Eglise à mort, soit quand ils ne le condamneront qu'à la perte de ses +biens. + +2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux +Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux; ce qui a +répugné dans tous les temps aux maximes canoniques. + +3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur eût attribué _la +justice criminelle aux Eglises dans leur territoire_; tandis qu'en 803 +il avoit infligé les peines les plus deshonorantes aux Evêques qui +s'opposeroient à l'exercice que les Comtes voudroient faire de cette +Justice contre ceux qui auroient commis quelques délits dans les +immunités des Eglises. _Si quis in immunitate damnum aliquod fecerit... +mandet Comes vel Episcopo vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad +tertiam inquisitionem consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus +damnum fecerit totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere +vult, solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum +hominem infra immunitatem querendi &c.[61]_ + + [Note 61: _Capitul. 2, ann. 803._ Balus. 1er vol. Coll. + 387. + + Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques + n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient + dûs.] + +Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit +des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an 857, _apud +Carisiacum_, art. 4, col. 96 Balus. _distingue_ (quoique ce Capitulaire +n'en dise pas un mot) les _jurisdictions du Roi, celles des Seigneurs, & +celles des Eglises_: car la difficulté ne réside pas sur le point de +sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises avoient une Jurisdiction, mais +elle consiste à déterminer l'espece de Justice qu'ils exerçoient. + +Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire ou +habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient ou de la +Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout homme libre, habitant d'un +alleu qui appartenoit à un autre homme libre, étoit de la Jurisdiction +civile du Centenier; mais les causes criminelles ou importantes, +_majores causæ_, de tout homme libre, en quelqu'_immunité_ qu'il +résidât, étoient de la compétence du Comte seul. Si les Bénéficiers +Ecclésiastiques avoient quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit +uniquement pour l'amélioration de leurs terres, & pour y maintenir +provisoirement l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit +aussi attaché aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un chef +d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. Le +pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les Loix +d'Edouard désignent par ces mots, _Soc_, _Sac_, _Tol_, _Tem_, +_Infangenteof_, & les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire, des +hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement de ceux qui y +demeuroient, étoient les mêmes que celles des Baillifs & des Senéchaux, +dont Flete nous a parlé: fonctions bien différentes de celles que les +Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs ont eues sous la troisieme Race, +puisqu'elles n'avoient pour but, ces fonctions, que de réprimer par +provision & par la perte de quelques meubles ou par quelque jour de +détention ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient +assujettis ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir. +Ainsi une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous nos +premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander leurs esclaves +qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, ils pouvoient +prendre des moyens pour concilier entr'eux leurs vassaux ou les membres +de leur famille. _Capitul. ann. 595, art. 11 & 12. Capitul. ann. 813, +art. 14 & 20. Capitul. ann. 813, art. 23._ Mais si ces moyens ne +réussissoient point, ils n'avoient aucun droit ni sur les personnes, ni +sur leur état ni sur leurs biens, pourvu que ces personnes fussent +libres d'origine. Lors même que la personne n'étoit pas libre; par +exemple, si c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le +trouvoit en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit des +preuves, ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction du +Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit. +_Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice_ publico +sicut & reliqui distringatur. Et si judex publicus servum Ecclesiæ sine +furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini aut Archidiaconi aut +detinere aut injuriare præsumpserit anno integro ab Ecclesiæ liminibus +arceatur. Capitul. L. 5, art. 191. Balus. col. 860, 1er vol._ + +La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer une +pénitence publique, d'excommunier. _Si quis per aliquam invidiam vel +dolum in nocte vel in die ignem imposuerit & incenderit liberi vel servi +domum.... publica pænitentia secundum judicium Sacerdotum multetur. +Capit. L. 5, art. 351, col. 899. Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; & +Hincmar. ad Clericos Palatii, ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e +vol. pag. 148._ + +Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis aux +Eglises, celles des pauvres, des veuves & des orphelins qui étoient sous +la protection spéciale des Eglises, étoient de la compétence des Comtes; +de même les causes relatives aux propriétés de l'Eglise en étoient +aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non suspect, qui nous l'apprend, art. +12 de l'Admonition de 858 déjà citée, _(Comites) placita non pro +adquisitione lucri teneant, sed ut casæ Dei, & viduæ, ac pupilli & +populus justitiam habeant_; c'est Charles le Chauve qui le décide par +son Capitulaire de 869, _apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de +Balus. Similiter Comites missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris +debitam reverentiam & vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum +honorem impendant_. C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete +dans sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination +Françoise. _Je n'en dirai pas davantage[62]._ + + [Note 62: M. de Montesquieu finit par ces mots ses + raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.] + + + + +========================================================================= + +REFLEXIONS +_Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins._ + + +La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, qui a paru en +1721, a été entreprise par cet auteur pour faire connoître aux Anglois +les diverses sources d'où leurs Coutumes ont été tirées. Dans la Lettre +de Nicolson, que l'on a mise en tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque +Anglois convient que le droit féodal a été apporté en Angleterre par +Guillaume le Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux +Saxons, & que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il +croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien antérieurs +à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un recit fait par des +Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. D'ailleurs on ne voit dans +les Loix qui ont précédé la Conquête aucune trace des Droits de Garde, +de Mariage, qui sont cependant aussi intimement liés avec les Loix +féodales que l'hommage. Enfin Nicolson convient que l'_hériet_, qui est +le droit qui au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec +ces Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont le +principe du Relief Normand. + +L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa Nation, +vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y a de +distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le Conquérant. +Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours préliminaire, il doit +paroître maintenant évident que toutes les Loix Angloises qui ont +précédé la conquête, & que Nicolson croyoit essentielles pour +l'interprétation de celles qui ont été publiées sous le nom d'Edouard le +Confesseur par le Conquérant au commencement de son regne, ne peuvent +être d'aucune utilité pour expliquer les Coutumes purement Normandes que +ce Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard +qu'il avoit feint de confirmer. + +Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au regne de +Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on trouve bien quelques +dispositions conformes aux maximes de Capitulaires de nos Rois +antérieurs à Charlemagne; mais il n'y en a aucunes qui ayent le plus +foible rapport avec les Loix Françoises de la seconde Race, ni même avec +les principes fondamentaux des Coutumes Anglo-Normandes suivies en +Angleterre après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de +Henri Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix +d'Edouard le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa +pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes +Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que je le ferai +bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix féodales +Normandes continuerent tellement d'être regardées en Angleterre comme le +droit commun de la Nation, qu'elles firent l'unique objet de l'étude de +ses plus célebres Jurisconsultes jusqu'au treisieme siecle. + +Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un foible +service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à son exemple +d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de ces Loix, plus ils +s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit. + +C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant que les +François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit parmi eux sous +les derniers Rois de la deuxieme Race; & c'est dans les Capitulaires de +ces Rois que les Anglois doivent rechercher les motifs de tous les +usages qui existent encore parmi eux, & qui ont quelque relation avec la +féodalité. + +Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables +sources des usages judiciaires d'Angleterre? + +Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant en +Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de son temps; la Nation +souffroit avec peine sous son regne le joug de ces Loix; & il y a tout +lieu de penser, à en juger par le penchant qu'ont eu dans tous les temps +les Ecrivains Anglois pour faire envisager les Loix d'Edouard comme les +seules que Guillaume avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux +sujets suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger par +écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été anéanti au +commencement du regne de Henri Ier. Cependant quoique ces Coutumes ne se +trouvent rassemblées dans aucun Recueil d'une époque aussi reculée que +la Conquête; il n'est pas moins constant, de l'aveu même des Historiens +& des Jurisconsultes Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes, +qu'elles sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de +Glanville, de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant +indiqués. Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des +Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec les +anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement +que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces Loix? + +Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à cet Ouvrage. + +Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les Capitulaires +& les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué les écrits Anglois +où existent les Loix Françoises que Guillaume le Conquérant avoit reçues +de Raoul, & que ce Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un +autre côté, pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le +Conquérant leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de tous +leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à l'aide des +Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le Duc Raoul dans +la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre les Anglois du danger qu'il +y auroit à expliquer leurs Coutumes actuelles, par les Statuts de leurs +Rois prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à +faire connoître, dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai +faites sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces +Coutumes & de ces Statuts. + +Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les Anglois +pourroient avoir encore pour la méthode que je leur conseille pour +l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que je tiens cette méthode +de l'un des hommes les mieux instruits de ces Loix, que leur nation ait +jamais produite; & c'est dans cette vue que je termine cet Ouvrage par +le Traité de Spelman sur les anciennes Loix Angloises. + +On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant pour +l'Instituteur du droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes qui en +sont des conséquences immédiates. + +On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant les Loix +d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à l'égard de certains +usages, qui dans un Royaume où presque tout avoit été soumis aux Loix +féodales, ne pouvoient se lier avec ces Loix; & que par cette raison ces +usages sont redevenus aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue +de les rendre utiles en multipliant les inféodations. + +Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé par ordre +chronologique les révolutions successives des Coutumes Angloises, depuis +l'union de la Normandie avec l'Angleterre, jusqu'au retour de cette +Province à la Couronne de France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de +l'état où le droit Coutumier Anglois & Normand s'est trouvé dans ces +différentes époques, est pleinement justifié. + +Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, possesseur +du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié. + +J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient rapport +qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce Traité dans la +collection de Wilkins; parce qu'en substituant à ces Notes des Remarques +sur le texte de Spelman, je mets le Lecteur à portée de juger si l'usage +que je fais de ce texte est ou non préférable à celui que Wilkins en a +fait. + + +[Illustration] + + + + +========================================================================= + +Domini HENRICI SPELMANNI. +CODEX +LEGUM VETERUM STATUTORUM +REGNI ANGLIÆ; + +_Quæ ab Ingressu GUILIELMI I. usque ad Annum nonum +HENRICI III. edita sunt._ + +GUILIEL. I. + +_An. Dn. 1067, Reg. 1._ + + + [Marge: _Nomen ejus._] + +Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem vocant Normanniæ: +Forenses & Chronologi _Conquestorem_ (sive a Latino conquirendo, id est, +comparando Regnum Angliæ: Sive a Gallico _Conquivir_, quod est, vel +_comparare_, vel _subjugare_) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067, +excessitque 9 Septembr. an. 1087. hoc est sui _Regiminis 20 incompleto_. + + [Marge: _Ditio._] + +Ditionem ejus sic descripsit _Mat. Parisius_ in An. 1085. _Normannia_ +sibi hæreditario Jure pervenerat, _Cenomanniam_ armis acquisierat, +_Britanniam Armoricanam_, acclivem sibi fecerat, in _Anglia_ solus +regnabat, _Scotiam_ & _Walliam_ subjugabat; pacis autem tantus amator +erat, quod puella auro onusta impune posset totam pertransire _Angliam_. + + [Marge: _Succcessio._] + +Anno eodem (1065) Rex _Edwardus_ Senior[63] jam gravatus, cernens +Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio Solio minus +idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique Comitis multam malamque +sobolem quotidie super terram crescere; ad cognatum suum Wilhelmum +Comitem Normanniæ animum apposuit, & eum sibi succedere in Regnum +Angliæ, voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio +superior triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites Normanniæ +contiguos publice personabat, invictus in armorum exercitio, judex +justissimus in causarum judicio, religiosissimusque ac devotissimus in +divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum Archiepiscopum Cantuariæ +legatum ad eum a latere suo direxit, illumque designatum Regni sui +successorem, tam debito cognationis quam merito virtutis sui +Archipræsulis relatu, insinuabat. De hoc Haraldus major domus regiæ +veniens in Normanniam, se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum +Angliæ conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum filiam +Wilhelmi in uxorem data fide spopondit. + + [Note 63: _Ingulphus. pag. 899 & 900._] + + [Marge: _Quo Titulo Rex + factus._] + +Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & (ut vocant) +_bastardus_, non est otiosum indagare. E regio enim Anglorum thoro +minime oriundus est, nec agnatione ullus ei aditus. Gradu tamen primo +Edouardi Confessoris consanguineus, sed materna linea, non paterna. +Duxerat quippe _Ethelredus_ Rex Anglorum _Emmam_ Sororem Roberti Ducis +Normanniæ, coelibis, at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex +illis nuptiis procreatus est _Edouardus_ Confessor, qui patri tamen in +regno non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata +_Emma_ (_Ethelredi_ aliquando vidua) propagato. Ejecta enim _Ethelredi_ +sobole, regni apicem _Canutus_ occupat, Nothumque suum _Heraldum +Harefoot_ successorem statuit. Eo mortuo, regnum assecutus est _Canutus_ +audax (vulgo _Hardi-cnute_) filius _Canuti_ Regis atque _Emmæ_, matris +Confessoris: Sed & illo brevi sine liberis decedente, frater ejus +Uterinus Edouardus Confessor in solium ejus promovetur. Edouardus prolis +spe orbatus, _Edgarum_ Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia +accersitum hæredem scripsit, _Adelingumque_ (alias _Clitonem_) quod +successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum vero atque +regno imparem _Heraldo_ Godwini Comitis filio inter Magnates Angliæ +potentissimo in tutelam credidit, fidei suscipiens Juramentum. Sed +_Eadgaro_ postmodum ut imbelli, abdicato; _Robertum_[64] Cantuariæ +Archiepiscopum in _Normaniam_ mittit, _Guilielmumque_ Ducem quem dum +exularet hospirem habuisset & patronum, Regni constituit successorem. +Duci insuper _Heraldum_ legat qui (post difficultates aliquot) +Rothomagum veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo, +ipsum in solium evecturum. + + [Note 64: _LL. Ed. Conf. cap. 39, append._] + +Reversus _Heraldus_, Regem invenit novissimo laborantem morbo: +Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret +successorem. Contradicente vero _Edouardo_ & _Guilielmum_ præterea +iterante, vehementius reclamant _Heraldus_ & Cognati: Sic ut animo +turbato Rex ad parietem versus[65], faciant (inquit) Angli prout volunt, +Ducem sibi aut Regem, vel ut alii referunt[66] _sicut tu eos attulisti +sic & idem delegatum habes_. Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ +potius referatur, qui _Edouardum_ exceperat exulantem, pluribusque +conservatum annis, regno hunc tandem exhibuerat[67]. + + [Note 65: _Breviar. Monast. de Bello._] + + [Note 66: _Promissum._] + + [Note 67: _Asseritur donationem istam robore caruisse, tum + quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii + sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912, + lib. 32._] + +Defuncto vero _Edouardo Confessore_, _Heraldus_ sine mora regnum +occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali scilicet, +legitimo & adoptivo. Horum duos potentissimos, Suanum Regem Daniæ, & +Guilielmum Ducem Normanniæ, tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque +inopem, a tutore perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non +habentem, _Eadgarum Adelingum_. + +Erat _Swanus_ Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, (quod apud +gentes boreales in hæreditate obeunda parum obfuit, successitque ideo in +regnum _Daniæ_) frater item _Heraldi Harefoot_, _Canuti_ audacis, & +_Edouardi Confessoris_ Regum Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius +sat laudabile si adversus _Heraldum_ invasorem sat foeliciter +dimicasset. Sed hic in partibus Angliæ borealibus cum ingenti fusus est +exercitu. Solum igitur jam Normannum habuit _Heraldus_ inimicum +formidabilem cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in +_Hastingensi_ prælio resignavit. + +Sic Regnum _Angliæ_ juris titulo non subactoris assecutus est +_Normannus_, atque inde _Conquereur_ quasi _Purchacesour_ appellatus +est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat[68] quod jure +hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore comparatum est vel +parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes _Conquestorem_ pro +subactore intellexere abusuque vocis novam extorsere significationem, +quæ antiquis nusquam reperitur. + + [Marge: _Bastardi idem Jus + quod legitimi habens apud + Boreales._] + + [Marge: _Et apud + Longobardos._] + +Sed quoniam de _bastardis_ hæreditatem adeuntibus mentionem fecimus, a +re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales enim populos, a +legitimis olim vix sunt discriminati. Sic _Heraldus Harefoote_ (ut +_Swanum_ taceam) e sutoris calcearii filia oriundus in regnum Angliæ +irrepsit, & Guilielmus Conquestor in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad +Dominum féodalem _Henricum_ Regem _Franciæ_ ob hæredis masculi defectum +ransiisset. Refert tamen Chronicon de Bello, _Guilielmum Nothum_ ab +Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum, quod _Robertus_ +Dux Normanniæ pater _Guilielmi_ ab _Henrico_ postulatus ejusdem filium +post natum in Regem Franciæ suscepisset. A borealibus etiam in austrum +transmigrantes _Longobardi_, morem hunc in _Italiam_ traduxere, ut inter +filios legitimos portionem licet non æqualem naturales sortirentur, quod +in suis claret Legibus. Sed de hoc _Hovedenum_ audi[69]. Est autem +sciendum quod consuetudo regni _Norwegiæ_ est usque in hodiernum diem, +quod omnis qui alicujus Regis _Norweiæ_ dignoscitur esse filius, licet +sit spurius, & de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat in regnum +_Norweiæ_, quantum filius Regis conjugati, & de libera genitus; & ideo +fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus eorum vincatur & +interficiatur. + + [Marge: _Rex coronatur._] + + [Note 68: _Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem + Salicam § 2, & Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide & + Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435._] + + [Note 69: _Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194, + pag. 147._] + +Fracta re Anglorum in _Hastingensi_ prælio[70], Guilielmus Victor +Londinum properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, _Clero +populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi_ regio +coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc e Stigando ministerium, +quod exulante tantum non exauctorato prædecessore ejus Roberto, +Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset. + +Suscipit deinde Rex[71] Procerum _homagia_ cum fidelitatis juramento & +obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e suis præsidia, & +firmatus jam in regno Normanniam repetit, magnam vim thesauri atque una +Anglorum obsides secum deserens. Peracto Negotio obsides illic ut in +tutiori linquit custodia, reversusque in Angliam commilitonibus suis qui +victoriam in _Hastingensi_ pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum +prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum indigenis +ipsis perpetuæ addixit servituti. + + [Note 70: _Anno Dom. 1067. Reg. 1._] + + [Marge: _Homagia procerum._] + + [Marge: _Extorres anglorum + Proceres ugiunt._] + + [Marge: _Eadgarus fugit in + Hungariam._] + +Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, pars ad loca +deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam Normannos sæpe acriter +lacesserunt. _Eadgarus_ Cognomento _Adelingus_ regni hæres legitimus (de +quo supra) ascensa navi cum Matre & Sororibus _Margareta_ & +_Christiana_, Hungariam, unde accersiti venerant, contendunt, sed +adverso coeli impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio +illic excipit hospitio Rex _Malcolmus_, (uti prius multos Anglorum +Comites) & _Margaretam_ in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana +facta. + + [Marge: _Filius ei natus._] + +Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius[72], qui hoc auspitio +regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem in Normannia natum, +postea occupavit. + + [Marge: _Northumbria datur + Comiti Roberto._] + +Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed nolentes hunc +Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores vero usque ad +unum Rex delevit. + + [Marge: _Filii R. Swani + Angliam invadunt cum + Eadgaro._] + +Filii _Swani_ Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ vendicantes, +Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus se adjungunt Eadgarus +Adelingus & Barones reliqui apud Scotos, borealesque exulantes. Fusis +autem a Guilielmo Rege & profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat +Gratiam, & deposita jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat. + + [Marge: _Eadgarus moritur._] + +Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro hæres +unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua nati sunt filii sex +regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum Matildis senior Henrico I. +Regi Angliæ nupta Matildem peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in +quo sic coaluit stirps utraque regia Anglo-Saxonum & Normannorum. + + [Note 71: _Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5._] + + [Note 72: _A. D. 1068._] + + [Marge: _Guil. distribuit + Angliam inter socios suos._] + +Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis vel +ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. Sic Authores +plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum speciem. +Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; tertiam neutralium & in +singulos pariter non animadversum. Ingressus est enim juris titulo, non +populatoris; regnum sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore +solenniter legatum; Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum, +vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores +permisit & Patrimonia, novis etiam interdum additis. Sic Comitatum +Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri Comitatum Leicestriæ. +Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ, Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii. +Brithrico Saxono cuidam Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio +Dominium de Raby. + +Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum Northumbriæ. +Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio ejus, cum Judith nepte sua in +uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ & Northamptoniæ. Radulpho filio +Gualteri Nedantini Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax. +Comitatum Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea ejecto +Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, eoque interfecto +Gospatricum. + +Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum filium suum, +Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum ut Reginæ suæ litaret +iracundiæ exosum hunc habentis ob repudiatas ejus Nuptias. Radulphum +medentinum ob ignaviam. Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid +obfuit sciam quo pacatius succedens, hæc non efficeret. _Comitatuum enim +nulli tum adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur, +officiarii erant & magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, prout +illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes. Hæreditariam +fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis apud Gallos Hugo +Capetus ut novit commento beneficii, proceres ad novum ejus regnum +stabiliendos contra stirpem quam ejecerat Carolinam pelliceret._ + + [Marge: _Guil. R. Comites ad + placitum duraturos creat._] + +Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum Officiarios & +ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) fecit Guilielmus; +sed ex hoc genere Anglos tantum (si recte teneo) non Normannos sive +Francos. _Morem enim utriusque Gentis secutus Francis Comitatus cessit +hæreditarie, cum jurisdictione assueta & tertia parte emolumenti +provenientis ex placitis Comitatus, quam Authores tertium vocant +denarium.[73]_ + + [Note 73: Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord, + étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma + en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès + que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales + Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre + d'inféodation.] + + [Marge: _Hæreditarios + Comitatus & Vicecomitatus + concedit._] + +Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino Baroni de +Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ; Estottevillis forte, +Eboraci, nam hi olim sub illis seculis Vicecomitatum illum hæreditarie +possidebant. + + [Marge: _Male tractat + inimicos._] + +Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere, Exilio, +prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos, morte, patibulo, +cæcitate[74]. + + [Note 74: _Mat. Par. in anno 1074._] + +In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut captos olim in +bello) nec aliam quam reperit, prædialem; militarem vero gravius auxit. + + [Marge: _Neutrales terras + disponit._] + + [Marge: _Willelm e Albenege + Pincerna Regis Willel. de + Warrennia Forestarius + Regis._] + +De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad +Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi +aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in Angliam cum Canuto +Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando ipse Canutus debellavit cum Edredo +Rege Angliæ.--Et fuit ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis +(sc. _Neteshamiæ Shernebrunia_; & _Stonhoghia_, hodie _Snetsham_, +_Sharnbourne_ & _Stanho_, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace, +quousque _Wilielmus Bastardus_ Dux Normannorum rexit Angliam super +Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud Westm' an. Dn. 1066. +Et post coronationem suam, ipse dedit diversas terras in Anglia +diversis hominibus qui secum venerunt in auxilio ad Angliam +conquirendam. Inter quas dedit _Villielmo de Albenege_ pincernæ suo, & +_Willielmo de Warrennia_ forestario suo, diversas terras & dominationes +in Comitatu Norfolciæ, & alibi in Anglia. Et prædicti _Willielmus +Pincerna_, & _Willielmus de Warrennia_, & omnes alii qui venerunt cum +prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes suas +de omnibus terris & dominationibus suis: Inter quos prædicti _Willielmus +Pincerna_ & _Willielmus de Warrennia_ ejecerunt prædictum Edwinum de +prædictis duabus villis, & de omnibus aliis terris & dominationibus +suis. Propter quod, idem Edwinus, & quidam alii, qui ejecti fuerunt, +abierunt ad Conquestorem, & dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum, +nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem in consilio & +auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati fuerint probare quo modo +ipse Rex vellet ordinare. Per quod, idem Rex fecit inquiri per totam +Angliam, si ita fuit; quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex +præcepit, ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta, +quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes suas, adeo integre & in +pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante Conquestum suum; & quod +ipsi in posterum vocarentur _Drenges_. + +Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit prædictis +_Willielmo Pincernæ_, & _Willielmo de Warrenn_. quod ipsi deliberarent +prædicto Edwino, omnes terras & dominationes suas ex quibus ejecerunt +eum. Qui inde nihil voluerunt facere, sed prædictus _Willielmus +Pincerna_ dedit eidem Edwino unum messuagium, CCC. acras terræ, & tres +faldas in _Snetesham_, quæ in antea vocabatur _Netesham, tenendum de +eodem Willielmo Pincerna per certa servitia_, & retinuit ad opus suum & +ad opus _Willielmi de Warrennia_, residuum prædictæ villæ de _Snetesham_ +unde _ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt de +Normannia._[75] Et prædictus _Willielmus de Warrennia_ dedit similiter +eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC. acras terræ, & quatuor faldas in +_Sharnebourne_, cum dominio ejusdem villæ, quas in antea vocabatur +_Shenebrunia, tenendum per certa servitia de eodem Willielmo de +Warrennia_, & retinuit ad opus suum residuum ejusdem villæ de +_Shernebourne_ cum advocatione Ecclesiæ, unde _ipse feofavit alios de +hominibus suis qui secum venerunt de Normannia_. + + [Note 75: Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes + Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.] + +Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum +_Willielmum Pincernam_, & _Willielmum de Warrennia_ Dominus _Radulphus +de Ibrenys_, qui similiter venit in Angliam cum Conquestore & cui idem +Rex dedit terras de _Suthmere_ cum membris in comitatu Norfolc. cepit +prædictum Edwinum, & ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per +longum tempus, quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam, & +abiit prædicto _Willielmo Pincernæ_, & fecit ei querimoniam de injuria +sibi facta & supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso prædictam +villam de _Stanhowe_, qui voluit: Sed ipse cum _Willielmo de Warrennia_ +ceperunt prædictam villam de _Stanhowe_ in manibus suis, & prædict. +_Willielmus Pincerna_, dedit prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC. +acras terræ & quatuor faldas, in prædicta villa _de Stanhowe_, tenendum +de eo per servitium XL. den. per annum & residuum ejusdem villæ _de +Stanhowe_ cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, & ad opus +_Willielmi de Warrennia_; qui inde feofaverunt alios de hominibus suis, +qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum est. Et postea idem +_Willielmus Pincerna_, mandavit in Normanniam pro una filia sua +bastarda, quam ibi procreaverat ante adventum suum in Angliam & illam +dedit _Ascento_ filio prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in +pace tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam +facere, nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum maritagium +obiit in senectute sua post multas tribulationes suas tempore prædicti +Regis Willielmi Conquestoris, &c. + +_Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis agris +nusquam mihi clarius elucentem intelligeres[76]._ Quod enim hic factum +est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc quidem celebre illud est +judicium cujus in Norfolcia meminit _Camdenus_: Et in juridicis +_Hibernensium_ relationibus _Joh. Davisius_, recte neutri aut per +transennam cognitum, ut e collatis judices. Illud denique certum est, +_Anglos pene omnes, etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus +Conquestor vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant) +subjugavit_. Sic Edwinum hic supra vides; & in libro censuali (vulgo +_Domesdei_) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur Anglus +quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui illud Rex +concesserat dominium. + + [Note 76: Les loix Normandes s'exécutoient sans être + écrites.] + +William le Conquerour ad graunt al _Warren_ un Norman de principall +quality le Castle de _Shirbourne_ in Northfolk, l'heir de _Shirbourne_ +l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al Conquerour, que il fuit +son subject & liege home, & enheritoir le dit Castle per meme la ley que +le Conqueror ad allow & establish en Engleterre, & pur ceo pria, que il +poet tener le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona +judgment pur _Shirbourne_ encounter Warren, de quel judgment _Camden_ +fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop Justice disoit, +que il ad vieu un authentique Copy de cest Judgment en le Library de +_Sir Christopher Heydon_ al Baconsthorp en Northfolk. _Davys_ Case de +_Tanistry_, fol. 41. a. + + [Marge: _Leges condit._] + +Distributis prædiis, de _Legibus_ cogitat innovandis: ardentissimisque +Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin _Danorum_, e quibus ipse +propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores enim & aliarum omnium +Britannicarum gentium, eas longe asserebat prudentiores. Tandem vero S. +_Edouardi Confessoris_ reddidit: _Sed hinc (ut perhibent) emendatas, +illinc Normannorum auctas consuetudinibus._ + +_Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod scio) +colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur[77]._ + + [Note 77: Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages + des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les + recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le + Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de + laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers + Actes qu'ils passoient dans les formes & aux conditions + prescrites par leurs Coutumes.] + + [Marge: _Scaccarium + instituit._] + +Curiam quam _Scaccarium_ vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; sed +non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ non solum patrimonio +principis & rei fisci (ut nostra hodie) sed _Placitis_ etiam _Spadæ_ +(quæ nos _Coronæ_ appellamus) & supremo regimini. Ideo a _Ludovico_ XII. +A. D. 1505, in Curiam erigitur parlamentariam[78], Rotomagi urbis +Normanniæ metropolis, perpetuo celebrandam. + + [Note 78: _Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6._] + + [Marge: _Justitiarium in + Scaccario constituit._] + +_Judices_ dedit[79] nostro _Scaccario Capitalium Angliæ +Justitiarium_[80] (quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio +præsidentem; & majores regni Barones tam Ecclesiasticos quam Seculares; +non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed nunc hos nunc illos ex arbitrio +Regis assessuros. Capitalis Angliæ Justitiarii locum sub ætate Edouardi +I. obtinuit is qui hodie _capitalis Baro Scaccarii_ dicitur: Baronum +regni alternantium, cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate +succedentes, stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis +solummodo in terminis Paschæ & S. Michaelis, cum firmæ & reditus Regis +solverentur. + + [Note 79: _Dialog. Scaccar. cap. 4._] + + [Note 80: L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier + Greigneur.] + + [Marge: _Duellum + introduxit._] + +Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, _triall by battail_: +quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio. + + [Marge: _Leges lingua + Normannica scribit._] + +_Leges[81] scribi instituit lingua Normannica_, eandemque in agendis +litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, &c. usurpari. +Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. 3. ca. 15. & in +scholis. + + [Note 81: Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des + Additions que le Conquérant y fit.] + + [Marge: _Bellum cum + Haraldo._] + +Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim _Comes_ & interdum +_Consul_, a recentioribus passim _Dux_ Normanniæ appellatus, prælium +iniit cum _Haraldo_ Pseudorege Anglorum, prope _Hastinges_ in Sussexia +in die S. Calixti Pap. pridie Idus Octob. id est, ejusdem mensis 6. A. +D. 1066. triumphatisque hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis +Rex ab omnibus acclamatur, & ab _Aldredo_ Archiepiscopo Eboracensi regni +insignitur diademate. Posthinc _Conquester_ dictus est vulgariter. + + + [Marge: _Ignitegii + Institutio._] + +Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris +molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam campana, +focus ubique obrueretur (_Curfu_, i. e. _Couerfeu_ vocant, Latine +_Ignitegium_) lumen extingueretur, & solutis concessibus singuli se +quieti reciperent. Firmato autem apud successores regno, Hen. I. legem +hanc ademit. Vid. Chartam Wil. Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis +quos _Ethelbertus_ dedit, &c. & Chart. ipsius Ethelberti, _Stow_, p. 77. +A. D. 603. in tit. _East-Saxons_. + + [Marge: _Cervum capientis + poena._] + +_Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur[82]; nec fuit qui his +se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi pater +ferarum._[83] + + [Marge: _Militum creandorum + nova ratio._] + + [Note 82: _Matt. Paris, anno 1085._] + + [Note 83: Quelle différence entre ce portrait du Conquérant + & celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le + milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas + Philosophes.] + +_Militum_ creandorum mutavit formulam[84], Anglicam illam exosam habens. +Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ consecrandus, vespere +præcedente, apud Episcopum, Abbatem, Monachum, vel Sacerdotem aliquem, +sua confessus peccata, noctem totam contritione & orationibus in +Ecclesia perageret, missamque crastino audiens, gladium ad altare +offerret. Evangelio finito, sacratum jam gladium collo Militis cum +benedictione imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem +dimisit legitime consecratum. Hic quem _Guilielmus_ sprevit, mos +Anglorum; sed _quem substituit, non satis elucet_. _Forsan aliis +prætermissis ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere[85]._ + + [Note 84: _Ingulphus., pag. 901._] + + [Note 85: Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû + pour ces deux sortes de Chevaliers.] + + [Marge: _Jura Feodalia & + Tenury._] + +_Jura Feodalia_ & _Tenurarum_ (quibus hodie conterimur) disciplinam a +_Longobardis_ petitam introduxit: _Wardiam_, _Maritagium_, _Relevium_, +_Homagium_, _Fidelitatem_, _Estuagium_, & _Tenuram_ (quam vocant) per +_Servitium Militare_. Saxonibus enim hæc incognita, si regulas +respexeris a Littletono traditas: suas tamen habuisse servitutes +militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur in exercitum Domino +evocante _Herebergare_, id est alias, castrametari. _Poena detrectantis_ +& subducentis se ab exercitu. + +_Clypeum ferre in exercitu_; Normannis scutagium. _Collatio pecuniæ ad +alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio armorum vel +alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini, vassalo moriente, +& id genus alia._[86] E quibus nullum à Jurisconsultis nostris servitium +habeatur militare, quod _Wardiam_ & _Maritagium_, prout hodie solet, non +afferebat. Hinc terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico +Regis, in libris juridicis dicuntur teneri omnes in _Socagio_[87]: +propterea quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei, +fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris, a quo nemo +in illis tenuit per servitium militare. + + [Note 86: Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes: + 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le + droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au + combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des + fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre. + + 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre + l'_Hériet_ & le _Relief_. + + 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les + Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs: + ils avoient des Ecuyers.] + + [Note 87: _Fitzh. fol. 11 & fol. 16._ E.] + + [Marge: _Forinsecum + servitium._] + +Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono[88] liquet) +_Servitium forinsecum_, alias extrinsecum & regale, i. e. servitium quo, +ex ratione tenementorum non personæ, quispiam tenetur Regi militare. Et +dicitur forinsecum & extrinsecum, non quod extra regnum faciendum sit, +quod aliquando tamen accidat; sed quod extra servitium Domino feodali +debitum (quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit) +dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, & non +ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona profectus fuerit in +servitio, &c. vel nisi, &c. De hoc vide plura apud eundem. + + [Note 88: _Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7._] + + [Marge: _Relevia ad placitum + Regis gravissima._] + +_Hæredes_ tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, sed gravi +redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: quod Henricus I. +sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. XIV. + +Delinquentes etiam non secundum modum delicti, _sed ad decoctionem +facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur_[89]. + + [Note 89: Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde + Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard.] + + [Marge: _Etiam a Comitibus, + præter Herefordenses, + imposita._] + +Exemplo _Regis_ sævitum etiam est a _Comitibus_ (penes quos & forum +Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in pagenses suos: adeo +ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam in transgressione +præcepti herilis, 20 vel 25 solidi pendebantur; ut refert +Malmesberius[90]. Hoc vero indignatus _Guilielmus_ filius _Osberni_ +Comes _Herefordiæ_, qui Normanniæ Ducem ad oppugnandam Angliam ante +alios omnes maxime incitaverat juveratque, legem inter suos tulit +_Herefordenses_; ut nullus miles, pro qualicunque commisso, plus 7. +solidis solveret. + + [Note 90: _Malmes. in Wil. I, pag. 105._] + +_Mulctarum_ autem asperitatem ademit postea _Henricus_ I. ut infra +videris in Charta sua Libertatum Angliæ. + + [Marge: _Chartæ._] + +_Instrumenta_, quibus transferuntur[91] prædia breviori methodo, & multo +magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & Chartæ jam inde, non ut antea +Chirographa appellantur: nec vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed +Latine conscribuntur, Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes. + + [Note 91: _Ingulph. 901._] + + [Marge: _Sigilla._] + +Introducitur jam & _Sigillorum_ ratio[92], Saxonibus non in usu. Saxones +enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis (quæ interdum +_Thaumata_ appellabant) sua subscriptis Chirographa confirmarunt, +testium adhibentes magnam multitudinem, quam Normanni contraxerunt. +Reperio tamen Saxonum aliquot Reges, nempe Edouardum Confess. & +superiori ævo Edgarum, sigillis usos esse. + + [Note 92: _Ingulph. ibid._] + + [Marge: _Traditio Saisinæ._] + +Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, crateræ, +calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia cederent absque +scripto; Normannis potius fuit per chartam facere, cessionemque +prædiorum traditione cespitis, domorum annulo ostii testificare. Mos +uterque in lege valet feodali, sed hæc investitura propria dicitur, illa +impropria: sub initio tamen Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero +posterioribus ire coepit in desuetudinem. + + [Marge: _Angli spreti._] + +_Normanni_ autem tantum tunc (inquit _Ingulphus_)[93] Anglicos abominati +sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus pellerentur: & +multo minus habiles alienigenæ, de quacunque alia natione quæ sub coelo +est, extitissent, gratanter assumerentur. Et ipsum etiam idioma tantum +abhorrebant, quod leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua +_Gallica_ tractarentur, instituit. + + [Marge: _Idiomatis & linguæ + mutatio._] + + [Note 93: _Ingulph. ibid._] + + [Marge: _Pueros Gallice + docendos._] + +Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, Gallice & non +Anglice traderentur. De hoc _Robertus Halkot_ Dominicanus, qui obiit 14. +E. III. Narrant historiæ, quod cum Willielmus Dux Normannorum regnum +Angliæ conquisivisset, deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset +destruere & Angliam & Normanniam in idiomate concordare: Et ideo +ordinavit, quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: & +iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam, & +per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut modus etiam +scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus in chartis & in libris +omnibus admitteretur. + + [Marge: _Cognomina + introducta._] + +Introducuntur jam etiam nomina _gentilitia_, quæ & _Cognomina_ +appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, simplici +usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito. Licet enim nonnulli +apud Saxones alias reperiantur binomines, ut _Edgar Etheling_, _Edmundus +Ironside_, _Osgat Clappa_, & hujusmodi; de more tamen hoc non factum +est, sed ab insigni quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum +cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis (ut +nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, ministerio; +alii ab animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam notis, &c. quæ omnia +licet primo essent personalia, & individuo cuipiam contingentia; +paulatim tamen ad sobolem transiere, factaque demum sunt gentilitia. + + [Marge: _Et Arma + gentilitia._] + +Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) _emicare coeperunt insigniendi +Symbola_, quæ _Arma vocant_: primoque (ut Cognomina) tantummodo fuisse +personalia, sed ad filios cum patris armatura postea delata, eveniunt +tandem _gentilitia_. + +In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam[94] _Guilielmus_ I. + + [Note 94: _Eadmer. Monac, pag. 6._] + + [Marge: _Papam non + suscipiendam, nisi Rege + approbante._] + +Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis Pontificem, +pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se jubente, reciperet; aut +ejus literas, si primitus ei non ostensæ fuissent, susciperet. + + [Marge: _Nec Constutitiones + Archiepiscopi._] + +Primatem regni sui, Archiepiscopum _Cantuariensem_ seu _Dorobernensem_, +si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, Rex non sinebat +quicquam statuere, aut prohibere, nisi quæ suæ voluntati accommoda, & a +se primo essent ordinata. + + [Marge: _Nec Barones + plectendos ab Episcopis._] + +Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut aliquem de +Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo +capitali crimine denotatum, publice nisi ejus præcepto implacitaret, aut +excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici rigoris poena, constringeret. + + [Marge: _Rex Guil. + crudelis._] + +Erat humilis Dei servientibus[95], durus sibi resistentibus. Posuerat +namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos & Abbates +possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat, nec erat +qui resisteret. + + [Note 95: _Hunting. pag. 371._] + +Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia. + +Ad castella solus omnes fatigabat construenda. + + [Marge: _Poena Cervum + capientis._] + +Si cervum caperent[96] aut aprum, oculos eis evellebat, nec erat qui +obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset earum, &c. + + [Note 96: _Hoc & Matt. Par. pag. 11._] + + [Marge: _Poena homicidæ._] + +Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali subjacebat +sententiæ. + + [Marge: _Poena + oppressoris._] + +Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis. + + [Marge: _De Terminis + Juridicis, & duodecim virali + Judicio._] + +Quoad illa quæ _Polydorus_ asserit; pacis Justitiarios, & dierum +Juridicorum distinctiones, _Terminos_ appellatas, examenque per xii +Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium vocat, a +_Conquestore_ fuisse instituta, _fallit sine dubio vehementer_[97]. +_Justitiarios_ enim istos ante imperium _Edouardi_ III. id est, duobus +annis serius, initium accepisse, in _Archæologo_ nostro clarum fecimus. +_Terminos_ autem multo ante ingressum _Conquestoris_, e scitis Canonum +(quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim a _Danis Saxonicisque_ +Regibus consecutos esse, monstrant foedus _Edouardi_ senioris & +_Guthruni_; synodus _Ænhamensis_ sub _Ethelredo_; & Leges _Canuti_ & +_Edouardi_ Confessoris c. 3. Duodecimviralem primo _Juratam_ +Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt sub Ethelredo Rege Senatus +_Vanetingensis_, cap. 4. & _Consulium de Monticolis Walliæ_, cap. 3. +Licet etiam _Guilielmus_ Conquestor statim post subactam Angliam XII +Juratores e singulis Comitatibus ad leges patrias inquirendas +dictandasque conscribi faceret: in criminosis tamen decernendis vix +usquam reperiri puto aut eum successoremve ejus aliquem ante _Henricum_ +II. duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos Saxones. +Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id quod judicium Dei +appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, _in quibus Normannis +nostris summopere Duellum placuit, ipsis & Glanvilla nostra Legem +apparentem nuncupatum_. + + [Note 97: Avant le Conquérant, les questions se décidoient + par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de + celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. _Voyez_ + Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.] + +_Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris de +quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162._ + + [Marge: _Charta R. Guil. de + Legibus Edov. Regis._] + +_Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi Conf. +stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri 1070, +precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno obiit._ + +_Willielmus_ Rex salutat _Willielmum_ Episcopum & Godfridum +Portegresium, & omnem[A] Burghware infra London. Franc. & Angl. +amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod vos sitis omni +lege illa digni, qua fuistis _Edwardi diebus Regis_[98]. + + [Marge A: Burgi Barones.] + + [Note 98: On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans + toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation + particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent + d'en faire usage.] + +Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris sui. Et +ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis inferat. Deus +vos salvet. Leges has _Edwardi_ Confessoris, ut hic charta stabilivit +Willielmus Conq. Sic & solenni jurejurando confirmavit super omnia sacra +in Ecclesia Sancti _Albonis_, Frederico ejusdem loci Abbate, hoc +ministrante. Chro. 10. col. a. nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem +stetisse ex historiis liquet; facta autem est hæc Charta ante an. 4. +_Guilielm. Conq._ nam Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus 4 +incepit 14 Octob. 1070. + + [Marge: _Concilium + Wintoniæ._ A.D. 1070. _Reg. + 3._] + +_Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri II. Papæ +legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & multi alii Episcopi & +Abbates a sedibus suis ejiciuntur._ + + [Marge: _Episcopos ejectos + perpetuo carceri + emancipat._] + +Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis Paschæ _Wintoniæ_ +celebratum est[99], jubente & præsente Rege _Guilielmo_, Domino +Alexandro Papa consentiente & per suos Legatos Carmenfredum Sedunensem +Episcopum, & Presbyteros Johannem & Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ, +suam authoritatem exhibente. In hoc degradatur _Stigandus_ +Archiepiscopus Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum +_Wintoniæ_, cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante +_Roberto_ Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum +sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum celebratione +aliquandiu usus esset. 3. Quod a _Benedicto_ quem S. Romana Ecclesia +excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam pecuniis invaserat, pallium +postea accepisset. Multi præterea degradati sunt Episcopi & Abbates quos +nec Ecclesiæ Canones, nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed +urgente hoc Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos +& Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo +mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & in hoc se tueatur +ut apud Virgilium Dido. + + [Note 99: _Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432._] + +_Res dura & Regni novitas me talia cogunt._ + + [Marge: _1072. Concil. + Windesoriæ._] + +Anno ab incarnatione Domini nostri _Iesu Christi_[100] millesimo +septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ _Alexandri_ +undecimo, Regni vero _Willielmi_ gloriosi Regis Anglorum & Ducis +Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem Alexandri Papæ annuente eodem +Rege in præsentia ipsius Episcoporum atque Abbatum, ventilata est causa +de primatu quem Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super +Eboracensem Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore +_Wolstanus_ in Consilio Wintoniæ coacto, Rege _Willielmo_ jubente & +_Alexandro_ Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus die +v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. Pedredæ coram +Rege & Archiep. Cantuar. atque Primatibus totius Regni adjudicantibus +terminatur pro Ulstano. + + [Note 100: _Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7._] + + [Marge: A.D. 1070 _&_ 1071.] + +_Rex colligi facit Leges Regni antiquas._ + + [Marge: XII. _Inquisitores e + singulis eliguntur + Comitatibus._] + +_Willielmus_ Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, fecit +summoneri[101] per universos consulatus Angliæ, Anglos nobiles & +sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & jura _& consuetudines ab +ipsis audiret_. Electi igitur de singulis totius patriæ comitatibus viri +XII jurejurando confirmarunt primo. + + [Note 101: _Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126, + b._] + + [Marge: _Eorum + Sacramentum._] + +Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad sinistram +partem divertentes Legum suarum consuetudinem & sancita patefacerent; +nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando mutantes. + + [Marge: _Incipiunt a Legibus + Ecclesiæ._] + +A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, quoniam per +eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi fundamentum, Leges +libertatis & pacis ipsius concionati sunt, dicentes, &c.[102] prout +extant apud _Hovedenum_ in an. Dn. 1180, pa. 601, & in _Archæonom. Guil. +Lambardi_, pa. 126, vel quæ fonti magis videantur congruæ, exoleto illo +Normannorum idiomate ab _Ingulpho_ Saxone coætaneo traditæ, _ut hic +sequuntur_,[103] _tenore admodum dispari_. Sed Ingulphum ipsum prius +audi, e MS. codice Croilandensi. + + [Note 102: Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le + Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.] + + [Note 103: Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle + édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait + servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.] + + [Marge: A. D. 1070 _Rex + thesauros Ecclesiæ + diripit_.] + +Anno Dom. 1070, Rex _Willielmus_ pessimo usus consilio, omnia Anglorum +Monasteria auro spolians & argento, insatiabiliter appropriavit; & ad +majora sanctæ Ecclesiæ opprobria, calicibus & feretris non pepercit. + + [Note 104: _Mat. Par. ibid. pag. 7._] + + [Marge: _Servitia militum + Ecclestiasticis imponit._] + +Episcopatus quoque & Abbatias omnes[105] quæ Baronias tenebant, & +eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, sub servitute +statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus & Abbatias pro +voluntate sua[106], quot milites sibi & successoribus suis, hostilitatis +tempore, voluit a singulis exhiberi. Et rotulos hujus Ecclesiasticæ +servitutis ponens in thesauris, multos viros Ecclesiasticos huic +constitutioni reluctantes, a regno fugavit. Sub hac tempestate Stigandus +Cantuariensis Archiepiscopus, & Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos +diffugio, moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ +prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, zelum Dei +habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, & rerum +Ecclesiasticarum raptores. + + [Note 105: _Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra._] + + [Marge A: _Involutans._] + + [Note 106: En cela le Conquérant suivoit les Loix de + France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les + fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.] + + [Marge: _Temporum ad idem + recursus._] + +Anno 1073[107], Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum _Solis_ & _Lunæ_ +habentur, sicut in anno 15 _Tiberii_ in quo baptizatus est Dominus i. +dies baptismatis 8. Idus _Januarii_ die dominico _Epiphaniæ_ & secunda +feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate itaque Domini in anno +15 _Tiberii_ hucusque duo magni _cycli_, hoc est, 1064 anni. + + [Note 107: _Fl. Wig. Hoved._] + + [Marge: _Prima decollatio + magnatum._] + +An. 1075, 1. Guilielmi I. _Waltheofus_ Comes cum Radulpho Comite +Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus licet +poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia & rem omnem +pandens misericordiam petiisset, suprema tamen sententia damnatus est, & +Anglorum omnium primus (quod sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor. +Wig. ibid. & præc. + + [Marge: _Hidagium._] + +An. 1084, de unaquaque hida[108], per Angliam VI solidos accepit Mat. +Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum ait post descriptionem +Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis compositam. + + [Note 108: _Flo. Wig. ibid._] + + [Marge: _Domesdei liber + agrarius conditur._] + +An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum terræ quisque +Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, quot carucas, quot +Villarios, quot Animalia, imo quantum vivæ pecuniæ quisque haberet in +omni regno suo a maximo usque ad minimum, & quantum redditus quæque +possessio reddere poterat, & vexata est terra multis cladibus inde +provenientibus. Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex +prisco nomine _Domesday_ hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum +enarrationibus. Vide _Præf. Eadmeri_. + + [Marge: _A. D. 1084. Filium + juniorem militem facit._] + +Anno Domini 1084,[109] Rex Anglorum Willielmus, in _Pentecostes_ festo, +apud _Westmonasterium_ Henricum filium juniorem cingulo militari +donavit. + + [Note 109: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._] + + [Marge: _Homagium + fidelitatem & pecuniam ab + omnibus exigit._] + +Deinde (_Searesbiriæ_ die Calendar. Aug an. 1086, inquit _Florent._) +cepit _homagia_ hominum totius Angliæ[110], & _juramentum_ fidelitatis, +cujuscunque erant feodi vel tenementi, & extortis magnæ _pecuniæ_ +copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas, sive per nefas, in +Normanniam transfretavit. + + [Note 110: _Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086._] + + [Marge: _Telonia & + Consuetudines iniquæ + exoriuntur._] + +Anno Domini 1085,[111] cum jam Dei voluntatem super Anglorum Gentem +_Normanni_ complevissent, nec aliquis princeps de genere Anglorum +superesset in regno, omnesque in moerorem & servitutem redacti fuissent, +ita ut Anglum vocari foret Opprobrio: pullulaverunt in Anglia _telonia_ +iniqua & _consuetudines_ pessimæ, & quanto magis principes decernebant +de recto & justitia tanto magis fiebat injuria. + + [Note 111: _Mat. Par._] + + [Marge: _Cervum capientis + poena._] + +_Cervum_ vel _Capreolum_[112] vel _aprum_ (inquit Hoved.) capienti oculi +eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. Florent. in an. +1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse. + + [Note 112: _Hoc Hoved. supra._] + + [Marge: _Castrorum + structura._] + +Ad _Castra_ quoque construenda, Rex antecessores suos omnes superabat. + +Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R. + +Item lib. MS. Arch. _Cant._ hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. Tenor +hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum in eadem charta, & +continetur in registro Epis. London. + + [Marge: _Manerium Lestona + Episcopo Lincoln. dat._] + +Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) manerium quoddam +quod vocatur _lestona_ quodque _Waldenus_ Comes dudum per manum meam +dicto Episcopo dederat. Et quoddam alterum quod dicitur Waburne quod +sibi olim cum Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L. +Archiep. & E. Vicecom. + +Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ +Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. Benedict. pa. +211, &c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum D. Lanfranci. +Incipiunt, _Lanfrancus_ indignus Ecclesiæ Dorobernensis antistes +dilectissimis fratribus suis, &c. & continent 25 capita. + +Cum autem ingravescente ægritudine[113] diem mortis sibi imminere +sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum _Odonem_ Barocensem Episcopum, +Comites _Morcarum_, & _Rogerum_, _Siwardum_ cognomento Baro, & +_Walnothum_ Regis _Haraldi_ germanum (quem a pueritia tenuerat in +custodia) & omnes quos vel in Anglia vel in Normannia custodiæ +manciparat, laxavit. + + [Note 113: _Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37. + partim._] + +Dein filio suo _Guilielmo_ regnum tradidit[114] Angliæ; & _Roberto_ +filio suo primogenito, qui tunc exulabat in _Francia_, Comitatum +concessit _Normanniæ_; Henrico tertio filio thesauri copiam. + + [Note 114: _Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371._] + +Et sic coelesti munitus viatico[115], postquam XX. annis, mensibus X & +XVIII diebus, genti Anglorum præfuit, quinto Iduum Septembris die regnum +cum vita perdidit, & Cadomi in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam +ipse a fundamentis struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit. + + [Note 115: _Fl. Wig. ibid._] + +An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum armis +militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, cum suis militibus +die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. Quo cum +venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra omnes homines jurare +coegit. Sed hoc magis perspicue reddit codex quidam MS. in hunc modum. +Eodem anno (scil. 1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam +Guilielmus I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e +_Nigro lib. Saccarii_, V. locum in _Glossar._ nostro in verbo +_Danigeldum_. + +Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis magnatibus terræ +& Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, & eorum militibus eidem filio +fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat enim Rex transfretare, & in anno +sequenti cogitatum implevit. + +De placito apud _Pinendenam_ inter _Lanfrancum_ Archiepiscopum & +_Odonem_ Baiocensem Episcopum. Tempore[116] magni Regis Willielmi qui +Anglicum regnum armis conquisivit, & suis ditionibus subjugavit, +contigit Odonem Baiocensem Episcopum, & ejusdem Regis fratrem multo +citius quam Lanfrancum Archiepiscopum in Angliam venire, atque in +Comitatu de Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non +modicam exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam non +erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter magnam quam +habuit potestatem, terras complures & Archiepiscopatum Cantuariæ & +consuetudines nonnullas sibi arripuit atque usurpans suæ dominationi +ascripsit. Postea vero non multo tempore contigit præfatum Lanfrancum +Cadomensis Ecclesiæ Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque +in Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni Primatem +sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas Ecclesiæ suæ +terras multas sibi deesse inveniret, & suorum negligentia antecessorum +illas distributas atque distractas fuisse reperisset, diligenter +inquisita & bene cognita veritate, Regem quam citius potuit & non pigre +inde requisivit. Præcepit ergo Rex Comitatum totum absque mora considere +& homines comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis +Legibus & consuetudinibus peritos in unum convenire qui cum convenerunt +apud Pinendenam omnes pariter consederunt. Et quam multa placita de +diratiocinationibus terrarum & verba de consuetudinibus Legum inter +Archiepiscopum & prædictum Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam +inter consuetudines Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire +non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi detentus. +In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus plures +terras quas tunc ipse Episcopus & homines sui tenuerunt, viz. Herbertus +filius Moins, Turold de Rover. Radulphus de curva Spina, _Hugo de monte +forti_, & alii plures de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus & +rebus quæ ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum, +& super ipsos prædictos homines illius & alios sc. Declinges, Estoces, +Prestetuna, Daintuna, & multas alias minutas terras, & super Hugonem de +Monteforti dirationavit Hocinges & Brocet. _scilicet Raculf Sandivir, +Rateburge, Rodetune, Monasterium de Limnige, cum terris & +consuetudinibus ad ipsum Monasterium pertinentibus, Saltwde cum burgo +Hethe ad Saltwde pertinente, Langpor, Niwendenne, Roking, Decling, +Prestetune, Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor +prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia favente Rege +Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. In London +Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus quas Lunng. presbyter & +uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas Heisam. In Bochingehamshire +Risebergam Haltune. In Oxenefordsire Niwentune. In East sexe Stistede. +In Sutfolchia Frakenham._ Item super Radulphum de curva spina LX +solidatas de pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias +dirationavit cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras +pertinebant ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum +placitum finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ, qui +aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam pravum +quicquam clamaret. _Stokes vero & Denmtune & Frakenham reddidit Ecclesiæ +sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ antiquitus fuerunt._ Et in +eodem placito non solum istas prænominatas & alias terras, sed & omnes +libertates Ecclesiæ suæ, & omnes consuetudines suas renovavit & +renovatas ibi dirationavit. Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe, +Grithbreche, Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis +consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in aquis, +in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra +civitatem & extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis locis. Et +ab omnibus illis probis & sapientibus hominibus, qui affuerunt, fuit ita +ibi diraciocinatum, & etiam a toto comitatu concordatum atque judicatum, +quod sicut ipse Rex tenet suas terras omnino liberas & quietas in suo +dominio, ita Archiepiscopus Cant. tenet suas terras omnino liberas & +quietas in suo dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus +Constantiensis, qui in loco Regis fuit, & justitiam illam tenuit; +Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & totum +diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo Baiocensis +Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus Episcopus de +Cicestria, vir antiquissimus & legum terræ sapientissimus, qui ex +præcepto Regis advectus fuit ad ipsas antiquas legum consuetudines +discutiendas & edocendas in una quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo +de Monte forte; Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi +Barones Regis & ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines +multi; & alii aliorum comitatuum homines etiam cum toto isto comitatu, +multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ scilicet & Angli. In horum +omnium præsentia multis & apertissimis rationibus demonstratum fuit, +quod Rex Anglorum nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant. +Ecclesiæ, nisi solummodo tres. Et illæ _tres_, quas habet, +_consuetudines_, hæ sunt. _Una_, si quis homo Archiepiscopi effodit +illam regalem viam, quæ vadit de civitate in civitatem; _altera_, si +quis arborem incidit juxta regalem viam, & eam super ipsam viam +dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi +fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium ab eis +acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum Regis & per +vadimonium emendabunt quæ juste emendanda sunt. _Tertia_ consuetudo +talis est, si quis in ipsa regali via sanguinem fuderit, aut homicidium +vel aliud aliquid fecerit, quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit +deprehensus atque detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus +ibi non fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil +juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, quod +Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis & Comitis debet +multas consuetudines juste habere. Etenim ab illo die quo clauditur +_Alleluya_ usque ad Octavas Paschæ, si quis sanguinem fuderit, +Archiepiscopo emendabit; & in omni tempore, tam extra Quadragesimam quam +infra, quicunque illam culpam fecerit quæ _Childwite_ vocatur, +Archiepiscopus aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra +Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut dimidiam +emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque ad curam & +salutem animarum videntur pertinere. Hujus placiti multis testibus +multisque rationibus determinatum finem postquam Rex audivit, laudavit, +laudans cum consensu omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps +incorruptus perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum est +hic, ut & futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri ejusdem +Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ & quanta in +dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque a Regibus & Principibus +hujus regni æterno jure debeant exigere. + + [Note 116: _Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ._] + + + + +------------------------------------------------------------------------ + +_GUILIELMUS II._ + +_Guillielmus_ Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento patris sui, +in regnum Angliæ successit. _Roberto_, fratre ejus primogenito, +Normanniam avitum patrimonium possidente. Regnare coepit 9. Septemb. an. +1087, exiit 1. Aug. An. 1100, regni ejus 13. non. completo. + + [Marge: _Incarceratio + liberatorum procerum._] + +Mortuo _Guilielmo_ I. _Guilielmus_ filius ejus[117] Angliam festinato +adiit, ducens secum _e Normannia_ Wulnothum & Morcarum Comitem, +Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus carcere in Normannia +diutino retinuerat, &, ut supra diximus, moriturus liberaverat: Sed mox, +ut Wintoniam venit, illos, ut prius fuerant, custodiæ mancipavit. + + [Note 117: _Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid._] + + [Marge: _Coronatio Regis._] + +Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a Lanfranco +Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus est. + + [Marge: _Thesauri Guil. I. + in eleemosynis erogantur in + Anglia._] + +Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, per +Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis decem, quibusdam +sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis etiam in civitatibus +vel[118] villis suis per singulas, denarios 60 dari; cruces, altaria, +scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, ac ornamenta varia +gemmis, auro, argento, lapidibusque pretiosis redimita, per Ecclesias +digniores ac monasteria jussit dividi. + + [Note 118: _Hov. fol. 5._] + +Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus, +thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus, +pro anima patris sui largiter divisit. Et, Ulfum Heraldi quondam + [Marge: _Haroldi & Malcolmi + RR. filii fiunt milites._] +Regis Anglorum filium, Dunecaldumque Regis Scotorum Malcolmi filium, e +custodia laxatos, & armis militaribus honoratos, abire permisit. + +Nobiliores quique proceres[119] a Rege ad Robertum deficientes, bella +quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. & Dunelm. Episcopus, +& alii exhæredati, abjurant Angliam. Vid. _Hunt_. + + [Note 119: _Hunting. pag. 372._] + + [Marge: _Terræ ob + infidelitatem ademptæ + restituuntur. Regni + successio Roberto + pangitur._] + +Normannis quibus in bello[120] inter _Guilielmum_ Rufum & _Robertum_ +Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, ob fidelitatem Roberto +præstitam, pacta jam pace restituuntur. Ad hæc etiam constituerunt inter +se, ut si Comes absque filio legali in matrimonio genito moreretur, +hæres ejus esset Rex; modoque per omnia simili, si Regi contigisset +mori, hæres illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, & +12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt. + + [Note 120: _Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum, + sed finitum an. 1091._] + + [Marge: _Anglia + dissidentibus Papis neutri + paruit._] + +Dissidentibus de Papatu _Urbano_ II.[121] & _Clemente_ III. res (ut de +aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam Angliæ in +tantum occupavit, ut ex quo _Gregorius_ (qui & _Hildebrandus_) defunctus +fuit (id est an. 1085.) nulli, loco Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel +obedire voluerit, licet _Urbanum_ pro Vicario B. Petri Italia Galliaque +jam receperat. Et dum apud Gallos vixit _Anselmus_ Beccensis Abbas, +Archiepiscopus Cantuar.[122] prohibetur a Rege ne huic in Anglia +obediret, donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V. + + [Note 121: _Iidem ex Eadm. pag. 25._] + + [Note 122: _Eadm. pag. 26._] + + [Marge: _Leges ad votum + populi permittuntur._] + + [Marge: _Exactiones injustæ + tolluntur._] + + [Marge: _Venationes + conceduntur. Fidelitas._] + +Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo[123] præcipua magnatum parte, ut +Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem ejus primogenitum in solio +collocarent; Guiliemus Rex fecit congregari Anglos, & ostendit eis +traditionem Normannorum, & rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut +si in hac necessitate sibi fideles existerent, _meliorem legem[124] quam +vellent eligere, eis concederet_, & omne injustum scottum (i. e. tributa +& exactiones) interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes: +sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc fideliter eum +jurabant. + + [Note 123: _Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag. + 461._] + + [Note 124: Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique + Loi.] + + [Marge: _Ecclesiæ ad firmam + dimittunt._] + +A. D. 1089. obeunte[125] _Lanfranco_ Archiep. Cantuar. Rex _Willielmus +Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, pastoribus +defunctis, retinens_,[126] gravi omnia depopulatione vastabat, & instar +firmarum laicis commendabat. + + [Note 125: _Mat. Par. an. 1089._] + + [Note 126: La Régale s'est introduite en Angleterre par le + Conquérant, qui la tenoit des François.] + + [Marge: _Homag. Regis + Scotiæ._] + +Anno 1090, _Malcolmus_ Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium facit & +fidelitatem jurat. + + [Marge: _Rex iterum legum & + morum pollicetur + mendationem._] + +Rex morbo laborans Glocestriæ[127], pene ad exhalationem spiritus, vitæ +poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem, vades inter se & +Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc votum suum super altare sua +vice promittant. Scribitur edictum, regioque sigillo firmatur, quatenus +captivi, quicunque sunt, in omni dominatione sua relaxentur; omnia +debita irrevocabiliter remittantur; omnes offensiones antehæc +perpetratæ, indulta remissione, perpetuæ oblivioni tradantur. + + [Note 127: _Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non. + Mar._] + +Promittuntur insuper omni populo _bonæ & sanctæ leges, inviolabilis +observatio juris_, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros examinatio. +Anselmum donat Archiepiscopatu Cant. + +Convalescens denuo, cuncta[128] quas infirmus statuerat bona, dissolvit, +& irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria miseraque vastatio. +Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam fuerat infirmatus, bonum +visu est comparatione subsequentium. + + [Note 128: _Eadm._] + + [Marge: _Episcopatus jam + gratis donat. Fructus + retinet._] + +Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ[129] vitam suam corrigere, +Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, sed illas regia +tueri potestate, irrectas leges destruere & rectas statuere, Deo +promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum Cantuariæ jam largitur, & +_Roberto Bloet_ Cancellario suo Londoniensem præsulatum. Vacaverat per +quatuor annos integros _Archiepiscopatus_, & in fiscum deportati sunt +ejusdem redditus, qui successori semper antea conservabantur. His +tamen[130] non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps petit, +vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali annuisset. +Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena arbitratus, ante +promotionem vel post eam pecunias numerare. + + [Note 129: _Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in + 1092._] + + [Note 130: _Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41._] + + [Marge: _Militum + conscriptio._] + +Rex conscribi[131] procurat 20000 peditum in Anglia ut in Normanniam +convenirent; hi autem cum ad mare venissent transituri, Rex a singulis +eorum pecuniam vectualem, 10 scil. sol. accipiens, omnes domum remisit. +Videtur, milites hos non compulsu (quod _Pressing_ vocant) sed precibus +Regis conscriptos esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege. + + [Note 131: _Mat. Par. an. 1093._] + + [Marge: _Ecclesiæ + exactionibus subditæ._] + +Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens[132], Ecclesias & +Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. hæc inf. an. +1094. + + [Note 132: _Mat. Par. ibid._] + + [Marge: _Regni Wallensium + finis._] + +_Rhesus_[133] Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada +Paschali, juxta castellum quod _Brecheniean_ nominatur, in pugna occisus +est. Ab illo die regnare in _Walonia_ Reges desiere. + + [Note 133: _Fl. Wig. an 1093._] + + [Marge: _Mos componendi + lites inter Reges Angliæ & + Scotiæ._] + +Rex Scotorum _Malcolmus_ die festivitatis S. Bartholomæi Apostoli, Regi +Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter eos statutum fuerat, in +civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum videre aut cum eo colloqui, +præ nimia superbia & potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam +illum ut (secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua, +rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere, nisi in +regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant soliti rectitudinem +facere Regibus Anglorum, & secundum judicium Primatum utriusque regni, +nullo modo Malcolmus voluit.--In patriam secedens[134], Angliam hyeme +prædatum revertitur, & cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque +aliis[135] in _Northumbria_ (die festivitatis S. Bricii) a militibus +_Roberti Moulbrey_ Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia +nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat. + + [Note 134: _Mat. Par. 1092._] + + [Note 135: _Hoved. suis exercitibus._] + +Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina _Margareta_, Edgari Ethelingi +soror, præ dolore efflavit animam. + + [Marge: _Rex concedit regnum + Scotiæ._] + +Qua mortua[136], _Dunenaldum_ Regis _Malcolmi_ fratrem, Scoti sibi in +Regem elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis extiterunt, de Scotia +expulerunt. Quibus auditis, filius Regis Malcolmi Dunecanus, Regem +Guilielmum (cui tunc militavit) ut ei regnum patris sui concederet, +petiit, & impetravit, eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum +multitudine Anglorum & Normannorum properavit, & patruum suum Dunenaldum +expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde nonnulli Scotorum in unum +congregati, homines illius pene omnes peremerunt, ipse vero cum paucis +vix evasit. Veruntamen illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione, +ut amplius in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, sibique +militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466. + + [Note 136: _Fl. Wig. 1093._] + + [Marge: _Conventus magnarum + regni ad Hastingiam._] + + [Marge: _Pecuniarum immensa + collectio._] + +Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto[137] Regis omnes fere Episcopi, una +cum principibus Angliæ, ad _Hastings_ convenerunt ipsum Regem in +Normanniam transfretaturum, sua benedictione & concursu[138] prosecuti. +Rex Normanniam fratri suo Roberto toto conamine auferre laborans, multam +& immensam undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque +difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et, Rex asseruit quod + [Marge: _Episcopos Angliæ + Romano non fore subditos._] +nullus Archiepiscopus[139] vel Episcopus regni sui, Curiæ _Romanæ_ vel +_Papæ_ subesset, præcipue cum ipse omnes libertates haberet in regno +suo, quas Imperator vendicabat in Imperio. Inter alia vero jam tum +vendicabat _Henricus_ IV. ipsius Papæ designationem. + + [Note 137: _Eadm. pag. 23._] + + [Note 138: _Eadm. pag. 21._] + + [Note 139: _Mat. Par. an. 1094._] + + [Marge: _Militum + conscriptio._] + +Rex Nuntiis in Angliam missis[140] XX. millia pedonum in Normanniam +jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent Heastingæ +congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat ad victum Ranulphus +Passeflambardus præcepto Regis abstulit, scil. unicuique X sol. & eos +domum repedare mandavit, pecuniam vero Regi transmisit. + + [Note 140: _Flo. Wig. an. 1094, pag. 462._] + + [Marge: _Tributum bienne._] + +Interea gravi & assiduo _tributo_, hominumque mortalitate, præsenti & +anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. Par. in an. 1093. vid +sup. + + [Marge: _Anselmus Archiep. + Cant. Romam abire vult._] + +_Anselmus_ electus in Cantuar. Archiep.[141] veniam a Rege petit Romam, +pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet Rex, se nondum +Urbanum accepisse pro Apostolico nec vel suæ aut paternæ fuisse +consuetudinis, ut præter suam licentiam aliquis in regno Angliæ Papam +nominaret, & qui hanc ei potestatem præriperet, coronam suam videretur +adimere. Anselmus asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum +_Beccensis_ adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum +Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur +angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic cum homagio +fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, cui sisteret aut +quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, Abbatum, cunctorumque regni +principum (id est magni regni Concilii) definitionem commendatur. + + [Note 141: _Eadm. pag. 25._] + + [Marge: _Concilium + Rockinghamiæ._] + + [Marge: _Pallium Anselmo + datur._] + +Indicti igitur a Rege, _Rochinghamiæ_ omnes conveniunt 5. Idus Martii +1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius castri: & post +longissimas disceptationes die una atque altera definitur, urgeturque +acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius observandam fidem quam Romano +Pontifici: Anselmumque increpantes, Noveris (inquiunt) totum regnum +conqueri adversum te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii +sui, coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines +tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe sine alio decenter +haberi non posse probamus. Sed nec his nec aliis plurimis _Anselmus_ +flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, Archiepiscopum +Cantuariensem a nullo hominum, nisi a solo Papa, judicari posse vel +condemnari: nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto, +contra suum velle respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno +profitetur nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes, +induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex interea clam per +nuntios cum _Urbano_ agit, ut Archiepiscopale pallium sibi mitteretur +Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, viri frangeret morositatem, +qui nec ita vincitur. A Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare +positum fastu solenni inde reportavit. + + [Marge: _Rex Urbanum + præcepit pro Apostolico + suscipi._] + +De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit[142]. Primo inter +_Gregorium_ VII. quem in _Brixensi_ synodo anno 1083, deposuerat +Henricus Imperator, & _Clementem_ III. loco ejus ibidem designatum. +Deinde inter eundem _Clementem_ & _Victorem_ III. _Urbanumque_ II. +successive a Pontificiis contra Clementem constitutos. Partium studio +orbis scinditur Christianus; Gallis Italisque Urbano adhærentibus, +Germanis Clementi, Anglis neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre +ejus conditam, quis pro Apostolico suscipiendus esset, non +promulgaverat. + + [Note 142: _An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095._] + +Demum autem _Urbani_ victus amicitia, quod Archiepiscopale Cantuariæ +pallium _Anselmo_ debitum, ei ex arbitrio conferendum transmississet: +_Urbanum_ in omni imperio suo pro Apostolico haberi,[143] eique vice +beati Petri in Christiana religione obediri, imperavit. + + [Note 143: _Eadm. Will. 2, pag. 33._] + + [Marge: _Concilium + Scaresberiæ._] + +In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud _Searesberiæ_ celebrato; Comes +_Guilielmus de Owe_[144], qui cum _Roberto Moubreo_ Comite +Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque Rege +conjuraverat, filiumque amitæ Regis _Stephanum de Albemarlo_ in solium +evehendo, ad duellum provocans, victus est ab appellante. Juxta legem +igitur a Guilielmo Conquestore latam, oculi ei eruuntur, & testiculi +abscinduntur. + + [Note 144: _Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095._] + + [Marge: _Rob. Comes + Northumbriæ gratiam + obtinet._] + +_Roberto_ autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub conditione, +ut uxor ejus castellum _Bambergense_ Regi traderet, quod hac pulsa +necessitate fecit. + +Sed Guilielmus de _Aldari_, Regis compater, dapifer, atque amitæ filius, +hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, laqueo +suspenditur; _Concilio_, ut videtur, sic decernente. Moriturus autem +Confessori innocentiam protestatus est. + + [Marge: _Tributa & + exactiones gravissimæ ad + Normanniam lucrandam._] + +Post 17. Cal. Julii, an. 1096[145], cum _Robertus_ Dux Normanniæ +Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi Guilielmo pignori +collocasset, pro 10000 marcis sub triennio restituendis; Rex ut tantam +vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex +dono, illinc ex mutuo, passim exactionibus & tributo, quod Saxones +_Danegeldum_ & _Hidagium_, Normanni _Tallagium_ vocant, pro arbitrio non +ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras. + + [Note 145: _Flo. Wig._] + +_Marcas_ (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea ab Ecclesiis +& Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, non abstinetur. +Nihil (inquit _Eadmerus_) Ecclesiarum ornamentis in hac parte indulsit +dominandi cupiditas, nihil sacris altarium vasis, nihil reliquiarum +capsis, nihil Evangeliorum libris auro argentoque paratis. + + [Marge: _Danegeldi + redditio._] + +Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. _Danegeldi_ redditio hoc +est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. centum acræ terræ, +totius Angliæ, ad conducendum milites, qui piratas Danicas coercerent. +De hoc autem libera (inquit Legum Edouardi Confessoris concinnator) & +quieta erat omnis Ecclesia, & etiam omnis terra quæ in proprio dominio +Ecclesiæ erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione +persolvens, quia magis confidebant in orationibus quam in armorum +defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, usque ad +tempus _Willielmi_ Regis junioris, qui de Baronibus totius Angliæ +auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre suo _Roberto_ +Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente. Concessum est ei, non lege +statutum neque firmatum; sed habuit necessitatis causa ex unaquaque hyda +4 solidos, Ecclesia non excepta: quorum dum fieret collectio, +proclamabat sancta Ecclesia libertatem suam reposcens, sed nihil +profecit. + +Indixit majoribus Angliæ[146], ut quisque illorum pro posse sibi +pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, Abbatissæ, +aurea & argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; Comites, Barones, +Vice-comites, suos milites & villanos spoliaverunt, & Regi non modicam +summam auri & argenti detulerunt. Ille autem mense Septembri mare +transiit, pacem cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo +Normanniam in vadimonium accepit. + + [Note 146: _Fl. Wig. an. 1096._] + + [Marge: _Ordalium 50 divitum + Anglorum._] + +Sub his temporibus[147] (viz. antequam Anselmus Romam petiit) Guilielmus +Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores Anglos de cervis regiis +deprædandis accusatos, ad examen igniti ferri demandavit. Statuto autem +die cum judicium sævius executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes +ab ustione, innocentiam sunt testati. Commotus Rex: _Meo_ (inquit) +_judicio amodo respondebitur, non Dei_; quod pro voto cujusque hinc inde +plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas) +judicium Dei appellabant. + + [Note 147: _Eadm. pag. 48._] + + [Marge: _Nulla Synodus sub + Guilielmo generalis._] + +A. D. 1097[148], ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, passus +est Rex Anselmum _synodum_ generalem celebrare, aut delicta undequaque +pullulantia cohibere. Mare igitur apud Papam conquesturus sub Novembri +transiit. Rex autem confestim præcepit cuncta quæ illius juris fuerant, +in suum transcribi dominium, & irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata, +vel statuta fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum. +Ingens ex hoc illic tribulatio. + + [Note 148: _Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens. + lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41._] + + [Marge: _Exactiones + sæviunt._] + +A. D. 1098. Rex[149] in æstate urbem _Cenomanniam_ cum magna parte +illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum exactionibus & +tributis, non abradens modo sed potius excorians, omnibus infestus & +molestus fuit. + + [Note 149: _Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42._] + + [Marge: _Membrorum ob + proditionem detruncatio._] + +1098. Multi Walli[150] in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio Regis +deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam manibus vel pedibus +truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. Inter hos _Kenredum_ +Presbyterum quendam Ecclesia memorant extractum, testiculisque cum oculo +uno atque lingua excisis, die tertia loquelam recepisse. + + [Note 150: _Flo. wig. & Hoved. ibid._] + + [Marge: _Rex excommunicandus + decernitur._] + +1099. Rex in _Barensi_ Concilio[151] sub Urbano Papa, ob sævitiam ejus +in Ecclesiam Anglicanam & _Anselmum_ Archiepiscopum, præsertim quod +investituras præsulum sibi arrogaverat, plena acclamatione +excommunicandus decernitur. Anselmi autem precibus ibidem tunc +præsentis, moratur a sententia. + + [Note 151: _Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49._] + +[ Marge: _Excommunicantur + investituras dantes + Laicis._] + +In Concilio[152] vero jam tum subsequente _Romæ_ generali (cui etiam +_Anselmus_ interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur Laici +Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere, & accipientes +consecrari; Laicorumve hominum ob honores Ecclesiasticos homines fieri. + + [Note 152: _Eadm. Flo. wig. ibid._] + + +------------------------------------------------------------------------- + +_HENRICUS I._ + + [Marge: _Henricus succedit + Willel. Rufo._] + +Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, cum ex +jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum & Guilielmum, a XII Baronibus +utrinque conjuratis. _Henricus_ autem[153] frater minimus, quod in +Anglia natus esset, & a Patre jam tum Rege, potiorem se apud Anglos +novit, proclivesque eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret +fluctuantes, Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus, +tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: _Robertum_ utique +Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum incertum +esse; hominem vero levem & præcipitem, semet denique virga aurea omnia +metientem, justitia, & mansuetudine regnaturum pollicetur. _Leges +insuper Edouardi Confessoris, omnium habitas desiderio, profligatis +asperis & quibuscunque examinatis restitutum._ Placuit conditio, & dum +Sceptri calet ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex +eligitur consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi Episcopo +(Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica 2 Augusti An. Do. +1100, id est, intra triduum post excessionem fratris, solenni tunc +restipulatur jurejurando[154]: Bonas & sanctas omni populo Leges se +servaturum; & omnes oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo +emerserant in omni sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus +negotiis, prohibiturum & subversurum. + + [Note 153: _Nubrig. lib. 1, c. 3._] + + [Marge: _Jurejurandum Regis + ad Coronationem suam._] + + [Note 154: _Eadm. in Hen. I, pag. 55._] + +Edidit & jam illico[155] _Chartam libertatum Angliæ munitamque Sigillo +regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit_[156]. + + [Note 155: _Eadm. ibid._] + + [Note 156: Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette + Charte, & c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe + de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit + constitutive de la féodalité.] + + [Marge: _Ignitegii lex + adempta._] + + [Marge: _Injustitias tollit + & effoeminatos._] + +An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, tum in toto +regno restituit populo ignis atque candelarum usum[157], quem pater ejus +post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium campana prohibuerat; +injustitias a fratre & _Ranulpho_ institutas prohibuit, effoeminatos a +Curia pellit. + + [Note 157: _Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann._] + + [Marge: _Mensurandi virga + instituitur._] + +Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui ipsius +longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie _virga_ dicitur Angl. +_a Yard_; erat autem Rex proceri & magni corporis. + + [Marge: _Rex posthabito + concilio Romano investituram + dat._] + +Rex post Coronationem[158] dedit Episcopatum _Wintoniensem_ Willielmo +_Giffard_, & continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum +pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno præcedente sub +_Urbano_ editos) investivit eundem. + + [Note 158: _Mat. Par. an. 1100, pag. 54._] + + [Marge: _Ranulphus Dun. + Episc. in turrim + conjicitur._] + +In communi Concilio gentis Anglorum[159] _Ranulphus Dunelmensis_ +Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus sub defuncto Rege +(cui nimium erat familiaris) populo illatis, de communi consilio gentis +Anglorum in Turrim conjicitur. + + [Note 159: _Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm. + lib. 5. pag. 156._] + + [Marge: _Anselmus negat Regi + hominium & investituras._] + +Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens vero negat +Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu ejus accipere ob Canones +prædicti Concilii, quod Regem egit in maximas angustias. Nec enim minui +pateretur majestatis privilegia, nec tutum duceret hanc injuriam ab +Archiepiscopo illatam vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum +in Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur igitur +induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, qui Decreta +Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent. + + [Marge: _Synodus Lambethæ._] + + [Marge: _Nuptiæ Regis + Henrici._] + +An. Dn. 1101. In Synodo[160] Episcoporum Abbatum, Nobilium quorumcunque +ac religiosi ordinis virorum _Lambethæ_ habito, de nuptiis agitur inter +Henricum Regem & Matildem filiam Malcolmi Regis Scotiæ, & Margaretæ +Uxoris suæ, Sororis Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi. +Cum autem Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex +more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur, +annon & ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium subiisse +castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque non e voto, aut diuturno +habitu; at sub temporum intervallis, modo præcipiente, modo coercente +Catherina matertera sua illic Moniali induisse. Libera igitur totius +Concilii acclamatione de nunciatur, & Regi nubit. + + [Note 160: _Eadm. pag. 56. & seq._] + +An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt[161] Roma nuntiis, +porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum. + + [Note 161: _Eadm. pag. 48._] + + [Marge: _Populus fidem, Rex + justiciam spondet._] + + [Marge: _Robertus Dux + Angliam invadit._] + +An. Dn. 1101. Consilium[162] percrebuit sub Pentecostes festivitate +tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam e terra sancta maximo +exercitu invasurum Angliam. _Henricus_ Rex Subditorum metuens +defectionem; totam regni nobilitatem, totam populi numerositatem, ad +fidei vocat sponsionem; & quod vicissim petebatur, ipse manu in manum +Anselmi porrecta justis & sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret +in cunctis administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius +christianitatis in Anglia exercendæ[163], se relicturum; atque decretis +& jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere +promittebat. + + [Note 162: _Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101._] + + [Note 163: _Eadm. pag. 49._] + + [Marge: _Foedus Henrici R. & + Roberti Ducis._] + +An. eodem sub Cal. Aug. _Robertus_ (pars major navalis militiæ quam +Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, ei defecit) ante Cal. +Aug. cum magno exercitu _Portesmutham_ applicuit[164]. Principes +utrinque fratrum non ferentes dissidium, colloquium inierunt, mutuum & +generale & concordiæ foedus tali pacto firmaverunt. + + [Note 164: _Mat. Par. an. 1101, pag. 55._] + +Quod Rex _Roberto_ annis singulis tria millia marcarum argenti daret ex +Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, si absque +filio moreretur. Hoc a XII magnatibus utrinque est juratum. + + [Marge: _Rex hominium + requirit ab Anselmo._] + +Regressi nuncii literas[165] a _Paschali_ deferunt Regi prohibentes +investituras; unde Rex Commotus Anselmo[166] imperat, ut vel hominium +faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos ipse investierat, more +Antecessorum suorum; vel e regno protinus decedat. + + [Note 165: _Eadm. pag. 59._] + + [Note 166: _Eadm. pag. 61._] + +Consultior autem Proceres Regni _Wintoniam_ cogit, & _Anselmum_ una. +Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris dignitatis Nuncios. Ex +parte Regis Giraldum Archiepiscopum Eboraci, Herebertum Theodfordensem, +Robertumque Cestrensem Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam +venientes jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia, +succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa ne vel +hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum +consolatur, & firmata prius, confirmat denuo & dimittit nuncios. + + [Marge: _Concilium + Londini._] + +His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex _Londini_ indicit +conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut consuetudines +regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare. Anselmus provocat ad +Papæ literas. Respondetur ab Episcopis Romam missis Papam aliud literis, +aliud ore tradidisse: Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut +quamdiu in aliis vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum +investituris æquanimiter illum toleraret, nec eum ullo +excommunicationis vinculo necteret, si religiosas personas per dationem +virgæ pastoralis eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto +Concilio contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt +Causam; ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi +usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam eis hæc +fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi. + +Scinditur in contraria totum _Concilium_, sed nec his Anselmus +frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege investituram +Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior in his factus fuerit a +_Paschali_ Papa, sed interea neminem istiusmodi accipientem +consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum. Soluto Concilio Rex +Episcopos quosdam baculo pastorali atque annulo, investituræ Symbolis +donat. + +Citius autem novæ a Papa deferuntur[167] literæ quibus Episcoporum +assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed ex nuncio +intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit. Procerum tamen +Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant, profectus Romam, +Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A] Iter[168] iniit 5. Cal. Maii +1103, sed mandata regia frigidius exequenti Angliam[B] redeunti +interdicit Rex, & in fiscum rapit Archiepiscopatus emolumenta. +Intercessione autem sororis suæ Bleisensis Comitissæ, sed & una metuens +excommunicationis sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet +proferendam, colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque +redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit; aliis Romæ +per Legatos terminatu reservatis. Legatorum indole sic decernit demum +Papa: Regem amplius non daturum investituras, sed Homagium ei +facientibus prælatis benedictionem non negandam, & excommunicatos sub +his jurgiis, concepta satisfactionis formula, restituendos. + + [Marge A: _An. 1103._] + + [Marge B: _An. 1104. + Anselmus Romam + proficiscitur._] + + [Note 167: _Eadm. pag. 70._] + + [Note 168: _Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76._] + +An. 1104. Non facile potest[169] narrari miseria, quam sustinuit illo +tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones regias, +videtur; ad subjugationem Normanniæ quam sequenti anno aggressus est, +incipiendam; nam Flo. Wigor. sic rem disponit. + + [Note 169: _Fl. Wig. ibid._] + + [Marge: _Tributi exactio + gravissima._] + +An. 1105. Subacta Parte _Normanniæ_[170] potiori, fiunt tributa ad +reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in ipsos pauperculos, +ut nonnulli qui non haberent quod darent, aut a suis domiculis pelli, +aut avulsis asportatisque hostiis domorum penitus diripiendos exponi, +aut ablata vili supellectile in summam penuriam redigi, aliisve modis +cruciari, perhibeantur. + + [Note 170: _Eadm. pag. 83._] + + [Marge: _Sacerdotes acrius + luunt conjugia sua._] + + [Marge: _Papæ Responsum + Anselmo datum._] + +Cum nuper in _Londoniensi_ Synodo[171] Sacerdotibus & Canonicis +prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; creditaque Regi +esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; graves ille exegit +redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant desiderio. Singulorum +igitur culpam in universos transferens, de parochiali omni Ecclesiæ tam +innocentium quam nocentium Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam. +Contumeliose interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti +fere (ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis nudis +pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant +misericordiam. _Anselmus_ ab Episcopis invocatus, de his per literas cum +Rege agit, increpat & exorat emendationem. Interea Legati Roma redeunt +_Anselmo_ deferentes responsum Papæ scil. Rege investituras remittente, +excommunicatos absolvendos esse, & Homagia Regi permittenda. + + [Note 171: _Eadm. pag. 83._] + + [Marge: _Privilegia Anselmo + a Rege concessa._] + +Lætus Rex _Anselmo_[172] sub assumptione _Beccum_ proficiscitur, & +penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas _Guilielmus_ junior sub +censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, polliceturque +se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil unquam accepturum. + + [Note 172: _Eadm. lib. 4, pag. 89._] + +Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, nihil +darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace & quiete libera, +possiderent. + +Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu accepta +fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset, & dato vadimonio +est pollicitus, & pollicita quæque fide adimplevit. + +A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus Cantuariæ, +cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus junior, hoc adjiciens +privilegium. + + [Marge: _Charta Regis + Anselmo data._] + +_Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo Archiepisc. +Cantuar. concessis[173]._ + + [Note 173: _Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118._] + +H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, & omnibus Ministris +meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio ut omnes Anselmi Archiepiscopi +homines quos in Londonia habet, & omnes ejus alii homines, euntes & +redeuntes in ea villa, ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus, +sicut unquam Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei +tempore, & videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite de +Cestria apud Westmonasterium. + + [Marge: _Concil. + Westmonaster._] + +An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.[174] Michaelis annuente & +præsente ipso Rege, habitum est _Concilium_ in Ecclesia S. Petri +_Westmonast._ Consedentibus Anselmo Cantuariensi, & Gerardo Eboracensi, +Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis & Abbatibus; nec non (ut +omnia firmiora haberentur ex utriusque ordinis concordia) Comitibus +etiam & Baronibus. Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos +hactenus est admissa. + + [Note 174: _Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib. + 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat. + Par. ibid._] + +1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ Hæresis +Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa inventi, +depositi sunt. + + _Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn._ + _Wimundus Abb. de Tavestock Devon._ + _Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting._ + _Godricus Abb. de Peterburg. Northamp._ } + _Haimo Abb. de Cerne Dorset._ } Nondum + _Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt._ } consecrati. + +Et ob alia delicta. + + _Ricardus Abb. de Ely._ + _Robertus Abb. de S. Edmund. Suff._ + _Ille de Mickelney._ + +2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum officium +suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas decet, +ordinatas vestes habeant; & ut semper & ubique honestas personas testes +habeant suæ conversationis. + +Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam. + +Ut Archidiaconi sint Diaconi. + +Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter Canonicus uxorem +ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere quilibet qui Canonicus non +est, si post professionem castitatis uxorem duxerit, eadem regula +constringatur. + +Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, non sit +legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, ejus Missa audiatur. + +Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione +castitatis. + +Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum suorum. + +Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, nec +Judices sanguinis. + +Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant. + +Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata. + +Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut redeant, aut +excommunicentur. + +Ut Clerici patentes coronas habeant. + +Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur. + +Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur. + +Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi. + +Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero & +Ecclesiæ. + +Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis sui, & +quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, nisi de eis quorum +animarum curam gerunt. + +Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant. + +Ne Monachi teneant villas ad firmam. + +Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque sibi datas ita +expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes in iis quæ sibi & +Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur. + +Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, de conjugio +data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur. + +Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi non tegantur. + +Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium non copulentur, +vel copulati simul permaneant; & si quis hujus incestus conscius fuerit, +non ostenderit, ejusdem criminis se participem esse cognoscat. + +Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda portentur, ut +Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste debetur. + +Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut feretris, aut +aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali authoritate, +reverentiam sanctitatis exhibeat. + +Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in Anglia +solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus facere +præsumat. + +[175]Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie juvantes, +in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati sunt, donec poenitentia +& confessione absolutionem mereantur. Qui vero hoc crimine publicatus +fuerit, statutum est siquidem fuerit persona religiosi ordinis, ut ad +nullum amplius gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur. +Si autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis +dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se sub +regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere præsumat. + + [Note 175: _Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur._] + +Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis diebus, +excommunicatio præfata renovetur. + + [Marge: _Languescit hæc + Synodus._] + +Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ _Westmonasterii_ habitæ) _Londoniensis_ +etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post longam reviviscit +desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim spretæ sunt & posthabitæ; +cum ex discordia inter _Regem_ & _Anselmum_ Archiepiscopum circa +investituras Ecclesiarum, tum[176] quod totus Clerus Eboracensis uxores +dimittere aut castitatem profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam +Anselmus ipse excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus +dominicis in _Sodomitas_ renovandam, rationabili dispensatione +cohibere.[177] Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam qui hic +pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum, vel novas Abbatias +consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum reddit vigorem anno regni +sui X ut ibidem videas. + + [Note 176: _Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119. + Eadmer. lib. 3 pag. 68._] + + [Note 177: _Eadm. lib. 4, pag. 105._] + + [Marge: _Discordia inter + Regem & Anselmum._] + +An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum & Anselmum +Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet consentire quod Rex daret +investituras Ecclesiarum, neque communicare iis quibus Rex, quia Rex jam +dederat, &c. Unde Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare. + +Post hæc Rex tenuit[178] curiam suam in Pascha _Wint._ & Anselmus a Rege +rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c. + + [Note 178: _Mat. Par. an. 1102._] + + [Marge: _Concil. Lond._] + +Anno Domini 1106. habitum est _Londini Concilium_ ad Procerum atque +populi animos Regi contra Robertum Ducem Normanniæ novum molientem +bellum, confirmandos. + +Magnates igitur edicto regio convocatos, _Rex_ sic alloquitur. + + [Marge: _Oratio Regis ad + Concilium._] + +Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci fama, +fratrem meum _Robertum_ ad Hierosolymorum regnum a Deo vocatum, & a +populo foeliciter electum fuisse. + +Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito refutandum. +Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis atque spoliis +assuetus, pacis inimicus & impatiens, qui vos ludibrio habet & +contemptui; ignavos, desides, & helluones clamitans, conculcare gestiens +& desiderans. Ego humilis & pacificus, paci studeo, vestrisque vos in +antiquis libertatibus (prout sæpius jurejurando sum pollicitus) +confovebo. In consiliis vestris acquiescam, & secundum hæc, ex more +mansueti Principis gubernabo. Scribantur dicta, roborabo; & iteratis +omnia juramentis, sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum +omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit, _ego statuo; & +inviolate impero observanda_[179]. + + [Note 179: On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le + Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La + Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix + d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son + extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que _ce ne fut que cent + ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où + on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt_.] + +Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, hoste meo & +totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, strenue propellite, & +ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini. Anglorum robore fretus & +virtute; Normannorum minas & jactantias flocci facio. Sic Rex in +Concilio: Et quæ inde subsecuta sunt dicat tot Mat. Parisius suis +verbis. Talibus igitur promissis, quæ tamen in fine _impudenter +violavit_, omnium corda sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet +usque ad capitis expositionem dimicarent. + + [Marge: _Denarii nova + forma._] + +An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit[180] denarium cum duplici cruce +lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum beneficium, +interlineari spatio vel in obolos frangerentur, vel in quadrantes. + + [Note 180: _Stowe in Edw. an. 1279._] + + [Marge: _Dispensatio de + promovendis Presbyterorum + filiis ad sacra officia._] + +An. 1107. Cum in Romana Ecclesia[181] institutum esset ut Presbyterorum +filii ad sacra officia non promoverentur; nunc decretali Paschalis +Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. 3 Cal. Junii. An. Dn. 1107. +id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum regno tanta hujusmodi plenitudo est, +ut major pene & melior clericorum pars in hac specie +censeatur:--_Anselmo conceditur dispensandi facultas, pro necessitate +temporis & utilitate Ecclesiæ_; ita tamen ut imposterum constitutionis +Ecclesiasticæ præjudicium caveatur. + + [Note 181: _Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal._] + + [Marge: _Dux Norman. + excæcatur._] + +An. 1107. sub æstate,[182] Robertus Exdux Normannia nova in Regem +aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, carceri mancipatur +arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce clam privatur, salvis tamen +orbiculis eorundem. + + [Note 182: _Mat. Par. in ann. Matt. West in ann._] + + [Marge: _Concilium Londini + Palatinum._] + +An. Dom. 1107. _Concilium Londoniæ Palatinum de investituris._ + +A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, _Conventus_ omnium +Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, _Londoniæ_ in palatio Regis +factus est; & per tres dies (absente Anselmo Archiepiscopo) inter Regem +& Episcopos satis actum e Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc +nitentibus, ut Rex eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta +præceptum & obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ +inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, quæ Papa +Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per hoc Regem sibi de +investituris consentaneum fecerat. Dehinc, præsente Anselmo, astante +multitudine, annuit Rex & statuit. + +Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem baculi pastoralis, +vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, per Regem, vel quamlibet +laicam manum investiretur in Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut +nullus in prælationem electus, pro hominio quod Regi faceret, +consecratione suscepti honoris privaretur. + +Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ suis erant +pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, & Procerum regni, sine +omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura, patres a Rege sunt +instituti. Instituti quoque sunt ibidem & eodem tempore, ab ipso Rege, +quidam ad regimen quarundam Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant +suis patribus destitutæ.[183] + + [Note 183: _Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4, + pag. 91. & Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra._] + + [Marge: _Subjectio Archiep. + Ebor. Cantuariæ._] + +In hoc etiam Concilio[184] Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum +Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ & subjectionis Cantuariæ +Archiepiscopatui debita. De quo plura Eadmer, lib. 4. + + [Note 184: _Eadm. lib. 4. pag. 91._] + + [Marge: _Electi Cantuariæ + benedicendi._] + +Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam irent, & +ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent. + + [Marge: _Oculi Duci + Normanniæ eruuntur._] + +A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ[185] ab Henrico Rege incarceratus, +deceptis custodibus, conatus est evadere; sed fugiens ab eisdem, captus +est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, Rex jussit eum arctiori carceri & +custodiæ mancipatum, fulgenti obstaculo oculorum luce privari, quod & +factum est[186]. + + [Note 185: _Mat. Par. pag. 60._] + + [Note 186: _Hæc a Spelm. bis narrantur._] + + [Marge: _Rex investituram + Clero cedit Clerus Regi + Homagium._] + +Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, pariter & +Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente Archiepiscopo Anselmo, +cui innuit Rex Henricus, & statuit, ut ab eo tempore in reliquum nunquam +per donationem baculi pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel +Abbatia per Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia: +concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus, pro homagio +quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris privaretur. + + [Marge: _Concil. London._] + +A. D. 1107. _Concilium_ Londini _celeberrimum, in quo Rex gratias Deo +exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum & electiones +Prælatorum remittit_, &c.[187]. + + [Note 187: _MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104. + Vid. supra Mat. Par._] + + [Marge: _Rex investituras + Ecclesiarum & electiones + Prælatorum. &c. remittit._] + +Magnificus autem Anglorum Rex _Henricus_, hoc in tempore, pro _Roberti_ +fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a Deo sibi præfata felici +victoria, intima devotione gratias multiplices accumulans & exolvens; +tam Episcoporum & Abbatum totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum, +Optimatum & Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud +_Londonias_ constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, coram +omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per annulum & +baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus Ecclesiis libere +concessit, Episcopatuum & Abbatiarum vacationes successoribus +restituendas integre promisit, ac omnia alia quæ sancta mater Ecclesia +diu antea suspiraverat, regali munificentia contulit, suis _tantum +juribus regalibus sepositis & exceptis_. Quantum tunc gaudium, quam +devotus arridebat populus, quam solenniter & sancte omnes & singuli +Regis animum ad sidera extollebant, nullus ediceret, nec _Tullius_ +edoceret. Illa namque vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ +_Anselmus_, assistente sibi reverendo Archiepiscopo Eborum _Girardo_, +uno die sex Episcopos a suis Ecclesiis canonice electos consecravit. + + [Marge: _Exceptis juribus + regalibus._] + + [Marge: _Sex Episcopi + canonice electi jam + consecrantur._] + + [Marge: _Curialium rapinæ + coercentur._] + +Anno 1108[188]. id est, 8 & 9, _Henr._ I. cum sub plurimis fingebatur +populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores censuit puniendos; & +a Curialibus sibi primum exordiendum. Sub tempore quippe Regis +præcedentis, eis hactenus inoleverat consuetudo, ut dum curiam +sequerentur, accolas undequaque deprædarent, res hospitum involarent, +raperent, disperderent, & nisi pretio redimerent, igni traderent. +Crudelia insuper exercentes in patres familias, turpia in uxores & +filias: adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis sibi +suisque quærerent præsidium. + + [Note 188: _Eadm. lib. 4. pag. 94._] + +Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum consilio, edicto +coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut oculi eruerentur, aut +pedes, manus, vel membra aliqua, constanti justitia, detruncarentur. + +Edixit etiam Curialibus suis[189], ubicunque villarum esset, quantum a +rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio emere debuissent. + + [Note 189: _Malm. lib. 5. pag. 162._] + + [Marge: _Felones + suspenduntur._] + +Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 _H._ I. Rex[190] Anglorum Henricus +pacem firmam, legemque talem constituit; ut si quis in furto vel +latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; sublata Wirgildorum, id +est, pecuniariæ redemptionis lege. + + [Note 190: _Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig. + ib._] + +Stupra etiam edicto compescuit. + + [Marge: _Monetam + corrumpentium poena._] + +Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes[191], absque aliqua +redemptione oculos & testiculos amitterent. + + [Note 191: _Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad. + Niger. Hov. in anno 1108._] + + [Marge: _Monetam integram + non respuendam._] + +Et quoniam sæpissime dum denarii boni[192] argenti eligebantur, +flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; statuit ut +nullus denarius vel obolus (quos & rotundos esse instituit) aut etiam +Quadrans, si integer esset, respueretur[193]. Nota, quod _si_ & +_respueretur_ solummodo apud Hovedenum reperiuntur. Vide supra in An. +1106. + + [Note 192: _Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94. + Hoved. ib._] + + [Note 193: _Malm. lib. 4. pag. 162._] + + [Marge: _Foresta._] + +Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,[194] multas etiam +instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph. + + [Note 194: _Rad. Nig. an. 1108._] + +Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. 103. + + [Marge: _Filia Regis nupta + Imperatori._] + +Rex dedit _Mathildem_[195] filiam suam Henrico Imp. quæ apud Moguntiam +desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui Imperator dedit CM. +equites in dote. + + [Note 195: _Ibid._] + + [Marge: _Danegeld._] + +Tunc in Anglia datum est _Danegeld_.[196] + + [Note 196: Impôt. Vide _Cangium ad istud verbum_. Il étoit + destiné au payement des troupes employées contre les Danois, + _quasi Danorum gelda_.] + + [Marge: _Mercatorum virga._] + +Mercatorum falsam ulnam castigavit[197], brachii sui mensusura adhibita, +omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra in An. 1. Regis. + + [Note 197: _Malm. lib. 5. pag. 162._] + + [Marge: _Poenarum + commutatio._] + +Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum +detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, &c. + +Breve _Regis Henrici_ I. _de non faciendo Episcopum Wigorn. +geldare_[198]. + + [Note 198: _MS. wigorn. fol. 136._] + +_Gelder. Quietantia Ep. Wig._ + +_Henricus_ Rex Anglorum Waltero de _Bellocampo_ & collectoribus +Werecestresire, salutem. + +Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, &c. Teste +Ep. Sarum apud Winton. + + [Marge: _Charta Regis de + Moneta falsa._] + +_Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus_[199]. + + [Note 199: _Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b._] + +_Henricus_ Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de Abetot, & omnibus +Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, salutem. Sciatis quod +volo & præcipio, ut omnes Burgenses & omnes illi qui in burgis morantur, +tam Franci quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam in Anglia, +ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum falso denario +inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad eum ducatur; & si +illum inde comprobare poterit, fiat justitia mea de ipso Warant. Si vero +non poterit illum probare de ipso falsionario, fiat justitia mea saltem +de dextro pugno & de testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit, +portet inde judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo +acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, nisi +in Comitatu suo; & hoc coram duobus testibus legitimis ab ipso Comitatu. +Et si in alio Comitatu mutando denarios captus fuerit, si captus sit, ut +falsionarius; & nullus sit ausus cambire denarios, nisi monetarius. +Teste Willielmo Cancellario & Roberto Comite de _Mell._ & R. filio +_Hamonis_, & R. de _Revers_ apud Westm. in Natale Domini. + +V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40. + +Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in pravos. +Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, & manus +dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant. H. _Huntind._ l. 7. +p. 382. in An. 25. Hen. I. _Rad. Cestrens._ dicit statutum esse An. +1108. + + [Marge: _Charta Regis de + Comitatibus & Placitis + venendis._] + +_Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita de +divisis terrarum._ + +_Henricus_ Rex Anglorum _Sampsoni_ Episcopo & _Ursoni_ de _Abetot_, & +omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, salutem. + +Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei & Hundredi in +illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt in tempore Regis +_Edwardi_, & non aliter: Ego enim quando voluero, faciam ea satis +summonere propter mea dominica necessaria ad voluntatem meam. Et si +amodo exurgat placitum de divisione terrarum, si est inter Barones meos +dominicos, tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter +_Vavassores_[200] duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello +fiat, nisi in eis remanserit. + + [Note 200: Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit + donc pas les Coutumes féodales.] + +Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus & Hundreda, +sicut fecerint tempore Regis _Edwardi_: nec remaneant propter aliquam +causam pacem meam vel quietudinem, qui non sequuntur placita mea & +judicia mea, sicut tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo _Londoniæ_ +& R. Episcopo & Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud _Rading_. + + [Marge: _De Wrecco maris._] + +_De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani._ + +Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. _Stephani_ Regis. An. 4.) +tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus refertam +de _Rumenel_ terra Archiepiscopi Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de +Bello in Dengemareis membro de Wy confractam (hominibus vix evadentibus) +jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate per maris +littora observandum, ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra +statutum terminum & tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque +appulsa forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in Wrec +cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens consuetudinem +tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus si vel +unus e navi confracta vivus evasisset[201], hæc omnia obtineret: verum +qo. novus Rex cedit & nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto +recenti pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt[202]. +Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas +consuetudines, & regales dignitates, Ecclesiæ Belli prædictum Wrec vi +obtinerent. E Chronico Monasterii de Bello. + + [Note 201: _Concordatum est quod Wreckum maris non + adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi._ + Flete, L. 1, c. 44.] + + [Note 202: Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les + premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient + sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement, + quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain, + de qui tous les fiefs relevoient.] + + [Marge: _Concilium Lond. + 1108._] + +A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium _Londini_ celebratur +sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, _Anselmo_ Cantuariensi +Archiepiscopo, _Thoma_ Archiepiscopo Eboracensi electo, cæterisque +Episcopis, & cunctis Majoribus seu Baronibus regni. + +Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis Angliæ, +in præsentia ejusdem gloriosi Regis _Henrici_, assensu omnium Baronum +suorum. + + [Marge: _Ut Clerici caste + vivant._] + +Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas in domibus +suis non habeant, præter proxima consanguinitate sibi junctas, secundum +hoc quod sancta Nicæna synodus definivit. + + [Marge: _Cum uxoribus nec + cohabitent, nec colloquium + sine testibus habeant._] + +Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum +Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias duxerunt, si +amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a se sic facient alienas, +ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in domus earum intrent, sed neque +in aliqua domo scienter conveniant, neque hujusmodi foeminæ in +territorio Ecclesiæ habitent. Si autem propter aliquam honestam causam +eas colloqui oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum +colloquantur. + + [Marge: _Purgationis & poenæ + ratio._] + +Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica +parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc statutum +violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis testibus, +sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si Subdiaconus fuerit. Cui +autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor sacri Statuti judicabitur. + +Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum +contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino officio +remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra chorum ponantur, +infames pronunciati. + +Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & missam +celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, octavo +die excommunicetur. + +Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, de +mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, & de +districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint. + + [Marge: _Juramentum + Archidiaconorum & + Diaconorum._] + +Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient pro toleranda +transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros quos scient +foeminas habere, Missam cantare, vel _Vicarios_ habere. Similiter Decani +facient. Qui vero Archidiaconus, vel Diaconus, hoc jurare noluerit, +Archidiaconatum vel Decaniam perdet. + + [Marge: _Poenitentia + poeitentium._] + +Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus servire +elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim Vicarios +habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc quod Episcopis eorum +visum fuerit. + + [Marge: _Mobilia lapsorum._] + +Omnia[203] vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, Decanorum, +Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur Episcopis, & concubinæ cum rebus +suis velut adulteræ. + + [Note 203: _Hic Canon apud Eadm. non alios extat._] + + [Marge: _Concil. Lond. + 1109._] + +_An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes._ + + [Marge: _Tho. electus Ebor. + non consecrandus donec + professionem fecerit._] + + [Marge: _Rex + excommunicationem metuit._] + +_Anselmus_ Archiep. Cantuar.[204] moritur XI. Maii ultimi; gravi jam tum +pendente lite inter ipsum & _Thomam_ electum _Eboracens._ +Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari _Anselmus_ +prohibuerat, donec subjectionis professionem Ecclesiæ Cantuariensi +debitam spospondisset. Renuit hoc enim Eboracensis, longisque domi & +foris res ambagibus agitatur, _Papa_ ab Anselmi partibus se habente. +Cogit igitur Rex Concilium, professusque nolle semet vel ad horam +excommunicationi Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque +Procerum assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, & +decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: _Thomam_ +hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum in +consecratione, quod statim fecit. + + [Note 204: _Eadm. lib. 4, pag. 102, &c._] + + [Marge: _Professionis + forma._] + +Ego _Thomas_ Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus profiteor +subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi Ecclesiæ, & +ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo & consecrato, & successoribus +suis canonice inthronizatis; salva fidelitate Domini mei Regis _Henrici_ +Anglorum, & salva obedientia ex parte mea tenenda, quam _Thomas_ +Antecessor meus sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est. + + [Marge: _Severitas Regis in + Presbyteros._] + +An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, & Rex sua +lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, Concilio +Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, quo (sublato jam Anselmo) +liberius usi sunt, se cohiberent. + + [Marge: _Nuptiæ filiæ + Matildis._] + +Rex dedit _Matildem_[205] filiam suam Henrico Regi Teutoncorum (i. e. +Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, tantum desponsatur. + + [Note 205: _Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd._] + +An. 1114. 8. Id. Jan. _Matildis_ filia[206] Regis Henrici, _Henrico_ +Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque ei +Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab unaquaque hida Angliæ +3. solid. + + [Note 206: _Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108. + Hunt. 1109._] + + [Marge: _Danegeld._] + +Tunc in Anglia datum est _Danegeld_[207], i. e. tributum. + + [Marge: _Rex Episc. Roff. + Archiep. Cant. facit._] + +An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii _H._ Rex[208] + + [Note 207: _Ra. Nig. ib._] + + [Note 208: _Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109._] + +Episcopos & Principes Angliæ in unum apud _Windleshoram_, eorumque +consilio _Radulphum_ Episcopum _Roffensem_ in Archiepiscopum elegit +Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a transitu Anselmi +viduata permanserat in manibus Regis. + +Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, suis donavit +Pastoribus. + + [Marge: _Conventus Procerum + Regni. 1115._] + +An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes regni sub +uno convenit in palatio suo _Westmonasterii_ de negotiis regni +consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus & Annalium +scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici existentes, +Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere) non reperitur. In re autem +sui ordinis ista memorantur. + +Venire propere ad Concilium _Anselmum_ Abbatem Sabiæ _Anselmi_ +Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem literas asperas +satis & velut objurgatorias Regem. In quibus dubitare videtur Papa +_Paschalis_ de Doctrina & moribus Episcoporum Angliæ qui Romanæ Curiæ +usque adeo non innotescerent. Regem vero insimulantes. + + [Marge: _Papa accusat R. + Henric. I._] + +1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas deferret. + +2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret. + +3. Quod Concilia Synodalia celebraret. + +4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum quoque +mutationes præsumeret. + +Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, &c. + +Graviter his accensi _Rex_ & _Concilium_ totum, quid sit Papæ +respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt _Guilielmum_ +Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia bene Lynceum +oculatum. + + [Marge: _Concil. Saresberiæ + 1116._] + +_Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni Ordines +convocantur._ + +Anno[209] 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis habitus +est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum totius Regni apud +_Saresberiam_ ex hac occasione. + + [Note 209: _Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib._] + + [Marge: _De successione in + Normannia._] + +Conjurantibus Rege Francorum[210] & Andegaviæ, Flandriæque Comitibus de +adimenda Regi Angliæ Normannia, nepotique suo _Guilielmo_ (ad quem jure +pertinebat) conferenda: Rex Normanniam proficisci statuit, moramque +illic per annos aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius +satagit disponenda. + + [Note 210: _Mat. Par. ib._] + +Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum +_Guilielmum_; postulatque omnium ei unanimiter homagium fieri, & +fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt utrumque: Sed +_Radulphus_ Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique Episcopi & Abbates regni +Angliæ, fide & sacramento professi sunt, se, & regnum & regni coronam, +si defuncto patre suo Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, & +occasione, translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente +facturos. + + [Marge: _Gravissima + tributa._] + +In isto etiam _Concilio_ Regi concedi videntur[211] gravissima tributa: +Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate Regis, geldis +creberrimis, & exactionibus variis Anglia compressa est. + + [Note 211: _Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par._] + +Agitur hic præterea de lite inter _Radulphum_ Archiepiscopum Cantuariæ, +& _Thurstanum_ Eboracensem electum, quem Archiepiscopus consecrare +noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi Ecclesiæ ab antiquo +solitam, nullatenus exhiberet. Nec Concilii interea flectitur +authoritate, nec minaci Regis iracundia, Pontificatum ei alioquin +prohibentis. Pontificatui potius se renuntiaturum pollicetur; sub +triennio tamen postea, consecrationem in Concilio Remis a Calixto ipso +Papa assecutus est, Rege & Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis +renitentibus. Cumque ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi +excommunicationem minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena +imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ, +Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam. + +Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam accersitur, & +in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est An. Dn. 1120. + + [Marge: _An hoc Concilium + primum fuerit in Anglia._] + +Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse perhibent +Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres regni ordines +conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates Ecclesiastici, & +Communitas regni plebis personam sustinens; sed miror equidem unde hæc +assertio; apud antiquos enim & illius sæculi scriptores qui Concilii +meminerunt, _Florentium Wilgornensem_, _Eadmerum_, _Malmesberiensem_, +nulla populi vel Plebis mentio. Nulla apud _Radulphum nigrum_, _Simeonem +Dunelmensem_ & _Radulphum de Diceto_ vicini ævi Authores, nec in +subsequentibus equidem _Mat. Parisio_, _Mat. Westmonasteriensi_, +_Ranulpho Cestrensi_, aut _Walsinghamio_. + + [Marge: _Pol. Vergil. + notatur._] + +Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios multos +perduxisse censeam, est _Polydorus Vergilius_ Histor. lib. XI. p. 188. +eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo ad fidei sacramentum +prout Magnates vocarentur. Sic namque fieri in Concilio An. Dn. 1127. in +quo Matildi filiæ Regis juratum fuit, ostendit _Newbrigensis_ lib. 1. +cap 3. Recentes nullum hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte +non habentes quam _Polydorum_ cujus non gestiunt meminisse. + +Anno 17. istius Regis;[212] pro necessitate Regis geldis creberrimis & +exactionibus variis Anglia compressa est. + + [Note 212: _Hunting. lib. 7. pag. 380._] + + [Marge: _Rex a Papa + privilegia Patria obtinet._] + +Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I.[213] _Calixto_ Papæ _Gisortium_ +venienti occurrit Rex _Henricus_, moram in Normannia trahens; +impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater _suus in Anglia & +Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando Legati officio in Anglia +fungi permitteret_[214]. + + [Note 213: _Ra. Nig. ib._] + + [Note 214: _Voyez_ les Chap. 23 & 24 des Preuves des + Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.] + + [Marge: _An. 1116._] + +_Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in Normannia +moratur[215]._ + + [Note 215: _Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq._] + + [Marge: _Concil. Lond. + præsi. Regina._] + + [Marge: _Abbas Sabæ in + Angliam missus._] + +Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est _Londini_ commune +_Concilium_ Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente Regina, super +quibusdam regni negotiis; & inter hæc de eo quod Anselmum Abbatem _Sabæ_ +cum Legatina potestate in Angliam missum, Normanniam advenisse +intellexerant. Hoc decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia, +qui ex indulgentia S. _Gregorii_ & plurium Pontificum Romanorum Legatum +alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. In cujus igitur +cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam Regi, ipsum in +Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam libentissime suscipit +Archiepiscopus _Radulphus_; apud Regem agit ut Anselmus ab ingressu +Angliæ detineretur; apud Papam ut concessam B. Augustino a +_Bekeregorio_ dignitatem, Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit & +_Bullam_ Papæ Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib. +5. pag. 120. + + [Marge: _Primogenitus Regis + sit Dux Normanniæ, homagium + facit, recipit, & + submergitur._] + +Anno 1120[216] composita jam pace inter _Ludovicum_ Francum & Regem +Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo filio suo primogenito 18 +annorum nato; qui jubente patre Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat, +& a Normanniæ Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus, +quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam in navi una +revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus Guilielmus & +Richardus cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, omnes una +submerguntur 6 Cal. Decembr. + + [Note 216: _Hoved. ib._] + + [Marge: _De secundo Regis + conjugio agit._] + +Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) atque filiis +orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud _Windleshoram_ (vel ut habet +continuator Florentii, _Londinum_) totius Angliæ _Concilium_ adunat. In +quo de secundo ejus decernitur conjugio, omniumque consensu Adelinam +filiam Godefridi Ducis Lovaniæ, lectissimam virginem, expetendam. +Electis igitur qui rem perorent, Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb. +desponsata. + + [Marge: _Edictum Regis de + Ecclesiis prospiciendis._] + +Anno 1124, Generale[217] Domini Regis _Henrici_, per fines totius Angliæ +ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, divulgatur _Edictum_; ut +quæcunque pastoribus viduatæ fuissent Ecclesiæ, sibimet prospicientes, +Regis in transmarinis partibus præsentiam adirent, ad suscipiendos. +Prælatos per idoneos Legatos. + + [Note 217: _Chron. de Bello. MS._] + + [Marge: _Poena + Monetariorum._] + +Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis[218] manus dextras atque +genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam furtive corruperant. +Qui autem fit ut dextris plectantur, non oculis; haud reperio. Lege enim +ab ipso lata, anno regni sui 8 oculi adimendi erant, non dextræ. + + [Note 218: _Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib._] + +Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima secuta fames. + + [Marge: _Ad minuendam + potentiam H. fil. Roberti + Ducis._] + + [Marge: _Concil. Lond._] + +Anno 1127. Rex[219] anxius de proditione & cæde _Caroli_ Comitis +_Flandriæ_ sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus Rex Franciæ +ejus Comitatum dederat _Guilielmo_ filio Roberti Ducis Normanniæ, nepoti +atque hosti Regis Henrici; Concilium _Londini_ ad Rogationes tenuit. +Cujus auspiciis Galliam sequenti anno ingrediens, _Ludovicum_ coegit +auxilium suum Comiti subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a +_Theodorico_ Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus +incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, effudit +animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim Roberto Duci jam +superstat soboles. + + [Note 219: _Hunting. Hoved. Mat. Par. ib._] + + [Marge: _Synodus Westm. + contra uxores clericorum._] + +Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii generalem +_Westmonasterii_ Synodum _Guilielmus_ Archiepisc. Cantuariæ Legatus +Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, maxime vero contra +Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia Regis atque Papæ confirmarentur +authoritate; en quid de successu hujus Synodi & aliarum præcedentium +perhibetur in historia Saxonica _Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere +Decreta_. _Omnes Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus._ + + [Marge: _Concil. Lond. in + quo omnes jurant Matildis + sucsessionem._] + +Anno eodem Rex in Mense _Septemb._ Angliam venit ducens secum e +Normannia _Matildem_ filiam suam Imperatricem, Comitis Andegaviæ uxorem: +Natalique primo magnum _Concilium Cleri atque Procerum_, Londini habuit. +In hoc Reginam Conjugem suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat +Comitatu. Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore anxius; +omnes totius Angliæ Optimates[220], Episcopos, Abbates, Comites & +Barones, & quotquot alicujus momenti essent, sacramento adegit & +constrinxit; ut si ipse sine hærede masculo discederet, _Matildem_ +filiam suam quondam Imperatricem, incunctanter, & sine ulla +retractatione DOMINAM reciperent[221]. Eidemque & susceptis vel +suscipiendis ex eis Nepotibus, regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ +conservaturos. + + [Note 220: _Mat. Par. anno 1127._] + + [Note 221: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130._] + +Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur esse +momenti. Primo _Guilielmus_ Cantuariæ Archiepiscopus; mox Episcopi +cæteri & Abbates, Laicorum primus, _David_ Rex Scotiæ Imperatricis +avunculus; tunc _Moritonii_ Comes & _Bononiæ_ Stephanus, nepos Regis e +sorore Adala: Dein _Robertus_ filius Regis quem ante regnum susceperat, +& postea Comitem _Glocestriæ_ fecerat: Duobus his novissimis æmula laude +contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate +splendidus, at impuri & nepotis ille, sed legitimi. + +Anno 1129. Regis 29.[222] Rex ad Calend. Aug. magnum Concilium _Londini_ +tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis praesentesque ambo Episcopi +cum Suffraganeis suis, justitiam de eorundem uxoribus (focarias vocat +_Parisiensis_) Regi concesserunt: Imprudentia, ut calumpniabant, +_Guilielmi_ Arcbiep. Cantuariæ, sed aliis omnibus Episcopis +consentientibus. Rex autem accepta a Sacerdotibus ingenti nummorum mole, +uxores eis permisit denuo, & illusa hoc commento Episcoporum +constitutione, ipsi in ludibrium transiere. + + [Note 222: _Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130._] + + [Marge: _Concil. + Northampton._] + +Anno 1131. Regis 31. habitum est _Northamptoniæ_[223] magnum Concilium +(_placitum_ vocat _Huntingtonius_, _Conventum Hovededenus_) omnium +_Magnatum_ Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; ubi de jurgiis agitur inter +_Matildem_ Imperatricem, & maritum suum _Comitem Andegaviæ_, cui ipsa +reddenda decernitur reposcenti; Missa igitur & recepta est fastu suæ +dignitati congruo. + +Renovarunt illic (_Matildi_) fidem[224] qui dederunt Proceres; & modo +dant qui prius non dedere. + + [Note 223: _Hunting. in ann._] + + [Note 224: _Malm. in eod. an._] + + [Marge: _Matildis liberi + Regni Angl. Hæredes._] + +Anno 1132.[225] cum _Matildis filium_ Andegavensi Comiti peperisset +(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus filiam suam & Hæredes +ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit successores. + + [Note 225: _Mat. Par. ib._] + + [Marge: _Conventus Lond. de + lite inter Episcopos._] + +Anno 1133. Regis 33.[226] ad initium quadragesimæ jejunii Conventus +_Londini_ habetur super litibus inter S. _Davidis_ & _Glamorgensem_ +Episcopos; nec non _Cantuariæ_ Archiepisc. & _Alexandrum_ Lincolniens. +Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; quæ _Wintoniæ_ postea ad +Rogationes ventilantur. Sed indefinita illa Archiepiscopi ad Regem in +Normannia sequenti Anno transportatur. + + [Note 226: _Hunting. 1133 & 1134._] + + [Marge: _Rex in Normanniam + abit._] + +Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti +Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque fuit & fatalis +illi iste transitus; in Normannia enim supra triennium detentus Calendis +Decemb. id est, mensis illius die primo in nocte obiit. + + [Marge: _Ultima Regis Henr. + voluntas._] + +In extremis languens de _Successore_ denuo interrogatus, filiæ omnem +terram suam citra & ultra mare legitima & perenni Successione +adjudicavit. Addendo insuper: + + + Solvantur (inquit) debita mea. + Reddantur Liberationes, & solidate quæ debeo. + Reliqua indigentibus distribuantur. + + + [Marge: _Thesaurarii Regis + Stephan. Regi thesaurum + tradunt._] + +Sed _Rogerus Saresberiensis_ Episcopus, & _Guil. de Ponte arcus_, +Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum in +denariis æstimabatur, præter vasa aurea & argentea, _Stephano_ Regi +omnia tradiderunt. + + J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu + intention d'abolir les Loix féodales dans ses Etats, & de + n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature, + étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 & + 1102 il fit successivement deux conventions avec Robert + Comte de Flandre, & lui donna _en fief_ 400 marcs d'argent; + au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers + lui, & entr'autres de lui donner 500 Cavaliers & 1000 + chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une + inféodation faite sans glebe. Voyez _Abregé historique des + Actes de Rimer_, tom. 10, pag. 2, 2e col. de l'Histoire + d'Angleterre de Rapin Thoyras. + + + + +------------------------------------------------------------------------ + +STEPHANUS. + +_Anno Domini 1135._ + + [Marge: _Stephanus Regnum + Angliæ invadit contra + juramentum._] + +_Stephanus_ nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi +Comitis Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis Blesensis, vir +strenuus & bellicosus; abdicato juramento quod de suscipienda in hæredem +regni Matilde juraverat; non humato adhuc avunculo Rege, solium invadit. +Electus tamen a Magnatibus pari alligatis scelere, & perjurio. + + [Marge: _Coronatur._] + + [Marge: _Rex vovit Deo, + Populo, Ecclesiæ._] + +Horum primus _Guilielmus_ Archiepiscopus Cantuariæ in die S. _Stephani_ +An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; foeminæque subdi +(velut turpe quiddam) renuentibus[227]. Linivit scelus Hugonis Bigoti +Senescalli Regis testimonium, qui solenni jurejurando coram +Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex ageret in extremis, +Imperatricem exhæredavit, & Stephanum igitur constituit Successorem. +Juravit autem Rex _Stephanus_ in Coronatione sua, tria ista, inter alia, +Deo, populo, & Ecclesiæ[228]. + + [Note 227: _Voyez_ ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de + Littleton, Ier vol. pag. 26.] + + [Note 228: _Hunting. lib. 8. pag. 387._] + +_Primo_, cum juramento vovit[229] quod defunctis Episcopis nunquam +retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni Canonicæ +consentiens, Episcopis[A] eas investiret. + + [Note 229: _Hoved. pag. 482. Mat. Par._] + + [Marge A: _Episcopiis._] + +_Secundo_ vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu sua +retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos +implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis, vel si +eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent. Quod +nefandi genus placiti (verba sunt _Huntingtoniensis_) adeo fuit +execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere pecuniam +æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum perhiberent, sive +esset, sive non, & eum immerito redimerent. + +_Tertio_ vovit quod _Danegeldum_, id est, duos Solidos ad hidam, quos +antecessores sui accipere solebant singulis annis, in æternum +condonaret. Hæc principaliter Deo vovit & alia: sed nihil horum tenuit. +Hæc _Huntingtonius_. + + [Marge: _Homagia accepit._] + +Accepit deinde Homagia[230] Magnatum qui _Matildi_ prius regnum +juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis _Oxonii_ +Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione voverat, +restipulatur denuo & confirmat. + + [Note 230: _Mat. Par. Hunting. Hoved._] + +Post festum Paschæ[231] Angliam venit _Robertus_ Comes _Glocestriæ +Matildis_ frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen actus, Regi facit +homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu ille dignitatem suam +custodiret, & sibi pacta servaret. Secundum illud antiquum proverbium +(inquit _Parisius_) _Quamdiu habebis me pro Senatore, & ego te pro +Imperatore_. Et sub hoc ut videtur tempore Chartam edidit de +libertatibus Angliæ confirmandis, quas Henricus I. sub initio regni sui +concedebat. + + [Note 231: _Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par._] + + [Marge: _Charta de + libertatibus._] + +_Charta Stephani Regis de Libertatibus._ + +_Stephanus_ Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, & +omnibus ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, Salutem. + +Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus +Baronibus & hominibus meis de Anglia omnes libertates & bonas Leges quas +Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit & concessit, & omnes bonas +Leges & bonas consuetudines eis concedo quas habuerunt tempore Regis +_Edwardi_. + +Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant omnes illas bonas +Leges & libertates de me & hæredibus meis, ipsi & hæredes sui libere, +quiete, & plenarie. Et prohibeo ne quis eis super hiis molestiam vel +impedimentum vel diminutionem faciat super forisfacturam meam. Teste +_Willielmo Martel._ apud London. + +_Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. R. Steph. +1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de Scirburne. Hov. An. +1142. pag. 488. l. 14._ + +_Henricus_ Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se apposuit +inter Deum & eum, viz. Regem _Stephanum_. + +Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas Leges +manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad Synodum Winton. An. +1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:) piget meminisse, pudet +narrare qualem se in regno exhibuerit, &c. acerbe. + + [Marge: _Jurament. + Episcoporum conditionale._] + +A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi jurant +Episcopi[232], conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu ille +libertatem Ecclesiæ, & vigorem disciplinæ conservaret. + + [Note 232: _Malmes. ib._] + + [Marge: _Juramentum Regis._] + +Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, hoc +tenore[233]. + + [Note 233: _Malm. ib._] + +Ego _Stephanus_ Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem Angliæ +electus, & a Domino _Willielmo_ Archiepiscopo Cantuariæ & sanctæ +Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio sanctæ sedis Romanæ +Pontifice postmodum confirmatus. + +Respectu & amore Dei, sanctam _Ecclesiam_ liberam esse concedo, & +debitam reverentiam illi confirmo. + +Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum vel +permissurum promitto. + +_Ecclesiasticarum_ personarum & omnium Clericorum,& rerum eorum +justitiam & potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum in +manu Episcoporum esse perhibeo, & confirmo. + +Dignitates _Ecclesiarum_ privilegiis earum confirmatas, & consuetudines +earum antiquo tempore habitas, inviolate manere concedo & statuo. + +Omnes _Ecclesiarum_ possessiones & tenuras, quas die illa habuerant qua +_Willielmus_ Rex avus meus fuit vivus & mortuus, sine omnium +calumniantium reclamatione, eis liberas & absolutas esse concedo. + +Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus modo +careat, _Ecclesia_ deinceps repetierit; indulgentiæ & dispensationi meæ, +vel discutiendum vel restituendum reservo. + +Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, largitione +Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet transmutatione +fidelium collata sunt; confirmo pacem, me & justitiam facturum, & pro +posse meo conservaturum promitto, forestas quas Willielmus Rex Avus +meus, & Willielmus II. avunculus meus instituerunt & tenuerunt, mihi +reservo. Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis & Regno, +quietas reddo & concedo. + +Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica persona ante +mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel distribuenda +statuerit, firmum manere concedo. + +Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, Ecclesiæ consilio +eadem fiat distributio. + +A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus vacuæ, & +ipsæ & omnes earum possessiones in manu & custodia Clericorum, vel +proborum hominum ejusdem Ecclesiæ committantur, donec pastor canonice +substituatur. + +Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites vel +per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo. + +Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, & placitis, & +aliis causis observabo, & observari præcipio. Apud _Oxenford_, Anno +Incarnationis Domini 1136. regni mei _primo_. + +Nomina testium (inquit _Malmesburiensis_) qui multi fuerunt, apponere +fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi ad hoc tantum +jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno toti ostenderet. + +Hoc deinceps Anno _Rex_ venatum proficiscitur Bramptoniam in viciniis +_Huntingtoniæ_[234], nuperisque elatus victoriis, proceres ibi in +placita forestæ vocat (id est de sylvis & venationibus) concessionis +suæ, voti, atque sacramenti immemor. + + [Note 234: _Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V. + supra sacramentum ejus._] + + [Marge: _Comes Glocestriæ + deficit a Stephano Rege._] + +In 1138. sub Pentecosten,[235] Comes _Glocestriæ_, conscripto ad +_Matildis_ opem in Normannia exercitu, homagium, quod Regi fecit, +abdicat, & more majorum, fidem atque amicitiam suam (quod diffidiare sub +hoc sæculo vocant) nunciis interdicit. Juste fieri hæc contendit; tum +quod Rex illicite ad regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam +& juratam violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed +intercessit Papæ indulgentia. + + [Note 235: _Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 & + 192._] + + [Marge: _Novi Comites._] + +Rex vero prævia perculsus fama[236], _multos novos instituit Comites_, +exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum pertinentibus ditat, +ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent. + + [Note 236: _Mat. Par. ib. supr._] + + [Marge: _Concil. + Northampton._] + +Anno 1138. in Octavis Paschæ[237] (quod erat 4. Idus Aprilis) Rex +Concilium _Northamptoniæ_ tenuit, cui præsidebant Eboracensis +Archiepiscopus _Thurstanus_, Episcopi, Abbates, Comites, _Barones_, +_Nobiles quique_ per Angliam. Hæc _Florentii_ continuator, qui præterea +Prælatorum aliquot institutiones illic memorat, sed, ut sæpius Monachi, +secularia prætermittit. Cogi autem videtur hoc Concilium ad +deliberandum de gravissimo bello, quod in Regem moliebatur _Robertus_ +Comes _Glocestriæ_ in transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe +fama ejus detexerat machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa +rerum jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius nec +haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium patefaciens +dignitatum, multos creavit _novos Comites_, prædiisque, ne _inanis +videretur dignitas_,[238] prout potuit honoravit. + + [Marge: _Albericus Ostiensis + synodum Westmon. vocat._] + + [Note 237: _Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib._ 34.] + + [Note 238: _Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526._] + +Hoc etiam anno Angliam venit[239] _Albericus Ostiensis_ Episcopus, +Legatus Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus literis +_Apostolicis_, primo non admittitur; at susceptus demum, synodum +convocat _Westmonasterii_ 13. die Decembris in Ecclesiæ status +reformationem. Aderant ei 18 _Episcopi_, 30 circiter _Abbates_, & +innumera Cleri & populi multitudo. Interfuit Rex ipse Stephanus cum +Romano alio Legato; & post multarum causarum discussionem, promulgata +sunt ibidem 17 Capitula. E quibus hæc _decerpsimus_, cum ad politiam +Ecclesiæ, tum & regni quodammodo pertinentia. + + [Note 239: Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à + des Fiefs étoient alors peu usitées.] + +5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque Ecclesiastica +beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis per Episcopum +acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, se nihil propter hoc +vel per se, vel per aliquam aliam personam dedisse alicui vel +promisisse. Si autem præsumptum fuerit, irrita hujusmodi donatio erit, & +tam dator quam acceptor ultioni canonicæ subjaceat. + +7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia +Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem sibi in +Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum fuerit, irritum +fore decernimus, cum Psalmista dicentes: _Deus meus pone illos ut rotam, +qui dicunt hæreditate possideamus sanctuarium Dei._ + +8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, Diaconos, +Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis officiis & +beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire præsumat, Apostolica +authoritate prohibemus. + +9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica secularium +negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico nihilominus +removendos esse censemus. + +10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, vel quamlibet +Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, vel nefarias ei manus +intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, anathemate feriatur. +Neque quisquam ei præter Romanum Pontificem, nisi mortis urgente +periculo modum poenitentiæ finalis injungat. Si autem impoenitens +mortuus fuerit, corpus ejus inhumatum remaneat. + +11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter usurpare +præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, eum +excommunicari præcipimus. + +12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia Episcopi +sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, &c. + + [Marge: _Concil. Oxon. + 1139._] + +_Concilium Oxenfordiæ._ + +Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex _Magnates_ Angliae _Oxonium_ +vocat ad _Concilium_: Animadvertit enim Robertum _Glocestrensem_ belli +fomitem, novum in dies conscribere militem, castra capere & munire, & +militarem undique comportare supellectilem; deficere ad eum populum +plurimum, potentissimosque aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes +Imperatricis transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella nova +exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos, inimicis +suis clam adhærere. Ex hoc esse genere _Rogerum_ Episcopum _Saresberiæ_, +qui castellum Saresberiæ egregie firmaverat, castella _Schiresburniæ_ & +_Divisæ_ mire ædificaverat & munierat; aliudque _Malmesberiæ_ +inchoaverat. Alexandrum etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri, +qui castella de _Newwerk_ & _Sleford_ condiderat, & primum illud in +tutamen dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum _Nigello_ Episcopo +Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri[240], maximo apparatu militum, +equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem suspicatus, +suos armat; contenditur inter milites de hospitiis. Famulus quidam Ducis +Britanniæ ab Episcopalibus occiditur, nepos etiam paulo minus. His autem +a Regio milite fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis & +Lincolniensis, Eliensi fuga elapso. + + [Note 240: _Contin. Flor. pag. 521._] + +Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus +violationem, tum quod castella non citra suspicionem in semet ipsum +munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei vadem, & renuentes +Episcopos tradit carceri, & nihilominus habito postmodum Concilio coram +Primoribus Angliæ, statutum est[241]. + + [Note 241: _Continuat. an. 1139. pag. 528._] + +Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, in quibus +secularia solent exerceri negotia, Regis & Baronum suorum juri cedant. + +Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, in salutem +& defensionem ovium suarum latrare non cessent, ne lupus invisibilis, +malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat, & dispergat, omnino +caveant. + +Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi aut minis +occupat. + + [Marge: _Synodus Winton. + 1139._] + +_Synodus Wintoniæ._ + +Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, _Henricus_ Wintoniensis +Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, synodum indicit. Aderat +_Theobaldus_ Archiepisc. _Cantuar._ cæterique omnes Episcopi, quos aut +morbus non detinuit aut periculum belli. Citatur & _Rex_ ipse, qui +Comites misit responsuros, at inprimis Procuratorem suum _Albericum de +Vere_, Causidicum argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ _Oxonii_ +gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem. + +Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, per semestre +nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se evocari necessitate, +tanto interpelli scelere. Episcopos nempe sacros atque unctos Domini +contra jus & fas, contra omnem vim canonum, pietatis & religionis, +nefandis manibus captivatos, & quod ne dictu est, in carcerem turpiter +detrusos a divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari +possessionibus, & sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis +incentoribus ad hoc seductum: Fratrem suum esse & charum utique; +facultatum vero & ipsius corporis subiturum potius se dispendia, quam +Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum pateretur. +Facturum igitur quicquid definiret Synodus. + +Pro Rege multa _Albericus_ in Episcopos injuriarum, versutiæ, tumultus, +seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis insimulans: +_Rogerum_ Saresberiensem captum non ut Episcopum, sed Ministrum Regis; +nec per violentiam erepta castella, sed tradentibus Episcopis, ut de +tumultu quem in Curia concitaverant, immunes essent. Pecuniam +_Saresberiensi_ licite ademptam, quod ex fisci hanc redditibus sub +Henrico Rege collegisset: ipsum Regi tamen e Castellis cessisse ut +commisso absolveretur, horumque non deesse testes. + +_Rogerus Saresberiensis_ asserit, se ministrum Regis Stephani nunquam +fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at in Episcoporum +synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur bonis. Contra spoliatos +ex jure gentium non litigandum, nisi præcedente restitutione. + +Denique si justitiam in hac _Synodo_ non consequatur, eam in majori +curia quæsiturum. + +Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: Concedo +(inquit) ut castella Episcopi haberent, si se jure habere debere per +Canones probare possent: Quod quia non possent, extremæ improbitatis +esse, contra Canones niti velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant: +Certe quia suspectum est tempus, secundum morem aliarum gentium, +Optimates omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis +contradere, qui pro omnium pace debet militare. + +Languescit protinus controversia[242]; sed prædictis addidit Causidicus +_Albericus_: Regi innotescere, agi inter Episcopos de Romano Pontifice +implorando; Regem id ne faciant prohibere, & missis reditum interdicere: +sed interea semet Romam appellare. Turbata his dissolvitur Synodus: +Legatus autem & Archiep. ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt. + + [Note 242: _Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved. + lib. 1._] + +_De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, Anno +Dom. 1139. Regis Steph. 4._ + + [Marge: _De Wrec quod + accidit tempore Regis + Stephani._] + +Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit[243] navem quandam +variis sumptibus refertam, de _Rumenel_ terra Archiepiscopi +Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in _Dengemareis_ membro de +_Wy_, confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est autem +hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum. + + [Note 243: _Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello._] + +Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum & +tempus eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa forent, absque +calumnia in dominum terra illius & in Wrec cederent. + + [Marge: _Lex Henrici I._] + +Sed supra memoratus Rex _Henricus_ hanc abhorrens consuetudinem, tempore +suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, quatenus: Si vel unus e +navi confracta vivus evasisset, hæc omnia obtineret. Verum quo novus Rex +cedit, & nova Lex. Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti +pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum +est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines, & +regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec vi obtinerent[244]. + + [Note 244: Spelman avoit rassemblé les témoignages des + différens Historiens pour composer son Traité chronologique des + Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des + Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.] + + [Marge: _Rex quotannis + coronatur._] + +Prisci moris fuit[245], ut Magnates Angliæ ad natale Dom. ad Curiam R. +convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum ad obsequium Regi +præstandum, & de negotiis regni deliberandum. + + [Note 245: _Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139. + pag. 533._] + +Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. eum ad +Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. Unde factum est, +ut Historiographi veteres annum a nativitate Domini ordiantur, & sedulo +notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam. + + [Marge: _Fastum omittit._] + +Anno autem Dom. 1140. R. _Stephani_ 5. deturpato jam bellis atque +cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti tantum sed omitti +cepit. Unde[246] _Huntingtonius_ in hoc anno ait: Ubi autem ad Natale +vel ad Pascha Rex fuerit, dicere non attinet. Jam quippe curiæ solennes +& ornatus regii stemmatis ab antiqua serie descendens prorsus +evanuerant. Coronatus etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut +_Florentii_ continuator refert, atque ita sine dubio in Paschate, +Magnatibus utique congregantibus. + + [Note 246: _Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139. + Hoved. an. 1140._] + + [Marge: _Nequitia + Monetariorum._] + +Anno 1140. cum e falsariorum nequitia[247] tanta esset monetæ +difficultas, ut omnia chara essent, & ex decem vel eo amplius solidis +vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi esset thesaurus totus; +ferebatur Rex denariorum pondus, quod fuerat tempore Regis _Henrici_, +alleviari jussisse. + + [Note 247: _Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185._] + + [Marge: _Rex obsidetur & + capitur._] + + [Marge: _Matilde eum + dimittere non vult._] + +An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. _Stephanus_ Rex in +obsidione _Lincolniæ_ capitur[248], & _Matildi_ Imperatrici cum urbe +_Wintoniæ_ & corona regni Angliæ traditur. Suscepta igitur a plerisque +homagia passim capit, _Londinum_ que magno fastu ingrediens, ANGLORUM +DOMINA salutatur. Assidet autem _Westmonasterii_, de arduis regni +dispositura: Ubi supplex ejus obtestatur gratiam Anglorum Regina pro +Domino & marito suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus +(dictu lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit. + + [Note 248: _Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140._] + + [Marge: _Intercessores pro + R. Stephano._] + +Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, cum obsidibus +plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non regno eum, sed +libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat, vel in transmarinis +peregre vivat. Sed nec hos exaudit. + +Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus foverat) +_Wintoniensis_ Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui fuerat Regis +_Stephani_, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio largiretur. Nec +hunc exaudit. + +Obtestantur eam demum cives _Londonienses_, qui benevole eam exceperant, +ut abrogatis patris sui Henrici Regis _duris atque asperis legibus, +optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret_[249]. Nec hos +exaudit.[250] + + [Note 249: Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit, + de faire exécuter les Loix du Conquérant.] + + [Note 250: Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer + une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri + Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve, + d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies + sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de + ce temps-la étoient des dignités glébées, & non pas de simples + titres.] + + [Marge: _Matildes fugit + Comes Glocestriæ capitur._] + Consurgente igitur in eam + civitate, fugam turpiter + arripit, in prædam derelicta + supellectile. Paulo autem + postea _Robertus_ Comes + _Glocestriæ_, Imperatricis + frater, & spes unica, sic + jam versa belli alea, captus + est, & sub æqua permutatione + Rex & Comes liberantur. + + [Marge: _Concil. Lond. A. + 1142._] + +Præsente _Rege_ post ejus liberationem, An. 1142. in media +quadragesima[251], Episcopus _Wintoniensis_, Romanus Legatus, _Concilium +Londini_ agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo propterea quod +nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, vel ejus ordinatis, +sed æque Clerici & Laici capiebantur, redimebantur, & in vinculis +detinebantur[252]: Sancitum est ibi & generaliter constitutum, Rege +consentiente. + + [Note 251: _Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8. + Hoved. an. 1143._] + + [Note 252: _Neubrig. lib. 1. cap. 10._] + +Ne aliquis[253] qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, vel in Clericum +aut virum religiosum manus injecerit violentas, ab alio quam ipso Romano +Pontifice non absolveretur. + + [Note 253: _Mat. Par. Neubrig._] + +Sancitum est[254] etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, talem +pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio si extitissent. + + [Note 254: _Mat. Par._] + +Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum venirent, candelis +accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum conquievit. Verba +Parisii. + +Refert autem _Gervasius_ Dorobernensis, hoc _Concilium_ edicto regio +convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & Laicos interpellasse, ut +ei militantes foeminea se eximerent dominatione: Episcopos vero & +Ecclesiasticos suppetias ferrent suis opibus. Quo impetrato, Regem +vicissim concessisse. + +Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque causa +sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, nec nisi a +Romano Pontifice absolvendus foret. + +Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant; +captivosque pretio exponebant redimendos. + + [Marge: _Synod. Winton. Rege + captivo existente._] + +Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis celebratur, +Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, Synodus Theobaldi +Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium Episcoporum Angliæ, multorumque +Abbatum; præsidente in eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti +apparatu exorditur. + +Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, mox Abbates, +dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum acta sunt, postridie palam sic +enuntiat. + +Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad _Matildem_ Imperatricem jure, +hæreditate, decreto & concessione patris sui _Henrici_ I. voto & +sacramento omnium utriusque ditionis Procerum attinere. Nectante ea +moras in Normannia, dum paci patriæ necessario consulendum fuit, +Stephanum in Regem suscipi; cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum +stipulantem. Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a _Concilio_ +nupero resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque +dari ludibrio & captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri +potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse +ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate, filiam dicti +Regis incomparabilis _Henrici_ I. in Angliæ (inquit) Normanniæque +dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum promittimus. + + [Marge: _Legatusdissolvit + Concilium._] + +Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti ut +assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis _Londoniensis_: At +hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) Cives, hoc Barones adjuncti +civibus obtestantur. Porrigitur in eundem tenorem libellus supplex a +_Regina_ missus. At _Legatus_ comiter præteriens desiderata, feria 5. +multis prius excommunicatis qui regiarum erant partium, _Concilium_ +solvit. + + [Marge: _Discordiæ in Anglia + sub Matilde._] + +Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, his +_Stephano_ Regi, illis _Imperatrici_ adhærentibus; neuter Principum aut +imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, exercere valuit. +Uterque autem blandiri suis, & ne deficerent, omni mulcere artificio +cogebantur. Evenit interea, prout scriptum est in sacra pagina: _In +diebus illis non erat Rex in Israel, sed unusquisque quod sibi certum +videbatur faciebat._ Silent Leges, & jus sceleri datum est. Digladiantur +inter se Proceres, & Provincialium motus inde effervescunt. Castella +quippe (inquit Neubrigensis) per singulas provincias studio partium +surrexerant, erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius +tyranni, quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii +numismatis, & _potestatem subditis, regio more, dicendi juris_[255]. +Plura hujusmodi. + + [Note 255: On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à + la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne + reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre + la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans les + affaires civiles la procédure établie par le droit civil & + canonique.] + + [Marge: _Henricus filius + Matildis fit Dux Norman._] + +Anno 1149. _Henricus_[256] filius _Gaufridi_ Comitis _Andegaviæ_ & +Matildis Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux Normanniæ factus +est, Ducatum ei cedente patre suo; quo & anno proximo moriente, _Comes_ +itemque _Andegaviæ_ salutatur. Nec multo post (An scil. 1151.) +_Alianorem_ hæredem _Pictaviæ_ (habito inter eam & Regem _Franciæ_, +consanguinitatis causa, divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic +ei titulus Dux Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ. + + [Note 256: _Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151._] + + [Marge: _Henr. Dux Norman. + Angliam invadit._] + +Eodem anno 1149. _Henricus_[257] Dux Normanniæ potentissimum inde +exercitum in _Angliam_ traducit, gestisque plurimis felicissime, fecit +monetam novam, quam vocabant Ducis; & non tantum ipse, sed omnes +potentes, tam Episcopi, tam Comites, quam Barones, suam faciebant +_monetam_: sed ex quo Dux ille venit, plurimorum monetam cassavit. + + [Note 257: _Hoved. ib. pag. 490._] + +Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem +_Eustachio_ filio Regis _Stephani_[258]. + + [Note 258: _Mat. Par. ib._] + + [Marge: _Concil. Lond._] + +_Concilium generale Londini._ + +Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) _Theobaldus_ Cantuariæ +Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium generale apud +Londoniam in media quadragesima, ubi Rex Stephanus & filius suus +Eustachius, & _Angliæ Proceres_ interfuerunt, totumque illud Concilium +novis appellationibus infrendunt. In Anglia namque appellationes in usu +non erant, donec eas _Henricus Wintoniensis_ (Episcopus) dum Legatus +esset, malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad Romani +Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc _Huntingtonius_ illius sæculi +Author. + +Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub _Stephano_ Rege +Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. Videntur quippe cum +appellationibus huc transmigrasse, quarum prima quod sciam mentio in +Concilio Wintoniensi Ann. 1139[259]. + + [Note 259: _Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45._] + + [Marge: _Rex Eustachium + filium coronari vult._] + +Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) _Stephanus_[260] +convocatis Episcopis, filium suum _Eustachium_ in Regem voluit coronari. +_Theobaldus_ autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique Episcopi, Papæ +literis ad _Theobaldum_ datis prohibiti (quod Stephanus contra +jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes igitur Rex & +filius, concludi jubent Episcopos in domo quadam donec peragerent +postulata. Sed cum nec hoc modo ad votum traherentur quamvis de +capitibus suis dubitantes; solutis ipsis possessiones suas Rex ad fiscum +rapit; & resipiscens brevi restituit eas. + + [Note 260: _Hunting. lib. 8. pag. 395._] + + [Marge: _Eustachius subito + moritur._] + +Sequenti autem anno dum _Eustiachius_ prædatum iret _S. Edmundi_ +Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut quidam aiunt) +præreptus est. Cumque nulla jam superesset _Stephano_ proles successura +mascula, de pace inter Principes felicius tractatum est, prout sequitur. + + [Marge: _Pacis Capitula + inter Stephan. R. & Henr. + Ducem Norm._] + +_Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum Ducem +Normanniæ Wallingfordiæ pacta._ + +Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente[261] & diligentia +Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum regni intercedente, +Rex Anglorum Stephanus, & Dux Normannorum Henricus, apud +_Wallingford_[262] in talem Concordiam convenerunt. + + [Note 261: _Mat. Par. ib. pag. 82._] + + [Note 262: _Al. Winton._] + +Rex Stephanus omni hærede viduatus[263] præter solummodo Ducem +_Henricum_, recognovit in Conventu Episcoporum, & aliorum regni +optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus in regnum Angliæ habebat. + + [Note 263: _Neubr. lib. 1. c. 30._] + +Et Dux benigne concessit, ut Rex _Stephanus_ tota vita sua, si vellet, +regnum pacifice possideret. + +Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc præsentes, +cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux post mortem Regis, si +illum superviveret, regnum sine contradictione aliqua obtineret[264]. + + [Note 264: _Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit._] + +In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur Regem. + +Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet. + +Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos possessores, +quorum fuerant Regis _Henrici_ tempore, revertentur. + +Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa sunt +diruentur: Horum numerus (ut refert _Parisius_) ad undecies cen. & +quindecim excrevit. + +Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; replebit +pascua armentis; decorabit ovibus Montana. + +Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus +indebitis non gravabitur. + +Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio +persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina +sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu poenarum +afficient nocentes; fures & prædones terrebuntur in furca & sententia +capitali. + +Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas in +ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria redibunt; +_clientes ab excubiis fatigati_,[265] in communi lætitia respirabunt. + + [Note 265: On rétablit le droit féodal, mais on en réprime + les abus.] + +Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta. + +Negotiatores Commercium ditabit celerius. + +Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento percussa. + +Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim annis jam +sævierat. + +Adoptavit etiam Ducem[266] Stephanus tam in filium quam in successorem +regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub ipso, omniaque regni +negotia per eum terminabantur, &c. + + [Note 266: _Hoved. an. 1153._] + + [Marge: _Stephanus alias + Conventiones facit._] + +Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter _Londinum_ Rex sub +natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, prout +sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac Concordia e MS. Cod. de +LL. Sax. Regum in Latina lingua; quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ +etiam hic habetur in paginis sequentibus. + + [Marge: _Concil. Westm' de + Stufis._] + +_Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses +vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162._ + +In hoc Concilio (quod _Stowus_[267] Parlamentum nuncupat) ordinatum est +(inquit) a _Communibus_, & confirmatum a Rege & Baronibus ut diversæ +consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis ad _Stufas_ in ripa +_Thamesis_ juxta _Southwark_ spectantes, exinde ut prius ab antiquo +custodirentur. Capitula aliquot earum in hunc modum ponit. + + [Note 267: _Survey London. pag. 407._] + +Ut Custos _Stufæ_, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad placitum +ire & redire libere quandocunque voluerit, non impediat. + +Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed ubi ipsa +voluerit, victum habeat. + +Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana non +accipiat. + +Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus. + +Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in domo: +Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio. + +Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, impediatur. + +Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode Stufæ +recipiatur. + +_Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum +cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem concubuerit[268]._ + + [Note 268: On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume + eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au + quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à + Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de + l'Archevêché de Rouen, fº. 46.] + +Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur. + +Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim +scrutentur singulas Stufas. + +Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet incendii +morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, pisces, ligna, carbones, +aut aliqua alia victualia. + +Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non existimo. +Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) officium non tunc +in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores cameras. Antiqua tamen sunt +& antique aucta aliis constitutionibus, quæ in singulari veteri MS. +penes me visuntur. + + [Marge: _Charta Regis de + Pacis convent. inter ipsum & + Henr. Duc. Norman._] + +_Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter ipsum & +Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. 18[269]._ + + [Note 269: _Rub. lib. Scac. fº. 104 prima._] + +_Stephanus_ Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, +Justic. Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis Angliæ salutem. + +Sciatis quod _Ego_ Rex Angliæ _Stephanus_ Henricum Ducem Normanniæ post +me successorem _Angliæ_ regni & hæredem meum jure hæreditario constitui, +& ei & hæredibus suis regnum Angliæ donavi & confirmavi. + +Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem sibi a me +factam, homagium mihi & sacramenti securitatem fecit, scil. quod fidelis +mihi erit, & vitam & honorem meum pro posse suo custodiet per +conventiones inter nos prolocutas quæ in hac charta continentur. Ego +etiam eandem securitatem Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus +pro posse meo custodiam, & sicut filium meum & hæredem in omnibus in +quibus potero manutenebo & custodiam contra omnes quos potero. +Willielmus autem filius meus ligium homagium & securitatem Duci Norm. +fecit & Dux concessit ei ad tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui +antequam regnum adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive +in aliis locis; & quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia, +sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de omnibus terris & +villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico suo nunc habet & +nominatim de illis quæ pertinent ad honorem Com. de Warenn. Willelmum +filium meum & homines illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti & +nominatim de Castello de _Bolencumber_ & _Mortui maris_: Ita scil. quod +Regnum de _Warenn._ castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet si +voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de ligeis +hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter per salvos obsides +& salvam custodiam. Alia vero Castra quæ pertinent ad Comitatum de +_Warenn. Moretoniæ_ Dux ei reddet ad voluntatem meam cum poterit per +salvam custodiam & per salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur +filio meo quieti quando Dux habebit Regnum Angliæ. + +Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse Dux ei +concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis terræ; ita +quod redditus de Norwico infra illas septingentas libratas computentur, +& totum Comitatum de Norwic. propter illas quæ pertinent ad Ecclesias & +Episcopos & Abbates & Comites, & propter tertium denarium nominatim unde +Hugo Bigotus Comes est: Salva & reservata in omnibus regali justitia. + +Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei Dux & concessit +quicquid Richardus de Aquila habebat de honore de _Peneneselli_ & præter +hæc castrum & villam _Peneneselli_ & servitium Faramosi propter villam & +castrum _Dover_, & quod ad Honorem _Dovere_ pertinet Ecclesiam de +_Feveresham_ cum pertinentiis Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a +me data vel reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit. + +Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt pro honore quem +Domino suo feci, homagium & Sacramentum mihi fecerunt, salvis +conventionibus inter me & Ducem factis. Cæteri vero qui antea mihi +homagium fecerant, fidelitatem mihi fecerunt sicut Domino. + +Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium homagium +Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu vixero & regnum tenuero +simili Lege, quod si a præmissis recederem omnino a servitio meo +cessarent quousque errata corrigerent. + +Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico meo habeo, ex +præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, salva fidelitate mea +quamdiu vixero & regnum tenuero. + +Illi autem qui castrum de _Wallingeford_ custodiunt, homagium mihi +fecerunt & dederunt mihi obsides de fidelitate servanda. + +Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem Duci de +consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente per hoc dampnum & +impedimentum regni incurrat. + +Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ +_Ricardo_ de _Lucieo_ ad custodiendum tradita sunt. _Ricardus_ autem de +_Lucy_ juravit & in manum Archiepiscopi & custodiam filium suum obsidem +dedit quod post meum Decessum prædicta castra Duci reddat. + +Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de _Busseio_ motam de +_Oxenford_ & _Jordanus_ de _Busseio_ firmitatem _Lincolniæ_ custodient & +ligei homines Duci sunt, & juraverunt & inde obsides dederunt in manum +Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci munitiones sine impedimento +redderent. + +Episcopus _Winton._ in manum Archiepiscopi Cantuar. coram ipsis +affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. & munitiones +_Hamtoniæ_, Duci redderet. + +Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa fuerit +moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio sanctæ +Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet. Si vero +aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt contumax vel rebellis +fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent: communi consilio Ego +& Dux nos inde continebimus donec ad voluntatem utriusque cogatur +satisfacere. + +Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto meo +fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui in regno Angliæ +deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient. + +Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, quod si +quis nostrum a prædictis conventionibus recederet; tam diu eum +Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata corrigat, & ad +prædictam pactionem pactione redeat. + +Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes quos applicare +poterit, hæc assecurabunt. + +In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem in toto regno +Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem justitiam exercebo. +Testibus hiis _Theobalao Cantuar_. Archiepiscopo, Henrico _Winton_, +Roberto _Exon_. Roberto _Bathon_. Jocelino _Sare_. Roberto _Lincoln_. +Flavio _Cicestrens_. Willelmo _Norwic_. Richardo _London_. Nigello +_Heliensi_, Gilberto _Hereford_. Walt. _Cestrensi_, Walt. _Roffensi_, +Galfrido _de S. Assaf_. Episcopis: Roberto Priore de _Beremundeseie_, +Otone milite templi, Willelmo Comite _Cicestrensi_, Roberto Com. +_Legecester_, Willelmo Com. _Gloucestr_. Regium Com. _Cornwall_, +Baldwino Com. _Devon_, Rogero Com. _Hereford_, Patricio Com. _Sare_, +Willelmo _de Albeni_, _Alberico_ Comite, _Rogero_ Comite _de Clara_, +Richardo Comite de _Pembroc_, Richardo de _Lucy_, Willelmo _Martel_, +Richardo de _Humez_, Reginaldo de _Warenn_. Mansero _Biset_, Johanne de +_Norwic_, Richardo de _Canvilla_, Henr. apud Westm. Anno ab +incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº. + +Sequitur longa _Conventio_[270] facta & scripta apud Dover 14. Cal. Apr. +inter Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem suum & _Theodoricum_ +Comitem _Flandriæ_ & Comitem Philippum filium & hæredem suum, de +auxiliis, &c. + + [Note 270: _Rub. Lib. fol. 164. b._] + +_Charta_ recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani facere +debent Henrico Regi Angl. + +_Charta_ Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum fecit cum +Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & de homagio suo facto +de ter. Scotiæ, & super multis aliis. + + [Marge: _Convent. Oxon. + 1154._] + +_Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19._ + +Ad Octavas sequentis Epiphaniæ[271], Oxonium conciliantur Magnates +Angliæ: jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem faciunt; salvis Regi +dum viveret fide & honore debitis. + + [Note 271: _Hunting. pag. 348._] + +Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. Queritur +illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, Rege concedente vel +connivente, prætermissa esse contra pactionem; sed remedium non adeptus +ægre tulit. Postea tamen Rex Stephanus obsedit multa & prostravit, +novissimeque omnium sub æstate castellum de Drake juxta Eboracum. + + [Marge: _Concil. Lond. + 1154._] + +_Concilium Londini._ + + [Marge: _Venen. perit._] + +Reversus inde circa[272] festum B. Archangeli Michaelis, cum Episcopis & +Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, tum pro regni negotiis, +tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ Eboracensis, cui hic +Archiepiscopus _Rogerius_ datur[273], qui non multo post a Monachis suis +injecto sacro calici veneno, dum reliquias ebibit, extinctus est. + + [Note 272: _Neubr. lib. 32._] + + [Note 273: _Hov. ib. pag. 490._] + +Rex Cantuariam hinc profectus _moritur_ 25. Octobris, An. 1154. regni +sui 19. + +Charta Regis Ricardi[274], per quam adquietavit Regi Scotiæ homagium +suum & castra expressa contra priores Conventiones. + + [Note 274: _Rub. Lib. fol. 166._] + +_Stephanus_ Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, edicto +prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater _Roger Bacon._ & Jo. de +_Salisbury_, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius in Not. ad Fortesc. p. +43, 44, 45. + + +------------------------------------------------------------------------- + +HENRICUS. II. + +_Anno Domini 1154._ + + [Marge: _Henricus II. regnum + iniit._] + +_Henricus_ filius _Matildis_ Imperatricis, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, +Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum iniit 25. die Octob. An. 1154. & +coronatus fuit Westmonasterii die Dominica 17. Decemb. sequenti. + + [Marge: _Ditionis ejus + limites._] + +Regnum Angliæ celebre fecit[275], adjectis Scotia, Hibernia, insulis +Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, & aliis in Francia +territoriis. + + [Note 275: _Stow._] + + [Marge: _Professio ejus in + coronatione._] + +Inter coronationis solennia[276], professionem de servanda Ecclesiæ Dei +libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte Principe jurari +solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius se astringeret, Deo +obtulit. + + [Note 276: _Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem. + Hov. pag. 497._] + +Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua omnia ab +Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit & confirmat. + + [Marge: _Charta Libertatum + Angliæ._] + +_Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II._ + +_Henricus_ Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes +Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis & Anglicis, salutem. + + [Marge: _Concedit omnes + consuetudines quas Henricus + I. concessit._] + +Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi emendatione +totius regni mei, concessisse & reddidisse, & præsenti Charta mea +confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, & omnibus Comitibus & Baronibus, & +omnibus hominibus meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus +eis dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, quas +ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, pro me & hæredibus +meis. + + [Marge: _Malas delet._] + + [Marge: _Præcipit ut + Ecclesia & omnes homines + sui, eas teneant quiete._] + +Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & omnes Comites & +Barones, & omnes mei homines, omnes illas consuetudines, & donationes, & +libertates, & liberas consuetudines, habeant & teneant libere & quiete, +bene & in pace & integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis, +adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus avus +meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. T. Richardo de +_Luci_. + + [Marge: _Charta Libertatum + Lond. concessarum._] + +_Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum._ + +_Henricus_, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus +suis, Francis & Anglis, salutem. + +Sciatis, me confirmasse civibus meis _London._ quod nullus eorum +placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter placita de +tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & Ministris meis. + +Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: & quod +nullus faciet bellum: & quod de placitis ad coronam se possunt +disrationare secundum antiquam consuetudinem civitatis: & quod infra +muros nemo capiat hospitium per vim, vel per liberationem Mareschalli. + +Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives _Londoniarum_ sint quieti de +thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum maris: & quod nullus +de materia pecuniæ judicetur, nisi secundum legem civitatis, quam +habuerunt tempore Henrici avi mei: & quod in civitate in nullo placito +sit Miskenninga: & quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: & +quod terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste habeant, +quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, quæ infra urbem sunt, +rectum eis teneatur secundum legem civitatis, & de omnibus debitis suis +quæ accommodata fuerint apud London. & de vadimoniis ibidem factis, +placita apud London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel +consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit, +Vicecomes London. namium inde apud London. capiat. + +Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque eas habuerunt +tempore Regis Henrici, avi mei. + +Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod sint quieti +de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & de Scotale; ita quod +Vicecomes meus London. vel aliquis alius Ballivus Scotale non faciat. + +Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates quas +habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei. + +Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum hæc prædicta +omnia hæreditarie habeant & teneant de me & hæredibus meis. Hiis +testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo London. + + [Marge: _Alienigenas + expellit._] + +Anno 1155. Rex sub Natali Domini[277], consultis Baronibus, edicto +cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes Flandrenses, & +alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, constituto eis fatali +die, ab Anglia discederent. + + [Note 277: _Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte, + &c._] + + [Marge: _Alienata per + Stephanum Regem resumit._] + +Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum patrimonium, +id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano Rege alienata erant, revocat +& resumit. + + [Marge: _Pseudo-Comites + deponit._] + +Comites a Rege Stephano creatos[278] sine comitatibus, quos authores +illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; prædiaque eis +a Stephano collata, ad dignitatum suarum supportationem, fisco refert. + + [Note 278: _Rob. de Monte. Mat. Par._] + + [Marge: _Castra illegitima + diruit._] + +Castella adulterina & illegitima[279], quæ tempore Regis Stephani +constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ non eversa, +tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni beneficium reservatis. + + [Note 279: _Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an. + 1156. Mat. Par._] + + [Marge: _W. Peverell ob + veneficium plectitur._] + +Guilielmum _Peverell_ castelli _Nottingham_ & maximarum possessionum +Baronem exhæredavit[280], causa veneficii Comiti Cestriæ atque aliis +propinati. + + [Note 280: _Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West._] + + [Marge: _Et Episcopus Wint. + pro transfretatione sine + licentia._] + +Tria castella Henrici _Wintoniensis_ Episcopi[281], quod sine licentia +sua mare transiit; ad terram complanavit. + +Per idem tempus Rex _Henricus_[282] solennes nuncios Romam mittens, +Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam insulam subjugare, +& ad fidem Christi revocare; cui Papa hoc concessit Privilegium. + + [Note 281: _Mat. Par._] + + [Note 282: _Mat. Par. Mat. West._] + + [Marge: _Bulla Adrian. Papæ + pro concessione Hiberniæ._] + +_Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi Angliæ +conceditur[283]._ + + [Note 283: _Mat. Par. pag. 91._] + +_Adrianus_ Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio +illustri Anglorum _Regi_, salutem & Apostolicam benedictionem. + +Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando in +terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, tua +Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, & ad +declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ fidei veritatem, & +vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, sicut Catholicus +Princeps intendis, & ad id convenientius exequendum, consilium Sedis +Apostolicæ exigis & favorem. In quo facto quanto altiori consilio & +majori discretione procedis, tanto in eo feliciorem progressum, te, +parante Domino, confidimus habiturum. + +Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ +insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & vitiorum inde +plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis domibus annuam unius +denarii B. Petro velle solvere pensionem; ita & jura Ecclesiarum illius +terræ illibata & integra conservare. + +Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo prosequentes, +& petitioni tuæ benignum impendentes assensum, gratum & acceptum +habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ terminis, vitiorum restringendo +discursu, pro corrigendis moribus & virtutibus inserendis, pro +Christianæ religionis augmento, insulam illam ingrediaris, & quæ ad +honorem Dei & illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius +terræ populus te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum +illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis domibus +annua unius denarii pensione. + +Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & quæ +documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri & +sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas recognoscit) non +est dubium pertinere. Si ergo quod animo concepisti effectu duxeris +prosequente complendum, stude gentem illam bonis moribus informare, & +agas tam per te quam per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos +esse perspexeris, ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei, +Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent animarum, +taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, mercedis cumulum consequi +merearis, & in terris gloriosum nomen valeas in seculis obtinere. + + [Marge: _Concil. Wallingf._] + +An. 1156. _Concilium_ habetur _Wallingfordiæ_, in quo, die Dominica post +octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni fidelitatem jurant, +primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo primogenito, ipsoque +discedente Henrico fratri suo, nondum 6. hebdomadarum infantulo. + + [Marge: _Nova moneta._] + +Novam facit monetam[284], quæ (abdicata jam Procerum illa) sola recepta +erat, & accepta in regno. + + [Marge: _Leges Hen. I. + excitat._] + +Stabilita in regno pace[285], publicæ disciplinæ in primis habuit +sollicitudinem. Leges _Henrici_ Regis avi sui, quæ sub Stephano passæ +sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum regnum +inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros. + + [Note 284: _Hoved._] + + [Note 285: _Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved._] + + [Marge: _Concil. Winton._] + +Ad festum S. Michaelis Archang. _Concilium Wintoniam_ vocat[286], in quo +agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando fratri Regis Guilielmo. +Sed quia matri ejus Imperatrici non placuit, intermissa est ad tempus +expeditio. + + [Note 286: _Rob. de Monte._] + + [Marge: _Resumit Carliol. + civitatem._] + +Eripit _Malcolmo_, Regi Scotorum[287], civitatem _Carliol._ quam +_Stephanus_ anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi dederat; novum +Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, & totum Comitatum _Laudonensem_ +adjacentem; omnia nempe quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra +Stephanum, Davidem etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur, +concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, Davidis +filio, Stephanus prius largitus erat. + + [Note 287: _Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap. + 4._] + + [Marge: _Resumit Pennenesel + & Norwic. civitatem._] + +Resumpsit, etiam[288] a Guilielmo, _Notho_ Regis Stephani, Comite +_Moretonii_ & _Warennæ_, castrum Pennenesel, castrum & civitatem +_Norwicum_, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones in Anglia & +Normannia, quas ex dono Regis Stephani possidebat. Libentius tamen ut +hæc redderet, dedit ei quicquid pater ejus Rex Stephanus habuit, die, +qua Rex Henricus mortuus fuit & vivus. + + [Note 288: _Mat. Par. Mat. West. N. Trivet._] + + [Marge: _H. Bigod castella + Regi resignat._] + +Eo tempore _Hugo Bigod_ castella sua Regi resignavit; quod & multi alii +qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt coacti. + + [Marge: _Malcolmus R. + hominium præstat Regi + Henr._] + +Eodem anno _Malcolmus_ Rex Scottorum[289] venit ad Regem apud _Cestre_, +& homo suus devenit, eo modo quo avus suus fuerat homo veteris Regis +_Henrici_, salvis omnibus dignitatibus suis. _Hoved._ + + [Note 289: _Hoved. ann. 1157._] + + [Marge: _Expeditio contra + Wallos._] + +Ad expeditionem contra _Wallos_[290] duo quique milites per totam +Angliam inveniunt tertium. + +Cum vero inter loca aspera & nemorosa[291], pars istius exercitus +anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem, +Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus cæteris, fugit una +_Henricus Essexiensis_ jure hæreditario Regis signifer; abjectoque +vexillo regio, occurrentibus pariter Regem extinctum prædicat. Rex autem +salvus fuit: At super hoc, _Henricus_ a _Roberto Montefort_ de +proditione appellatur, & judicio Regis ad duellum cogitur, in quo a +_Roberto_ victus est. Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in +monasterium _Radingæ_; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit. + + [Note 290: _Mat. Par._] + + [Note 291: _Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh._] + + [Marge: _Rex iterum + coronatus est Lincolniæ._] + +Rex _Lincolniæ_, juxta priscum morem[292], die Dominico natalis iterum +coronatus est Lincolniæ[293], non intra moenia propter vetustam +superstitionem, quam contempsit _Stephanus_; at in Wikeforde juxta, post +divinorum celebrationem, coronam super altare posuit, nec hanc postea +unquam induit; ut habet Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa +fastus regii ceremonia. Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram +conjugem suam in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse +coronari; oblatisque jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam +postea se coronandos. + + [Note 292: _Neubr. lib. 2. cap. 9._] + + [Note 293: _Mat. Par. ait Wigorniæ._] + + [Marge: _Nova moneta._] + +A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit Parisius;) at +forte eadem est de qua _Hovedenus_ supra in An. 1156. + + [Marge: _Scutagium._] + +A. D. 1159. Rex sub _Scutagii_ nomine ab Anglis dicitur[294] hoc anno +percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim pecuniæ ex aliis suis +ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui de jure hæreditario uxoris suæ +fuit, comparandum. Hoc igitur illud esse censeo, quod a quibusdam +appellatur _Scutagium Tholosanum_, licet mihi non videtur fuisse +Scutagium, sed Tallagii genus aliquod a subditis concessum. Scutagium +enim non præcedit bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum: +nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; & hoc +infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio Normannico, +Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum censeo non in Anglia +levatum, sed in Normannia & Aquitania: vel si in Anglia, de his tantum +qui terras eidem obnoxias, sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa +Anglia (nam in donatione sic conveniretur) tenuere. + + [Note 294: _Gervasius, Stow._] + + [Marge: _Nuptiæ Henr. + septennis cum Margareta + trienni._] + +A. D. 1160. 4. _Novembr._ _Nonis_ Burgi celebratum est matrimonium inter +_Henricum_ filium Regis Angliæ septennem, & _Margaretam_ filiam Regis +Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; sed eisdem paulo antea +desponsatis. + + [Marge: _Papa Alexander in + Anglia recipitur._] + +A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ (ut etiam +Franciæ) _Alexandrum_ recipit pro catholico[295]. + + [Note 295: _Hoved._] + +Hæretici quidam, in synodo _Oxoniensi_ dampnati[296], cauterio fronte +inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis aut hospitium +aut alimonium eis præbere. + + [Note 296: _Mat. Par. in hoc ann. pag. 36._] + + [Marge: _Concil. Clarendon. + de consuetud. regni._] + +_Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas avitas +vocabant) sunt recognitæ[297]._ + + [Note 297: _Neubr. lib. 2. c. 13._] + +A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud _Clarendoniam_, 8. Cal. +Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius Regis, præsentibus +etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Comitibus, +Baronibus & Proceribus regni; facta est recognitio, sive recordatio +cujusdam partis consuetudinum & libertatum antecessorum suorum, Regis +viz. Henrici avi sui, & aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab +omnibus teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter +Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum vero +consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis subsequentibus +continetur. + +1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia emerserit +inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in curia +Dom. Regis terminetur. + +2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum dari, absque +concessione ipsius. + +3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario Regis, veniant +in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiæ Regis, +quod ibi sit respondendum; ita quod Regis Justiciarius mittet in curiam +sanctæ Ecclesiæ, ad videndum quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus +convictus vel confessus fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri. + + [Marge: _Nemo regno exeat + sine licentia._] + +4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire regnum +absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi placuerit, securum +eum facient, quod nec in eundo, nec in redeundo, nec in moram faciendo, +perquirent malum sive damnum Domino Regi vel regno. + +5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, nec præstare +juramentum; sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ, ubi +absolvuntur. + +6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores & +testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus +suum, nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui +culpantur, quod non velit vel non audeat aliquis accusare, eos Vicecomes +requisitus ab Episcopo, faciat jurare duodecim legales de vicineto sive +de villa, coram Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam +manifestabunt. + +7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum terræ sub +interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in regno fuerit, +conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra regimen, ut rectum +de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat ad Regis curiam, ibi terminetur, +& de eo quod spectat ad curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut +ibidem terminetur. + +8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit procedi ad +Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si Archiepiscopus defuerit +in justitia exhibenda, ad Dominum Regem perveniendum est postremo, ut +præcepto ipsius in curia Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod +non debeat ultra procedi absque assensu Dom. Regis. + +9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e converso, de +ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam trahere, vel Laicus ad +laicum feudum; per recognitionem duodecim legalium hominum, juxta +capitalis Justitiarii Regis considerationem terminabitur, utrum +tenementum sit pertinens ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram +Justitiario Regis. Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, +placitum erit in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi +ambo tenementum de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de feudo illo +eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod +propter factam recognitionem saisinam non amittat, qui prius fuerit +saisitus de Civitate, vel Castello, vel Burgo, vel Dominico Manerio +Regis. + +10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus fuerit, +unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum noluerit satisfacere, +bene licet eis sub interdicto ponere eum, sed non licet excommunicare, +priusquam capitalis Minister Regis villæ illius conveniatur, ut +justitiet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde +defecerit, erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcop. ips. +accusatum Ecclesiastica justitia coercere. + +11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui de rege +tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & +inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, & sequantur & faciant +omnes consuetudines regias, & sicut cæteri Barones debent interesse +judiciis curiæ Regis, cum Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem +membrorum, vel ad mortem. + +12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel Abbatia, vel +Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu ipsius, & inde percipiet +omnes reditus & exitus sicut dominicos reditus suos. Et cum ventum +fuerit ad consulendum Ecclesiam, debet Dominus Rex mandare potiores +personas Ecclesiæ, & in capella ipsius Regis debet fieri electio, +assensu ipsius Regis, & consilio personarum regni quas ad hæc faciendum +advocaverit, & ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi, sicut +ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & de honore terreno, salvo +ordine suo, priusquam consecretur. + +13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, vel +Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam exhibere, Dominus Rex +debet eos justitiare. Et si forte aliquis disfortiet Domino Regi +rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi & Archidiaconi debent eum +justitiare, ut Regi satisfaciat. + +14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat Ecclesia, +vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius Regis sunt, sive +in Ecclesiis sive extra fuerint inventa. + +15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque +interpositione fidei, sint in justitia Regis. + +16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, de cujus +terra nati dignoscuntur[298]. + + [Note 298: On voit toujours les Coutumes féodales + subsister.] + +Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & libertatibus +(iniquis, inquit _Parisius_, & dignitatibus Deo detestabilibus) +Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, cum Comitibus, & +Baronibus, & Proceribus cunctis, juraverunt, & firmiter in verbo +veritatis promiserunt, viva voce tenendas & observandas Domino Regi, & +hæredibus suis, bona fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed +resiluit statim Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens +poenitentiam, & nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. Vide +ibid. Epist. Papæ. + + [Marge: _Clericos criminosos + degradandos ante punit._] + +Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio Episcopi +invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, & post +curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus in contrarium sentiebat, +ut quos exauctorarent Episcopi, a manu laicali postmodum non punirentur, +quia bis in idipsum punire viderentur. + + [Marge: _Casus Phil. de + Broc._] + +Huic controversiæ occasionem præstitit _Philippus de Broc_, Canonicus +Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, in Regis +Justitiarium verbum protulit contumeliosum: quod cum negare coram +Archiepiscopo non posset, Præbendæ suæ beneficio mulctatus est, & per +biennium a regno pullus[299]. + + [Note 299: _Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant + in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd. + pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand. + III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit + authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an. + 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo + confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam._] + + [Marge: _Aliud Exemplar + Concilii Clarendon._] + +_Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. Thomæ +Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, An. 1495. +desumptum._ + +Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam quando & +coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum[300]. + + [Note 300: _Quadrilog. lib. 5. in exordio._] + +Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto, +Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum Henrici +secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis facta recordatio & +recognitio cujusdam partis consuetudinum & libertatum, & dignitatum +antecessorum suorum videlicet Regis Henrici avi sui, & aliorum quæ +observari & teneri debent in regno. Et propter dissensiones & discordias +quæ emerserant inter Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de +consuetudinibus & dignitatibus. Facta est ista recognitio coram +Archiepiscopis & Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & Proceribus +regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos & +Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores & _Antiquiores_ regni, Thomas +Cantuariensis Archiepiscopus, & Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, & +Gilbertus Londoniensis Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus, +Nigellus Eliensis Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, & +Robertus Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus, +Jocelinus Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, & +Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis Episcopus, & +David Menevensis Episcopus, & Rogerus Wirgorniensis electus +concesserunt, & in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt +tenendas & observandas Domino Regi & Hæredibus suis, bona fide & absque +malo ingenio; præsentibus istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo +Comite Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo, +Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, Hugone Comite +Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, Comite Patricio, Willermo Comite +de Ferrariis, Richardo de Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio +Bigot, Reginaldo de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, +Richardo de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello Campo, +Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Maneter de +Biseht _Dapifero_, Willermo Maleth, Willermo de Curti, Roberto de +Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, Willermo Lanualis, Willermo de +Laisneto, Gauffrido de Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla, +Alano de Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario, +Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis aliis +Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. Consuetudinum +vero & dignitatum regni recognitarum, cujus quædam pars præsenti Scripto +continetur, cujus partis capitula hæc sunt. + +_Capitulum primum._ + +De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia emerserit +inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in Curia +Domini Regis tractetur & terminetur. + +Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum dari absque +assensu & concessione ipsius. + +Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti a justitia +Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de hoc unde videbitur +Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia Ecclesiastica unde videbitur +quid sit ibi respondendum. Ita quod justitia Regis mittet in Curiam +sanctæ Ecclesiæ, ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Et si +Clericus convictus vel confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia +tueri. + +Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire de +regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi placuerit, +assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo nec in redeundo +perquirent malum vel damnum Regi vel regno. + +Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens nec præstare +juramentum, sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ ut +absolvantur. + +Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales +accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non +perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales +fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec audeat aliquis eos accusare: +Vicecomes requisitus ab Episcopo faciet jurare duodecim legales homines +de vicineto seu de villa coram Episcopo quod inde veritatem secundum +conscientiam suam manifestabunt. + +Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus illorum sub +interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si in terra fuerit +conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit ut rectum est de +ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad Curiam regiam ibidem +terminetur, & de eo quod spectabit ad Ecclesiam ad eandem mittatur ut +ibidem tractetur. + +Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent +procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, & si +Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem est +perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia Archiepiscopi +controversia terminetur ita quod non debet ulterius procedere absque +assensu Regis. + +Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel inter Clericum +& Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad Eleemosynam velit attrahere, +Laicus vero ad Laicum feudum, recognitione duodecim hominum legalium per +capitalis Regis justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum +sit pertinens ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia +Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere placitum erit in +Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum (nisi ambo de eodem +Episcopo vel Barone advocaverint) erit placitum in Curia Regis; sed si +uterque advocaverit de feudo illo ante eundem Episcopum vel Baronem, +erit placitum in Curia ipsius ita quod propter factam recognitionem +saisinam non amittat qui prius saisitus fuerat. + +Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico manerio +Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de aliquo delicto citatus +fuerit unde debeat iis respondere, & ad citationem eorum noluit +satisfacere, bene licet eum sub interdicto ponere. Sed non debet +excommunicari priusquam capitalis minister villæ illius conveniatur, ut +justificet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde +defecerit, ipse erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcopus +ipsum accusatum justitia Ecclesiastica coercere. + +Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege tenent in +capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde +respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & facient omnes +rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba Barones cæteri debent +judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse usque dum perveniatur in +judicio ad diminutionem membrorum vel mortem. + +Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel Prioratus de +dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde percipiat omnes reditus & +exitus sicut dominicos, & cum venerit ad consulendam Ecclesiam debet +Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet +fieri electio assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc +faciendum vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem +Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & honore terreno, +salvo ordine suo priusquam sit consecratus. + +Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, vel +Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit Rex debet +justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi rectitudinem suam +Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum justificare ut Regi satisfaciat. + +Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat +Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in Ecclesiis, sive +extra fuerint inventa. + +Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel absque +interpositione fidei sint in justitia Regis. + +Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini de +cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur. + + [Marge: _Concil. Clarend. + 1164._] + +_Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id est, 11. +Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato ipsius Regis +præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma Cant. & Rogero +Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus Baronibus, &c.[301]_ + + [Note 301: _V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. & + Ger. Dor._] + +In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis, +ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. Sexdecim Capitulis. + +Hunc _Johannem_ de Oxonia excommunicavit postea _Thomas_ Archiepiscopus +_Cant._ (vulgo _Becket_) ut patet in Epistola ipsius ad suffraganeos +suos apud Hoved. pa. 99. + +Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in Ecclesiam +Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & lugubriter canunt +istius sæculi authores, sed expressius habeas ex Epistolis ipsorum +agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & ab Hovedeno magna ex partæ +concinnatæ; sine obsecro ut te illi relegam, ne ab instituto nostro plus +satis abripiar. + + [Marge: _Concil. + Northampton. A. D. 1164._] + +_Concilium Northamptoniæ[302]._ + + [Note 302: _Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165._] + +Anno 1164. 3 Id. Octobr. _Concilium_ habetur _Northamptoniæ_, ubi Thomas +Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. Inter alia Regi versus +eum conquestus est _Joh. Marescallus_ Regis, quod Archiepiscopus +manerium quoddam ei deforciabat, quod jure hæreditario idem _Johannes_ +de Archiepiscopo _teneret_. Et cum super hoc querelam suam in Curia +Archiepiscopi exhibuisset, multasque moras & vexationes passus, +justitiam non est assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum +_consuetudinem_ regni Sacramento suo _falsificaverat_. + +Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit _Johanni_ in Curia +mea[303]; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis motu) +attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super illum, quod ipse pro +defectu justitiæ, a Curia mea recessit: Et videbatur Justitiariis Curiæ +meæ, quod ipse injuriam mihi fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum +statutum sit in regno Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare +voluerit, oportet eum jurare super sacrosancta Evangelia. + + [Note 303: _Hoved. ib._] + +Exigente[304] super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis judicaverunt +eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus niteretur +judicium illud falsificare; tamen prece & Consilio Baronum posuit se in +misericordia Regis de 500 libr. & invenit inde fidejussores. + + [Note 304: _Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164._] + +Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, multifariam in +regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: Ab eoque sub hoc +nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra 500 alias quas Rex se mutuo, ille +dono concessisse affirmabat. His accumulantur multa gravia: Et licet +omnibus satis candide se respondisse arbitratus est Archiepiscopus, +Magnatum tamen sententiæ malefidus, Romam provocat. + +Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans huc +Legatos destinari (vel ut refert _Hovedenus_ Eboracensem Archiepiscopum +hac donari potestate) qui in omnibus inter ipsum & Thomam Cantuariensem, +remota appellatione, definirent. Veritus autem Papa Legatorum indolem, +neutrum annuit: Concessit autem[305]; ut Rex ipse legatus esset totius +Angliæ; ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi +Archiepiscopo. + + [Note 305: _Hoved. pag. 493._] + +Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus +ita præcipit. + + [Marge: _Constitutiones R. + Henr. II._] + +_Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de vita & +passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis impresso. A. D. +1495. & Quadrilogus nuncupato._ + +Hæ sunt Constitutiones[306] quas constituit Rex _Henricus_ in Normannia; +& mandavit justitiis suis _Richardo_ de _Luci_ & duobus Archidiaconis S. +& R. & omnibus Principibus & populis Angliæ jurandas, & servandas: +Latores earum fuerunt _Guimerus_ Presbyter & _Galterus de Grinesby_. + + [Note 306: _Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2._] + +Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod mandatum +Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum Christianitatis in +Angliam, capiatur, & de eo sine delatione justitia fiat sicut de +traditore Regis & Regni. + +Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, vel +alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire in Angliam +nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu suo literas +Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, capiatur & +incarceretur. + +3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum. + +4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, vel +aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, recipiatur. Si quis +inventus fuerit aliter agens capiatur & incarceretur. + +5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod +mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. Si talis +inventus fuerit, capiatur & incarceretur. + +6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam +interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur & tota +eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum ferant. + +7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, & omnes +Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque gradus, vel +sexus, vel conditionis, capiantur & dominica manu Domini Regis +confiscentur. + +8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti per +omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam ad redditus +suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non venerint ad terminum +statutum: Redditus in manu Regis capiantur. + +9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, sed +diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad ejus +præceptum. + +10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia Regis; & +summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint coram Justitiariis +Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis ejus de eo quod contra +Statuta de _Clarendon_ interdixerunt ex mandato Papæ terram Comitis +Hugonis, & excommunicationem quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas +Parochias divulgaverint sine licentia Justitiariorum Regis. + + [Marge: _Epistola R. Henrici + II. Capiendos appellantes + Romam._] + +A. D. 1164. _Henricus_ Dei gratia Rex, &c. _Vicecomiti_ N. Salutem. +Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva tua Romanam +Curiam appellaverit, eum capias & firmiter teneas, donec voluntatem meam +præcipiam. + + [Marge: _Et res Clericorum + Archiepiscopi._] + +Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones saisias in +manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo sunt. + + [Marge: _Et Cognatos ejus + cum Catallis suis._] + +Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos plegios & +catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, & hoc breve tecum +afferas cum summonitus fueris. + +_Gileberto_ quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba. + + [Marge: _Ne Clerici + adhærentes Archiepiscopo + reditibus gaudeant._] + +Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus est +adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; & ideo mando tibi +quod Clerici sui, qui detraxerunt honori meo & regni, qui circa ipsum +fuerunt post fugam suam, non percipiant aliquid de reditibus suis, quos +habuerunt in Episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium +vel Consilium a te. + +_Item Justitiariis suis sub hac forma._ + + [Marge: _Tabellarios + capiendos._] + +Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, aut +_Thomæ_ Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in Anglia, +capiatur & retineatur, donec inde voluntatem meam præcipiam. + + [Marge: _Ecclesiastici non + transeant mare._] + +Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, vel alicujus +Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas de reditu suo, +Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus fuerit, capiatur & +retineatur. + + [Marge: _Nullus appellet ad + Papam, &c._] + +Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod placitum +ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum eorum in Anglia +recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, vel tractaverit, capiatur +& retineatur. + + [Marge: _Interdictum + tenentes ejiciendos, cum + cognatione._] + +Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti[307] +tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum cognatio, ita +quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla eorum & +possessiones in manu nostra saisiantur. + + [Note 307: _Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo + adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum + referri debet._] + + [Marge: _Clericis in Angliam + redeundum._] + +Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti per omnes +Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus suos, sicut diligunt +eos & amant, in Angliam redeant. Et si terminum præfixum non venerint, +reditus eorum in manu nostra saisiantur. + + [Marge: _Summonendos qui + Comitem H. + excommunicarunt._] + +Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod sint coram +Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra statuta regni, +interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum sententiam anathematis +intulerunt. + + [Marge: _Denarii B. Petri + retinentur._] + +Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus Rex +voluntatem suam præceperit. + + [Marge: _Ecclesia Cant. + confiscatur._] + +Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona Archiepiscopi, Rex & +suorum confiscari præcepit. + + [Marge: _Tota Cognatio + Archiepiscopi exulat._] + +Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam ejus +cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, sexus, +aut ætatis. + + [Marge: _Non orandum pro T. + Archiep._] + +Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, & perfidis +Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum orationum +suffragiis adjuvaret. + + [Marge: _XII Magnates ad + Papam missi non + exaudiuntur._] + +Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit qui Senensem +civitatem venientes, ei omnia versus Thomam Archiepiscopum exponunt; +petentesque aut remedium exibendum aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad +cognoscendam controversiam, in neutro exauditi redeunt[308]. + + [Note 308: _Hoved. an. 1165. pag. 496._] + + [Marge: _Papa damnat statuta + Clarendoniæ & anathematizat + observantes._] + +Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus & ad +pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum supradictum, in quo +Leges Angliæ, quas Rex avitas vocabat, erant scriptæ[309]. Quas cum +Dominus Papa coram omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas +audiret, damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, qui eas +tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut Thomas omnes +adversarios excommunicet, excepto Rege. + + [Note 309: _Hoved. ib._] + + [Marge: _Edictum Regis + contra Alex. Papam & Thomam + Archiep._] + +_Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep._ + +Si quis inventus fuerit[310] ferens literas vel mandatum Domini Papæ, +vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis +in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore & regni, sine +dilatione justitia fiat. + + [Note 310: _Hoved. ib._] + +Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus Religionis, +permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi de transfretatione +habeat literas justitiarum, & de reditu, literas Regis. Et si aliquis +aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur. + +Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. Papæ, vel +Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur & retineatur. + +Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum Papam +vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de cætero aliquod eorum +mandatum in Anglia recipiatur; neque aliquod placitum ex mandato eorum +teneatur, & si quis contra hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur & +retineatur. + +Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi vel Clerici +vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine dilatione de terra +ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod nihil de Catallis suis secum +deferant; & Catalla & Possessiones eorum capiantur in manu Regis. + +Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti per +omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post summonitionem in +Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere ipsos redditus, & redire +in Angliam. Et si non venerint ad terminum prædictum, Catalla, & +possessiones eorum capiantur in manu Regis. + +Item _Londoniensis_ & _Norwicensis_ Episcopi summoneantur, ut sint coram +Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod contra statuta regni +interdixerunt terram Comitis Hugonis, & in ipsum sententiam tulerunt. + +Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur. + + [Marge: _Archiepiscop. + damnat Clarendon & + excommunicat observantes._] + + [Marge: _Absolvit qui + jurabant obedientiam eis._] + + [Marge: _Authores earum + qui._] + +Anno 1166[311], in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia +existente) _Thomas_ Archiepiscopus pulpitum ascendens _Niceliaci_, +prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, damnat & cassas +pronunciat; excommunicans accensis candelis earundem observatores, +exactores, consiliatores, adjutores & defensores. Scribit etiam +Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta referens & confirmans; ipsosque +absolvit a professione (hoc est, a sacramento) quam fecerant de +consuetudinibus istis observandis, quas in epistola recitat[312], & +excommunicatorum plurium nomina, & inter alia _Richardi Luci_ & +_Jocelini Bailol_, quos ait illarum consuetudinum authores fuisse & +fabricatores. Proceres autem[313] absentes & non vocati nec convecti, ut +dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & Ecclesiam +intraverunt. + + [Note 311: _Mat. Par. ib. Hoved._] + + [Note 312: _Epist. Hoved. pag. 498 & 515._] + + [Note 313: _Mat. Par._] + + [Marge: _Rex cognatos Thomæ + ejicit._] + +Rex[314] vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ +dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire potuit, de +cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros etiam in cunis vagientes, & +adhuc ad ubera matrum pendentes, misit in exilium, ut visis illis, +augmentaretur dolor Archiepiscopi. + + [Note 314: _Hoved. an. 1166. pag. 500._] + + [Marge: _Hidagium._] + +Hoc anno[315] ad subventionem terræ, de unaquaque carucata terræ totius +Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti. + + [Note 315: _Mat. Par._] + + [Marge: _Matildis obit._] + +Hoc anno obiit _Matildis_ Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta est +Rothomagi. + + [Marge: _Papa Legatos in + Galliam mittit._] + +An. 1169[316] _Alexander_ Papa ad petitionem Regis Legatos in Galliam +mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, & excommunicatos +absolverent, pacemque co hæc parum promoventes recesserunt. + + [Note 316: _Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516._] + + [Marge: _Rex Henr. II. omnes + Vice-comites deponit._] + +Rex post Pascham _Londinum_ veniens, deposuit fere omnes Vice-comites +Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum regni, de _prisis_ 1. +extortionibus eorum; adegitque omnes ad redemptiones. + + [Marge: _Concil. Westm._] + +_Magnum Concilium Westmonast.[317]_ + + [Note 317: _Hoved. pag. 518._] + + [Marge: _Coronat filium + Henricum, qui patris obit._] + +In festo S. _Barnabæ_ Apost. idem Rex (Henricus) magnum celebravit +Concilium Londoniis, cum _Principibus & Magnatibus_ terræ suæ, de +coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit 17. Kal. +Julii, Clero & populo consentientibus, fecit prædictum filium suum +coronari, &c. + +Anno eodem[318], in Idibus Julii, convocatis _Westmonasterii_ +Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in Regem fecit +coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus III. alias Rex +Henricus junior: sed in vita patris defunctus est. + + [Note 318: _Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518._] + + [Marge: _Rex Scotor. & + Proceres regni novo Regi + hominium praæstant._] + +In crastino coronationis illius[319], fecit Rex pater _Willielmum_ Regem +Scottorum, & _David_ fratrem suum, & Comites & Barones regni, devenire +homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem contra omnes homines, salva +fidelitate sua. + + [Note 319: _Hov. ib._] + + [Marge: _Ludov. R. Franciæ + invadit Angliam._] + +_Ludovicus_ Rex _Franciæ_[320] exercitum cogit in Regem Angliæ, quod +Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, cum marito non fecit +coronari. Propere autem occurrens ei Rex pater, pacem fecit: pollicendo +quod in proximis filius iterum, & una uxor ejus, coronarentur: & factum +est Wintoniæ 6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172[321]. + + [Note 320: _Hov. ibid._] + + [Note 321: _Hov. an. 1172. pag. 529._] + + [Marge: _Pax restituta in + Anglia._] + + [Marge: _Tho. Archiep. + trucidetur._] + +4. Idus Octob. cum Rex[322] & Magnates Franciæ a Papa impetrassent, ut, +remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati subjiceretur, & regnum +ejus interdicto, in Ecclesia redderet Archiepiscopum; pax eorundem +mediatione post difficultates aliquot est composita, & _Archiepiscopus_ +ad sua omnia restitutus. Angliam igitur regreditur post sexenne fere +exilium, & Calendis Decembris _Sandwicum_ applicans, litteras quibus +Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi obsequentiores +suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, jam ad ipsos (celatos +hactenus) propere mittit. Intellecto hoc, excanduit supra modum Rex: & +per nuntios Archiepiscopum rogat ut suspensos absolvat; sed respondet +ille, se non posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo +Rex in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent, +_Willielmus de Traci_, _Reginaldus_ filius _Ursi_, _Hugo de Marvilla_, & +_Richardus Brito_, de Normannia advolantes Canterburiam, 5. die +Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime & plusquam +barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt Archiepiscopum, incipiente +A. D. 1171. + + [Note 322: _Mat. Par. ib. pag. 117._] + + [Marge: _R. Henr. II. + excommunicationi vicinus._] + +Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni more annuatim +solet publice vel absolvere vel excommunicare) communi Cardinalium +consilio jam decreverat, Regem Angliæ atque Angliam ipsam sub interdicto +ponere. Interea Romam veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati, +qui solennius ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur, +Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum. + + [Marge: _Pax inter Regem & + Papam._] + +Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, & +post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, juravit mortem +_Thomæ_ martyris gloriosi, nec voluntate sua nec conscientia perpetratam +fuisse, nec ejus artificio perquisitam. Sed quoniam ex verbis, quæ +succensus iracundia incaute protulerat, nequissimi clientes occasionem +sumpserant Archiepiscopum perimendi; absolutionem supplex petiit & +impetravit. Promittens insuper ad mandatum Legatorum: + + [Marge: _Terræ sanctæ + subveniend._] + +Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem terræ +sanctæ possent sustentari per annum. + + [Marge: _Appellationes + permittend._] + +Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri. + + [Marge: _Novæ consuet. + revocandæ._] + +Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus contra +libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret. + + [Marge: _Possessiones + Cantuariæ restituendæ._] + +Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum +Archiepiscopi ablatæ integre redderentur. + + [Marge: _Exulantes + revocandi._] + +Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre de regno +exierant, cum pace sua recipere bona omnia, & libere redire licebit. + +Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex Henricus filius; +sigilloque regio confirmata Romam mittuntur[323]. + +Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico accipiens) +dedit[324]. + + [Note 323: _Char. absol._] + + [Note 324: _Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529. + Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum + ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par. + pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat. + Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83. + b. multo fusius e Gervas. Dorob._] + + [Marge: _De origine + Assisarum xii Juratorum._] + +_De origine Assisarum & recognitionum per XII Juratores[325]._ + + [Note 325: Henri II n'institua point la Jurée; elle + existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours + dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel.] + +_Assisas_ instituit Rex _Henricus_ II. ad duelli asperitatem (quam +_triall by batttel_ vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia +apud _Glanvillam_[326], quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem. +Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & R. de +una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia M. qui est +Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit recognitionem fieri. + + [Note 326: _Lib. 2. cap. 8 & 9._] + +Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem meam: +nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc seculo Assisæ appellantur; ut +hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ de Clarendon, & Assisa de +habendis armis. Hinc & de legibus ab eodem editis _Radulphus Niger_: +Singulis (inquit) annis novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De +Assisarum autem (quibus duellum tollitur) origine, sic _Glanvilla_[327]: +Est autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis de +consilio _Procerum_ populis indultum, quo vitæ hominum, & status +integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod quis in libero +solo tenemento possidet retinendo, duelli casum declinare possunt +homines ambiguum, &c. + + [Note 327: _Lib. 2. cap. 7._] + +Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi elucebit, +si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte posteriori, +inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author celebris +_Glanvilla_, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege Assisarum +tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam Regis _Johannis +Beverlacensi_ Ecclesiæ (ut in charta _Richardi_ II[328] per Inspeximus +extat) concesso, prout sequitur. + + [Note 328: _Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12._] + + [Marge: _Poena perjurantium + in magna Assisa._] + +Poena in hac _Assisa_ (id est, magna Assisa domini Regis) temere +jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter inserta. +Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime +convicti[329], vel in jure confessi; omnibus catallis & rebus mobilibus +spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; de clementia autem +Principis maxima, salvis eis tenementis solis liberis. Præterea in +carcerem detrudentur, & ibi per annum ad minus in prisona detinebantur: +insuper de cætero legem terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde +merito incurrent. + + [Note 329: _Glan. lib. 2. cap. 19._] + +Dominus _Ludovicus_ Duelli loco induxit _Preuves per Tesmoings & +Charters_. Choppin. pag. 577.[330] + + [Note 330: Choppin dit ceci, L. 3: _De domanio Franciæ_, + tit. 26, nº 18. + + Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que + Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce + que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par + toute l'Angleterre.] + + [Marge: _Charta Eccl. + Beverlacensi data._] + +_Rex_ omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam Dominus +_Johannes_, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit præfatæ Ecclesiæ +_Beverlac._ & _Simoni_ huic Præposito _Beverlacen._ ac Clericis Ecclesiæ +ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux +_Aquit._ Com. _Andag._ Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis +& fidelibus suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem & +defensionem nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum Beverlac. & +omnes homines, res & possessiones, jura & libertates illius Ecclesiæ & +Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam illam pertinentes. Præcipientes, +quod non faciatis, vel ab aliquo fieri permittatis eis inde injuriam, +vexationem, aut gravamen, vel aliquid quod sit in dampnum vel +dispendium, juris vel libertatum præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim & +firmiter præcipimus, quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon +Præpositus, & Successores sui, habeant & teneant, toto tempore nostro & +hæredum nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta +Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt & +tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum nostrorum. +Volumus etiam quod libertates & dignitates datæ ab antecessoribus +nostris, & ab aliis, Deo & beato Johanni de _Beverlaco_, & Præposito +illius Ecclesiæ, in nullo depereant, vel minuantur vel lædantur, per +_assisas_, vel recognitiones, vel constitutiones postea factas. Sed si +recognitiones vel assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re +aliqua, quæ pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in +dominicis quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi +placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. patris +nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, _antequam recognitiones +vel assisæ in regno nostro essent constitutæ_.[331] Volumus etiam, &c. +Testibus, &c. Datum per manum nostram apud _Vernohun_ 8. die Octob. anno +regni nostri quarto. + + [Note 331: Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les + grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit, + & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II, + par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée + pour les autres Brefs au temps de la Conquête. _Voyez_ Polid. + Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.] + + [Marge: _Concil. Lond. de + Henr. juniore._] + +_Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis habitum +in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id est, 11 Junii, sed, ut ait +Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, A. D. 1170. in quo Rex Henricus +pater Henricum filium suum primogenitum consortem sibi regni facit +coronatque[332]._ + + [Note 332: _Hoved. in Hen. II. pag. 518._] + +Deinde in festo S. _Barnabæ_ Apostoli idem Rex (Henricus pater) magnum +celebravit Concilium _Londoniis_, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ +de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit decimo +septimo Calendarum Julii, Clero & Populo consentientibus & +assentientibus, fecit ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in +Regem consecrari apud Westmonasterium a _Rogero_ Archiepiscopo +Eboracensi, ministrantibus ei in illo officio _Hugone Dunelmensi_ +Episcopo, & _Waltero Roffensi_ Episcopo, _Gilleberto Londinensi_ +Episcopo, & _Jocelino Salisbiriensi_ Episcopo: nulla mentione facta de +beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio illa & +consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in crastino coronationis +illius fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum, +& Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei +fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua. + + [Marge: _Dividit terras + inter filios._] + +_Rex ægrotans dividit terras suas inter filios[333]._ + + [Note 333: _Hoved. pag. 518._] + +Deinde a _Colloquio_ illo (scil. _Ludovici_ Regis) venit Rex +(_Henricus_) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit in gravem +ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc modum. + +Dedit itaque _Richardo_ filio suo Ducatum Aquitaniæ, & omnes terras quas +accepit cum matre illius Alienor Regina. + +Et _Gaudefrido_ filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, quas +ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum. + +Et _Henrico_ Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras quæ fuerunt +patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et fecit illos tres filios +suos devenire homines _Ludovici_ Regis Franciæ. + +Et _Johanni_ filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum _Moretanii_. +Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit[334]. + + [Note 334: _Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis & + concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175. + pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an. + 1175._] + + [Marge: _Institutis + Justitiariorum itinerantium + vulgo circuitus._] + +_Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, quæ +circuitus vocant._ + +_Concilium Notinghamiæ._ + + [Marge: _Concil. Notingham + de statutis regni._] + +Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo[335] Conversionis S. +_Pauli_, venit Dominus Rex pater usque Notingham, & ibi celebravit +_magnum concilium_, de statutis regni sui: & coram Rege filio suo, & +coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, & Baronibus regni sui (& per +concilium militum & hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi +omnium concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas +tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina. + + [Note 335: _Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in + an. 1176. MS._] + + { Norfolc. + { Suffolc. + { Cantebrigesire. + { _Hugo de Cressi_ { Huntedunesire. +1. { _Walterus_ fil. _Roberti_ { Bedefordesire. + { _Robertus Mantel_ { Bukinhamsire. + { Estsex. + { Hertefordesire. + + { Lincolnesire. + { Notingamsire. + { _Hugo de Gundevilla_ { Derebisire. +2. { _Willielmus_ fil. _Radulfi_ { Staffordesire. + { _Willielmus Basset_ { Warwickesire. + { Norhantesire. + { Leicestresire. + + { Kent. + { Surrie. + { _Robertus_ fil. _Bernardi_ { Suthantesire. +3. { _Ricardus Giffard_ { Suthsexa. + { _Rogerus_ fil. _Reinfrai_ { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { _Willielmus_ fil. _Stephani_ { Herefordesire. +4. { _Bertram de Verdun_ { Gloucestersire. + { _Turstan_ fil. _Simonis_ { Wirecestersire. + { Salopesire. + + { Wiltesire. + { _Radulphus_ fil. _Stephani_ { Dorsete. +5. { _Willielmus Ruffus_ { Somersete. + { _Gilebertus Pipard_ { Devonia. + { Cornubia. + + { Everwikesire. + { Richemundesire. + { _Robertus de Wals_ { Lancastre. +6. { _Radulphus de Glaovil_ { Coplande. + { _Robertus Pikenot_ { Westmerlande. + { Northumberlande. + { Cumberlande. + +Et postea fecit Dom. Rex[336] omnes prædictos Justitiarios jurare supra +sacrosancta Evangelia, _quod ipsi bona fide, & sine malo ingenio, has +subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter ab hominibus regni +facerent custodiri_[337]. + + [Note 336: _Hoved. pag. 548._] + + [Note 337: En France, sous les deux premieres Races, il y + avoit eu des Justiciers ambulans, _Missi-Dominici_. En + Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces + Justiciers. _Voyez_ Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il + est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par + Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement + augmenté par ce Prince.] + +De hoc Concilio sic Benedict. Abbas[338]: Circa festum S. Pauli venit +Dominus Rex usque ad _Northampton_, & magnum ibi celebravit Concilium de +Statutis regni sui coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus terræ suæ, & +per consilium militum & hominum suorum. + + [Note 338: _In vita Hen. II._] + + [Marge: _Assisæ._] + +_Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud +Northamtune._ + +Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, vel +latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum tale facientium, vel +de falsoneria, vel iniqua combustione, per sacramentum XII militum de +hundredo; & si _milites non adfuerint_, per sacramentum XII liberorum & +legalium hominum, & per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa +hundredi, eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. Et +apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod dextrum similiter +pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, & infra 40 dies a regno +exulet. + +2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat in regno, +nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi _felonia_ per commune +comitatus, & legalium militum patriæ: de quo, si prædicto modo retatus +fuerit, quamvis ad aquam mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a +regno exeat, & catalla sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, +& regnum abjuret in misericordia Domini Regis. + +3. Hæc autem _Assisa_ attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit apud +_Clendune_, continue usque ad hoc tempus, & a modo quamdiu Domino Regi +placuerit, in murdro, & proditione, & iniqua combustione, & in omnibus +prædictis, nisi in minutis furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ +guerræ; sicut de equis, & bobus, & minoribus rebus. + +4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem +extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere noluerit, +nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, quod hospes domus +monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram vicinis recedat, & per +diem. + +5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel roberia, +vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua alia felonia, quam +fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, vel coram legalibus +hominibus, id postea coram Justiciis negare non poterit. + +6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in tali +saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, de feodo +suo, & catalla sua habeant, unde faciant & divisum, & Dominum suum +postea requirant, & ei faciant de relevio, & aliis quæ eis facere debent +de feodo suo. + +7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat homagium +suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: alii Domini, si +plures fuerint, homagium ejus recipiant, & ipse faciat eis quod facere +debuerit. + +8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis ejus, quæ +eam contingit. + +Et si Dominus feodi negat[339] hæredibus defuncti saisinam ejusdem feodi +quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant inde fieri recognitionem +per XII legales homines, qualem saisinam defunctus inde habuit, die qua +fuit vivus & mortuus: & sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus +restituant. Et si quis contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit, +remaneat in misericordia Regis. + + [Note 339: Les Coutumes féodales avoient prévalu; il + n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de + Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve + sans replique.] + +10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de dissaisinis +factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit in Angliam proxime +post pacem factam inter ipsum & Regem filium suum. + +11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, & ad +ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, viz. Comitibus, Baronibus, +Militibus, & libere tenentibus, & etiam rusticis, qui in regno manere +voluerint: & qui facere noluerit fidelitatem, tanquam inimicus Domini +Regis capiatur. + +12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum fecerunt +homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad terminum quem eis nominabunt, +veniant & faciant Regi homagium & ligiantiam, sicut ligio Domino. + +13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad +Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, vel illorum qui +loco ejus erunt, de feodo dimidii militis & infra; nisi tam grandis sit +querela, quod non possit deduci sine Domino Rege, vel talis quam +justitiæ ei reponent pro dubitatione sua, vel ad illos qui in loco ejus +erunt. Intendant tamen pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum. + +14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus terræ, +quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum suorum per quos +ituri sunt comitatus. + +15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, & +diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint Dominus Rex judicium +Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut de contemptoribus præcepti sui. + +16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, de +foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis. + +17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de assiso +reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt in ballivis +suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum. + +18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & quantum, & ubi +eas debeant, & postea mandent Dom. Regi. + +19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: Et si +Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, & ipsum illum +custodiat donec illiberet Vicecomiti. + +20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos qui a regno +recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum nominatum, & stare +ad rectum in Curia Domini Regis, postea uthlagentur; & nomina +uthlagatorum afferantur ad Pascha, & ad festum S. Michaelis, ad +scaccarium, & exinde mittantur Domino Regi[340]. + + [Note 340: _Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio + R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron._] + + [Marge: _Legatus Romanus + Hugo Petro-Leonis. A. D. + 1176._] + + [Marge: _Clerici + implacitantur de forestis._] + +Hoc etiam Anno[341] Angliam venit Legatus Romanus _Hugo Petro-Leonis_ +alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse dicitur Concilio +_Northamptoniæ_. Synodum autem celebravit[342] suffragantibus Episcopis, +Angliæ & Scotiæ; concessitque in eadem, & dedit Domino Regi licentiam +implacitandi Clericos regni sui, de forestis suis, & de captione +venationis, coram Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege +constitutum fuit[343]. + + [Note 341: _Mat. Par. pag. 127._] + + [Note 342: _Hollins._] + + [Note 343: _Hoved. pag. 547._] + +Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ +observanda[344]. + + [Note 344: _Mat. Par. pag. 127._] + + [Marge: _Et de Laico feodo + non aliter._] + +Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem sæcularem +personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, nisi pro foresta, & +Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino sæculari, Laicum debetur +servitium. + + [Marge: _Rex non teneat + Ecclesiam ultra annum._] + +Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non teneantur in +manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, vel necessitate +urgente. + + [Marge: _Interfectores + Clericorum._] + +Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel confessi, +coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur. + + [Marge: _Clerici non facient + Duellum._] + +Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur. + + [Marge: _Supplicium + detegentis secreta Domini + sui._] + +Rex _Henricus_[345] filius _Pictaviæ_ existens, cepit Adam de +_Chirchdune_, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet _Gaufridi_ +Præpositi _Beverlaci_, Cancellarii Regis filii, & fecit eum fustibus +cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi patri suo; & +flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis _Pictavis_ +fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet dehonestari, qui +secreta Domini sui detegit. + + [Note 345: _Hoved. pag. 551._] + + [Marge: _Rex filiam Regi + Siciliæ in uxorem dat._] + +In Concilio _Londoniis_[346] Rex Henricus Pater consilio universorum +_Episcoporum_, Comitum & Baronum regni, concessit Regi Siciliæ filiam +suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis ejus apud Hoved. p. 551. + + [Note 346: _Hoved. ib._] + + [Marge: _Rex Vivianum + Cardinalem terrefacit._] + +An. 1177.[347] _Viviano_ Cardinale, Legato Pontificis Romani, Angliam +veniente, Rex misit ad eum Ric. _Wintoniensem_, & Gaufridum _Eliensem_ +Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate ausus erat intrare +regnum suum sine ipsius licentia. Quibus plurimum territus Cardinalis; +de satisfactione juravit Regi; quod ipse nihil ageret in legatione sua, +contra voluntatem ipsius. + + [Note 347: _Hoved. ib. pag. 553._] + + [Marge: _Rex filio Johanni + Hibernium dat._] + +Habito _Oxonii_ Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo +Hiberniam[348]. + + [Note 348: _Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra._] + + [Marge: _Rex & Ludov. Rex + Fr. de itinere + Hierosolymitano agunt._] + +_Ludovicus_[349] Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. Octob. pactum +ineunt de suscipiendo Crucem, & _Hierosolymas_ proficiscendo[350]. + + [Note 349: _Mat. Par._] + + [Note 350: _Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128._] + + [Marge: _Roberto Comiti + Leicestriæ terræ + redduntur._] + +Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato _Concilio +generali_ apud _Northamtun_.[351] Post festum S. Hilarii reddidit +Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra mare & ultra sicut eas +habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis Castellis de Muntford & de +Pasci: Similiter Hugoni Comiti Cestriæ, &c. + + [Note 351: _Hoved. ib. pag. 560._] + + [Marge: _Concil. Lond. de + lite inter Regem Castellæ & + Navarræ._] + +Eodem Anno[352] Rex Concilium generale _Londini_ celebrat in causa litis +inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem Navarræ, judicio ejus & +Baronum suorum ab utroque Rege compromissæ. + + [Note 352: _Hoved. ib. pag. 561._] + + [Marge: _Frater Comitis de + Ferrariis interficitur._] + +Tempore dicti Concilii[353], noctu interfectus est Londini, _frater +Comitis_ de _Ferrariis_ & in plateas clam projectus. Postulantur cædis +multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam _Johannes_. Qui cum +judicio aquæ (id est, _Ordalio_) deprehensus sit culpabilis; suspendio +traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem vitæ, obtulisset. +Intelligendum autem est, examen hoc factum fuisse aqua calida, non +frigida, quod Johannes nobilis esset; nam aqua frigida rustici +solummodo examinabantur[354]. + + [Note 353: _Hoved. pag. 566._] + + [Note 354: On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce + qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle + plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins, + dans son Glossaire, des Ordales, _Ordalium_, &c.] + + [Marge: _Johannes Rex + Hiberniæ constituitur._] + + [Marge: _Hibernia Proceribus + regni divisa._] + +Eodem anno[355] celebratum est _generale Consilium Oxonii_; in quo Rex +constituit Johannem filium suum _Regem in Hibernia_, Concessione & +Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque munificentius +terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, his Castella, urbes, +dominia; illis provincias & regna integra, indictis servitiis & juratis +ligantiis & fidelitatibus utrique Regi possidendum. + + [Note 355: _Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo._] + +_Hugoni de Lasci_ Midiam totam pro servitio 100 Militum. + +_Roberto_ fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc (excepta +Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum. + +_Hereberto_ fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis _Cornubiæ_, & +_Jollano de la Primerai_ nepoti eorum, totum regnum de Limeric pro +servitio--60 Militum & cæt.[356] + + [Note 356: _Hoved. pag. 566._] + +In hoc etiam Concilio[357] supplices veniunt Reguli & Nobiles plerique +_Walliæ_. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, pacem ei & +regno suo conservandum juravere. + + [Note 357: _Hoved. pag. 566._] + + [Marge: _R. Henr. & Ludov. + R. Fr. de itinere Hierosol. + agunt._] + +XI. Cal. Octobr.[358] Rex Angliæ (in Normanniam transvectus) +_colloquium_ tueri iniit cum _Ludovico_ Rege Franciæ: Pactumque inter +eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, Crucem susciperent, +& una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti Chartam breviter exhibet +_Mat. Parisius_ p. 128. integre, _Rogerus Hoveden._ p. 570. + + [Note 358: _Hoved. Mat. Par._] + + [Marge: _Statutum de militia + pro terra sancta._] + +Henricus autem Rex _Vernolium_ inde veniens; coram Episcopis, Comitibus, +& Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium militantium pro terra +sancta statuit. + +Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, nisi homo ejusdem +debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus quos homines reddere +debent Dominis suis, reddantur Creditori Dominorum suorum, & non +Dominis. + +Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas pro Dominorum +debitis liceat cuique _naintire_.[A] + + [Marge A: C'est _nantire_, + nantir.] + +Hoc _statutum_ sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes ditiones +suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas. + + [Marge: _Concil. + Lateranense: acta in eo._] + +_Concilium generale Lateranense[359]._ + + [Note 359: _Hoved. pag. 582._] + +Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ quæ 3. Nonas +Martii evenit, coepit XI _Generale_ Concilium in _Lateranensi_ Ecclesia +Romæ celebrari, Præsidente _Alexandro_ Papa 3. & suffragantibus 280. vel +300. Episcopis[360] præter cæteram Cleri multitudinem. Exierant quippe +præcedenti[361] anno per orbem Christianum Romæ subditum Legati +Pontificis ad hoc indicendum. Quo dum undique conflueretur, +Archiepiscopi & Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ[362]: per Angliam +transeuntes, pro licentia transeundi juraverunt: + +Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent. + + [Note 360: _Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26._] + + [Note 361: _Hoved. an. 1178. pag. 580._] + + [Note 362: _Hoved. an. 1179. pag. 582._] + +Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi profecti sunt +Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. Rob. Herefordensis, & +Reginaldus Bathoniensis: Abbates autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ +constanter asseruerunt: + +Quod ad generale _Concilium_ Domini Papæ quatuor Episcopi de Anglia +tantum Romam mittendi sunt[363]. + + [Note 363: _Adde Canones de præsentando infra 6 menses. + Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584 + & 588. & V. Concilia._] + + [Marge: _A. D. 1179. Regi + 25. Richard. de Luci fit + Canonicus._] + +Post Pascha _Richardus de Luci_ Justitiarius Angliæ, relicta Justitiaria +potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua de _Lewes_, quam +ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, & paulo post ibidem +obiit. + + [Marge: _Anglia divisa._] + +Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato _Concilio_ apud _Windeshores_ +communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, Comitum & Baronum, coram +Rege filio suo divisit Angliam in 4 partes; & unicuique partium præfecit +viros sapientes ad faciendam justitiam in terra, in hunc modum. + + { Suthantesire. + { Wiltesire. + { _Rich. Episcop. Wint._ { Gloucestresire. + { _Rich. Thesaur. Reg._ { Dorsete. +1. { _Nicholaus fil. Toroldi._ { Somersete. + { _Thomas Basset._ { Devonia. + { _Robert. de Witefeld._ { Cornubia. + { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { Cantebrigesire. + { Huntedunesire. + { _Gaufrid. Elien. Episc._ { Northamtesire. + { _Nichol. Capel. Regis._ { Leicestresire. +2. { _Gilebertus Pipardus._ { Warewichsire. + { _Reginald. de Wisebec._ { Wirecestresire. + _Cler. Reg._ { Herefordsire in + { _Gaufridus Hosee._ Wallia. + { Staffordesire. + { Salopesire. + + { Norfolchiæ. + { Suthfolchiæ. + { _Johan. Epis. Norwic._ { Essex. + { _Hugo Murdac. Cler._ { Hertefordsire. + _Regis._ { Midlesex. +3. { _Michal Belet._ { Kent. + { _Richardus del Pei._ { Surreia. + { _Johannes Brito._ { Sudsexe. + { Bukinghamsire. + { Bedefordsire. + + { Notinghamsire. + { Derebisire. + { _Godefridus de Luci._ { Euerwicsire. + { _Johannes Cumin._ { Northumberland. + { _Hugo de Caerst._ { Westmerland. +4. { _Ranulf de Glanvilla._ { Cumberland inter + { _Williel. de Bendings._ Rible & + { _Alanus de Furnellis._ Mecese. + { Lancastre. + +Isti sex (inquit _Hovedenus_) sunt justitiæ in Curia Regis constituti, +ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant subscriptæ +Provinciæ. + + [Marge: _Monetæ forma + corrupta est._] + +Ad festum S. _Martini_[364] (qui erat An. 27. Regis _Henrici_ II.) forma +monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono reipub. pauperum +vero & Colonorum damno. Monetarios Rex coegit ad se redimendos. + + [Note 364: _Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag. + 197. Mat. Par. 1181._] + + [Marge: _Ran. de Glanvilla + fit Justitiarius._] + +Eodem Anno 1180.[365] _Henricus_ Rex Angliæ Pater, constituit Ranulfum +de _Glanvilla_ summum justitiarium totius Angliæ; cujus sapientia +conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit _Hovedenus_) quas Anglicanas +vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus I. Anno 4. regni sui +concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus[366]. + + [Note 365: _Hoved. pag. 600._] + + [Note 366: Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait + voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires + pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les + Loix du Conquérant sur les Fiefs.] + + [Marge: _Lex de armis + exhibendis._] + +Rex _Cenomannæ_ existens[367] Legem tulit de armis exhibendis, per omnes +terras suas transmarinas observandam; quam cum Philippus Rex Franciæ & +Philippus Comes Flandriæ audivissent, præceperunt ut sui homines simili +modo armarentur: Modum breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum +Rege Scotiæ Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam +de armis statuit. + + [Note 367: _Hoved. ib. pag. 611._] + + [Marge: _Assisa Regis Hen. + de armis._] + +_Assisa Regis Henrici II. de habendis[368] armis in Anglia._ + + [Note 368: _Hoved. ib. pag. 614._] + +Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & cassidem, & +clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot loricas, & cassides & +clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda militaria in dominio suo. + +Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad valentiam +16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam: Quicunque +liber laicus habuerit in Catallo ad valentiam 10 marcarum habeat +hambergellum, & capelet ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota +communia liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; & +unusquisque _juret_ quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, & +Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis fidem portabit, & +hæc arma in suo servitio tenebit _secundum præceptum_ suum, & ad fidem +Domini Regis & regni sui. + +Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec præstet, +nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo modo ab +homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, nec per donum, nec +per vadium, nec aliquo alio modo. + +Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi suo; & si +hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, si quis fuerit, ille +eum qui habebit in custodia, habeat similiter custodiam armorum, & +inveniet hominem qui armis uti possit in servitio Domini Regis, si opus +fuerit donec hæres de tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc +ea habeat. + +Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum habere oportuerit +secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, vel sic a se alienet alicui +homini, qui ea in servitio Domini Regis in Anglia retineat. Et nullus +eorum plura arma retineat, quam eum secundum hanc assisam habere +oportuerit. + +Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, sed ea +vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; ita quod remaneant in +servitio Domini Regis Angliæ. + +Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum Domini Regis: +nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab Anglia, nec mercator +nec alius ea ab Anglia portet. + +Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios liberos +& legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, quod viderint +expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, secundum quod eum +habere oportuerit, loricam, & galeam, & lanceam, & clypeum, secundum +quod dictum est; sc. quod separatim nominabunt eos omnes de hundredis +suis, & visnetis, & burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel +in redditu: Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios, +faciant imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & qui +secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, & +postea coram eis in communi audientia illorum faciant legere hanc +assisam de armis habendis, & eos jurare, quod ea arma habebunt secundum +valentiam prædictam catallorum, vel reddituum, & ea tenebunt in servitio +Domini Regis secundum hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom. +Regis Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui. + +Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint hæc arma, +non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ in Comitatu illo +erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu coram eis. + +Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, & non +fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster ad Octavas S. +Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum sacramentum suum, sicut se & +omnia sua diligit; & ei præcipiatur, quod infra prædictum festum S. +Hilarii habeat arma secundum quod ad eum pertinet habendum. + +Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ sunt, quod +qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum est; Dominus Rex +capiet se ad eorum membra, & nullo modo capiet ab eis terram & catalla. + +Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non habeat +sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo. + +Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ sunt, quod +nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel vendat aliquam +navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis deferat, vel deferri faciat, +mairemam extra Angliam. + +Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum armorum, nisi +liber homo. + + [Marge: _Rogeri Arch. Ebor. + mortui bona sibi + appropriat._] + +_Rogerus_ Archiepiscopus _Eboracensis_ hoc in valetudine sua judicium +tulerat[369]. + + [Note 369: _Hoved. ib. pag. 615._] + +Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam (i. +testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet. + +Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; Rex +hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum ministris, ad fiscum +redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus præ se ferens. Mandat insuper +Justitiariis suis, quod diligentem inquisitionem facerent de pecuniis +Archiepiscopi, inventam sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab +_Hugone_ Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas +erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo totidem +recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, operibusque +charitatis distribuisse: & qui eas habere voluerit, colligat (inquit) +per me nunquam colligentur. Responsione Rex accensus, saisiari jubet +castellum ejus Dunelmense, affligique ipsum modis omnibus. + +_Neubrigensis_[370] ait, eum non pauca millia marcarum argenti in +thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa omnia +diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: dicentem, +thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, solius Principis in +bonis esse. + + [Note 370: _Neub. lib. 3. c. 5._] + +Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem Archiepiscopi, +viro pecunioso[371]. + + [Note 371: _Neub. ibid._] + + [Marge: _Henricus junior Rex + obit._] + +_Henricus_ Rex filius in festo S. _Barnabæ_ Torroinnæ obiit in Castello +Martel, _A._ 1183. + + [Marge: _Gilb. de Plumtum a + suspendio liberatur._] + +Anno 1184[372]. _Gilbertus_ de _Plumtun_, Miles nobilis, coram Rege & +_Ranulfo_ de _Glanvilla_ Justitiario Angliæ, convictus est de raptu, & +suspendio judicatus. Dum autem _Wigorniæ_ duceretur ad patibulum, +clamante populo eum justum esse & innocentem; accurrit, in articulo +_suspensionis_, Episcopus civitatis, ministrisque & carnifici prohibet +sub anathemate, ne die illa (erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ +Magdalenæ) eum morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex +interea vitam cedit, non ignarus a _Glanvilla_ prosecutum ex invidia, ut +suspensi uxorem, filiam Rogeri _Galewast_, cum hæreditate ejus, +_Reinero_ Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. A morte tamen +liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad Regis obitum. + + [Note 372: _Hoved. ib. pag. 622._] + + [Marge: _Thomas filius + Bernardi, Justitiarius + summus obit._] + +Eodem anno[373] obiit _Thomas_ filius Bernardi, qui, post decessum +_Alani_ de _Neovilla_, constitutus erat summus Justitiarius omnium +forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, divisit Dominus Rex +forestas suas Angliæ in diversas partes, & unicuique partium præfecit 4 +Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 Milites; & 2 servientes de domo & +familia ipsius, custodes venationis & viridis super omnes alios +forestarios, tam Regis quam Militum & Baronum: Et misit eos placitare +placita forestæ, secundum _suprascriptam Assisam forestæ_. Hæc +_Hovedenus_; sed _Assisa_ de qua loquitur in libro edito non +habetur[374]. + + [Note 373: _Hoved. ib. pag. 624._] + + [Note 374: At _Clarkenwell, an. 1184. H. 23._ touching the + King's going to _Jerusalem_ War. _pag. 108. col. 2_. At + _Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111_.] + + [Marge: _Concil. Lond. de + subsidio Terræ Sanctæ._] + +Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex _magnum Concilium Londini_ +tenuit[375]: Cui aderant ipse Rex & _Patriarcha_ Hierosolymorum; +Episcopi, Abbates, _Comites_, & _Barones_ regni Angliæ, & _Guilielmus_ +Rex Scotiæ, & David frater ejus, cum Comitibus & Baronibus terræ suæ. +Consulitur de subsidio ferendo _Terræ Sanctæ_, quod dictus Patriarcha, & +per Epistolam ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans, +vehementer flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, quod +Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum Regem Franciæ: & sic +soluto Concilio, Dominus Rex dedit universis hominibus suis, tam +Clericis quam Laicis, licentiam capiendi crucem. + + [Note 375: _Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137._] + +Unde factum est[376] quod _Baldewinus_ Cantuariensis Archiepiscopus, & +Ranulfus _Glanvilla_ Justitiarius Angliæ, & Walterus Rothomagensis +Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. & alii quamplures Episcopi +transmarini & cismarini, & fere omnes Comites & Barones & Milites +Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, &c. crucem ceperunt. + + [Note 376: _Hoved. ib. pag. 629._] + +Rex recusat coronam Jerus. _Mat. Par._ + + [Marge: _Johannes filius + Henr. Rex Hiberniæ + constituitur._] + +Deinde Rex[377] in die Dominica quæ vocatur _Lætare_ Jerusalem, quæ illo +anno pridie Cal. Aprilis evenit, _Windesoriæ_ fecit Johannem filium +suum, Militem, & statim misit eum in _Hiberniam_, & inde eum Regem +constituit. + + [Note 377: _Hoved. ib._] + + [Marge: _Urbanus Papa Joh. + coronandi potestatem + concedit._] + +Misit etiam hoc anno[378] Rex nuntios suos ad _Urbanum_ Papam, & ab +eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in _Regem_ coronaret +Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, & coronam misit de penna +pavonis auro contextam. + + [Note 378: _Hoved. ib. pag. 631._] + +A. D. 1186[379]. _Matildis_ Imperatrix moritur. + + [Note 379: _Mat. Par._] + +Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. 1187. +_Octavianum_ Cardinalem & _Hugonem de Nunant_ ad Regem misit[380], +commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum ibi _Johannem_ +filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit. + + [Note 380: _Hoved. ib. pag. 634._] + + [Marge: _Conventio inter R. + Angliæ & Franciæ de cruce + Hieros. suscipiend._] + +12. Cal. Febr. die S. Agnetis[381], Reges Franciæ & Angliæ ex pacto +conveniunt inter _Gisortium_ & _Trie_, cum Archiepiscopis, Episcopis, +_Comitibus_ & _Baronibus_ regnorum suorum. Conventui aderat _Guilielmus_ +Archiepiscopus _Tyri_, qui insigni sua prædicatione, hostiles Regum +animos commulsit invicem, eoque perduxit, ut amici facti, in illa die, +de manu sua crucem receperint. Ut autem ipsi gentes suæ seorsum +cognoscerentur, Rex _Franciæ_ & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex +_Angliæ_, cum gente sua, cruces albas; & _Philippus_ Comes _Flandriæ_, +cum gente sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum +sibi & itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam. + + [Note 381: _Hoved. ib. pag. 641._] + + [Marge: _Statutum de itinere + Terræ Sanctæ._] + +_Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum in +Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia[382]._ + + [Note 382: _Hoved. ut supra._] + +_Henricus_ Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur) +_Cenomannum_ venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout sequitur. + +Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in eleemosynam +dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc anno, exceptis armis, & +equis, & vestibus militum, & exceptis equis, & libris, & vestibus, & +vestimentis, & omnimoda capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam +Clericorum quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab +Archiepiscopis, Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis +Parochiis, super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non +dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse. + +Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente Presbytero +parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, & uno Hospitalario, & +serviente Domini Regis, & Clerico Regis, & serviente Baronis, & Clerico +ejus, & Clerico Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus +dederit quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui +jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, & tum +oportebit illum superaddere quod minus dedit. + +Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de decima illa +dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines eorum debuerint ad +opus illorum, colligetur per supradictos, & eis totum reddetur. + +Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum +suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, & S. Johannis, +ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem B. Virginis +Mariæ, penes se colligat, & sequenti die deinceps, illis Præsentibus qui +dicti sunt, ad locum quo vocatus fuerit, unusquisque legitime persolvat. + +Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus vel Laicus +crucem susceperit, ab omnibus peccatis de quibus poenituerit, & +confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli, +liberatus est, & absolutus. + +Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus +terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc iter non +accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus anni, & omnium +catallorum suorum, tam in auro quam in argento, & omnibus aliis, dabunt: +Exceptis vestibus, & libris, & vestimentis Clericorum, Capellanorum, & +lapidibus pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis & +armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus. + +Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, qui hoc +iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum suorum habebunt, & +nihil pro se dabunt. + +Burgenses vero & rustici, qui sine _licentia_ Dominorum suorum crucem +acceperint, nihilominus decimas dabunt. + +Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod nullus ludat +ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum Pascha utatur vario, +vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: & quod omnes contenti sint +duobus ferculis. Et quod nullus aliquam mulierem secum ducat in +peregrinatione, nisi forte aliquam lotricem peditem, de qua nulla +habeatur suspicio: & quod nullus habeat pannos decisos, vel laceratos. + +Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus redditus suos +ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus anni integre habeat; +& transito anno creditor redditus rehabeat, ita quod fructus quos inde +receperit, in solutione debiti computentur; & debitum post susceptionem +crucis quamdiu debitor erit in peregrinatione non usuret. + +Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione +proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, sive +Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter arripuerint, +usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid de creditoribus +contingat, fructus omnium reddituum quos in vadio habebunt, a prædicto +Pascha, usque ad tres annos integre percipiant. + +Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit, +pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit ad sustentationem +servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, & ad sustentationem +pauperum dividet, juxta consilium discretorum virorum, qui ad hoc +constituentur. + +Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico Rege Angliæ, in +præsentia: + +_Rich._ fil. Regis Com. Pictaviæ. +_Wil. Turon._ Archiep. +_Baldewini_ Cant. Archiep. +_Walteri Rothomag._ Archiep. +_Johannis_ Ebroicens. Episc. +_M._ Namnetens. Episc. +_Hugonis_ de Nunant. Cestrensis Electi. +_Lisardi_ Sagiensis Electi. +_Radulfi_ Andegavens. Epis. +_R._ Cenomanensis Episc. + +Et in præsentia Baronum _Andegaviæ_, _Cenomanniæ_ & _Turonorum_ apud +Cenomannum. + +Vide hæc non tam integre apud _Neubrig._ lib. 3. cap. 22. p. 289. + + [Marge: _Concil. + Gaintingtoniæ cruce + suscipienda._] + +_Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188[383]._ + + [Note 383: _Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh._] + +Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim postea magnum +celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum, & aliorum +multorum tam Clericorum quam Laicorum, apud Gaintington[384]. Ubi in +publica audientia recitari fecit omnia supradicta capitula quæ +constituerat (in Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, +Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis +Episcopus, ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege & +Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; ad quorum +prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem receperunt. + + [Note 384: _Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt._] + + [Marge: _Decimæ colligentur + pro itinere Hierosol._] + +Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos per singulos +Comitatus Angliæ ad _decimas colligendas_ secundum prædictam +præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. Sed de singulis +urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, viz. de Londonia 200, +& de Eboraco 100, & de aliis urbibus secundum quantitatem earum, & fecit +omnes sibi præsentari diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam +mobilium suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui noverant +redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset rebelles, statim +fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec ultimum quadrantem +persolverent. + +Similiter fecit de _Judæis_ terræ suæ, unde inæstimabilem sibi +acquisivit pecuniam. + +Deinde misit _Hugonem_ Dunelmensem Episcopum, & alios Clericos & Laicos +ad _Willielmum_ Regem Scottorum pro _decimis colligendis_[385] in terra +sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit eis inter _Wrec_ & _Brigeham_ in +_Loenas_, & non permittens eos terram suam pro decimis colligendis +intrare, obtulit se daturum Domino suo Regi Angliæ quinque millia +marcarum argenti, pro supradictis decimis, & pro castellis suis +rehabendis, sed Rex Angliæ facere noluit. + + [Note 385: _Hoved. pag. 642._] + + [Marge: _Gilbertus de + Ogerstan in latrocinio + deprehensus punitur._] + +Eodem anno[386] _Gilbertus_ de _Ogerstan_ frater _Templi_, a Domino Rege +Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam Laicis ad +decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, quem cum Dominus Rex +ratione judicii damnare posset: tamen tradidit eum Magistro Templi +Londoniarum, ut secundum ordinis sui statum tractaretur; quem Magister +Templi suscipiens, vinculis mancipavit, & diversis poenis afflixit. + + [Note 386: _Hoved. pag. 649._] + + [Marge: _Variorum furtorum + poena in Suffliete._] + +Curia de _Suffliete_ dicit & parata est probare, quod tempore Domini Gi. +Episcopi[387] venit quidam homo Parmentarius nomine, & furatus est +bladum nocte de granario Monachorum in _Suffliete_, cum quo blado captus +est & in eadem curia incarceratus, & habuit judicium suum in eadem curia +de _Suffliete_, scil. quod ivit ad aquam apud _Suttune_, & fuit mundus. +Et tunc fuit Coronarius Domini Regis _Osbernus_ Monachus, qui præsens +fuit ad illud judicium faciendum. + + [Note 387: _Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus + Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24. + Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud + Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II._] + +Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, _Jordanus_ nomine, +furatus est pannos _Walderi_ fabri, cum quibus pannis captus est & +ligatus in curia de _Suffliete_, sed quia negavit contra omnes, recessit +quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: Et ibi fuit idem +Osbernus Coronarius Domini Regis. + +Item duæ mulieres venerunt in villam de _Suffliete_, quæ furatæ fuerant +multos pannos in villa de _Croindone_, & secuti sunt eas homines ejusdem +villæ de _Croindone_, quorum pannos furtive apportaverant usque in +villam de _Suffliete_, & ibi captæ fuerant & incarceratæ, & habuerunt +judicium suum in curia de _Suffliete_, ad portandum calidum ferrum, +quarum una fuit salva & altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole. +Et hoc totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet +judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et _Paulus de Stanes_ fuit tunc +Cacherellus de hundredo de _Acstane_. Et per totum illud tempus Robertus +de _Hecham_ Monachus fuit Custos de Manerio de _Suffliete_, & ad +mulieres judicandas fuit Dominus Henricus de _Cobeham_, & alii plures +homines discreti de patria. _Ex vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ._ + +Cum prædones Danorum _Frekeham_ & _Iselham_, quod Rex _Alvredus_ dedit, +spoliando vendidissent, S. _Dunstanus_ illud eripuit, & Ecclesiæ +Roffensi restituit. Idem Sanctus _Ethelredum_ Regem, fratrem Sancti +_Edwardi_ Martyris, a vastatione Ecclesiæ Roffensis (nescio qua causa +furibundus Rex quam conceperat) C. lib. prohibuit[388]. + + [Note 388: _Ita MS. Spelmanni, sententia non completa._] + + [Marge: _Lex contra ormannos + lata._] + +Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum cohibendam +insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. _Petri de Dunstaple_[389]. +Henricus Rex II. dedit _Hugoni de Curnay_ manerium de Houcton cum +omnibus pertinentiis, tenendum in forma qua ipse illud tenuit & habebat. +Mox autem post hæc _Hugo de Curnay_, per legem contra Normannos in +Anglia editam, ab Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro +beneplacito suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem +_Hugonis de Cornaco_ proditoris, Rex Johannes dedit Johanni +Marescallo[390]. + + [Note 389: _Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1._] + + [Note 390: _A Britanno, pag. 347._] + + [Marge: _Vita Henrici a + Radulpho Nigro descripta._] + +Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. infra. Obiit +Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus Angliæ regnum +_Henricus_, servos, spurios, caligarios, cubiculi, mensæ, regno +præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, Tribunos, +Municipes, Forestarios, super provincias constituit. Illustres +ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, patrimoniis omnino +privavit, vel subdole portionibus detractis decrustando sensim +adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus Episcopos, Abbates, +factos authoritate propria, ad officium apparitorum revocavit: & quem +præsulem crearat ex præside, in præsidatum recreavit ex præsule. +Monasteriis vacantibus sollicite disposuit, non qualiter beatus +Gregorius subarando, sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando +coluit. Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones +Ecclesiarum confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens +revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed relicta Ecclesiæ +callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit. + +Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas +colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem +concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam dedit, +qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, cum decessores nulla +linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores ducere, filias nuptui +dare præter Regis conscientiam inhibuit, & transgressores tanquam reos +læsæ majestatis punivit. Hæredes omnium quos avus suus extulerat, & qui +ei in subigenda Anglia constanter assistebant, cognatos quoque suos, +tanquam aspides exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in +flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras +exercens, consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis se +sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius stupris +vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris inclusit. + +Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor +Sacramenti præstiti præsente patris corpore. + +Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis novas +leges quas _assisa_ vocant edidit[391]. _Danegeldum_ avitum innovavit. +Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens usuras capiendo +judaizabat. + + [Note 391: Il faut toujours se défier des portraits que les + anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé + au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes + Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée + qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en + rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la + Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à + consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix + Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois + n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à + un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister + parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le + joug. _Voyez_ ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist. + d'Anglet. 2e vol.] + +Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: Clericos ad +sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. Expulso beato +Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, ipso in Ecclesia +interfecto, persecutoribus ejus patrocinium præstitit. Laicos apostatare +compulit. Juratus se tria Monasteria constructurum duos ordines +transvertit, personas de loco ad locum transferens: Meretrices alias +aliis Cenomanicas Anglis substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu +in truncos convertit de XX solidis duos denarios extorquens, & in hoc +facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus Christianum +nomen profitentibus auctor mali & exemplar inauditi fuit flagitii. +Consanguineos in tertio gradu connubere mos illi celeberrimus. Corruptus +a _Ricardo_ Archiepiscopo monetam corrumpi permisit, corruptores tandem +suspendio decedere compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis +terræ carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. Causam +fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi constituit. +Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio nec unus ex +millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum manibus & pedibus +truncavit. Comites & Episcopos in servitutem fossandi; & cæterorum +operum servilium coegit. Tributarius exteris, in domesticos prædo, +Scutagiis, recognitionibus, & variis angarium alluvionibus, fere omnes +depressit. Omne jus populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica +omnium enervavit, libertatibus omnium insidians quasi e specula. + +Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis +corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes mechanicos +creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis fecit universos. +Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam semper in exitu præter duos +annos vitæ ultimos blandam expertus. + +Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum +præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, & crescentem +auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium ingressus picturæ aut susurrio +vacabat, horas regulares quasi aconitum fugiebat. Presbyteros noxios +compeditos habuit in vinculis, nullam distinctionem habens Clerici aut +rustici, Abbatis vel cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis +cavillacissimus, ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione +suspendit; ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici & +Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari vel +benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, nunquam +enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur inter eligentes serens +discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, ut factionem +propriam aliena malignitate obnubilaret & hæc ei causa excidii præcipua. + +_Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister Radulfus Niger, qui accusatus +apud prædictum Principem, & in exilium pulsus; ob expulsionis injuriam +atrociora quam decuit de tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo +conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis ubique habebatur +reticendo, atque prava ejus opera absque alicujus excusationis +palliatione replicando cum pleraque de his quæ commemoravit in pluribus +articulis aliquantulam admittant excusationem; si gestorum ejus intentio +justo libramine ponderetur; si regiæ potestatis lubrica libertas +pensetur, quæ cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum vitiis +facile favent inferiores, prompti ad adulandum, cum & impunitas præstet +audaciam, divitiæ vero acuant & accendant culpam._ + +_Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus Abbas Cisterciensium qui ad +Radulphi Nigri Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. annorum +appendices fecit. V. Baleus._ + + + + +------------------------------------------------------------------------ + +RICHARDUS. I. + + [Marge: _Rex jurat._] + +Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo ducunt in +Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis Evangeliis cum +plurimorum sanctorum reliquiis: _Rex_ coram Clero & populo juravit. + +Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus vitæ suæ portabit Deo +& sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit etiam; quod populo sibi +commisso rectam justitiam exercebit, & quod malas Leges & iniquas +consuetudines, si aliquæ fuerint in regno suo, delebit, et bonas +observabit. + +Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus +vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus est ex parte +Dei, & prohibitus. + + [Marge: _Coronatur._] + +Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta tenere, +quæ fecit: Respondens vero se per auxilium Dei, bona fide observaturum +omnia supradicta; coronatus est. + + [Marge: _Conc. Pipewel. A.D. + 1189. Reg. 1._] + +_Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.[392]_ + + [Note 392: _Hoved. pag. 658._] + +Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) venit +Rex ad Abbatiam de _Pipewel_, & congregatis ibi _Baldwino_ Cant. +Archiep. & _Waltero_ Rothomagensi Archiepiscopo; & _Johanne_ Dublinensi +Archiepiscopo, & _Formale_ Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque Angliæ +Episcopis, & _Albino_ Fernensi Episcopo, & _Concerde_ Hegibonensi +Episcopo, & Abbatibus & Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit +Episcopales & Ecclesiasticas dignitates. + + [Marge: _Ran. de Glanvilla + deponitur._] + + [Marge: _Omnia vendit._] + +Deposuit[393] a _Ballivis_ (id est officiis) suis, _Ranulphum de +Glanvilla_ Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, & +ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. Exposuit autem +omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri affluentius expediret) +Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, prædia, immunitates +privilegia; perceptisque ab _Hugone_ Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis +argenti[394], eum & Guilielmum Comitem Albemarliæ constituit summos +Angliæ Justitiarios, & associavit eis in regimine regni, Willielmum +Marescallum, & Gaufridum filium Petri, & Willielmum _Bruera_ & Robertum +de _Wihtefeld_, & Rogerum filium _Remfredi_. + + [Note 393: _Mat. Par. pag. 148._] + + [Note 394: _Hoved. pag 658._] + + [Marge: _Concil. London. + A.D. 1189._] + +_Generale Concilium Londoniis[395] sub Novembri in auxilium Terræ +sanctæ. An. Dom. 1189._ + + [Note 395: _Al. Westm._] + + [Marge: _Rex & Proceres + nunciant se diem & locum + convenitus jurasse._] + +Mense Octobris[396] _Rothrodus_ Comes de _Pertico_ & alii Nuntii +_Philippi_ Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad _Richardum_ Regem +Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio Parisiis +juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes regni sui +qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente immutabiliter erunt apud +_Vizeliacum_[397] ad Clausum Paschæ; inde Jerosolymam ituri; & in +testimonium illius sacramenti Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam +petens ab eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo +securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum[398]. + + [Note 396: _Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149._] + + [Note 397: _Al. Nize._] + + [Note 398: _Al. Nize._] + + [Marge: _Rex & Proceres + Angliæ obvios se daturos + jurant._] + +Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, & Barones sui qui +crucem susceperant in _generali Concilio_ constituti apud Londonias[399] +juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, quod per auxilium Dei +immutabiliter venirent Vizeliacum in Clausum Paschæ, parati inde iter +Jerosolymitanum arripere; & prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii +Regis Franciæ hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege +Angliæ in Concilio illo, & _Willielmus_ Marescallus, & quidam alii hoc +idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis Regis Franciæ in +eodem Concilio, & misit inde Chartam suam Regi Franciæ. + + [Note 399: _Al. Westm._] + + [Marge: _Legatus siscitur & + illusus remittitur._] + +Hoc Anno mense Nov.[400] _Johannes Anagninus_ Cardinalis Legatus a +latere Clementis Papæ III. ad litem componendam inter _Baldewinum_ +Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis _Cantuariæ_: _Doveriam_ +applicans, a Rege prohibetur injussus progredi. Rex interea Cantuariam +proficiscitur, & re composita, accersitus illuc Cardinalem fastu regio +excepit. Sed illusum atque ægre hæc ferentem relegavit. + + [Note 400: _Hoved. pag. 661._] + +_Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189._ + + [Marge: _Rex Scotiæ + excipitur._] + + [Marge: _Homagium facit pro + dignitatibus in Anglia._] + +Eodem anno Mense Novemb.[401] _Gaufridus_ Eboracensis electus una cum +Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, per mandatum Domini +Regis perrexit usque ad aquam de Twede, & ibi recepit _Willielmum_ Regem +Scottorum, & exhibuit ei honorem debitum, & securum conductum usque ad +Regem Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense Decembris ad +Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus suis habendis ia +Anglia, sicut Malcolmus frater suus habuit. Et Richardus Rex[402] Angliæ +reddidit ei Castellum de _Rokesburgh_ & Castellum de _Berwic_ libera, & +quieta; & eum, & omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab +ipso, & Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione de +regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, & pro quieta +clamantia fidelitatis, & ligantia de regno Scotiæ, & pro Charta Richardi +Regis Angliæ inde habenda, _Willielmus_ Rex Scottorum dedit Richardo +Regi Angliæ decem millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex +Angliæ fecit Chartam suam hac forma. + + [Note 401: _Hoved. pag. 662._] + + [Note 402: _Mat. Par. pag. 149._] + + [Marge: _Charta Rich. R. de + libertat. Wiliel. Regis + Scotor._] + +_Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum Regi +concessis._ + + [Marge: _Castella ei + redduntur._] + +_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ Comes +Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, & Baronibus; +Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus ministris suis totius Angliæ; +ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis Nos charissimo consanguineo +nostro _Willielmo_, eadem gratia Regi _Scottorum_ reddidisse Castella +sua _Rokesburk_ & _Berwic_ tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo +& hæredibus suis in perpetuum possidenda. + + [Marge: _Pacta fratris + relaxantur._] + +Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas bonæ memoriæ +bonus pater noster _Henricus_ Rex Angliæ per novas Chartas, & per +captionem suam extorsit; ita videlicet ut nobis faciet integre & +plenarie quicquid Rex Scottorum _Malcolmus_ frater ejus antecessoribus +nostris de jure fecit, & de jure facere debuit. + + [Marge: _Jus hospitalitatis + confirmatur._] + +Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo de +jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in conductu & de +veniendo in Curiam, & in morando in Curia, & redeundo a Curia, & in +procurationibus & in omnibus libertatibus & in dignitatibus & honoribus +eidem jure debitis, secundum quod recognoscetur a quatuor Proceribus +nostris ab ipso Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a +nobis electis. + + [Marge: _Marciæ usurpatæ + restituuntur._] + +Si autem _fines sive_ Marcias regni _Scotiæ_ aliquis nostrorum hominum +postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro captus fuerit, +usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, & ad eum statum +reducantur quo erant ante ejus captionem. + + [Marge: _Sua omniain Anglia + ex conceduntur._] + +Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, seu +feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis in ea +libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, qua +præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere debuit, nisi jam +prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid postea infeodaverint: +Ita tamen quod si aliqua postea infeodata sunt, ipsorum infeodorum +servitia, ad eum vel ejus hæredes pertineant. + +Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum donaverit, +ratum, & firmum habere volumus. + +Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit in eadem +libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes suos perpetuo jure +possidere volumus. + +Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater noster receperat +& omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit per captionem suam. + + [Marge: _Cum ligantiis + hominum suorum & Chartis._] + +Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas quas Dom. +Pater noster de eo habuit per captionem suam. Et si aliquæ aliæ forte +per oblivionem retentæ, aut inventæ fuerint, eas penitus carere viribus +præcipimus. + + [Marge: _Homagium fecit & + fidelitatem._] + +_Ipse autem_ ligius homo noster devenit de omnibus terris, de quibus, +antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines fuerunt, & nobis & +hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus his _Baldewino_ Cantuar. +Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi T. Dublin. Archiepisc. Hugone +_Dunelmensi_, & Johanne _Northwicensi_, & Henrico _Saresbiriensi_, & +Hugone _Lincolniensi_, & Godefrido _Wintoniensi_, & Gileberto +_Roffensi_, & Reginaldo _Bathoniensi_, & Hugone _Coventrensi_, & +Willielmo _Wigorniensi_ Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne +Comite _Moretonis_ fratre Regis & multis aliis. + +Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti Charta & sigillo +nostro id roboravimus: Testibus B. _Cantuar._ W. _Rothomag._ T. +_Dublin._ Archiepis. H. _Dunelm._ H. _Linc._ C. _Winton._ H. _Sar._ Reg. +_Bathon._ Episc. Domino J. fratre nostro. R. Com. _Leicestr._ H. Com. +_Warenn._ H. _Bard._ _Steph. de longo_ campo dapifero nostro & aliis +multis v. die Decembris. Datum per manum Willelmi Eliensis Clerici +Cancellarii nostri apud Cantuar. regni nostri anno primo. + +Rex[403] plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia concedit, +magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque Willielmo Eliensi Episcopo +Cancellario suo & uni Justitiariorum Angliæ, unum de sigillis suis per +quod fieri præcepit mandata sua in regno. + + [Note 403: _Hoved. pag. 663._] + +Compositis domi negotiis XI die Decemb. feria secunda, transfretavit a +Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam profecturus; magnum +suum sigillum, quod Malo Catulo Vicecancellario suo credidit secum +deferens. + +_Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas profecturos. An. +Dom. 1190. Reg. 1._ + + [Marge: _Reges + paciscuntur._] + +_Philippus_[404] Rex Franciæ & _Richardus_ Angliæ Hierosolymas una +profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium ineuntes, +pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, & sacramentis suis +confirmant; jurant pariter regni utriusque Proceres; sed Archiepiscopi, +& Episcopi in verbo solummodo veritatis, ejusdem pollicentur +observationem. + + [Note 404: _Hoved. pag. 664._] + + [Marge: _Fidem jurant & + mutuum auxilium._] + +Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & fidem ei +portabit de vita, & membris & terreno honore suo, & quod neuter eorum +alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex Franciæ juvabit Regem Angliæ, +ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis +defendere, & si esset obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem +Franciæ ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam +Rothomagi defendere, si obsessa esset. + +Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt: + + [Marge: _Proceres fidem & + pacem._] + +Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt ullam in +terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione sua. + +Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo veritatis; +juraverunt, inquit Parisius. + + [Marge: _Episcopi + excommunicabunt + transgressores._] + +Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam +anathematis dabunt. + +Præterea prædicti Reges statuerunt: + + [Marge: _Reges invicem + succedent._] + +Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana, +alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, ad servitium Dei +faciendum. + + [Marge: _Alia forma + sacramenti eorum._] + +Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert. + +Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum bonam fidem servabo, +ut fideli meo & amico, de vita, & membris, & honore terreno[405]. + + [Note 405: _Mat. Par. pag. 150._] + +Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum facere promitto de +vita & membris, ut Domino meo & amico. + + [Marge: _Equi capti ad + auxilium Regis._] + +Willielmus[406] Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius +cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, duos Palefridos, +& duos summarios (i. equos clitellarios) de auxilio; & de unaquaque +Abbatia Angliæ, unum palefridum & unum summarium; & de unoquoque manerio +Regis, unum Palefridum, & unum summarium. + + [Note 406: _Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151._] + + [Marge: _Justitiaria Angliæ + dividitur in 2._] + +Post Purificationem[407] accersitis plurimis Episcopis & Johanne Comite +Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex consilio eorum divisit +Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit nempe _Will._ Episcopum +_Eliensem_ Cancellarium suum summum Justitiarium Angliæ; & concessit +Hugoni Dunelmensi Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram +Regis Scotiæ. + + [Note 407: _Hoved. pag. 664._] + + [Marge: _Fratres Regis + abjurant Angliam._] + +Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem Moretonii +fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent infra tres annos proximo +sequentes, nisi per licentiam illius. Sed relaxavit Johanni hoc +sacramentum, novo præstito: Quod fideliter ei serviret. + + [Marge: _Breve Regis pro + Guil. Episc. Eliensi._] + +_Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario, +Cancellario, &c._ + +_Richardus_ Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam +constitutis salutem[408]. + + [Note 408: _Mat. Par. pag. 152._] + +Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum nostrum diligitis, & +vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis omnino intendentes dilecto & +fideli Cancellario nostro _Eliensi_ Episcopo, super omnibus quæ ad nos +spectant, & pro ipso faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in +regno, de omnibus quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud +_Baionam_. + + [Marge: _Bulla Papæ pro + Legat. Potestate data Episc. + Eliensi._] + +Adjungam si placeat Bullam _Clementis_ Papæ, qua Legationis donatus est +Potestate[409]. + + [Note 409: _Mat. Par. pag. 151._] + +_Clemens_ Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam +Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi in Domino filii +nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati tuæ legationis +officium in tota Anglia & Wallia tam per Cantuariensem quam per +Eboracensem Archiepiscopatum, & in illis Hiberniæ partibus in quibus +nobilis Vir Johannes Comes Moretonii, frater ipsius Regis potestatem +habet & dominium authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis +Julii, Pontificatus nostri anno tertio. + +Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. ubi _Hubertus_ +Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur. + + [Marge: _Justitiarii & + ductores navigii Regis._] + +[410]Rex ad _Chinonem_ in _Andegavia_ constituit Girardum _Anxienensem_ +Episcopum, & Bernardum Episcopum _Baioniæ_[411], & Robertum de +_Sabul_[412] & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.[413] de Ulerum, +ductores & constabularios (Justitiarios inquit Parisius) totius navigii +sui, quod in terram navigii Suliæ iturus erat; & tradidit eis Chartam +suam in hac forma. + + [Note 410: _Hoved. pag. 666._] + + [Note 411: _Al. de. Baruia._] + + [Note 412: _Al. Sabulis._] + + [Note 413: _Al. Foret._] + + [Marge: _Charta R. pro + itineratibus cum eo._] + +_Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare ituri +erant[414]._ + + [Note 414: _Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151._] + +_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & Aquitaniæ & Comes +Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam per mare ituris, salutem. +Sciatis nos, de communi proborum virorum consilio, fecisse has justitias +subscriptas. + +Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur in +mare. + +Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in terra +infodiatur. + + [Marge: _Ferrum stringens + vel sanguinem._] + +Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum ad +alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad sanguinem percusserit, +pugnum perdat. + + [Marge: _Palma feriens._] + +Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus vicibus +mergatur in mari. + + [Marge: _Convitiator._] + +Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei injecerit; +quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei det. + + [Marge: _Latro._] + +Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, & pix +bulliens super caput ejus effundatur, & pluma pulvinaris super caput +ejus excutiatur ad cognoscendum eum, & in prima terra qua naves +applicuerint, projiciatur. Teste me ipso apud _Chinonem_. + + [Marge: _Obedientia._] + +Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines sui, qui +per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis prædictorum +Justitiariorum navigii sui. + + [Marge: _Sacramentum._] + +Et refert _Parisius_ ipsum fecisse constitutiones istas sacramento +confirmari. + +_Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ Regum apud +Messinam in Sicilia facta[415]._ + + [Note 415: _Hoved. pag. 675._] + + [Marge: _Reges jurant mutuam + tutelam._] + +Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram Comitibus & +Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super reliquias Sanctorum. + +Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, in eundo, & +redeundo, bona fide custodiret. + + [Marge: _Idem Proceres._] + +Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse +servaturos. + +Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius exercitus +peregrinorum statuerunt: + +Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; de +omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus quibus usuri erant, +pro voluntate sua disponant, & de medietate possessionum suarum, quas +secum habent in via, similiter pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil +in patriam suam remittant. + + [Marge: _Relaxatio Wrecci._] + +_Relaxatio Wrecci Maris[416]._ + + [Note 416: _Hoved. pag. 678._] + +_Richardus_ Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro amore Dei, & +salute animæ suæ & parentum suorum, quietum clamavit in perpetuum _Wrec_ +per totam terram suam citra mare & ultra, statuens: + + [Marge: _Naufragorum bona + quis habere debeat._] + +Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes res suas +liberas & quietas habeat. + +Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores +ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt se esse +propinquiores illius hæredes. + +Hanc autem quietam clamantiam de _Wrec_ fecit _Richardus_ Rex Angliæ; & +Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense Octobris, apud Messinam, +coram Waltero _Rothomagensi_, & Gerardo _Anxiensi_ Archiepiscopis, & +Johanne _Ebroicense_, & Bernardo _Baoniensi_ Episcopis, & multis aliis +tam Clericis quam Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita +fuit per manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis. + + [Marge: _Graves + exactiones._] + +Will. _Eliensis_ Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. Regis +Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ sibi +commissam, gravibus exactionibus premebat[417]. + + [Note 417: _Hoved. pag. 680._] + +_Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium & +Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191._ + + [Marge: _Conventus + Procerum._] + +Tertia die[418] proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes Comes +_Moretonii_ frater Regis, & Walterus Archiepiscopus _Rothomagensis_, & +omnes _Episcopi_, & _Comites_ & _Barones_, & _Cives Londonienses_ cum +illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ S. Pauli. + + [Note 418: _Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens. + Episc. pag. 703._] + + [Marge: _Querela de + injuriis._] + +Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario +Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter alia. + +De injuriis quibus affecisset _Gaufridum_ Archiepiscopum _Eboracensem_ +fratrem Regis, & _Hugonem_ Episcopum _Dunelmensem_. + + [Marge: _De administrando + regno sine aliorum + consilio._] + +Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in regimine +regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria dispositione solus +fecisset. + + [Marge: _Literæ Regis de + cura regni._] + + [Marge: _Eliens. Episc. ab + administr. regni + deponitur._] + +Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo _Rothomagensi_ & Guilielmo +Marescallo Comite _Strogoil_, literæ Regis[419] _Messinæ_ datæ, quibus +præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus in regimine regni +Cancellario associarentur, & quod Cancellarius sine illorum consilio, & +aliorum pariter assignatorum, nihil de negotio Regis vel regni +tractaret: Aliter si in detrimentum regni quicquam faceret, deponeretur, +& loco ejus Rothomagensis Archiepiscopus institueretur. Totius igitur +Concilii judicio Cancellarius deponitur, & _Rothomagensis_ instituitur. + + [Note 419: _Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 & + seq._] + + [Marge: _Communa Londonarium + concessa. Et juramento + firmata._] + +Eodem die Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus _Rothomagensis_, & alii +Regis Justitiarii, concesserunt civibus _Londoniarum_ habere communam +suam[420]. Et eodem anno Comes _Moretonii_ & Archiepiscopus +_Rothomagensis_, & fere omnes Episcopi & Comites, & Barones regni +juraverunt communam illam firmiter, & inconcusse se servaturos, quamdiu +Dom. Regi placuerit. + + [Note 420: _Hoved pag. 702._] + + [Marge: _Cives fidelitatem + Regi jurant, & Joh. + recepturos successorem._] + +Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi Richardo, & +hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent Comitem +Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem & Dominum. Et juraverunt ei +fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate Regis Richardi +fratris sui. Cancellarius depositus juravit reddere Castella Angliæ. + +Vide Epistolam _Hugonis_ Coventrensis Episcopi, de dejectione Willielmi +Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi causæ aliquot +magis specialiter referuntur. + +Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & Epistolam +Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. p. 706. & vide +nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad Lincolniens. Episcop. p. +707. + + [Marge: _Fidelitas + juratur._] + +In tempore Quadragesimæ Regina _Alienora_, mater Regis, & omnes Magnates +Angliæ in unum convenientes, juraverunt fidelitatem & fidele servitium +_Richardo_ Regi Angliæ, & hæredi suo, contra omnes homines[421]. + + [Note 421: _Hoved. pag. 718._] + + [Marge: _Rex perfide + capitur._] + +In mense _Novemb._ Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus clam per +Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam perfide captus est a +_Leopoldo_ Duce, & Imperatori postea venundatus[422]. + + [Note 422: _Hoved. pag. 717 & 720._] + + [Marge: _Legatus prohibetur + ingredi._] + +Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium +ejectum de Justitiaria potestate, & _Rothomagensem_ Archiepiscopum ejus +obeuntem munus, in Normannia progredi inhibentur[423]. + + [Note 423: _Hoved. pag. 720._] + + [Marge: _Rex Angliam + subjugat Imperatori, + recipitque; tenend. sub + tributo 5000 libr._] + + [Marge: _Rex relaxatur._] + +_Richardus_ Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici Romanorum +Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, consilio _Alienoræ_ +matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, & tradidit illud Imperatori, +sicut universorum Domino; & investivit eum inde per pileum suum[424]. +Sed Imperator, sicut prolocutum fuit, statim reddidit ei in conspectu +Magnatum Alemanniæ & Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de ipso +pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis de tributo +solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem crucem de auro. +Sed idem Imperator in morte sua de omnibus his, & aliis conventionibus, +quietum clamavit ipsum _Richardum_ Regem Angliæ & hæredes suos. + + [Note 424: _Hoved. ib. pag. 724._] + +_Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. Reg. 4. & +5._ + + [Marge: _Literæ Regis pro + colligenda pecunia + redemptionis._] + +Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, datas apud +_Hagenou_ in _Germania_ 3. Cal. Maii[425], petit colligi in redemptionis +suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique ad eum omni +expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice & magnifice ei +subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo alacre aliis exemplum +præbentes. Universum autem (inquit) aurum & argentum Ecclesiarum +diligenti observatione & scripti testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum +Prælatis accipiatis: eisque per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum +nostrorum, quos volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur. + + [Note 425: _Hoved. pag. 726._] + +Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones quæ fiunt per +sigillum matris suæ, ei significentur. Extant literæ integræ in +Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, &c. + +Authoritate igitur literarum istarum, _Mater_ Regis, & Justitiarii +Angliæ statuerunt: + + [Marge: _4 Pars reddituum._] + + [Marge: _Pars mobilium._] + + [Marge: _20. s. de Feod. M. + l._] + + [Marge: _Tota lana + Cistrensium, &c._] + + [Marge: _Totus thesaurus + Ecclesiarum._] + +Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem redditus sui de +hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: & tantum superadderent de +mobilibus suis, unde Rex deberet eis gratias scire. Et de unoquoque +Feodo Militis 20 s. Et de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus +ordinis de Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum aurum +& argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat. + +Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum argenti ad +pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum præterea, inter Imperatorem & Ducem +Austriæ dividendas, viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c. +_Vide formam Conventionis in Hovedeno_, p. 728. + + [Marge: _Colligitur taxatio, + sed non ubique; integre._] + +Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi quidam ceperunt +a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, quidam vero nisi +decimam. In omnibus terris Regis transmarinis similis est nummorum +coacervatio[426]. + + [Note 426: _Hoved. pag. 732._] + + [Marge: _Rex liberatur._] + +A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas _Februarii_, feria sexta, die +Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur[427]. + + [Note 427: _Hoved. pag. 734._] + + [Marge: _Summonet + Coventrensem Episcopum._] + +Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem _Coventrensem_ +Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret judicio Episcoporum, +in eo quod ipse Episcopum erat: & judicio Laicorum, in eo quod ipse de +eo tenuerat laicalem ballivam super his, quæ adversus eum +loqueretur[428]. + + [Note 428: _Ibid._] + + [Marge: _Concedit redditus + pro homagiis._] + +Deinde Rex[429] concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus, +Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus annuos pro homagiis & +fidelitatibus, & auxiliis eorum contra Regem Franciæ. Recepit itaque +homagium de Archiepiscopis Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis, +multisque Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot +eorum nomina apud Hoveden. Ibid. + + [Note 429: _Ibid._] + + [Marge: _Concilium adversus + Joh. fratrem Regis._] + +_Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem Regis[430]._ + + [Note 430: _Hoved. pag. 735._] + + [Marge: _Nuntius ejus + capitur._] + +Paulo ante adventum Regis, _Adam de S. Edmundo_ Clericus, a Johanne +Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur cum literis ad +castella ipsius Johannis contra Regem munienda. Jactans autem Johannis +Domini sui potentiam, & familiaritatem cum Rege Franciæ inimico Regis +Angliæ; a Majori Londoniensi captus est cum omnibus Brevibus in quibus +mandata. Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum eisdem +traditus. + + [Marge: _Proceres + convocantur._] + +Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus & Baronibus +regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque earundem tenore, +per _commune Consilium_ regni definitum est[431]: + + [Note 431: _Hoved. ibid._] + + [Marge: _Terræ ejus + saisantur._] + +Quod Comes _Johannes_ dissaisiretur de omnibus tenementis suis in +Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita. + +Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam subito olim +summonerentur. + + [Marge: _Excommunicatur, & + fautores ejus._] + +Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem Johannem & +omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem & regnum Regis Angliæ +turbaverunt vel turbarent. + + [Marge: _Rex rediti._] + +Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud Sandwicum +applicuit[432]. + + [Note 432: _Hoved. ibid._] + + [Marge: _Concil. + Nottingham._] + +_Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum A. D. 1194. +Reg. 5._ + +Tricesima die mensis _Martii_, feria 4. _Richardus_ Rex Angliæ +celebravit primum _Concilii_ sui diem apud _Nottingham_[433], cui +interfuerunt _Alienora Regina_, mater ejus, & _Hubertus Cantuariensis_ +Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio illo: & +_Gaufridus Eboracensis_ Archiepiscopus, qui a sinistris ejus sedebat: & +Hugo _Dunelmensis_, & Hugo _Lincolniensis_, & Willielmus _Eliensis_ +Regis Cancellarius, & Willielmus _Herefordensis_, & Henricus +_Wigorniensis_, & Henricus _Exoniensis_, & Johannes _Candidæ Casæ_, +Episcopi: & Comes _David_ frater Regis _Scotiæ_, & Hamelinus Comes de +_Warenna_, & Ranulphus Comes _Cestriæ_, & Willielmus Comes de +_Ferreres_, & Willielmus Comes de _Salisberia_, & Rogerus _Bigot_. + + [Note 433: _Hoved. pag. 736._] + + [Marge: _Fautores Comitis + Joh. dissaisantur._] + +1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo & +Vicecomitatu _Lincolniensi_, & _Hugonem Bardolf_ de Vicecomitatu +_Eboracensis_ sciræ, & de Castello _Eboraci_, & de _Scardeburc_, & de +custodia de _Westmerland_, quod ipsi Comiti Johanni adhæserant contra +Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, &c. + + [Marge: _Accusationes in eum + & Episcopum Cov._] + + [Marge: _Judicium._] + +2. Tricesima prima die mensis _Martii_, sc. pridie Calendarum Aprilis, +Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in quo ipse petit sibi +fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, qui contra fidelitatem quam +ei juraverat, castella sua occupaverat, & terras suas transmarinas & +cismarinas destruxerat, & foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum +inierat. Similiter de _Hugone Nunant_, Coventrensi Episcopo, sibi fieri +judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, & Regi +Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne malum in +perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, quod Comes _Johannes_, +& Episcopus _Coventrensis_ peremptorie citarentur; & si infra 40 dies +non venerint, nec juri steterint, judicaverunt Comitem _Johannem_ +demeruisse regnum, & Episcopum _Coventrensem_ subjacere judicio +Episcoporum in eo quod ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo +quod ipse Vicecomes Regis extiterit. + + [Marge: _Tallagium 2. + solidorum._] + +3. Calendis _Aprilis_ prima die ejusdem mensis, prædictus Rex Angliæ +celebravit tertium _colloquium_ suum, in quo constituit sibi dari de +unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, quod ab antiquis +nominatur, _Te Mantale_. + + [Marge: _Tertiae partis se + milit. ad Norman._] + +Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem servitii +militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum cum illo in +Normanniam. + + [Marge: _Lana Cistrensium, + quæ redimitur._] + +Deinde exigebat a Monachis Ordinis _Cistrensis_ totam lanam suam de hoc +anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, fecerunt cum eo +finem pecuniarum. + + [Marge: _Queritur de + Archiep. Ebor. qui non + respondet._] + +4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit _diem quartum & +ultimum_ Concilii sui[434], in quo omnes tam Clerici quam Laici, qui +volebant sibi conqueri de Archiepiscopo _Eboracensi_, fecerunt +querimonias multas de rapinis & injustis exactionibus: sed +Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis responsum. + + [Note 434: _Hoved. pag. 737._] + + [Marge: _Ger. de Canvilla + accusatur de receptione + prædonum._] + +Deinde per _consilium_ & machinationem Cancellarii (ut dicitur) Gerardus +de _Canvilla_ fuit _retatus_ de receptione prædonum, qui rapuerunt bona +mercatorum euntium ad nundinas de _Stanford_; & ab eo recesserunt ad +rapinam illam faciendam. + + [Marge: _De læsa majestate, + in non stando juri Regis._] + +Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in eo quod ipse +ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, nec juri stare de +prædicta receptatione raptorum, neque eos ad justitiam Regis producere, +sed respondit se esse _Hominem Comitis Johannis_, & velle in curia sua +juri stare. + + [Marge: _De adjuvando + inimicum Regis._] + + [Marge: _Negat omnia, & + duellum vadiat._] + +Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio cum Comite +Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis de _Nottingham_ & de +_Tikehil_ capienda. Gerardus vero de Canvilla negavit omnia quæ +objiciebantur ab illis, & illi dederunt vadium de prosequendo, & +Gerardus dedit vadium de defendendo se per unum de liberis hominibus +suis. + + [Marge: _Concessiones + Willel. Regi Scotiæ._] + +Rex Angliæ[435], in præsentia _Alienoræ_ matris suæ, & _Huberti +Cantuariensis_ Archiepiscopi, & _Hugonis Dunelmensis_ Episcopi, & +_Gocelini Glascovensis_ Episcopi, & aliorum multorum tam Clericorum quam +Laicorum utriusque regni: + + [Note 435: _Hoved. pag. 737 & 738._] + +Concessit & charta sua confirmavit _Willielmo_ Regi Scottorum & +hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per summonitionem +Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus _Dunelmensis_ & Vicecomes +_Northumbriæ_ recipient eum ad aquam de _Twede_, & in salvo conductu +ducent eos usque ad aquam de _Taise_, & ibi recipient eos Archiepiscopus +_Eboracensis_ & Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque +ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites +ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad curiam Regis +Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram Regis Angliæ, habebit +quotidie de bursa Regis Angliæ 100 solidos de liberatione. + +Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, quamdiu ipse in +curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie de liberatione +triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, & duodecim Simenellos +Dominicos, & quatuor sextertia de Dominico vino Regis, & octo sextertia +de vino expensabili, & 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2 +petras de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de Dominica +candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: Et cum ipse in +patriam suam redire voluerit, conducetur per Episcopos & Vice-comites de +comitatu in comitatum, donec pervenerit ad aquam de _Twede_: & habebit +similiter quotidie 100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem. + +Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ tradita +fuit _Willielmo_ Regi Scotiæ in villa de Northamptun, feria secunda in +hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Regis +Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini nostri Jhesu Christi 1194. anno +etiam regni Regis _Richardi_ V. 12. die mensis Aprilis, feria tertia in +hebdomada Paschæ. + + [Marge: _Winton. Episc. de + Castell. & Comit. Winton. + dissaisatur._] + +15. die mensis _Aprilis_ venit Rex Angliæ ad _Wintoniam_[436], & eodem +die dissaisivit Godefridum _Wintoniensem_ Episcopum de Castello & +Comitatu _Wintoniæ_, & de illis duobus Maneriis quæ Episcopus +Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, & de magna +parte patrimonii sui. + + [Note 436: _Hoved. pag. 738._] + +24. die mensis _Aprilis_[437] Dominus Rex fecit pacem & finalem +concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & Willielmum +Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus ad summonitionem +Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum centesima manu Sacerdotum, quod +ipse nec præcepit, nec voluit, ut idem Eboracensis Archiepiscopus +caperetur. + + [Note 437: _Hoved. pag. 739._] + + [Marge: _Charta de Libertat. + Lond._] + +_Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. 1194. Reg. +5._ + +_Richardus_ Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes +Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, Comitibus, Justic. +Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus Francis & Angl. totius +Angliæ, salutem. + +Sciatis, nos concessisse civibus nostris _London_, quod nullus eorum +placitetur extra muros civitatis, &c. _Ut in charta quam Henricus Rex +Pater ejus fecit eisdem civibus[438]._ T. Huberto _Cantuariæ_ +Archiepiscopo, Richardo _London_, Hugone de _Dunelmo_, Gilberto +_Roffen_, Hugone _Lincolniensi_, Episcopis; Radulpho Comite _Cestriæ_, +Richardo Comite de _Clare_, Willielmo _Marescallo_, Rogero _Bigot_, +Galfrido filio Petri, Hugone _Bardolfe_, Willielmo _Brewere_, Willielmo +de _Warenne_. Dat. per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii +nostri apud Winton. 23. die Aprilis, anno regni nostri quinto[439]. + + [Note 438: _In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus + Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur._] + + [Note 439: _In alio MS. hic sequitur. Concessit & + confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de + Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam + est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas + videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum + Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem + personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad + Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut + vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum + tangentes. Vid. Hoved. 678, 152._] + +In mense _Septembris_ missi sunt[440] ex parte Regis per singulos +comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum formam +capitulorum processerunt in justitiis exequendis. + + [Note 440: _Hoved. pag. 743._] + + [Marge: _Forma procedendi in + Placitis Coronæ Regis._] + +_Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis[441]._ + + [Note 441: _Hoved. pag. 744._.] + +In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per sacramentum +suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo & +wapentaccio,[442] & illi duo eligant super sacramentum suum 10 Milites +de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si Milites defuerint, +legales & liberos homines: ita quod illi duodecim in singulis +respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo & wapentaccio. + + [Note 442: C'est un canton composé d'un certain nombre de + villages.] + + [Marge: _Capitula Placitorum + Coronæ Regis._] + +_Capitula Placitorum Coronæ Regis._ + +De _Placitis Coronæ_ novis & veteribus, & omnibus quæ nondum sunt finita +coram Justitiariis Dom. Regis. + +Item de omnibus _Recognitionibus_, & omnibus placitis quæ summonita sunt +coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis Justitiæ, vel a +capitali curia Regis coram eis missa. + +Item de _Eschaetis_ quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit iter +versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu Regis, & iterum sunt +modo in manu ejus vel non, & de omnibus _Eschaetis_ Domini Regis; si a +manu sua sunt remotæ, quomodo, & per quem, & in cujus manus devenerunt, +& qualiter, & quis exitus inde habuerit, & quos, & quid valuerint, & +quid modo valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem +pertineat, quæ in manu ejus non sit. + +Item de _Ecclesiis_ quæ sunt de donatione Domini Regis. + +Item de _Custodiis puerorum_, quæ ad Dominum Regem pertinent. + +Item de _Maritagiis_ puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum Regem +pertinent. + +Item de _Malefactoribus_ & eorum receptoribus, & eis consentientibus. + +Item de _Falsonariis_. + +Item de _Interfectoribus Judæorum_, qui sunt: & de vadiis Judæorum +interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & chartis, & quis ea +habuerit, & quis quantum eis debuerit, & quæ vadia habuerint, & quis ea +teneat, & quantum valeant, & quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia +vadia, & debita Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui +ad occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino Rege, +vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, nisi per Dom. +Regem vel Justitiarios suos. + +Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, quis +quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum a retro sit[443]. + + [Note 443: _Hoved. pag. 744._] + +Item de _Fautoribus_ Comitis Johannis, qui finem cum Dom. Rege fecerunt, +& qui non. + +Item de _Catallis_ Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad usum +Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites receperunt, & +Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas consuetudines regni dederit. + +Item de omnibus terris Comitis Johannis, de _Dominicis_, & _Wardis_, & +_Eschaetis_, & de donis suis, & qua de causa data sunt ei illa dona, & +omnia dona Comitis Johannis capiantur in manu Dom. Regis, præterquam +illa quæ per Regem confirmata sunt. + +Item de _debitis_ & _finibus_ quæ debentur Comiti Johanni, & qua de +causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis. + +Item de _foeneratoribus_, & eorum _Catallis_, qui mortui sunt. + +Item de vinis venditis contra _Assisam_, & de falsis mensuris tam vini +quam aliarum rerum. + +Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, & +quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta. + +Item de magnis _Assisis_, quæ sunt de centum solidatis terræ, & infra. + +Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres _Milites_ & unus +_Clericus_, custodes Placitorum coronæ. Et nullus _Vicecomes_ sit +Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit post +primam coronationem Dom. Regis. + +Præterea _tailleantur_ omnes Civitates & Burgi, & dominica Dom. Regis. + +_Justitiarii_ vero nominati una cum _Baillivis Willielmi_ de S. Mariæ +Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de _Chimelli_, & Willielmi +Bruere, & Hugonis _Bardulfi_ & Vicecomitis locorum, summoniri faciant +milites in Comitatu in rotulo nominatos; & ad diem & locum quem eis +scire facient, veniant, & coram eis jurare faciant illos, quod legale +posse suum ponent ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad +appretiandas ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore vel +gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super +sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, & legales +homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per diversas partes +singulorum Comitatuum in itinere prædictorum Justitiariorum, sicut +expedire viderint; qui similiter jurent, quod ad _Wardas_ & _Eschaetas_ +de partibus illis instaurandas, & appretiandas, & affirmandas, suum +legale posse & consilium & auxilium apponent ad commodum Regis ut +prædictum est; & prædicti jurati super sacramentum suum eligent de +liberioribus hominibus _Eschaetarum_ & _Wardarum_, quot & quales +noverint esse sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut +melius fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda. + +Et secundum est quod prædictæ _Wardæ_ & _Eschaetæ_ instaurabantur de +exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. Item de +exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, supplebitur deficiens de +_Telonio_ Dom. Regis ita quod illi qui tenebunt _Wardas_, & _Eschaetas_ +illas ad firmam respondebunt inde a festo S. Michaelis & deinceps +tanquam de stauratis. + +Dominus autem Rex illis qui _Wardas_ illas & _Eschaetas_ ad firmam +tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum warrantizabit; ita +quod licet Dominus Rex aliquam illarum alicui dedisset, firmarius firmam +suam tenebit, usque ad finem anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam +dederit, quam Dominus Rex inde perceperit. + +Justitia vero _Eschaetæ_, quam dederit, remaneat Dom. Regi, nisi Dominus +Rex illud nominatim dederit. + +_Firmarius_ vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum suum, & +omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum Regis, libere & +sine diminutione habebit, & inde habebunt literas Dom. Archiepiscopi +patentes, continentes tenorem Chartæ Dom. Regis super hoc factæ. + +Inquiratur item diligentissime quantus sit _assisii_ redditus per +singula manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis +maneriis _assisa_; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ valeant, non +æstimantes eas ad pretium XX solidorum tantum; sed secundum quod terra +fuerit vel bona vel mala, crescat vel decrescat pretium. + +Illi vero qui _firmas_ suscipient, _firmas_ suas instaurabunt ut +prædictum est, secundum pretium supradictum, de exitibus _Eschaetarum_ & +_Wardarum_. + +Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant +instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria possint +sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum redigantur. + + [Marge: _Pretium + animalium._] + +Erit autem pretium bovis IV solidi, & vaccæ similiter, & averi +similiter; & ovis crispæ X denarii & ovis lanæ grossioris VI denarii, & +suis XII denarii, & verris XII denarii. Et cum firmarii firmas suas +dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, vel de animalibus +pacabilibus in optione firmariorum; & cum omnia prædicta instaurata +fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur aperte & distincte & +deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur autem de hac assisa Episcopatus & +Abbatiæ, & terræ Baronum qui proximi sunt ætati. + +Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus _Wardis_ & +_Eschaetis_, quæ non sunt in manu Domini Regis; & capiantur in manu Dom. +Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis & Wardis. + + [Marge: _Capitula de + Judæis._] + +_Capitula de Judæis[444]._ + + [Note 444: _Hoved. pag. 745._] + +Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, redditus, & +possessiones. + +_Judæus_ vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura Domini +Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus possessionibus +suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam concelamentum Judæo recuperare +licebit. + +Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita sua; & +provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, & 2 legales +scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & +Willielmi de Chimilli fiant præstita, & Chartæ præstitorum fiant in +modum Chirographi, & altera pars remaneat _Judæo_, sigillato sigillo +illius cui pecunia traditur; & altera pars remaneat in arca communi, in +qua sunt 3 ferruræ; unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 _Judæi_ +unam, & Clerici Willielmi de _S. Mariæ_ Ecclesia, & magistri Willielmi +de _Chimilli_ habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui claves +habuerint sigilla apponent. + +Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant rotulum de +transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, mutetur & +rotulus. + +De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a _Judæo_, & medietas ab +eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant 2 denarios, & custos +rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet præstitum, nulla Judæis fiet +solutio, nulla fiet chartarum mutatio, nisi coram predictis vel majori +parte, si omnes interesse nequiverint. + +Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta Judæorum +solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, & Custos rotuli unum. + +Item quilibet _Judæus_ jurabit super rotulum suum quod omnia debita sua, +& vadia & redditus, & omnes res, & possessiones suas imbreviari faciet, +& quod nihil celabit ut prædictum est; & si scire poterit quod aliquis +aliquid celaverit, istud justitiis ad eos missis secreto revelabit; & +quod falsarios Chartarum, & retonsores denariorum, ubi eos scient, +detegent, & monstrabunt, & de falsis Chartis similiter. + +Præterea _Inquisitio_ quæ quærenda erat de prisis & censeriis omnium +Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum & +Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, post coronationem +Domini Regis Richardi primum, & quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per +quem, & de omnibus Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ +factæ de terris Comitis _Johannis_, & fautorum suorum; & quis ea +receperit, & quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti +Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii Regis. + + [Marge: _Rex aliud sigillum + regni fieri jubet._] + +Sub hoc tempore[445] Rex ex _Andegavia_ & _Cenomannia_ veniens in +Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de treugis factis inter +ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario suo hoc per eum fuisse +factum, abstulit ab eo sigillum suum, & fecit sibi novum sigillum fieri; +& mandavit per singulas terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat +per vetus sigillum suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde +minus discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum +erat quando _Rogerus Malus-Catulus_ Vicecancellarius suus submersus erat +in mari ante insulam de _Cypro_. + + [Note 445: _Hoved. pag. 746._] + +Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent ad novum +sigillum suum, ad Chartas suas renovandas. + + [Marge: _Torniamenta + statuit._] + +Praeterea statuit Rex[446] _Torniamenta_[A] fieri in Anglia, & Charta +sua confirmavit, ita quod quicunque _torniare_ vellet, daret ei pecuniam +secundum formam subscriptam. + + [Note 446: _Hoved. pag. 746._] + + [Marge A: Tournois.] + +Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi XX marcas argenti; & +Barones X marcas argenti; & miles terram habens, IV marcas argenti; & +miles non habens terram, II marcas argenti. Et præcepit Rex ne aliquis +accederet ad loca torniamentorum, nisi prius tradidisset ei memoratam +pecuniam. Chartam autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo +Comiti Salesburiensi custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved. +pag. 755. lin. 11. + + [Marge: _Hubertus Archiep. + juramentum mittit per totam + Angliam._] + +Eodem anno 1195. _Hubertus_ Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ Sedis +Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam Angliam hujusmodi +formam Juramenti, viz[447]. + + [Note 447: _Hoved. pag. 757._] + +Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro posse suo +servabunt. + +Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores erunt, nec in +aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi malefactores scirent, +illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus liberabunt, qui nullo +modo deliberentur nisi per Dom. Regem, vel capitalem justitiam suam: Et +si illos capere non poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque +fuerint, scire facient. + +Levato autem clamore insequendi _Utlagatos_, _Robatores_, _Latrones_, +aut eorum _Receptatores_, omnes sectam illam plene facient pro toto +posse suo; & si quem viderint, vel manifestum fuerit, sectam illam non +fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, eos tanquam malefactores +ipsos capient, & Vicecomiti liberabunt, non liberandos nisi per Regem, +aut ejus capitalem justitiam. + +Milites[448] vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva sua +coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient quod pacem Domini +Regis, ut supradictum est, servabunt; & quod nec utlagati, nec +robatores, nec latrones, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis +consentient, & quod sectam, ut prædictum est, plenam facient; & quod si +cum malefactione aliquem ceperint, militibus in balliva super se +positis, & ad hoc assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt +Vicecomiti custodiendum, ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per +præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ. + + [Note 448: _V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1._] + +Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus Angliæ, viri +electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum de visnetis, +multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. At multi inde +præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, relictis domibus & +possessionibus suis[449]. + + [Note 449: _W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas + ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186._] + + [Marge: _Assisa de mensuris + per Rich. R._] + +_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam +Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis & +Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8._ + +Hæc est _Assisa_[450] facta per Regem Richardum per petitionem Consilii +Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de mensuris per totum regnum +Angliæ in festo S. Edmundi apud Westm. Anno regni sui 8. + + [Note 450: _E vet. MS._] + +Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in bladis quam in +leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, sc. una +bona summa, &c. + +_Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam +Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii in die S. +Edmundi Regis & Martyris apud Westm.[451]._ + + [Note 451: _Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184._] + +Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de bladis, quam de +leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, scilicet +una bona summa æqui, & hæc mensura sit rasa tam in Civitatibus & Burgis +quam extra. + +Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit ejusdem +quantitatis secundum diversitates liquorum. + +Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis in toto +regno secundum diversitates mercaturarum. + +Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur ferreis +clavis, ne per dolum possint falsari. + +Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, fiant de +eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & ejusdem bonitatis +in medio & in lateribus. Eademque sit mensura de ulnis in toto regno, & +ulna sit ferrea. + +Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne quis prætendat +seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, vel aliqua alia per quæ +visus emptorum sæpe decipiuntur ad bonum pannum eligendum. + +Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo nigra +fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus Burgis. + +Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, 4 & 6 +legales homines de eadem villa, secundum quantitatem villæ, simul cum +Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut Burgi, si in manu +Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc assisam custodiendam sub +hac forma; ut ipsi videant & certi sint quod omnia vendantur & emantur +per eandem mensuram, & omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum +diversitatem mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel +convictus fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram, +corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla sua in +manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi per Regem aut +capitales ejus justitias. + +De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam ita +negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes coram +justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, vel de +mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel latitudine pannorum, ipsi +Custodes de Catallis suis in misericordia Dom. Regis remaneant. + +Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, nullus in +aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam mensuram, quæ +ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ quadragesimæ, quæ erit +apud _Stanford_, vendat aliquem pannum minoris latitudinis quam duarum +ulnarum inter listas. + + [Marge: _Tallagium 5 + solidorum._] + +_Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi & +colligendi ejusdem. An. Dom. 1198[452]._ + + [Note 452: _Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188._] + + [Marge: _Commissionarii + jurati._] + + [Marge: _Inquisitores._] + +Eodem anno _Richardus_ Rex Angliæ accepit de unaquaque carucata terræ, +sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: Ad quos colligendos +misit idem Rex per singulos Comitatus Angliæ unum Clericum & etiam +militem; qui cum Vicecomite Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus +militibus ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur +negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum illius +Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum villæ & +Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, sive liberis, sive +rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo qui juraverunt. + + [Marge: _Inquisitorum + Sacramentum._] + +Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia fuerint +in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot in vilenagia, quot +in eleemosynis viris religiosis collatis; quas ipsi donatores, vel eorum +hæredes tenentur warrantizare, vel adquietare, vel unde viri religiosi +debent servitium facere. + + [Marge: _Taxatio._] + + [Marge: _Collectores._] + +Et super singula carucarum _Wannagia_ ponebant ex præcepto Regis primo +II solidos, postea III solidos, & hæc omnia in scriptum redigebantur, & +habebat inde Clericus rotulum unum, & miles rotulum alterum, Vicecomes +rotulum tertium; Senescallus Baronum rotulum quartum de terra Domini +sui. Hæc pecunia recipiebatur per manus duorum legalium militum de +singulis Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi inde +respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat Vicecomes +inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus & Baronibus ad hoc +assignatis. + + [Marge: _Poena celantium._] + +Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum suum celaverint +in hoc negotio, statutum erat. + +Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret Domino +meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet de pretio ad opus +Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum fuisset declaratum per suum perjurium +fuisse celatum: Si vero liber homo convictus fuisset, esset in +misericordia Regis, & insuper refunderet de proprio ad opus Domini +Regis, quantum fuerit per eum celatum, sicut & rusticus. + + [Marge: _Gravis distringendi + modus._] + + [Marge: _Excipiuntur feoda + Eccles. Eschaetæ._] + +_Statutum_ etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, faceret +districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum +districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico Baronum, quod +super homines suos restaret reddendum, & ipsi Barones ad homines suos +inde caperent; & libera _feoda Ecclesiarum parochialium_ de hoc tallagio +excipiebantur, & omnes _Eschaetæ_ Baronum quæ fuerunt in manu Dom. +Regis, communicaverunt. + + [Marge: _Serganteriæ._] + +_Serganteriæ_ vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum, +excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus carucatarum terræ, & +valentiæ terrarum, & nomina servientium; & servientes illi summonebantur +esse apud Londonias in Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi +præceptum Dom. Regis. + +Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium Regis +faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, ad +uniuscujusque carucæ _Wannagium_ centum acras terræ. + + [Marge: _Extensio terræ + Rich. I._] + +_Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno in Ric. +I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus mare._ + +Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in Hispaniam secus +mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, est Domini Regis Angliæ; +& protenditur usque ad portum qui dicitur _Huarz_[453], qui dividit +terram Comitis de Baonia a terra Regis _Navarræ_. Et terra Regis +_Navarræ_ incipit a portu de _Huviarz_, & protenditur usque ad aquam quæ +dicitur _Castre_, &c. + + [Note 453: _Al. Huviarz._] + +Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) _Hugo Bardulfi_, & magister +Rogerus _Arundel_ & Gaufridus _Hachet_, quibus commissæ fuerant +_Lincolnsire_, _Notinghamsire_, _Derebisire_, _Euerwicsire_, +_Northumberland_, _Westmerland_, _Cumberland_, _Lancaster_, itinerantes +placitaverunt placita coronæ Regis[454]. + + [Note 454: _Hoved. ib. pag. 783._] + + [Marge: _Capitula Placitorum + Coronæ Regis._] + +_Capitula Placitorum Coronæ Regis._ + +De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita coram justitiis +Domini Regis. De morte antecessorum. De nova dissaisiva. De magnis +Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. Et de advocationibus +Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones magnæ _Assisæ_ per +mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis justitiæ. + +De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de donatione +Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat & per quem, & +quantum valent. + +De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas habeat, & per +quem. + +De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse debent in +donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum & si quis eorum +vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, per quem, & a quo tempore. + +Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, & finis +capiatur ad opus Dom. Regis. + +De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, & quantum +valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini Regis, & qui +fecerunt, & finis capiatur. + +De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui. + +De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati. + +De præpresturis Domini Regis. + +De viis Dom. Regis _Estreciatis_. + +De Thesauris inventis. + +De malefactoribus & eorum receptoribus. + +De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam. + +De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & si 4 homines qui +sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque villa fecerint quod inde +statutum est; & si attachiaverunt transgressores illius Assisæ, & si non +attachiaverunt prout debent, puniantur sicut ipsi transgressores. + +Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad opus Domini +Regis, & præterea Dominus vini & venditores sint in misericordia Regis. + +Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; & si +Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; & si de +omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt. + +De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; & +si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; & si quis aliquid ceperit +qui non fuit ad hoc attornatus. + +Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter +nominatus fuerit. + +His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia a +mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum finitis supervenit +aliud genus tormenti ad confusionem hominum regni per Justitiarios +forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla summum Justitiarium omnium +forestarum Regis in Anglia, qui cognominatus est Enuellu; & per Hugonem +War, & per Ernistum de Neville. + +Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum est ex +parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri essent, +convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. Episc. Comites & +Barones, & omnes libere tenentes, & de unaquaque villa Præpositus, & 4 +homines ad audienda præcepta Regis. + + [Marge: _Assisa Regis Rich. + I. de Forestis._] + +_Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis in +Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. Abbatum, +Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui[455]._ + + [Note 455: _Hoved. pag. 784._] + +Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat de venatione +sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult quod confidant in hoc, +quod habuit misericordiam de illis per eorum catalla hucusque qui ei +forisfecerint de venatione sua, & de Forestis suis. Nam si qui amodo ei +forisfecerint inde, & inde convicti fuerint, plenariam vult de illis +Justitiam fieri, qualis facta fuit tempore Henrici avi patris Domini +Regis, viz. ut amittant oculos & testiculos. + +Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel sagittas, neque +canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi habeat ipsum Regem ad +warrantum suum, vel aliquem alium qui eum possit inde _warantizare_. + +Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad destructionem +bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; sed concedit bene +quod capiant de boscis suis, quod necesse iis fuerit sine wasta, & hoc +per visum Forestarii sui, & Viridariorum suorum. + +Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas Forestæ +Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis suis: de quibus +Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: vel tales inveniant +plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii in aliquo +forisfecerint quod Dom. Regi pertineat. + +Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios Militum & +aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini Regis, quod bosci +non destruantur. Nam si super hoc bosci eorum destructi fuerint, sciant +bene illi quorum bosci fuerint, quod de ipsismet vel eorum terris +capietur emendatio, & non de alio. + +Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum omne posse +suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit de Forestis suis, & quod +non vexabunt milites neque probos homines de hoc, quod Dominus Rex iis +concessit de boscis eorum. + +Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem habet, +ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, & viride in +Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos boscos suos, & +ad recipiendum panagium suum, & custodiendum & defendendum. + +Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas Forestæ suæ, +antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum quod incipit +adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum S. _Michaelis_, & durat 15 +diebus post festum S. _Michaelis_. + +Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia sua +Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & non possit, +nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, nihil aliud +capiatur de Forestario illo, nisi proprium corpus suum. + +Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione sua, +neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, quod si +invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus imponere, ad +eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde warantizabit. + +Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet tertio anno, +tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes perpræsturæ similiter, & +omnia wasta boscorum, & quod quodlibet illorum per se imbrevietur. + +Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, & +Milites, & libere tenentes, & omnes homines de terra sua, veniant ad +summonitionem _Magistri Forestarii_ sui, & ad placitanda placita de +Forestis suis. + +Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta exeat +Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta Regis tempore de +Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. _Johannis Baptistæ_, & 15 +diebus post idem festum. + +Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis de venatione +sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis ad oculos & +testiculos perdendos. + +Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per +_culpaturam_, sive per _esbrancaturam_, sive per _foditionem turvarum_, +sive per _escoriationem moræ_, sive per _culpationem_ de subnemore, sive +per _essartum_, sive per novam _prepræsturam_, per _sepem_ vel +_fossatum_, vel per _remotionem molendini_, vel _cursus aquæ_, vel +_beccariæ_, vel aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes, +vel extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet +Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum. + +Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit sine +copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia +Regis. + +Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus Forestæ; in +reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. Et videnda sunt in +reguardo nova essarta & vetera imbladata post ultimum reguardum, & quo +blado vel legumine imbladata sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: +si vetera sarta imbladata sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra +dabit Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de +avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque +acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura. + +Et sciendum est, quod tempore _Henrici Regis_ filii _Matildis_ +Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco +sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque +forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de se ipso salvi +plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter capiantur de ipso +salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, pro tertio forisfacto +nulli plegii capiantur, sed proprium corpus forisfactoris. + +Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de wannagio +carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant. + +Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset Clerico, +aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: sed si Clericus +aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, statim +compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, quod viri +religiosi ad redemptionem coacti sunt. + +Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam Laici, qui +chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, deferrent +eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi fecerint, nihil quod actum +fuit per sigillum suum vetus, ratum haberetur. Hov. p. 785[456]. + + [Note 456: _Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786._] + + [Marge: _Truncatio membrorum + provenatione adimitur._] + +Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur oculi, +abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, pius Rex & +miscericors sustulit[457] _Richardus_ I inhumanum ducens, ut homines ad +imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta legem naturalem generaliter +omnibus sunt concessæ, de vita vel membris periclitarentur, & id +faciendo feris & bestiis deterior videretur. Hoc enim solummodo +sufficiebat ei, ut quilibet in tali culpa deprehensi, vel Angliam +abjurarent, vel poenam carceralem subirent, vel poena punirentur +pecuniali, salvis omnibus vita & membris. Hæc _Parisius_, qui casum +refert nova hac lege judicatum. + + [Note 457: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 360._] + + [Marge: _Vicesimæ ad terræ + sanctæ subventionem datur._] + +Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni coram Rege +congregati fuissent[458], ut partem vicesimam mobilium suorum ad +subventionem Terræ Sanctæ concederent, & seorsum sederent super præfato +negotio colloquentes; Rex ait Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre, +qui apud pedes ejus sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui +ibi sedent. Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent +quomodo eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem illos, +ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum vetus. + + [Note 458: _Mat. Par. in an. 1232. pag. 361._] + + [Marge: _Moribundus Joh. + ratri regnum dividit._] + +A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex _Richardus_[459], +divisit _Johanni_ fratri suo regnum Angliæ, & omnes alias terras suas, & +fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis qui aderant, & +præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres partes thesauri sui: & +omnia baubella sua divisit Othoni nepoti suo Regi Alemannorum, & quartam +partem thesauri sui præcepit servientibus suis & pauperibus distribui. + + [Note 459: _Hoved. pag. 791._] + + [Marge: _Moritur._] + +Decessit 8. Idus _Aprilis_ feria 3. ante Dominicam Palmarum, 12.[460] +die postquam percussus fuerat. + + [Note 460: _Al. 9._] + + + + +------------------------------------------------------------------------- + +JOHANNES. + +_Anno Domini 1199._ + + [Marge: _Quo jure Regnum + obtinuit Johannes._] + + [Marge: _Arthuro Rex + promisit Regnum._] + +Recte quæritur quonam titulo _Johannes_ cum tertius esset filius +_Henrici_ II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus Dux Britanniæ +filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, secundi filii +ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis jam defuncti, dictorumque +_Gaufridi_ & Johannis. Declaraverat etiam _Richardus_ Rex cum _Messinæ_ +esset _Arthurum_ sibi successurum, ut _Parisius_ refert. Sed id inprimis +intelligendum est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus +qui partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro more +illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in successionem +quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, seniorem familiæ, velut +magis strenuum ad gubernandum (quod Hibernici Tanistriam vocant) +cooptavit. + + [Marge: _Londin. Johannem + suscipiunt in Regem._] + +_Londonienses_ profecto Regi _Richardo_ Hierosolymis juramento se +obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine prole +decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum jurabant. + +Mortuo _Richardo_[461], ejus servi, milites & stipendiarii _Johannem_ +suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens Hubertum +Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum in Angliam +protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri Justitiario Regni +Magnates Northamptoniæ convocatos ad fidelitatem Johanni jurandum prout +plebeios antea perducunt. + + [Note 461: _Mat. Par. pag. 188. l. 50._] + + [Marge: _Principes cæteri + adherent Arthuro._] + +_Arthuro_ adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ dicentes +judicium esse & consuetudinem illarum regionum, ut _Arthurus_ filius +fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, avunculo +succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem _Arthuri_ esset habiturus si +Regi Richardo defuncto supervixisset. Sed Johannes in octavis Paschæ ab +Archiepiscopo Rothomagi accinctus est gladio ducatus Normanniæ[462]. + + [Note 462: _Mat. Par. pag. 189. l. 25._] + + [Marge: _Modus eligendi R. + Johannem._] + +_Hubertus_ Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & inter +columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente scil. in +Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis Londoniis magnatibus +regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem ejus; idem Archiepiscopus +sic effatur. Nullum prævia ratione in Regnum successurum nisi ab +universitate Regni unanimiter invocata Spiritus gratia electum & +secundum morum suorum eminentiam præelectum, ad exemplum _Sauli_ primi +Regis inuncti quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de +regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc quia +strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & humilem, ut sic +qui in regno supereminet strenuitate, omnibus possit & potestate & +regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis præpolleret, pronius & +promptius ad electionem ejus est consentiendum. Et cum Ducem Johannem +istiusmodi esse perhibuisset eum ratione tam meritorum quam regii +sanguinis, unanimiter (inquit) eligimus universi. + +Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; nec +inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni maxime interfuit, & +perspicuis verbis recordatus est _Rogerus Hoveden_[463]. Richardum scil. +de vita desperantem, Johanni fratri suo divisisse regnum Angliæ omnes +alias terras suas, fecisseque fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, +& præcepisse ei tradi Castella sua & tres partes thesauri sui. + + [Note 463: _Hov. pag. 791._] + +Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum tuebatur +opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti juniorem +potius quam nepotem ejus e seniori jam antea defuncto, ut inferius +videris in argumentatione Romæ habita inter _Innocentium_ Papam III. & +Legatos _Ludovici_ Franci. + + [Marge: _R. Joh. coronatur. + An. 1199._] + +_Johannes_ coronatus est _Westmonasterii_ ab Archiep. Cantuar. die +dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento +sponsionis[464]. + + [Note 464: _Mat. Par. pag. 190._] + + [Marge: _Sacramentum ejus._] + +Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam ab incursione +malignantium indemnem conservaret. + +Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret. + +Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret. + +Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei & districte +prohibitus. + +Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, opere, quod +juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; se per auxilium +Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. Die crastino Homagia & +fidelitates accepit. + + [Marge: _Carucagium + conceditur._] + + [Marge: _Archiep. Ebor. id + prohibens spoliatur._] + +Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam Carucagium (i. +e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod cum Gaufridus +Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem in sua Diocesi +colligere, sed & ipsum excommunicasset, & totam Eboracensem Provinciam +interdicto Ecclesiastico supposuisset; mandato regio spoliatus est bonis +omnibus sui Archiepiscopatus. + + [Marge: _A. D. 1201. Edictum + ad servitium militare._] + +Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale proposuit +Edictum. Anno Domini 1201. + +Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei debebant parati +essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad transfretandum cum eo ad +partes transmarinas in die Pentecostes jam instante[465]. + + [Note 465: _Mat. Par. pag. 198._] + + [Marge: _Scutagium 2 + marcarum._] + +Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, dantes +Regi de quolibet scuto duas marcas argenti. + + [Marge: _Constitutio R. Joh. + de feodis magni Sigilli._] + +_Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. Reg. +1[466]._ + + [Note 466: _Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart. + Reg. Joh. 1._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, Præpositis & omnibus +Ballivis & fidelibus suis salutem. + +2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit hæreditario +divina misericordia vocaverit, & mediante tam Cleri quam Populi unanimi +consensu & favore satis misericorditer nos in Regem sublimaverit; summo +desideramus desiderio, sicut & debemus, libertati & indempnitati tam +Cleri quam Populi propensius provideri, & pravas & iniquas +consuetudines, quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio, +vel alio motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ +Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus extirpare. + +3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris +quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum ut de +quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam præter cursum +solitum ab antiquis temporibus statuta, potius voluntate quam ratione +mediante in præjudicium regiæ dignitatis & libertatis Regni +recipiebantur, viz. + +4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur decem & octo +solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur dari nisi duo solidi. + +5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est insertum, +pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, pro quibus non +debebantur dari nisi decem & octo solidi & quatuor denarii. + +6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici quondam Regis +Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi fratris nostri, & +omnium antecessorum & successorum nostrorum, volumus, concedimus, & ad +instantiam venerabilis Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi +Cancellarii nostri. + +7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus +successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis +temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; & quod de +Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris nostri quondam Regis Angliæ +recipiebatur, pro quibuscunque negotiis recipiatur, scil. + +8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, vel +libertatum, capiatur una marca auri, vel decem marcæ argenti, ad opus +Cancellarii, & una marca argenti ad opus Vicecancellarii, & una marca +argenti, ad opus Prothonotarii; quinque solidi pro cera. + +9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, detur una +marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad opus +Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, & duodecim +denarii pro cera. + +10. De simplici protectione dentur duo solidi. + +11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire +præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram omnemque qua +quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere potest, maledictionem +incurrat. + +12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius noster, +una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione nostra manus +imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem venire +præsumpserint, sententiam excommunicationis generaliter de assensu +nostro promulgavit. + +13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus ipsum +Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, in testimonium & +perpetuam firmitatem. + +14. T. J. _Dublinens._ Archiep. W. _London._ _Rofen._ C. _Winton._ H. +_Lincol._ E. _Eliens._ H. _Sarum._ S. _Bathon._ C. _Coventer._ H. +_Landaven._ R. _Bangor._ Phil. _Dunelm._ S. _Meden._ Episcopis. Willelmo +Com. de _Arundell._ Hamelino Com. de _Waren._ R. Com. de _Clare._ W. +_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ C. fil. Petri Com. _Essex._ Rog. _le +Bigot_ Com. _Nortfolchiæ._ W. Com. _Sarum._ R. Com. _Cestr._ Walter. +Com. _Warwic._ W. Com. _de Ferrariis_, Will. de _Brahos_, Rob. fil. +_Walteri_, Walt. de _Lasc._ W. de _Waren._ Rob. fil Rogeri, Will. +_Briwer_, Hug. _Bardolf._ + +15. Dat. per manum H. _Cant._ Archiepisc. Canc. nostri apud +_Northampton_, septimo die Junii, anno regni nostri primo. + +(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.) + +Quod testamentum _Huberti_ Archiep. _Cant._ ratum fit. + + [Marge: _De Testamento + Huberti. Arch. Cant._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquit. & +Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis suis Angliæ, salutem[467]. + + [Note 467: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6._] + +Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum quod +venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. Archiepiscopus secundum +Deum condidit, firmum sit & stabile, & quod firmiter & inviolabiliter +teneatur & observetur. Et ideo vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne +aliquis vestrum aliquo modo contra testamentum suum veniat, vel illud +aliquo modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi +sustineat. T. Com. Will. _Marescallo_, Will. de _Breos_, apud _Rothom._ +XXX. die Augusti. + +_Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus cuneis in +Civitate Cantuaria[468]._ + + [Note 468: _Ibidem, n. 7._] + + [Marge: _Archiep. Cant. tres + Monetarios habeat in Civ. + Cant._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, & omnibus Ministris & +fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem. + +Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo & +Ecclesiæ Christi _Cant._ & venerabili patri nostro _Huberto_ Cant. +Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice substituend. +tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam fabricandam in civitate +Cantuariæ perpetuo habendos, quos Dominus Rex Ric. frater noster +reddidit bonæ memoriæ Baldwino Cant. Archiepiscopo, & successoribus +suis, & Carta sua confirmavit. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus H. & +successores sui, habeant prædictos Monetarios cum prædictis cuneis, ita +libere, honorifice & quiete, sicut aliquis prædecessorum suorum liberius +& quietius Monetarios suos cum cuneis suis habuit. + +Hiis testibus: _Roffensi_ Episc. S. Andr. Com. _David_, Will. Com. de +_Arundel_ Will. de _Humet_ Const. _Norm._ Hug. de _Gernaco_, Will. de +_Rupibus_. Datum per manus Simonis Archid. _Wellen._ & Johannis de +_Gray._ apud _Cenom._ xxix. die _Septemb._ anno primo regni nostri. + +Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. _Hoved._ +p. 815. + +_Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua in +Gavel-kind ad feoda militaria._ + + [Marge: _Terræ Arch. + conversæ ad feoda + militaria._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, +Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem[469]. + + [Note 469: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14._] + +Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse venerabili +patri nostro in Christo _Huberto_ Cant. Archiepiscopo, & successoribus +suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, quas homines de feodo +Ecclesiæ _Cant._ tenent in _Gavelkende_, convertere in feoda militaria; +& quod idem Archiepiscopus & successores sui eandem in omnibus +potestatem & libertatem habeant in perpetuum, in homines illos qui +terras easdem ita in feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes +eorum, quam ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum +habebunt, in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum. +Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem habeant in +perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ _Cantuar._ & hæredes +eorum habent. Ita tamen quod nihilominus consuetus redditus denariorum +reddatur integre de terris suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia +opera, quæ fiebant de terris eisdem, convertatur in _redditum +denariorum_ æquivalentem, & redditus ille reddatur, sicut alius redditus +denariorum. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus +Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, in feoda +militum secundum præscriptam formam convertendis, fecerint, ratum in +perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, ne quis contra factum +ipsius Archiepiscopi, vel Successorum suorum, in hac parte venire +præsumat. + +T. E. _Eliens._ & S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex._ +Will _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Garmo fil. +_Geraldi_, Petro de _Stolx_, Ric. de _Riveriis_, Roberto de _Tateshall_. +Datum per manum Simonis _Archidiaconi Wellen._ apud _Rupem Aurivall._ +iv. die Maii, anno regni nostri tertio. Hæc est duplicata. + + [Marge: _Arch. Cant. + Assisæ._] + +_Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris prædictis, A. +D. 1201. Reg. 3._ + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Norm. Aquit. Com. +Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, +Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, & omnibus Ballivis & fidelibus +suis, salutem[470]. + + [Note 470: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15._] + +Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili patri +nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus suis in +perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas Assisas de terris, quæ +tenentur in _Gavelkend_, de feodo Ecclesiæ Cant. in Canc. Ita scilicet, +quod idem Archiepiscopus rogabit nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, +& nos vel ille mittemus aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius +Archiepiscopi, in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et +quicunque de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in +misericordiam per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt +Archiepiscopi Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas +illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ erunt. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, & +successores sui, habeant & teneant Assisas illas in Curia sua, libere & +quiete, & sine omni impedimento & contradictione, sicut prædictum est, +cum misericordiis hominum de feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore +nostro, & tempore hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis +contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat. + +T. E. _Elien._ S. _Bathon._ Episcopis, C. fil. Petri Com. _Essex_ Will. +_Marescallo_ Com. de _Penbroc._ Rob. de _Harecourt_, Gar. fil. +_Geraldi_, Petro de _Stlox._ Ric. de _Riveriis_, Rob. de _Tateshall_. +Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud _Rupem Aurivall._ iv die +Maii, anno regni nostri tertio. + + [Marge: _Capitula super + quibus facta se magna Charta + R. Joh._] + +_Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis._ + +Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex concedit, _signata +sigillo Johannis Regis_[471]. + + [Note 471: _Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30._] + +Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt hæreditatem +suam per antiquum relevium exprimendum in Charta. + +Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum ad ætatem +pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio & fine. + +Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines & +servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum suarum. Et si +Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat custodiam. Et +custos sustentabit domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera +ad terram illam pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes +ita maritentur ne disparagentur, & per consilium propinquorum de +consanguinitate sua. + +Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum mariti +sui, sed maneat in domo sua per XL dies post mortem ipsius, & infra +terminum illum assignetur ei dos, & maritagium statim habeat, & +hæreditatem suam. + +Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla +debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum capitalis +debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor defecerit in +solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, donec debitum +illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor monstrare poterit, se +esse inde quietum erga plegios. + +Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de liberis +hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum +primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel +maritandam; & hoc faciet per rationabile auxilium. + +Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde debetur. + +Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed assignentur +in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in eisdem +comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per quatuor vices +in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus electis per +Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, morte antecessoris, & +ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc sit summonitus, nisi Juratores +& duæ partes. + +Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum delicti, & pro +magno delicto secundum magnitudinem delicti; salvo contenemento suo. +Villanus etiam amercietur, salvo vainagio suo. Et Mercator eodem modo, +salva mercandisa per sacramentum proborum hominum de visneto. + +Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum aliorum +prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum. + +Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum aliarum, +emendetur, & ita de ponderibus. + +Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, nisi ubi +de jure antiquitus esse solebat. + +Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, & +similiter de aliis Assisis. + +Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam pertinentibus, +sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda sint ad antiquas firmas, +absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis Regis. + +Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel alii Ballivo +Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum legalium hominum: +Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec plenius sciatur, si debet +aliquod liquidum debitum Domino Regi: & tunc debitum Domini Regis +persolvatur; residuum vero relinquetur executoribus, ad faciendum +testamentum defuncti. Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent +defuncto. + +Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum +proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum Ecclesiæ, +distribuantur. + +Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine marito +vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non maritabunt se sine +assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum suorum de quibus +tenent. + +Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia catalla, +nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere possit de +voluntate venditoris. + +Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum denarios +pro custodia castri, si voluerit facere custodiam illam in propria +persona, vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit per +rationabilem causam. Et si Rex eum duxerit in exercitum, sit quietus de +custodia secundum quantitatem temporis. + +Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat equos vel +carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi ex +voluntate ipsius. + +Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel ad alia +agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit. + +Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, nisi per +unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino feodi. + +Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia & Medeweye, & +per totam Angliam. + +Ne breve, quod vocatur _Præcipe_, de cætero fiat alicui de aliquo +tenemento, unde liber homo amittat curiam suam. + +Si quis fuerit _dissaisitus_ vel prolongatus per Regem sine judicio de +terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si contentio +super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium XXV Baronum, & +ut illi, qui fuerint _dissaisiti_ per patrem vel fratrem Regis, rectum +habeant sine dilatione per judicia parium suorum in curia Regis. Et si +Rex debeat habere terminum aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus & +Episcopi faciant inde judicium ad certam diem, appellatione remota. + +Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, sed libere +concedatur sine pretio, & non negetur. + +Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per _soccagium_, vel +_burgagium_, & de alio per servitium militis, Dominus Rex non habebit +custodiam militum de feodo alterius, occasione _burgagii_ vel +_soccagii_; nec debet habere custodiam _burgagii_, _soccagii_, vel feodæ +firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam suam occasione parvarum +_sergantisarum_, sicuti de illis qui tenent aliquod tenementum, reddendo +inde cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi. + +Ne aliquis _Ballivus_ possit ponere aliquem ad legem simplici loquela +sua, sine testibus fidelibus. + +Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur, +nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, nec Rex eat vel +mittat super eum vi, nisi per judicium parium suorum, vel per legem +terræ. + +Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit. + +Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum vel vendendum, +sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas consuetudines. + +Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune consilium +regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & primogenitum filium suum +militem faciendum, & filiam suam primogenitam semel maritandam, & ad hoc +fiat rationabile auxilium. Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de +civitate London, & de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut +civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per aquas quam per terras. + +Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini Regis, +nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, propter communem +utilitatem regni. + +Si quis mutuo aliquid acceperit a _Judæis_ plus vel minus, & moriatur +antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit quamdiu hæres +fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et si debitum illud inciderit +in manum Regis, Rex non capiet, nisi catallum quod continetur in charta. + +Si quis moriatur, & debitum debeat _Judæis_, uxor ejus habeat dotem +suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria secundum +tenementum, & de residuo solvatur debitum, salvo servitio dominorum. +Simili modo fiat de aliis debitis, & ut custos terræ reddat hæredi, cum +ad plenam ætatem pervenerit, terram suam instauratam secundum quod +rationabiliter poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis +vel wainagiis. + +Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore _Wallingford_, +_Nottingham_, _Banen_[472] & _Lancastr._ & de aliis eschaetis, quæ sunt +in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, hæres ejus non dabit aliud +relevium, vel faciet Regi aliud servitium quam faceret Baroni, & ut Rex +eodem modo eam teneat, quo Baro eam tenuit. + + [Note 472: _Al._ Bononiæ.] + +Ut fines qui facti sunt pro dotibus, _maritagiis_, hæreditatibus, & +_amerciamentis_, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, vel +fiat inde per judicium XXV Baronum, vel per judicium majoris partis +eorundem, una cum Archiepiscopo, & aliis quos secum vocare voluerit; ita +quod si aliquis vel aliqui de XXV fuerint in simili querela, amoveantur, +& alii loco illorum per residuos de XXV substituantur. + +Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi in +securitatem. + +Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. de +foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii +fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, & +warennis, & vic. & rivariis, emendentur per _XV_[473] Milites de +quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos homines ejusdem +Comitatus. + + [Note 473: _Al. xii._] + +Ut Rex amoveat penitus de _Wallia_ parentes & totam sequelam Gerardi de +_Atyes_, quod de cætero balliam non habeant, scil. Engelardum _Andr._ +Petrum & Cyonem de _Cancell._ Cyonem de _Cygon_; Matheum de _Martino_, & +fratres ejus, & Galfrid nepotem ejus, & Philippum de _Marbo_. + +Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, & +ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & armis ad nocumentum +regni. + +Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus qui sciant +legem terræ, & eam bene velint observare. + +Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas Regum, vel +antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum vacaverint. + +Si Rex _Wallenses_ dissaisierit vel elongaverit de terris vel +libertatibus, vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim +sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de +tenementis suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio parium +suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo modo, quo exhibet +Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. secundum legem Angl. & de +tenementis Wall. secundum legem Wall. & de tenementis Marchiæ secundum +legem Marchiæ. Idem facient Wallenses Regi & suis. + +Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides de Wallia, & +chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem pacis. + +Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus suis, +& jure suo, secundum formam quam facit Baronibus Angl. nisi aliter esse +debeat per chartas quas Rex habet, per judicium Archiepiscopi & aliorum +quos secum vocare voluerit. + +Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore suo, +desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem sunt in +defenso. + +Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit regno +tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes de regno, tam Clerici +quam Laici observabunt, quantum ad se pertinent, erga suos. + +Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates inter Regem & +regnum. Barones eligentur, XXV Barones de regno quos voluerint, qui +debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari +pacem & libertates, quas Dominus Rex eis concessit, & charta sua +confirmavit. Ita videlicet quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, +vel aliquis de ministris suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel +aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressus fuerit, & +delictum ostensum fuerit IV Baronibus de prædictis XXV Baronibus, illi +quatuor Barones accedent ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex +fuerit extra regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum +illum sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud +non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile tempus +determinandum in charta prædicta, IV referent causam illam ad residuos +de illis XXV Baronibus; & illi XXV, cum communa totius terræ, +distringent & gravabunt Regem modis omnibus quibus poterint, donec +fuerit emendatum secundum arbitrium eorum; salva persona Domini Regis & +Reginæ & liberorum suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi +sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta +exequenda, pariturum mandatis prædictorum XXV Baronum, & gravaturum +Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & libere dabit licentiam +jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebit. +Omnes autem illos de terra, qui sponte sua & per se jurare noluerint XXV +Baronibus de distringendo & gravando Regem cunctis, Rex faciet +jurare[474] ejusdem de mandata suo, sicut prædictum est. + + [Note 474: _Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29._] + +Item si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit vel a terra +recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus ista +prædicta possit exequi: qui residui fuerint de XXV eligent alium loco +ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In +omnibus autem quæ istis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte +ipsi XXV præsentes fuerint & inter se super re aliqua discordaverint, +vel aliqui ex eis vocati nolint vel nequeant interesse, ratum habebitur +& firmum quod major pars ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes +XXV in hoc concessissent, & prædicti XXV jurabunt quod omnia antedicta +fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea +Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum & +magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per quod aliqua +istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et si aliquid tale +impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam eo utatur. Sine dato. + + [Marge: _Leges Forestæ._] + +_Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. A. D. 1201 Reg. +3._ + +Rex Hugoni de _Neville_ Sal.[475] Mandamus vobis quod non omittatis +propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin Forestas nostras +Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint in Forestis nostris +tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis terris quas +disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas nostras parcos +concessimus. + + [Note 475: _Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29._] + + [Marge: _Assisa panis + secundum divers. pretium + frumenti._] + +_Assisa panis secundum diversum pretium frumenti[476]._ + + [Note 476: _Mat. Par. pag. 200._] + +Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis +inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata fuit +per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem R. de +_Turnam_; ita quod pistores poterint sic vendere, & in quolibet +quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis. + + Brennio & 2 panibus ad Furnarium. + Et 4 servientibus--4 obolos. + Duobus Garcionibus--1 quadrant. + Et in sale----obol. + Et in gesta----obol. + Et in candela----quadrant. + Et in busca----3 denar. + Et in buletello----obol. + +Quando frumentum (intellige _quarterium_) venditur pro 6 solidis, tunc +ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, 16 solidos de +viginti lova; & panis de toto blado, debet esse bonus & bene coctus, ita +quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 solid. + +Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis ponderabit +20 solid. & de toto blado--28 solid. + +Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit 24 sol. & +panis de toto blado--32 solid. + +Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 32. +solid. de toto blado--42 solid. + +Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit 36 solid. de +toto blado--46 solid. + +Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 42 +sol. de toto blado--54 sol. + +Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit 48 sol. de +toto blado--64 sol. + +Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 54 +sol. de toto blado--72 sol. + +Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit 60 sol. de +toto blado--4 libr. + +Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit 77 sol. de +toto blado 4 libr. & 8 solid. + +Et hoc per totum Regnum est proclamatum. + + [Marge: _Rex capit a + Baronibus 7ma partem bonorum + quod cum deseruere in + Normannia._] + +Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum inter hostes +reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) unde Castella & +terras suas pro eorum defectu amiserat; cepit ab eis septimam partem +omnium mobilium suorum[477]; nec ab Ecclesiis conventualibus, nec +parochialibus manus coercuit: Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos +habuit executorem _Hubertum_ Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, +_Gaufridum_ filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes. + + [Note 477: _Mat. Par. pag. 201._] + + [Marge: _2 Marcæ & dimid. de + auxilio._] + +In Crastino Circumcisionis convenerunt ad _colloquium_ apud _Oxoniam_ +Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia militaria, de +quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. Nec etiam Episcopi & Abbates +sive Ecclesiasticæ personæ, sine promissione recesserunt[478]. + + [Note 478: _Mat. Par. pag. 201._] + + [Marge: _Proclamatio de + Moneta._] + +Proclamatio fiat[479] quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum +omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus inveniatur post +diem prædictam in manu Burgensis, denarium illud capiatur & perforetur, +& quodam forulo ponatur, & ad opus Regis salvo custodiatur. Et qui +illud habeat ponatur per salvos plegios, & omnia ejus Catalla +attachientur. + + [Note 479: _Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16._] + +Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & corpus & +omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c. + +Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, capiatur & +reddatur ei a quo captus fuit. + + [Marge: _Patentes Regis de + moneta._] + +_Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de moneta._ + +Rex Willelmo de _Wrotham_, &c. & Reginaldo de _Cornhill_, &c. Sciatis +quod per commune consilium regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam +de moneta custodiend. & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ +destruendis. Et ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ +custodiend. vos superiores custodes loco nostro constituimus vobis +præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & +custodiri faciatis nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro +deferentes. Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis +mittimus in Warant. + + [Marge: _Penny peice._] + +Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet libra sit +lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ plus lactavit & denarii +qui plus lactaverint perforentur & reddantur sicut alias provisum fuit. +Judæi vero Aurifabri, & mercatores forinseci emant moneta ista victum & +vestitum suum tantum sed non debent præstitum vel _merchandisas_ facere +nisi de grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii +_Sterlingæ_. Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat a +monetaria nostra unum _penipeis_ & liberetur cui illud voluerit habere, +habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri septimo de lacco octavæ +partis denarii. Item denarios qui de cætero fiet scilicet post natale +anno Regni nostri sexto inventa rentoss. in alicujus manu perforetur & +ille cujus manu captus fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS. + +Rex, &c. W. de _Wrotham_, &c. & Reginald de _Cornhill_, &c.[480] Sciatis +quod per commune consilium Regni nostri fecimus hanc Assisam +subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus & falsonariis monetæ +nostræ destruendis & ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ +custodiendos, vos superiores custodes loco nostro constituimus, vobis +præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & +custodiri faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure +nostro deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus +vobis mittimus in Warant. &c. + + [Note 480: _Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso._] + +Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad Cambium +nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam cambiens quam recipiens +cum eo, quod cambiaverit, capiantur; & _assisum_ est quod nullus capiat +ad Cambium pro libra de _fine_ & puro argento plus vel minus quam sex +denarios de Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel +Domini Cant. nisi sit legalis de _Vintenlor_. + +Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus Burgis & +Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit & qui inventus +fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur omnia catalla sua & +corpus suum mittatur in prisonam nostram, & sit in voluntate nostra de +justitia facienda. + +Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere inventi +fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci vel servientium +eorum pro merchandisa vel præstito faciendo assisum est quod illi in +quorum manu fuerint inventi, nisi tamen ad victum & vestitum suum +emendum, ut prædictum est, capiatur. Teste meipso apud _Winton._ +vicesimo sexto die Januar. + +Exam. per me _Geo. Robson_ +24 die Dec. 1619. + +_In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in ultimo +rotulo in Dorso[481]._ + + [Note 481: _Rub. Lib. scacc. fol. 149. b._] + +Consideratum est per Justic. quod precium _osturci_ fori sit XX s. +precium _Osturci_ mutati sit XL. s. Et si Austarcus fori non reddatur +primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus. + +A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis[482] quod pro amore Dei & salute animæ +matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones incarceratos pro +quacunque causa detenti fuerint; sive pro murdro, sive pro felonia, sive +latrocinio. + + [Note 482: _Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1._] + +Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. Ita +quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de Regno adjurando. + +Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ +destruendis[483]. + + [Note 483: _Dors. ibid. in 3._] + + [Marge: _Assisa de moneta + contra retonsores ejus._] + +Rex Vicecomiti _Roteland_ salutem[484]. Sciatis quod provisum est +communi assensu Archiepiscoporum................... quod novem milites +per totam Angliam invenient decimum militem bene paratum equis & armis +ad defensionem Regni nostri, & 2 solidos per diem ad liberationem suam. +Ideo tibi præcipimus sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites +de Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & armis cum +liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire in servitium quo +præceperimus pro defensione Regni nostri. Provisum quod si alienigenæ in +terram nostram venerint, omnes unanimiter eis occurrant cum forcia & +armis sine dilatione auditis rumoribus de eorum adventu. + + [Note 484: _In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n._] + +Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, ipse & +hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum remanebit Domino +fundi ad faciendum inde voluntatem suam: Et qui non habent terras, servi +fient in perpetuum, reddendo annuatim 4 denar. + +Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. D. 1205. Reg. +7. + + [Marge: _Mulctantur qui Reg. + non secuti sunt ad bellum + transmarinum._] + +Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam apud Portesmuthe +conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus _Julii_ naves ascendit velut +trajecturus, sed mutato consilio, tertia die Juxta _Warrham_ applicuit. +Reversus autem cepit de Comitibus, Baronibus, & militibus[485], & viris +religiosis, pecuniam infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt +ipsum sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret. + + [Note 485: _Mat. Par. pag. 204._] + + [Marge: _A.D. 1206. Reg. 8. + Appellatus de morte Hom. non + plegiandus._] + +Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de morte hominis +replegietur vel in Custodia trahatur, vel _escagietur_, nisi per +speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter teneatur, donec coram +Justitiariis judicium suum habuerit T. Dom. Joh. Norwic. &c[486]. + + [Note 486: _Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27._] + + [Marge: _13 Pars mobilium + exigitur._] + + [Marge: _Archiep. Ebor. + contradicit._] + +Rex in Purificatione B. Mariæ[487] cepit per totam Angliam tertiam +decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam de Laicis quam de +viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, sed contradicere +non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. Ebor. contradicens, clanculo +recessit ab Anglia, sed rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu +invasores, anathematis sententia innodavit. + + [Note 487: _Mat. Par. pag. 212._] + + [Marge: _Captura avium + prohibita._] + +Anno Domini 1209. Rex Anglorum _Johannes_ ad natale Domini fuit apud +Bristollum, & ibi capturam avium per totam Angliam interdixit[488]. + + [Note 488: _Mat. Par. ibid. pag. 218._] + + [Marge: _Innocentius Pap. + Angliam interdicit._] + +Cum Stephanum _Langtonum_ Cardinalem S. _Chrysogoni_ quem Innocentius +Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, nec blanditiis +suscipere duceretur Rex _Johannes_, nec comminationibus, Papa ad +gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub generali interdicto totam +Angliam inclusit, quod a _Londoniensi_, _Eliensi_, & _Wigornensi_ +Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, die Lunæ in Passione Domini (quæ +tunc contigit decimo Cal. Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque +in Anglia omnia Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum +in ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum de +civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis & fossatis +sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur. + + [Marge: _Rex frendens + invadit Ecclesiam._] + +Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus ubique præcipit +ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, Abbatias, Prioratus, +Laicorum deputat custodiis. Bona & redditus Ecclesiasticorum fisco +rapit, parce eis victum ministrans & vestitum. Presbyterorum & +Clericorum focariæ (sic uxores vocant) passim captæ, ad gravem +compelluntur redemptionem; affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit +sublevamen. Consanguinei insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam +interdixere, ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem +detruduntur. + +Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam +excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. Magnates +igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in hoc securus, obsides +etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas redemptiones. + + [Marge: _Papa Regem + excommunicat._] + + [Marge: _Regnum Angliæ Phil. + Regi Fr. dat._] + + [Marge: _Phil. Rex Fr. + Angliam invadit._] + +Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam _Alexander +Cementarius_: Sed brevi hoc contrito, Papa non solum Regem excommunicat, +sed ex consilio Cardinalium sententialiter pronuntiat deponendum. Regnum +Angliæ _Philippo_ Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe +capescere, nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub +_Culvertagii_ stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ ad ingens +adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, coepti diem statuens in +Octavis Paschæ. + +_Johannes_ contra summam rerum jam in alea positam videns; nihil quod ad +defensionem pertinet non exequitur. Primo naves in universis portubus +lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi juxta Brevis formulam +quod subsequitur singulorum portuum Ballivis directi. + +_Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. A. D. +1213. Reg. 15._ + + [Marge: _Breve Regis Joh. + pro navibus congregand._] + +Johannes Rex Angliæ, &c.[489] Præcipimus tibi quatenus statim visis +literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis portuum ad +singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter imbreviare omnes +naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos vel plures: Et præcipias +ex parte nostra magistris omnium navium illarum, & illis quorum naves +sunt; quod sicut se & naves suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad +Portesmuthe in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis +_Marinellis_, & bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad +liberationes nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte +imbreviatum quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum ipsæ +sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis scire, +quot & quæ naves in portubus suis _die dominica_ proxime post Cineres, +sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. Teste me ipso apud _Nov. +Templum_ 3 die Martis. + + [Note 489: _Mat. Par. pag. 224._] + + [Marge: _Literæ Regis pro + armis capiendis contra R. + Philip._] + +Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub hac forma. + +_Johannes_ Rex Angliæ, &c.[490] Summone per bonos summonitores, Comites, +Barones, milites, & omnes _liberos_ homines & _servientes_, vel +quicunque sint, & de quocunque teneant, qui arma habere debent, vel +habere possint, & qui homagium nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut +nos & seipsos & omnia sua diligunt, sint apud _Doveram_ ad instans +clausum Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, ad +defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. Et quod nullus +remaneat qui arma portare possit, sub nomine _Culvertagii_ & perpetuæ +servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum suum. Et qui terram non +habent, & arma habere possint, illuc veniant ad capiendum _solidatas_ +nostras. Et tu omnem attractum victualium & omnia mercata Baillivarum +tuarum venire facias, ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum +mercatum de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum +prædictis summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint +de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas quod tu ita +effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita exequaris, ne inde ad +corpus tuum nos capere debeamus. Et tu inde habeas rotulum tuum, ad nos +certificandum qui remanserint. + + [Note 490: _Mat. Par. pag. 224._] + + [Marge: _Legatus Papæ de + reconciliatione tractat._] + + [Marge: _Rex Joh. + conditiones pacis accipit._] + +Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea Roma missus +_Pandulfus_ Subdiaconus[491] familiaris & Legatus Innocentii Papæ, de +reconciliatione tractaturus: Regis in adverso littore, licentiam opperit +ingrediendi. Hac concessa, Francorum veniens formidabilem nuntiat +apparatum. Anglorum metuendam defectionem, periculum imminens esse, +certum, & inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni +studere, resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem pene +sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, & illud una +quod a _Petro_ Heremita quodam vaticinatum esset, eum regno fore exutum +ante festum instantis ascensionis; Legato acquievit, se & regnum suum in +Papæ deferens Patrocinium. Jurat insuper coram Legato, tactis sacris +Evangeliis, se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus +Magnatibus, cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse suo ad +satisfactionem compellerent. + + [Note 491: _Mat. Par._] + + [Marge: _Rex Joh. Articulos + Pacis stipulatur._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas inspecturis, +salutem[492]. Per has Patentes literas Sigillo nostro munitas, volumus +esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor Barones nostri, +Willielmus sc. Comes _Saresberiæ_, frater noster, & Reginaldus Comes +_Bononiæ_, Willielmus Comes _Warennæ_ & Willielmus Comes de _Ferrariis_, +juraverunt in animam nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide +per omnia curabimus observare. + + [Note 492: _Mat. Par. pag. 225._] + +Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis Domini +Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus pro quibus +excommunicati sumus ab ipso. + +Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus viris +_Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo _Londoniensi_, Eliæ +_Eliensi_, C. _Herefordensi_, J. _Batoniensi_, & _Huberto Lincolniensi_ +Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, & _Roberto_ filio +Walteri, & _Eustachio_ de _Vesci_, nec non & cæteris Clericis & Laicis +ad hoc negotium contingentibus; præastando simul coram eodem Legato vel +Delegato publice juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi +faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus +omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem recipiemus & tenebimus +bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum & Episcopos non impediemus, +nec faciemus, nec permittemus aliquatenus impediri, quominus ipsi libere +suum exequantur officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout +debent, utantur. + +Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis +Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab Episcopis, & +Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati Archiepiscopus & +Episcopi postulant juramenta & eorum patentes literas exhiberi, quod +ipsi bona fide studebunt, ut hæc pax & securitas firmiter observetur. + +Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra +venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis, +mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium Ecclesiarum +custodias amittamus. + +Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti eos +inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios contra venerimus, +ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & securitatis, mandatis +Apostolicis inhærebunt. + +Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per nostras patentes +literas obligavimus omne jus Patronatus quod habemus in Ecclesiis +Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt pro securitate prædictorum +sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo & Episcopis ante suum ingressum +in Angliam transmittemus. + +Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, salvo +honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & literatoriam quod ipsi nec +per se nec per alium contra personam nostram, vel Coronam nostram +aliquid attentabunt, nobis prædictam pacem & securitatem servantibus +illibatam. + +De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem +sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis quam Laicis ad hoc +negotium pertingentibus, non solum rerum sed omnium libertatum & +restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo quidem & Episcopo +Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, aliis autem a tempore +discordiæ inchoatæ. Nec obstabit aliqua pactio, vel promissio, vel +concessio, quominus & damna recompensentur, & restituantur ablata tam +vivorum, quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii +quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio +recompensatio tribuetur. + +Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos dimitti, ac +restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione negotii +detinentur. + +In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere, +faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum Legalium +Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis expensis nunciis +prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & Monachorum Cantuariensium +assignari sine impedimento quolibet per potestatem nostram ad eos libere +deferendorum, ut expediti veniant in Angliam honorifice revocati: viz. +Stephano Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi +750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H. +Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus 1000 libras. + +Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, assignari +faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis & Ecclesiis +universis in manibus nuntiorum & procuratorum ipsorum, mobilia omnia cum +administratione libera eorundem & in pace dimitti. + +Interdictum vero _Utlagatio_ vulgariter nuncupatum, quod proponi fecimus +contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, protestando per +nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, id ad nos nullatenus +pertinere, quodque istud de cætero contra Ecclesiasticas personas, +nullatenus faciemus proponi: Revocantes præterea utlagationem laicorum +ad hoc negotium pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum +recepimus ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem & +Ecclesiæ libertatem. + +Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione +quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum Domini Papæ, +receptis probationibus terminetur. + +Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti. + +Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes subortæ, de +quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel Delegatum Domini +Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; ad ipsius referantur +arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, Teste me ipso apud +_Doveram_, 13 die _Maii_ Anno Regni nostri 14. + + [Marge: _Rex Papæ resignat + coronam Angliæ._] + +His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates Angliæ ad +domum militum Templi juxta _Doveram_ 15 die Maii in Vigilia Ascensionis; +ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum est, resignavit coronam suam, +cum Regnis Angliæ &c. Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc +gerebat Pandulphus memoratus, factaque resignatione eadem Papæ & +successoribus suis per Chartam dedit & confirmavit. + + [Marge: _Charta Regis Joh. + resignationis Regni._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus hanc +chartam inspecturis, salutem in Domino. + +Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, volumus +esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam Ecclesiam +offenderimus in multis, & proinde divina misericordia plurimum +indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro satisfactione Deo & +Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos humiliemus & regna nostra; +volentes nos ipsos humiliare pro illo qui se pro nobis humiliavit usque +ad mortem, gratia Sancti Spiritus inspirante, non vi interdicti nec +timore coacti, sed nostra bona spontaneaque voluntate, ac communi +consilio Baronum nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis +Apostolis ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, ac +Domino Papæ _Innocentio_, ejusque catholicis successoribus, totum regnum +Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum omni jure & pertinentiis suis, pro +remissione omnium peccatorum nostrorum, & totius generis nostri, tam pro +vivis quam pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam +secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis viri Domini +Papæ Subdiaconi & familiaris. + +Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis +successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam fecimus & +juravimus homagium ligeum in præsentia _Pandulphi_: Si coram Domino Papa +esse poterimus, eidem faciemus; successores nostros & hæredes de uxore +nostra in perpetuum obligantes, ut simili modo summo Pontifici qui pro +tempore fuerit, & Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant +fidelitatem præstare, & homagium recognoscere. + +Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis +volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus nostris +prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, quæ pro ipsis +facere debemus, salvis per omnia denariis beati Petri, Ecclesia Romana +mille marcas Esterlingorum percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis +500 marcas, & in Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300 +pro regno Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis, +libertatibus, & regalibus nostris. + +Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque firma, +obligamus nos & successores nostros contra non venire: & si nos vel +aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare præsumpserit, +quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, cadat a jure +regni: Et hæc charta obligationis & concessionis nostræ semper firma +permaneat. + +Teste meipso apud _Domum Militum Templi_ juxta _Doveram_ coram H. +_Dublinensi_ Archiepiscopo, Joh. _Norwicensi_ Episcopo, Galfrido fil. +_Petri_, W. Comite _Saresberiæ_, W. Comite _Penbroc_, R. Comite +_Bononiæ_, W. Comite _Warennæ_, S. Comite _Winton_, W. Comite _Arundel_, +W. Comite de _Ferrariis_, W. _Briwere_, Petro fil. _Hereberti_, Warino +fil. _Geraldi_, 15 die Maii, anno regni nostri 14. + +Chartam Rex _Pandulpho_ tradidit _Innocentio_ deferendam[493]. + + [Note 493: _Mat. Par. pag. 227._] + + [Marge: _Regis Johan. Charta + obedientiam promittens + Papæ._] + +Ego _Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, ab hac hora & in +antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ Romanæ, & Domino meo Papæ +Domino _Innocentio_ ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero +in facto, in dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, +vel mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, & +remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero intimabo, +vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo dicturam. Concilium +quod mihi crediderint per se, vel per nuntios suos, seu literas suas, +secretum tenebo, & ad eorum damnum nulli pandam me sciente. Patrimonium +beati Petri, & specialiter regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero +ad tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. Sic me +adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen. + +Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, quam +Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo conculcavit. + + [Marge: _Phil. Rex contra + Flandriam movet exercitum._] + + [Marge: _Rex Joh. revocat + exulantes._] + + [Marge: _Jurat._] + +His compositis, _Pandulphus_ Galliam repetit, ut _Philippum_ Regem ab +incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum se in apparatu +asserit expendisse; nec jam remorandus erat; nisi Comes _Flandriæ_, qui +signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. In _Flandriam_ igitur +furorem vertit: cui Johannes opem ferens, 300 Galliæ naves abduxit +captas, & 100 vel eo amplius in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum +ulterius adversus Gallum exercitum promoveret in _Pictaviam_, ad amissa +recuperanda; Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab +excommunicationis sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur & +Episcopos exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis +securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit _Wintoniæ_, +provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. Mirantur Regis +humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum ad Ecclesiam ducunt, & +absolvunt protinus. In absolutione autem jurat Rex ad sacra Evangelia: + +Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, & in +manu teneret, contra omnes adversarios suos pro posse suo. + +Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges Edwardi Regis, +renovaret, & iniquas destrueret. + +Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret: +quodque singulis redderet jura sua. + +Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum Pascha +plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin autem, in pristinam +excommunicationis sententiam revocaretur. + +Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus, +fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur. + + [Marge: _Concil. apud S. + Albanum._] + +_Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti[494]._ + + [Note 494: _Mat. Par. pag. 229._] + + [Marge: _Inquiritur de + damnis Episcop._] + +In crastino S. _Margaretæ_ misit Rex brevia ad omnes Vice-comites regni, +præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, IV legales homines +cum Præposito, apud S. Albanum pridie nonas Augusti facerent convenire: +ut per illos & alios ministros suos de damnis singulorum Episcoporum, & +ablatis, certitudinem inquireret, & quid singulis deberetur. + + [Marge: _Qui aderant huic + Concilio._] + +Conveniunt ad indictum diem & locum _Gaufridus_ fil. Petri Justitiarius +Angliæ, & Episcopus _Wintoniensis_ (quos paulo ante Rex statuerat +_Custodes regni_) _Archiep. Cantuariæ_, cæterique Episcopi & Magnates +Angliæ. + + [Marge: _Pax Regis & Leges + Hen. I. conceduntur._] + +Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter præceptum +est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus in regno +custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus enervarentur. + + [Marge: _Extorsiones + prohibentur._] + + [Marge: _Et Scotalla._] + +Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis Ministris +Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam aliquid violenter +extorqueant, vel alicui injuriam irrogare præsumant, aut scotalla +alicubi in regno faciant, sicut facere consueverunt. + + [Marge: _Leges Hen. I. + confirmantur._] + +8. Calendas Septembris[495] convenerunt ad S. _Paulum_ Londoniarum, +_Stephanus_ Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, Abbates, Priores, +Decani, & Barones regni: statutoque in re Ecclesiæ paxilli quidpiam, +Proceres aliquot (ut fama refert) seorsum evocat in colloquium. Audistis +(inquit) quomodo ipse apud _Winton_ Regem absolvi, & ipsum jurare +compulerim, quod leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges +Regis Edwardi Confessoris renovaret, & in regno faceret observari. +Inventa est quoque nunc charta quædam _Henrici_ I Regis Angliæ, per quam +si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum pristinum +revocare. Et proferens chartam, in medium recitari fecit ad tenorem quem +posuimus in anno 2. Henrici I. + + [Note 495: _Ibid. pag. 230._] + +Perlecta _charta_, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce +libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque pollicetur +Archiepiscopus fidelissimum[496]. + + [Note 496: _Ibid. pag. 231._] + + [Marge: _Dissensiones inter + Regnum & Sacerdotium + reformantur._] + +Circa festum S. _Michaelis_[497] Angliam venit _Nicolaus Tusculanensis_ +Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones inter regnum & +sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. Indicta die, Londini +comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus Cantuar. cum Episcopis & +Magnatibus regni. Tractatum est triduo, de damnis Episcoporum, de +ablatis restituendis, de interdicti relaxatione. Rex in plenariam +satisfactionem, ultra omne quod anterius persolutum esset, centum millia +librarum argenti continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem +investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius +abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria +cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante Pascham sequentem +soluturum. Legato placuit, non Episcopis, qui inquisitionem prius +expetunt faciendam. + + [Note 497: _Ibid. pag. 236._] + + [Marge: _Inderdictum + relaxatur._] + +Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. _Pauli_ cathedrali: +ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus altare, coram Clero +& populo, exacta est a Rege & innovata famosa illa subjectio, qua +diadema suum cum dominiis Angliæ & Hiberniæ Papæ subjugaverat. +Subjectionis etiam charta, quæ prius cera obsignata erat, & Pandulpho +tradita, ut supra constat, auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ +& Romanæ Ecclesiæ resignata. + +Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas accepit +dilationes, cum ad tempora tum ad loca. + +Die Apostolorum Petri & Pauli[498] Legatus in cathedrali Ecclesia +solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat annis 6, +mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile damnum Ecclesiæ. + + [Note 498: _Ibid. 240._] + + [Marge: _Archiep. Patronatum + obtinet Episcopatus Roff._] + +_Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus Roffens.[499] +A. D. 1214. Reg. 16._ + + [Note 499: _Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis Roffens. & Militibus ac +libere tenentibus de Episcopatu Roffens. salutem. + +Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino _Stephano_, Cant. +Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus pertinentiis +suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, quod ei tanquam Domino & +Patrono ejusdem Episcopatus sitis intendentes in omnibus. In hujus autem +rei testimonium has literas nostras patentes vobis mittimus. Teste +meipso apud Novum Templum _London._ XXII. die _Novembr._ anno regni +nostri XVI. + +_Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium folium, +&c. in schedula, viz.[500]._ + + [Note 500: _Ibid. post tertium folium._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. Sciatis nos pro +salute animæ nostræ & antecessorum & successorum nostrorum Regum Angl. & +communi consilio Episcoporum, Comitum, Baronum & aliorum fidelium +nostrorum reddidisse & concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & +venerabili patri nostro S. Cant. _Archiepiscopo_, totius Angliæ Primati, +& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. +_Roffens._ cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & +liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali, +custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus & +successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, ut patroni. +Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo & Episcopi +electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, Regis inquiretur +assensus; sed totum ad Archiepiscopum, quicunque fuerit, pertinebit. +Episcopus autem, vel Electus, loci illius, temporalia, quæ prius +vocabantur Regalia, de manu prædicti Archiepiscopi & successorum suorum +plenarie recipiet, & fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad +Ecclesiam illam Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus. +Servitia autem, quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus +qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo & +successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et ipse +Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus suas nobis & +successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus Roffensis nobis & +hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, sed non propter feodum. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus & +successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus Roffens. cum custodia +& ordinatione ejusdem, cum vacaverit, habeant & teneant, libere, quiete, +pacifice, integre & plenarie, cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, +libertatibus, & liberis consuetudinibus suis in perpetuum, sicut +prædictum est. Prohibemus autem ex parte Dei Patris omnipotentis, & +beatæ Mariæ, & omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam & +liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. Quod si +quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ & omnium sanctorum, ac +nostram incurrat. + +Testibus Dominis W. _London._ P. _Winton._ R. _Elien._ E. _Hereforden._ +P. _Bathon._ & _Glaston._ H. _Linc._ Episcopis R. Com. _Cestr._ W. +_Marescallo_ Com. _Penbroc._ W. Com. _Arundel._ W. Com. _Waren._ W. Com. +de _Ferrar._ S. Com. _Winton._ W. _Briwer._ Rob. fil. _Walteri_, +Galfrido de _Mandevill_, Ric. de _Monfichet_, Thoma de _Erdinten_. Datum +per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii nostri, apud Novum +Templum London. XXII. die Novemb. anno regni nostri XVI. _Hæc non +habetur sigillata, sed transcripta est de registro veteri inter Chartas +Johannis Regis. Istud originale remanet penes Episcopum Roffensem._ + + [Marge: _Clerici incarcerati + traduntur Arch. Cant._] + +_Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant._ + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, +Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, Constabulariis, & +omnibus Ministris & Ballivis suis, salutem[501]. + + [Note 501: _Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29._] + +Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. _Cantuariæ_ +Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, pro quocunque +forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis firmiter præcipimus, +quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes Clericos, quos in custodia +vestra habetis, si quos in custodia habetis, vel quos vos pro aliquo +forisfacto, quodcunque sit, contigerit habere. Et prohibemus, ne quis +aliquem Clericum pro quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam +præfatus Archiepiscopus ipsum requisivit. + +Teste Will. _Marescallo_ Com. de _Penbroc._ apud Argenton. VII. die +Junii. + + [Marge: _Charta pro Clero de + liberis Electionibus._] + +_Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus +faciendis[502]._ + + [Note 502: _Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892._] + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ & +Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, +Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus has litteras visuris, salutem. + +Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem +(Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ Ecclesiæ Romanæ Cardinalem, +Willielmum Londoniensem, E. Eliensem, E. Herefordensem, Johannem +Bathoniensem & Glastonensem, & Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super +damnis & ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de mera & +libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus non solum eis +quantum secundum Deum possumus satisfacere, verum etiam toti Ecclesiæ +Anglicanæ salubriter & utiliter in perpetuum providere. + +Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris & +prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia _Anglicana_ fuerit +observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: de cætero in +universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus & +conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in perpetuum electiones +quorumcunque Prælatorum, majorum & minorum: salva nobis & hæredibus +nostris custodia Ecclesiarum & Monasteriorum vacantium, quæ ad nos +pertinent. + +Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus per +nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis Monasteriis & +Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, quemcunque voluerint, libere +sibi præficient electores Pastorem, petita tamen a nobis & hæredibus +nostris licentia eligendi, quam non denegabimus nec differemus. Et si +forte accidat, quod denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant +electores ad electionem canonicam faciendam. + +Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, quem +non denegabimus, nisi adversus eandem rationale proposuerimus, & +legitime probaverimus, propter quod non debemus consentire. + +Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis vel +Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut constitutionem, in +aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis vero contra hoc aliquo +tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis & nostram incurrat. His +testibus, P. _Wintoniensi_ Episcopo, W. _Mareschallo_ Comite _Penbrock_, +Willielmo Comite _Warenniæ_, R. Comite _Cestriæ_, S. Comite +_Wintoniensi_, G. de _Mandevilla_ Comite _Glouverniæ_ & _Essexiæ_, W. +Comite de _Ferrariis_, G. _Briewere_, W. fil. _Geraldi_, W. de +_Cantelupo_, G. de _Novilla_, Rob. de Ver. W. de _Guntingefeld_. Datum +per manum magistri _Roberti de Marisco_ Cancellarii nostri XV. die +Januarii apud _Novum Templum Londini_, anno regni nostri XVI. + +Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) confirmavit +_Innocentius_ Papa verbis plurimis _Laterani_ datis III. Calend. +Aprilis, Pontificatus sui XVIII. _Vide Bullam apud Mat. Par. in A. D. +1215. p. 253._ + + [Marge: _Quomodo R. Johann. + adducitur ad concedend. + Magnam Chartam._] + +_Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum +Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus._ + +Circa 14. Cal. _Novembris_, A. D. 1213.[503] Comites & Barones Angliæ +apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, de restaurandis +tractant libertatibus, quæ in Charta Regis Henrici I. ab Archiepiscopo +(ut prædiximus) prolata, continebantur. Continebat autem Charta (inquit +Parisius) quasdam libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ +Anglicanæ pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam +libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, a +majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod si Rex +has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos, +bellumque illaturos donec faceret. + + [Note 503: _Mat. Par. pag. 243._] + +Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus Natalitiis +sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & Legum petunt confirmationem, +asseruntque eum juramento has spospondisse, cum Wintoniæ absolutus +esset. Rex eorum metuens potentiam, rem causatur arduam esse & +difficilem, utque igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet, +inducias postulat in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores +præstat, juste omnia peracturum. + +Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad fidelitatem +iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, non devotionis, in +festo Purificationis, crucem Domini in se suscepit. + +Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum Regis +_Oxonii_ petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, prorupit in +furorem, juratque nunquam se has concessurum. Magnates protinus Robertum +filium Walteri, principem statuunt militiæ suæ, appellantes eum +Mareschallum exercitus Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma +omnes, castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem, +sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus +adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro regni libertate & +avitis starent legibus, suorum omnium minantur alias direptionem. + +Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: resipiscens +igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque diem pangit +atque locum. Convenitur inter _Stanes_ & _Windleshores_, prato appellato +_Runingemad_; deletisque utrinque arbitris, Rex pro eorum sententia has +concessit libertates. + + [Marge: _Magna Charta Regis + Joh. de libertat. Angl._] + +_Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D. +1215. Reg. 17._ + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c.[504] Sciatis nos intuitu Dei, & +pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum meorum, & ad +honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, & emendationem regni nostri, +per consilium venerabilium patrum nostrorum, Stephani Cantuariensis +Archiepiscopi, totius Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, +Henrici _Dubliniensis_ Archiepiscopi, Willielmi _Londinensis_ Episcopi, +Petri _Wintoniensis_, Jocelini _Bathoniensis_ & _Glaston._ Hugonis +_Lincolnens._ Walteri _Wigornens._ Willielmi _Coventrens._ Benedicti +_Roffens._ Episcoporum; & Magistri _Pandulphi_ Domini Papæ Subdiaconi, & +familiaris fratris _Emerin._ Magistri Militiæ Templi in Anglia, & +nobilium virorum Willielmi _Marescalli_ Comitis _Penbroc_, Willielmi +Comitis _Sarisberien._ Willielmi Comitis _Warrenniæ_, Willielmi Comitis +_Arundel_, Alani de _Leveia_[505] Constabular. Scotiæ, Warini filii +_Garaldi_, Petri filii _Hereberti de Burgo_, Senescalli _Pictaviæ_, Hugo +de _Nevilla_, Math. fil. _Hereberti_, Thomæ _Basset_, Alani _Basset_, +Philippi de _Albaniace_, Roberti de _Roppeleia_, Johannis _Marescalli_, +& Johannis filii _Hugonis_, & aliorum fidelium nostrorum. + + [Note 504: _Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag. + 246._] + + [Note 505: _Al. Calweia._] + +In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, pro +nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod Anglicana Ecclesia libera +sit, & habeat jura sua integra, & libertates suas illæsas, & ita volumus +observari: quod apparet ex eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima & +magis necessaria reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea +voluntate, ante discordiam inter nos & Barones nostros _manifeste_ +motam, concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam obtinuimus a +Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam & nos observabimus, & ab +hæredibus nostris in perpetuum bona fide volumus observari. + +Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni _Angliæ_, pro nobis +& hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates subscriptas, +habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris. + +Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium de nobis in +capite per servitium militare, mortuus fuerit: & cum decesserit, hæres +suus plenæ ætatis fuerit, & relevium debeat, habeat hæreditatem suam per +antiquum relevium, sc. hæres vel hæredes Comitis de Baronia Comitis +integra, centum marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis +integro, per centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det, +secundum antiquam consuetudinem feudorum. + +Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit in +custodia, _& Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ suæ +antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres fuerit in +custodia_, & cum ad ætatem pervenerit, sc. _viginti & unius anni_, +habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: _ita tamen quod si +ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, nihilominus terra remaneat in +custodia Dominorurn suorum usque ad terminum prædictum_. + +Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non capiat de +terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles consuetudines, & +rationabilia servitia, & hæc sine destructione & vasto, hominum vel +rerum. Et si nos commiserimus custodiam alicui talis terræ, Vicecomiti +vel alicui alii, qui de exitibus _terræ_ illius nobis respondere debent, +& ille destructionem de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo +capiemus emendam, vel terra committatur duobus legalibus & discretis +hominibus de feudo illo, qui de exitibus _similiter_ nobis respondeant, +sicut prædictum est. + +Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet domos, parcos, +vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa terra pertinentia, de +exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, cum ad plenam ætatem +pervenerit, terram suam totam instauratam de carucis, _& omnibus aliis +rebus, ad minus secundum quod illa recepit_. _Hæc omnia observentur de +custodiis Archiepiscopatuum, Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, & +Dignitatum vacantium, quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ +hujusmodi vendi non debent._ + +Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod antequam +contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de consanguinitate ipsius +hæredis. + +Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate _aliqua_ +habeat maritagium _suum_ & hæreditatem suam; nec aliquid det pro dote +sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate sua, quam hæreditatem maritus +suus & ipsa tenuerunt, die obitus ipsius mariti: & maneat in _capitali +messuagio_ mariti sui per 40 dies post mortem ipsius _mariti_, infra +quos assignetur ei dos sua, _nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus +illa fuerit castrum: & si de castro recesserit, statim provideatur ei +domus competens in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua +assignetur secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium +interim de communi_. _Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars +totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata +fuit ad ostium Ecclesiæ._ Nulla vidua distringatur ad se maritandum, dum +voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem faciet, quod se +non maritabit sine assensu nostro, si de nobis tenuerit, vel sine +assensu Domini sui de quo tenuerit, si de alio tenuerit. + +Nos vero & Ballivi nostri non _seisiemus_ terram aliquam nec redditum +pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris _præsentia_ sufficiunt ad +debitum reddendum, _& ipse debitor paratus sit inde satisfacere_. Nec +plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu ipse capitalis debitor +sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis debitor defecerit in +solutione debiti, non habens unde _reddat, aut reddere nolit cum +possit_, plegii respondeant debito; & si voluerint, habeant terras & +redditus debitoris, quousque sit eis satisfactum de debito, quod ante +pro eo solvitur, nisi capitalis debitor monstraverit se esse quietum +inde versus eosdem plegios. + +Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & moriatur +antequam debitum illud persolverit, debitum illud non usuret quamdiu +hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: & si debitum illud +inciderit in manus nostras, nos non capiemus nisi catallum contentum in +Charta. Et si quis moriatur, & debitum debet Judæis, uxor ejus habeat +dotem suam & nil reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti, +qui fuerunt infra ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria +secundum tenementum quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum, +salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ +debentur aliis quam Judæis. + +Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi per commune +consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, & ad +primogenitum filium nostrum Militem faciendum, & ad filiam nostram +primogenitam semel maritandam; & ad hoc non fiet nisi rationabile +auxilium. + +Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas +Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per terras quam per aquas. + +Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, & burgi, & +villæ, _& Barones de quinque portubus_, & omnes portus habeant omnes +libertates, & omnes liberas consuetudines suas, & ad habendum _commune +consilium regni_ de auxiliis assidendis (aliter quam in tribus casibus +prædictis.) Et de scutagiis assidendis summoneri facimus Archiepiscopos, +Episcopos, Abbates, Comites, & _majores Barones regni_ sigillatim, per +literas nostras. Et præterea faciemus summoneri in generali, per +Vice-comites & Ballivos nostros, omnes illos qui in capite de nobis +tenent, ad certum diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum +locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam +summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium ad +diem assignatum procedat, secundum consilium eorum qui præsentes +fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint. + +Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium de liberis +hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum +primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel +maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile auxilium. + +Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, nec +de alio libero tenemento quam quod inde debetur. + +Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur in aliquo +loco certo. + +Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, & de ultima +præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, & hoc modo: Nos, +vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis Justiciarius noster, mittet +duos Justiciarios nostros per unumquemque Comitatum semel in anno, _qui +cum militibus Comitatuum capiant in Comitatibus assisas prædictas, & ea +quæ in illo adventu suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad +prædictas assisas capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem +terminentur alibi in itinere suo_. _Et ea quæ per eosdem propter +difficultatem articulorum aliquorum terminari non possunt, referantur ad +Justiciarios de Banco._ + +_Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram +Justiciariis de Banco, & ibi terminentur._ + +Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum modum ipsius +delicti: & pro magno delicto amercietur secundum magnitudinem delicti, +salvo contenemento suo: Et mercator eodem modo, salva merchandiza sua: +Et villanus alterius quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio +suo, si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum +misericordiarum ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium +hominum de vicineto Comitatus. + +Comites & Barones non _amercientur_, nisi per pares suos, & non nisi +secundum modum delicti. + +_Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii +sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum quantitatem +delicti._ + + [Marge: _A. D. 1215._] + +Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, nisi qui ab +antiquo & de jure facere debent. + +_Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso +tempore Henrici Regis avi nostri._ + +Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii Ballivi nostri, +teneant placita Coronæ nostræ. + +Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, sint ad antiquas +firmas absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis nostris. + +Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes vel +Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione, +nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat Vicecomiti vel +Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla defuncti inventa in laico +feodo, ad valentiam illius debiti, per visum legalium hominum: ita tamen +quod nihil inde amoveatur, donec persolvatur nobis debitum, quod clarum +fuerit, & residuum relinquatur executoribus ad faciendum testamentum +defuncti. Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant +defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus +suis. + +Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus +propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum Ecclesiæ +distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei debebat. + +Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia catalla +alicujus _qui non_ de villa ubi castrum situm sit, nisi statim inde +reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate venditoris; _Si +autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium reddat_. + +Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum denarios pro +custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria persona sua, +vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit propter +rationabilem causam. Et si nos duxerimus eum vel miserimus in exercitum, +erit quietus de custodia, secundum quantitatem temporis, quo per nos +fuerit in exercitu, _de feudo pro quo fecit servitium in exercitu_. + +Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat equos, +vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi de +voluntate ipsius liberi hominis _reddat liberationem antiquitus +statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per diem; & pro +careta ad 3 equos, 14 denarios per diem_. _Nulla Careta dominica +alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus Dominæ capiatur +per Ballivos prædictos._ + +Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum ad castra +vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus boscus ille +fuerit. + +Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint de felonia, +nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur terræ Dominis +feodorum. + +Omnes _Kidelli_ de cætero deponantur penitus per Thamisiam, & per +Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam maris. + +Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo +tenemento, unde liber homo perdat causam suam. + +Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; & una mensura +bladi, sc. quarterium Londonense. + +Et una latitudo pannorum tinctorum & _russeccorum_, & _haubergetorum_, +sc. duæ ulnæ infra listas. + +_De ponderibus vero sit ut de mensuris._ + +Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab eo qui +inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis concedatur, & +non negetur. + +Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, vel per +burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; nos non +habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, quæ est de feodo alterius +occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii; nec habebimus +custodiam illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi +firma debeat servitium militare. + +Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam tenet de +alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ Serganteriæ, quam +tenet de nobis per servitium reddendi nobis cultellos, vel sagittas, vel +hujusmodi. + +Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad juramentum +simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc inductis. + +Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, aut +utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo libero +tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus suis, nec +super eum ibimus, nec super eum in carcerem mittemus, nisi per legale +judicium parium suorum, vel per Legem terræ. Nulli vendemus, nulli +negabimus, aut differemus rectum aut justitiam. + +Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum & +securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & morari, & ire per +Angliam, tam per terram, quam per aquam, ad emendum vel vendendum sine +omnibus malis toltis per antiquas & rectas consuetudines, præterquam in +tempore guerræ, & si sint de terra contra nos guerrina; & si tales +inveniantur in terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno +temporum vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro +capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc +invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint ibi, +alii salvi sint in terra nostra. + +Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire salvo & +secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi tempore guerræ +per aliquod breve tempus propter communem utilitatem regni, exceptis +imprisonatis & utlagatis, secundum Legem regni, & gente contra nos +guerrina, & mercatoribus, de quibus fiat sicut supradictum est. + +Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore _Walingefordiæ_, +_Nothinham Boloniæ_, _Lancastriæ_ vel de aliis Eschaetis quæ sunt in +manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus non det aliud +relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam faceret Baroni, si +Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem modo eam tenebimus, quo +Baro eam tenuit; _nec nos occasione talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus +aliquam Eschaetam vel custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi +tenuerit de nobis in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam_. + +Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero coram +Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in +placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati sunt propter +forestam. + +Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem +nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri. + +Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat de terra sua, +quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter fieri Dom. feudi +servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum illud. + +Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ de advocatione, +vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, habeant earum +custodiam cum vacuerint, sicut habere debent, & sicut supra declaratum +est. + +Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, de morte +alterius quam viri sui. + +Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; & ubi +major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes aliquis, vel +Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum nisi bis in anno & non +nisi in loco debito & consueto, _viz._ semel post Pascha, & iterum post +festum S. Michaelis. Et visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad +illum terminum S. Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat +suas libertates, quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis +avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco +plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit sicut +esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus +sit de eo quod Vicecomes habere consuevit de visu suo faciendo tempore +Henrici Regis avi nostri. + +Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, ita quod +illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat alicui domui Religionis +terram sic accipere, quod tradat eam illi a quo illam recepit tenendam. +Si quis autem de cætero terram suam sic dederit domui religiosæ, & super +hoc convincatur, donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo +illius feudi incurratur. + +_Scutagium_ de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici avi +nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod +contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit. + +Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus in +regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, erga omnes homines +nostros de regno nostro tam Clerici quam Laici nostri observent quantum +ad se pertinet erga homines suos; salvis Archiepiscopis, Episcopis, +Abbatibus, Prioribus, Templariis, Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, +Militibus, & omnibus aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus, +libertatibus & liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His +Testibus, &c. + + [Marge: _Leges Forestæ._] + +Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum libertatibus +præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri nequiverant in +hac alia charta subscripta complectebatur. + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu Dei, & pro +salute animæ nostræ, & animarum antecessorum & successorum ad +exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem regni nostri Angliæ in +perpetuum, spontanei & bona voluntate nostra dedimus, concessimus pro +nobis & hæredibus nostris has libertates subscriptas, habendas & +tenendas in regno nostro Angliæ in perpetuum. + +Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit, +videantur per probos & legales homines, & si boscum aliquem alium quam +suum dominicum afforestaverit ad damnum illius cujus boscus fuerit, +statim deafforestetur. Et si boscum suum proprium afforestaverit, +remaneat Foresta, salva communia de herbagio, & rebus aliis in eadem +Foresta, illis qui eam prius habere consueverunt. + +Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero coram +Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in +placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati sunt propter +Forestam. + +Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem +nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri. + +Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, Milites & +libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, habeant boscos suos sicut +eos habuerunt tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi +nostri; ita quod quieti sint in perpetuum de omnibus Purpresturis, +vastis & assartis factis in illis boscis post illud tempus usque ad +Principium secundi anni Coronationis nostræ. Et qui de cætero vastum, +purpresturam, vel assartum facient sine licentia nostra in illis boscis +de vastis, purpresturis & assartis respondeant. + +_Regardatores_ nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, sicut +fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi +nostri, & non aliter. + +_Inquisitio_ vel visus de expeditatione canum existentium in Foresta, +de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio anno in +tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium legalium hominum, & +non aliter. Et ille cujus canis inventus fuerit tunc non expeditatus, +pro misericordia det 3 solidos; & de cætero nullus bos capiatur pro +expeditatione. + +Talis autem _expeditatio_ sit per assisam communiter, quod tres ortelli +abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur canes de +cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore primæ Coronationis +prædicti Henrici Regis avi nostri. + +Nullus _Forestarius_ vel _Budellus_ faciat de cætero scotallum, vel +colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel porcellos; +nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum 12. +Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii ponantur ad +Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas rationabiliter +viderint sufficere. + +Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi ter in anno +viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, quando Agistatores +veniunt ad agistandum dominicos boscos; & circa festum S. Martini, +quando Agistatores nostri debent accipere panagium suum. Et ad ista duo +Suanimota convenient Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus +alius per districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum +ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, & +ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, & non alii per +districtionem. Et præterea singulis 40 diebus per totum annum convenient +Viridarii, & Forestarii ad videndum attachiamenta de Foresta, tam de +viridi quam de venatione, per præsentationem ipsorum Forestariorum, & +coram ipsis attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi +in Comitatibus in quibus teneri consueverunt. + +Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro voluntate sua, +& habeat panagium suum. Concedimus etiam quod unusquisque liber homo +possit ducere porcos suos per dominicum boscum nostrum, libere & sine +impedimento, & ad agistandum eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi +voluerit. Et si porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint +in foresta nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo +perdat. + +Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione nostra; sed si +aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis graviter +redimatur, si habeat unde redimi possit; & si non unde redimi possit, +jaceat in prisona nostra per annum unum, & unum diem; & si post annum +unum & diem unum plegios invenire possit, exeat e prisona; sin autem, +abjuret regnum nostrum Angliæ. + +Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens ad nos per +mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, licet illi capere +unam vel duas bestias per visum Forestarii si præsens fuerit: Sin autem, +si facit coronari, ne videatur hoc furtive facere. Item licet in +redeundo idem eis facere sicut prædictum est. + +Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco suo, +vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, Stagnum, +Marleram, fossatum vel terram arabilem extra coopertum in terra arabili, +ita quod non sit ad nocumentum alicujus vicini. + +Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum, +Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & habeat similiter mel +quod inventum fuit in boscis suis. + +Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, reddens +firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. pro careta per +dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium annum duos denarios, & +pro equo qui portat summagium per dimidium annum unum obolum, & non nisi +de illis qui extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per +licentiam suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel +carbonem emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. Et de +nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium & capiatur. Non +capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus capi solebat & +debuit. Illi autem qui portant super dorsum suum buscam, corticem, vel +carbonem ad vendendum, quamvis inde vivant, nullum de cætero dent +cheminagium. De boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis +nostris, præterquam de dominicis boscis nostris. + +Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi nostri, usque ad +primam Coronationem nostram, veniant ad pacem sine impedimento; & salvos +plegios inveniant, quod de cætero non forisfacient nobis de foresta +nostra. + +Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive de viridi, +sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo attachiet placita +de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & ea præsentet viridariis +provinciarum; & cum rotulata fuerint, & sub Sigillis viridariorum +inclusa præesententur capitali Forestario cum in partes illas venerit, +ad terminandum placita forestæ, & coram eo terminentur. + +Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos concessimus +in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga nostros; omnes de regno +nostro tam Laici, quam Clerici observent, quantum ad se pertinent, erga +suos. + +Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & ad melius sopiendam +discordiam inter nos & Barones nostros, hæc omnia concessimus, volentes +ea integra & firma stabilitate gaudere, facimus & concedimus eis +securitatem subscriptam, viz. + +Quod Barones eligant XXV Barones de regno nostro quos voluerint, qui +debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari +pacem & libertates quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra +confirmavimus, ita sc. quod si per nos vel Justitiarium nostrum erga +aliquem in aliquo deliquiverimus, vel aliquem articulorum pacis vel +securitatis transgressi, fuerimus, & delictum ostensum fuerit IV +Baronibus de XXV Baronibus, illi IV Barones accedent ad nos & ad +Justitiarium nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis +excessum, petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum +non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus extra regnum) +inter tempus 40 dierum, computando a tempore quo monstratum fuerit +nobis: prædicti _IV_ Barones referent causam illam ad residuos de illis +XXV Baronibus; & illi Barones cum commune totius terræ, distringent & +gravabunt in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum, +terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec fuerit +emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona nostra, & reginæ +nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum intendent nobis +sicut prius fecerunt. + +Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia exequenda +parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse +cum ipsis. Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui +jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebimus. + +Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua voluerint +jurare XXV Baronibus de distringendo nos, & gravando nos cum eis, +faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. + +In omnibus autem istis quæ XXV Baronibus committuntur exequenda, si +forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui ex eis submoniti, +voluerint vel nequiverint interresse, ratum habeatur & firmum quod major +pars eorum providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc +concessissent. + +Et XXV Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro +toto posse suo, facient observari. + +Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod aliquid +istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. Et si aliquid +tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos +vel per alium. + +Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores ortos inter nos & +homines nostros Clericos & Laicos a tempore discordiæ, plene omnibus +remisimus, & condonavimus. + +Et ad melius distringendum nos IV Castellani de _Northanton_ sc. de +_Kenillewwiche_, de _Nothingham_, & de _Scardeburck_, erunt jurati XXV +Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, vel +mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper Castellani ponantur +in illis castris, qui fideles sint, & nolunt transgredi juramentum suum. + +Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes Girardi de +_Athies_, Engelardum scil. Andream, Petrum Gyonem de _Chanceles_, Gyonem +de _Cigony_, uxorem prædicti, Girardi cum omnibus liberis suis, +Gaufridum de Martenni, & fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus, +& G. nepotem ejus, _Falconem_, & _Flandrenses_ omnes, & ruptarios, qui +sunt ad nocumentum regni. + +Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a +Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque ad hanc pacem +reformatam; plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos +pertinet, plene condonavimus. Et insuper faciemus illis fieri literas +testimoniales & patentes Domini Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, +Domini Henrici Dublinensis Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi & +Dom. Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate ista, & +concessionibus præfatis. + +Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia libera sit, +& quod omnes homines de regno nostro habeant & teneant omnes libertates +præfatas, jura, & consuetudines bene & in pace, libere & quiete, plene & +integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus +rebus & locis in perpetuum ut prædictum est. + +_Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis._ + + [Marge: _Steph. Arch. Cant. + confirmat magnam Chartam R. + Joh._] + +Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit +_Stephanus_ Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius Angliæ primas +& sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, _Henricus_ eadem gratia. +_Dublinensis_ Archiepiscopus, Willielmus _London._ Petrus _Winton._ +Joscelinus _Bathon._ & _Glascon._ Hugo _Linc._ Walterus _Wigorn._ +Wilielmus _Coventr._ & Benedictus _Roffen._ divina miseratione Episcopi +& Magister _Pandulphus_ Dom. Papæ Subdiaconus & familiaris, salutem in +Domino. + +Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster _Johannes_ illustris +Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus suis Angliæ de +libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus & liberis consuetudinibus suis +eisdem ab eo concessis sub hac forma. + +_Johannes_ Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ & +Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, Vicecomitibus, +Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem. +Sciatis vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus +licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit +vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus & +discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis respondeant sicut +prædictum est. + +Custos autem quam carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii +exigit, & exitus terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum +quatuor militibus cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in +Comitatu & in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die +Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere +tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die illo per quos +possint judicia sufficienter fieri secundum quod negotium fuerit majus +vel minus. Liber homo non amercietur. + +Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum modum +aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii sui +Ecclesiastici. Nec villa nec. + +Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites vel Ballivos +nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene velint observare. + +Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas Regum Angliæ +vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam cum vacaverint, sicut +habere debent. + +Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim +deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore nostro +positæ sunt in defenso. + +Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de Forestariis & +Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, Ripariis & eorum Custodibus +statim inquirantur in quolibet Comitatu per XII Milites juratos de eodem +Comitatu qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra +40 dies post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur, +deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel Justitiarius +noster si in Anglia non fuerimus. + +Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt nobis ab +Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii. + +Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de _Atyes_ quod de +cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum de _Cygony_, Andream +Petrum & Gyonem de _Cairtell_, Gyonem de _Cygony_, Galfridum de +_Martenni_ & fratres ejus, Philippum _Martenni_ & fratres ejus & +Galfridum nepotem ejus, & totam sequelam eorundem; & statim post pacis +reformationem amovebimus de regno omnes alienigenas, Milites, +Balistarios, servientes, stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad +nocumentum regni. + +Si quis fuerit _dissaisitus_ vel elongatus per nos sine legali judicio +parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, statim ei +restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia inde fiat +per judicium viginti quinque Baronum de quibus fit mentio inferius in +securitate pacis. + +De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel +elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem +nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, quæ in manu nostra +habemus, vel quæ alii tenent quæ nos oporteat warantizare, respectum +habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, exceptis illis de +quibus placitum motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum +ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione +nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra statim inde +plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum habebimus, & eodem +modo de justitia exhibenda, de forestis de afforestandis, vel remansuris +forestis quas Henricus pater noster vel Richardus frater noster +afforestaverunt, & de custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo, +cujusmodi custodias hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de +nobis tenuerit per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint +in feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se jus +habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione nostra +super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim exhibebimus. + +Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de morte +alterius quam viri sui. + +Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, & +omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ omnino +condonentur, vel fiat inde per judicium XXV Baronum, de quibus fit +mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium majoris partis +eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. Archiepiscopo, si interesse +poterit, & aliis quos secum ad hoc vocare voluerit, & si interesse non +poterit, nihilominus procedat negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel +aliqui de prædictis XXV Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur +quantum ad hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem XXV +tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant. + +Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel +libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum in +Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio super hoc +orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium parium suorum, de +tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, de tenementis Walliæ secundum +legem Walliæ, de tenementis marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant +Wallenses nobis & nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis +Wallensium dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium +suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum Regem fratrem +nostrum, quæ nos in manu nostra habemus, vel alii tenent, quæ nos +oportet warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum +cruce signatorum, illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel +inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ. +Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione nostra +statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum leges Wallensium & +partes prædictas. + +Nos reddemus filium _Lewelim_ statim, & omnes obsides de Wall. & chartæ +quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis. + +Nos faciemus _Alexandro_ Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus +reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam in qua faciemus +aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas +habemus de Willielmo patre ipsius, quondam Rege Scott. & hoc erit per +judicium parium suorum in Curia nostra. + +Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas nos +concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet erga +nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam Laici observent, quantum +ad se pertinent erga suos. + +Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad melius sopiendum +discordiam inter nos & Barones nostros ortam, hæc omnia prædicta +concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate in perpetuum +gaudere; facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz. quod +Barones eligant viginti quinque Barones de regno, quos voluerint, qui +debeant pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari +pacem & libertatem, quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra +confirmavimus: Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel +Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem +deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressi +fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus de prædictis XXV +Baronibus, illi quatuor Barones accedant ad nos, vel ad Justiciarium +nostrum, si fuerimus extra regnum, proponentes nobis excessum, petent ut +excessum illum sine dilatione faciamus emendari: Et si excessum non +emendaverimus, vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non +emendaverit infra tempus XL. dierum, computand. a tempore quo monstratum +fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; prædicti +quatuor Barones referant causam illam ad residuos de illis XXV +Baronibus, & illi XXV Barones, cum communia totius terræ, distringent & +gravabunt nos modis omnibus quibus poterint, scil. per captionem +terrarum, possessionum, & aliis modis quibus poterunt, donec fuerit +emendatum secundum arbitrium eorum, salva persona nostra, & Reginæ +nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis +sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod ad +prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & +quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos publice & libere damus +licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli nunquam jurare +prohibebimus. Omnes autem illos de terra, qui per se & sponte sua +voluerint jurare XXV Baronibus de distringendo & gravando nos cum eis, +faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si +aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, +vel aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint +exequi, qui residui fuerint de illis XXV Baronibus, eligant alium loco +ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In +omnibus autem quæ ipsis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte +ipsi XXV præsentes fuerint, & inter se super re aliqua discordaverint, +vel aliqui ex eis summoniti nolint vel nequeant interesse, ratum +habeatur & firmum quod major pars eorum, qui præsentes fuerint, +providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc consensissent. Et +prædicti XXV jurent, quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro +toto posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo per +nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum vel libertatum +revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum fuerit, irritum +sit & inane, & nunquam eo utemur per nos nec per alium. Et omnes malas +voluntates, indignationes & rancores ortos inter nos & homines nostros, +Clericos & Laicos, a tempore discordiæ, plene omnibus remisimus & +condonavimus. Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus +discordiæ, a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem +refirmatam, plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos +pertinet plene condonavimus. + +Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini +Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. Archiepiscopi, & +Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super securitate ista, & +concessionibus præfatis. Quare volumus & firmiter præcipimus, quod +Anglicana Ecclesia libera sit, & quod homines in regno nostro habeant & +teneant omnes præfatas libertates, jura, & concessiones, bene & in pace, +libere & quiete, plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & +hæredibus nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut +prædictum est. + +Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, quod hæc +omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabuntur. Testibus +supradictis & multis aliis. Dat. per manum nostram in prato quod +vocatur _Runigmed_ inter _Windleshores_ & _Stanes_, quinto decimo die +_Junii_, anno regni nostri septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ +aliquid possit addi, vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui, +huic scripto sigilla nostra apposuimus. + +Charta Regis _Henrici_ I quod cives _London._ non placitent extra muros +civitatis, fol. 131. b. _Rubri_ (ut opinor) _Libri Scaccar._ + +Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid. + +Charta Regis _Henrici_ I quod Barones & qui cum eis affident, ex mandato +Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, &c. S. D. ibid. fol. +131. b. + +Mag. Char. _Hen._ III fol. 138. + +Charta W. _Conq._ de quibusdam statutis, fol. 161. b. + +Charta de Monet. _H._ I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR. + +Summa _XV._ Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. XX/IV. VI Mil. +DCCLVIII Mr. IId. fol. CIV/XX. + +Summa XL anno Regis ejusdem 17. XXIV Mil. DCCXII Mr. VIIs. Vd. ib. + +Summa Carucagii III Mil. Mr. ib. + +Summa XXX Assisæ, an. Regis ejusdem 21. XX/IV Mil. DCCC-XX/IV XI Mr. +IIs. Id. ib. + +A. D. 1259. 43º. Hen. fil. Regis Joh. convenientibus apud Westmonast. in +quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus suis, de communi consilio +& assensu dictorum Reg. & Magnatum factæ sunt provisiones subscriptæ, & +per ipsos Reg. & Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad +curias magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181. + +Charta Regis _Henr._ fil. _Joh._ pro die in anno bissext. computand. cum +procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b. + + [Marge: _Auxilia concessa + Regi Joh._] + +Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. Joh. anno regni +sui 19. ad maritandam _Isabellam_ sororem suam _Frederico_ Romanorum +Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. sicut continetur in longis +rotulis. + +Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. maritandam +An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto 20 s. sicut continetur +in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl. + +Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. Militem +faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso ad 40 s. sicut +continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl. + +Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. 18. concess. +fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. maritandam, viz. de +quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. Term. S. Trin. an. 18. +fol. 217. b. + +Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, quod hæc +omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabimus. Testibus +supradictis & multis aliis. Data per manum nostram in prato quod vocatur +_Riningemade_, inter _Stanes_ & _Windleshores_, 15. die _Junii_, anno +regni nostri 17. + + [Marge: _Rex Joh. queritur + de injuriis._] + + [Marge: _Barones regni + Nuncio Papæ articulos Chartæ + R. Joh. porrigunt._] + +Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit. +Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, & ludibrio +exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus suasionibus, pacta & +jurata detestatur. Castra præcipit munienda: Oratores ad vicinos mittit +Principes: Queritur de injuriis, de audaciis, de insaniis Procerum; opem +implorat atque militem, sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam +expedit; ejus se profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso +inconsulto, potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea +insignitum, & ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. Nota +hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil deesset impietati, +appellationem ejus super istis ad Romanam sedem una pariter rejecerunt. +His expositis, articulos chartæ, quos exosos magis noverant, Papæ Nuncii +porrigunt. Ille omnia contemplatur; rugarisque supercillis indignationem +præferens: Nunquid (ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub +protectione sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur +expellere, & dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per S. Petrum +hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. Habito igitur cum +Cardinalibus consilio, prædictam libertatum chartam definitiva sententiâ +in perpetuum damnavit & cassavit. + + [Marge: _Bulla Innoc. Papæ + contra Chartas Regis Joh._] + +_Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de libertatibus +Angliæ irritas decernit[506]._ + + [Note 506: _Mat. Par. pag. 256._] + +_Innocentius_ Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi +fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem. + +Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum +illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde nos eum vinculo +excommunicationis innodavimus, & regnum ejus Ecclesiastico subjecimus +interdicto: ipse tamen (illo misericorditer inspirante) qui non vult +mortem peccatoris, sed ut convertatur & vivat, tandem conversus est ad +cor, Deo & Ecclesiæ humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum +recompensationem pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum +etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo utraque +sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ quam Hiberniæ, beato Petro & +Ecclesiæ Romanæ concessit, recipiens illud a nobis in feudum cum annuo +censu mille marcarum, fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut +per privilegium ejus apparet aurea bulla munitum. + +Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum vivificæ +crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium Terræ Sanctæ, ad +quod se magnifice præparabat. Sed humani generis inimicus, qui semper +consuevit bonis actibus invidere, suis callide artibus, adversus eum +Barones Angliæ concitavit, ita ut ordine perverso in illum insurgerent, +postquam conversus Ecclesiæ satisfecit, qui assistebant eidem quando +Ecclesiam offendebat. + +Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies statuti +fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes nuncii ad +nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito diligenti +tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per eosdem Stephano +Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, præcipiendo +mandantes, ut ad reformandam inter utrosque veram & plenam concordiam +diligens impenderent studium & operam efficacem. Omnes Conjurationes & +Conspirationes, si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ +discordiæ inter Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes +authoritate, cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, ne +talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles Angliæ monendo +prudenter & efficaciter injungendo, ut per manifesta devotionis & +humilitatis indicia, ipsum regem sibi placere studerent: ac deinde si +quid ab eo ducerent postulandum, non insolenter, sed humiliter +implorarent, regalem conservantes ei honorem, & exhibentes servitia +consueta, quæ ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis +impenderunt: cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, ut +sic quod intenderent, possent facilius obtinere. + +Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & monuimus, & per +præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari & moneri mandavimus, in +remissionem sibi peccaminum injungentes, quatenus prædictos Magnates & +Nobiles benigne tractaret, & justas eorum petitiones clementer +admitteret, ut & ipsi congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum +divina gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi & +hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena eis in +veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita quod si forte +nequiret inter eos concordia provenire, in Curia sua per partes eorum +secundum leges & consuetudines regni suborta dissensio sopiretur. + +Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato rediissent, illi +juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi Rex eos injuste +gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere contra eum, ut in causa +sua iidem judices & executores existerent; vassalli contra dominum, & +Milites contra Regem publice conjurantes, non solum cum aliis, sed cum +ejus manifestissimis inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes & +devastantes terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, quæ +sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt. + +Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis secundum +formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, quam ipsi omnino +spernentes coeperunt manus extendere ad pejora. Unde Rex ipse ad +audientiam nostram appellans, obtulit eis exhibere justitiam coram +nobis, ad quem hujus causæ judicium ratione dominii pertinebat, quod +ipsi sunt penitus aspernati. Deinde obtulit illis, ut tam ab ipso quam +ab illis quatuor viri eligerentur prudentes, qui una nobiscum subortam +inter eos discordiam terminarent, promittens quod ante omnia revocaret +universos abusus, quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti. + +Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad Romanam Ecclesiam +pertineret, ipse non poterat nec debebat absque nostro speciali mandato, +quicquam de illo in nostrum præjudicium immutare. Unde rursus ad nostram +audientiam appellavit, seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo, +Apostolicæ protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret, +postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur +mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur eundem secundum +formam privilegii cruce-signatis indulti. + +Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni auxilio & +consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non est ausus ipse +negare. Unde compulsus est per vim & metum, qui cadere poterat in virum +etiam constantissimum, compositionem inire cum ipsis non solum vilem & +turpem, verum etiam & iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui +juris pariter & honoris. + +Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: _Constitui te super +gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes_; itemque per +alium Prophetam, _Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos +deprimentes_: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in +Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis +opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique +immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto +Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex +parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate +quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum +nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus & +damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam +observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant +observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro +ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo +unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas +Septembris, Pontificatus nostri XVIII. + +Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum +igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum +induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita & +iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos, +qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter +providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta +fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis +compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis +de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis & +humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de +jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus. +Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse +de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones +iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum & +stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur +vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris +salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis +articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non +possitis. Datæ ut superiores. + + [Note 507: _Mat. Par. pag. 257._] + +His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde +specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam +eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium +Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a +direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos & +Papam, sic de causa agitur. + + [Marge: _Causa Reg. Johannis + Romæ acta inter Nuncios R. + Fr. Ludov. & Innocent. + Papam._] + +_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci, +& Papam Innocentium._ + +_Nuncii._ Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis +Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem +interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo +facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per +judicium Parium suorum. + +_Papa._ Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit +Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non +potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet +minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem +absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam. + +_Nuncii._ Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam +jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo +Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen +tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed +si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari +ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius +Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno +perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex +Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune +posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut +interfecerat Arthurum. + +Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes +juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed +violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum +Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum +Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei +quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re +pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et +respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in +pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si +parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii +Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum +juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante +judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per +adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam +vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex, +quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc +vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui +respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod +Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: & +si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus +Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter +respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant, +nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis +Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima +morte Arthuri objiceretur, juxta illud _Horatii_, + + _----quia me vestigia terrent, + Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._ + +Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite +non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si +posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos, +non rite abjudicabatur. + +_Papa._ Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos +in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum +legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut +innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium +& ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam +turpissima sine judicio condemnari. + +_Nuncii._ Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit, +nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit. + +_Papa._ Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec +misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec +debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed +saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui. + +_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur +coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, & +ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro +convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad +mortem, ac si præsens esset. + +_Papa._ Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel +antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem +Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit, +nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit +contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit +occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: +Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos, +pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris. + +_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est +damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis +succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed +tamen super hoc nuncii litigare noluerunt. + +_Objectiones Papæ versus Lodovicum._ + +_Papa._ interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam +filii de carne sua geniti, non ideo _Blanca_[508] deberet ei succedere, +sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita +soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si +ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus, +non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si +nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam +primogenita. + + [Note 508: _Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis._] + +_Nuncii._ Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ +sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet +succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris. +Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non +successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat +quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles +successit & succedere debuit. + +_Papa._ Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina +Legionum tanquam primogenita. + +_Nuncii._ Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille +qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet, +hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure +alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ +ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus +Ludovicus faciet inde quod debet. + +_Papa._ Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini, +ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam +ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo +delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum +spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet +terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram. + +_Nuncii._ Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam +regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de +longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna +multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo +Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum. + +_Papa._ Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse +tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori +sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus. + +_Nuncii._ Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet +guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei +movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et +si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram, +ipse Dominus dicitur facere guerram. + +_Papa._ In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes +debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ, +& ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere. + +_Nuncii._ In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace +vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam +Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere. + +_Papa._ Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis +Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ. + +_Nuncii._ Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino +Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites +suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra +Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc +etiam sæpe requisitus. + +_Papa_ dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii +excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus +Lodovicus sententiam incurrisse videtur. + +_Nuncii._ Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus +suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod +Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare. +Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus +haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom. +Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre. + +_Papa._ Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a +Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, & +pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas +statuerunt. + +_Nuncii._ Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro +Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas +depositus & quilibet alius dici solet. + +_Papa._ Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam +veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem +Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem. + +Rex _Johannes_ in castro _Neuwerc_ asperrimo contritus morbo, _Henricum_ +filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo +suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent +intendentes; nocteque 19 _Octobris_ vitam post tot discrimina exhalavit. + + + + +------------------------------------------------------------------------- + +_HENRICUS III._ + + [Marge: _Initium Regis + Ætas._] + + [Marge: _Juratur._] + +_Henricus_ III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis, +natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis & +Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur +processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero +& Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum +reliquiis, dictante juramentum _Jocelino_ Bathoniensi Episcopo. + + [Note 509: _Mat. Par. pag. 278._] + + [Marge: _Ecclesiæ._] + +Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, & +ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ. + + [Marge: _Justit._] + +Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit. + + [Marge: _Bonis Legibus._] + +Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno, +delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari. + + [Marge: _Homag. Papæ + facit._] + +Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno +Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea. + + [Marge: _Censum jurat._] + +Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter +persolveret, quamdiu prædicta regna teneret. + + [Marge: _Coronatur._] + +His peractis a Petro _Wintoniensi_ & _Johanne Bathoniensi_ Episcopis +(suspenso & exulante _Cantuariensi_ Archiepiscopo) in Regem, de more, +unctus & coronatus est. + + [Marge: _Homag. & fid. + capit._] + +Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium +cepit. + + [Marge: _Comes Penbroc._] + +Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes +_Penbroc_, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus +Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint +intendentes[510]. + + [Note 510: _Mat. Par. ib._] + +Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex +Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18. + + [Marge: _Pacis articuli + inter R. Henr. & Ludov. R. + Fr._] + +A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus +_Lodovicus_ Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique +in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum +se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in +partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ & +Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ & +aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus +libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo. +Regem Anglorum & Barones. + + [Note 511: _Mat. Par. pag. 288._] + + [Marge: _Winton. Episc. fit + custos Regis & regni._] + +A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos +Regis & regni moritur; & Petrus _Wintoniensis_ Episcopus ad hoc munus +eligitur. + + [Note 512: _Mat. Par. pag. 292._] + + [Marge: _Secunda Coronatio + Regis Hen._] + +A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. _Junii_ die sancta Pentecostes Rex apud +Westmonasterium a _Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero & +Populo totius regni (verba sunt _Parisii_)[513] coronatus. Sed hoc de +more annuo. + + [Note 513: _Mat. Par. pag. 398._] + + [Marge: _Membrorum truncatio + adhuc in usu._] + +A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a +_Londoniensibus_[514]. Constantinus author vir magnus in civitate & +nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur, +alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur. + + [Note 514: _Mat. Par. pag. 304._] + +_Patent. an. 3. H. III. memb. 5._ + + [Marge: _Literæ Regis pro + Justitiariis de modo + puniendi maleficos._] + +Rex dilectis & fidelibus suis _Philippo_ de _Ulecot_ & sociis suis +Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. & +Lancaster. _Salutem._ + +Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri +quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro, +incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam +Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in +hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod +illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis +habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de +quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod +postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur, +ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ +nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus +competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus +si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio, +regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint +criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios +inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in +terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium +nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem +prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum, +formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis, +hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi +procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P. +_Wintoniensi_ apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri +tertio. + +_Per eundem & P. de Burgo Justiciarium._ + +Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis +Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis +itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu +Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. & +Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus +in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis +Justiciariis itinerantibus. + +Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3. +H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. _Segrane_ in Bedf. Buck. Vid. +_Hoved._ p. 549 & 743. + + [Marge: _Magnates petunt + libertates Angl. juxta + sacramentum Regis._] + + [Marge: _Rex annuit._] + +A. D. 1223. Regis 8. in Octavis _Epiphaniæ_[515] Archiepiscopus +Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates +Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes, +quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, & +tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, & +omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio +Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur +observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si +Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes +(ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod +juravimus observemus. + + [Note 515: _Mat. Par. pag. 305._] + + [Marge: _Rex inquirendas + præcipit libertates + Angliæ._] + +Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites +regni, præcipiens: + +Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per +sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore +Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad _Londonias_ mitterent +ad Regem in 15 diebus post Pascha. + + [Marge: _Normannia detenta, + quod libertates Angliæ non + conceduntur._] + +A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], _Philippo_ +Rege Francorum, succedit _Ludovicus_, quem _Henricus_ Rex per solennes +Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis, +sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum +Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit _Ludovicus_, +asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii +sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum +autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat, +(&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum +est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ, +sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter +constitutæ. + + [Note 516: _Ibid. pag. 306._] + + [Marge: _Concil. + Northampton._] + +A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium _Northamptoniæ_ celebrat[517], +præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis +multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis. + + [Note 517: _Ibid. pag. 308._] + + [Marge: _Falcasius + latrocinii, accusatus Regis + Justiciarios in carcerem + detrudit._] + +Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, _Mar. de +Pateshull_, _Thode Multona_, _Hen. de Braibroc_, & alii, placita +tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur _Falcasius_ quidam +(vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat) +multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis +dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de _Bedford_ +assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur +misericordiam. Iratus _Falcasius_, comprehendi jubet istos Justitiarios, +vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui +jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen _H. Braibroc_, & +carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans +nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem. +Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo +castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent +Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe +_Neustrii_) ideoque non tradituros castrum, _Falcasio_ (qui absens erat) +non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero +anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem +mittit _Falcasium_ quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc +machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra. + + [Marge: _Falcasius in + exilium relegatur._] + +Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet. +Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo +sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis +eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis, +undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti +fratres _Falcasii_ & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt. +_Falcasio_ ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob +insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis +omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur. + +In hoc autem _Concilio_[518], Regi, pro maximis laboribus suis & +impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam +Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti. + + [Note 518: _Mat. Par. pag. 310._] + +Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas +Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt. + + [Marge: _Rex 15am, petit ad + recuperanda amissa in + Francia._] + +_Concilium Westmonasterii. A. D. 1225._ + +Rex _Henricus_[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium, +præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur +ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex +parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis, +Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi +illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed & +Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in +causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus +consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas +ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi +sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius +regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur. + + [Note 519: _Mat. Par. verb. pag. 311._] + + [Marge: _Barones libertatum + concessiones petunt a + Rege._] + +His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum, +Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere +responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis +diu petitas libertates concedere voluisset. + + [Marge: _Renovantur chartæ, + ut a Joh. concessæ._] + +Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque +protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ +Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in +forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de +libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ. + +Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia +agitur de _Johanne_: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo +inveniuntur dissimiles. + + [Marge: _Visio forestarum._] + + [Marge: _Chartæ singulæ in + singulos Comitatus._] + +Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis +Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui, +addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ +quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi +istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ +sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, +literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur. +_Richardo_ fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam +forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne +decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita +redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ. + + [Marge: _Forestæ + deambulantur._] + + [Marge: _Omnia ad totam + possidentur._] + +Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege _Hugo de +Nevilla_ (capitalis Justitiarius Forestarum) & _Brienus de Insula_, cum +aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum +provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum +metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut +fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in +brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione +plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis +propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de +nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum +homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has +libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates, +Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis +Charta contentum, extitit prætermissum. + + [Note 520: _Ibid. pag. 311._] + +Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium +mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus _Regis_; concessis +induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis. + + [Marge: _Bulla Papæ qua + Henr. majorennem declarat._] + +_Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis +permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes +ejus supplent ætatem.[521]_ + + [Note 521: _Rub. lib. Scac. fol. 171._] + +_Gregorius_ Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus +viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii +nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem & +Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos +legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum +tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores +rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum +cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat +retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non +permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus +suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem +vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent +ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii +nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis, +compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque +profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest +in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo +prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter. +Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus +quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus +viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut +amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem +Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam +& honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra +ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas +vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito +astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos +excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum +Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo. + +_Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D. +1227, Reg. 11._ + + [Marge: _Libertatum irritus + denuntiat._] + +Rex in mense Februario apud _Oxoniam_ Concilio congregato, denuntiavit +coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia, +regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione +Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio _Huberti de Burgo_ +Justitiarii Angliæ.[522] + + [Note 522: _Mat. Par. pag. 324._] + +Jam in hoc ipso _concilio_ cancellari fecit & cassari omnes Chartas in +Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam +per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens, +quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum +ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit +potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum. + +Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes +Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem. + +Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant +libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo: +scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro +quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est, +sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti. + +Sub Idibus _Julii_ Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas +quas nuper _Oxonii_ cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque +dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed +hoc infecto[523]. + + [Note 523: _Ibid. pag. 225._] + +Rex, celebratis _Domini Natalitiis_ Eboraci, Londinum regreditur, & in +itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam +confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora, +panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena +gravi pecuniaria mulctari præcepit. + + [Note 524: _Mat. Par. pag. 332._] + +_Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de +Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta +sua) & Rectores etiam Ecclesiarum._ + + [Marge: _Concilium datur + Papæ Nuncio._] + +Cum magister _Stephanus_ Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum +negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex +convenire apud Westmonasterium, _Dominica_ qua cantatur misericordia +Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios, +Hospitalarios, Comites, Barones, _Ecclesiarum Rectores_, & qui de se +_tenebant in capite_, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia +memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem. + + [Note 525: _Ibid. pag. 349._] + + [Marge: _Decimas petit ad + bellum contra Imperatorem._] + +Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis, +Magister _Stephanus_ coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in +quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia, +& Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam, +quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in +literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro +universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus & +rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde +divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum, +necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, +per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam, +perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa +in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii +naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter +subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite +succumbere videantur. + + [Marge: _Rex tacet._] + +Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per +procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo +contradicere: tacendo visus est Assensum præbere. + + [Marge: _Laici negant._] + +Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias +suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare. + + [Marge: _Clerus invitus + concedit._] + +Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum +murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici, +consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem +transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii +Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad +Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit. + + [Marge: _Taxandi modus + pavis._] + +Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus +fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in +Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed +secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia +bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus, +proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis +animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel +aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis +vel expensis aliqua occasione deductis. + + [Marge: _Contradicentes + excommunicantur._] + +Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores +excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus +suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa +decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per +alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam +duxerint faciendam. + + [Marge: _Præstatur ante + collectionem._] + +Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis +poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo, +pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ +incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite +taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus +debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio +murmurantibus cunctis, recessum est. + + [Marge: _Decimantur ipsæ + segeces._] + +His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi +Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium. + + [Marge: _Ad celerem + Solutionem res Ecclesiæ + venduntur._] + +Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis +pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram +supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit +ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam +sub interdicto omnia periclitabantur. + + [Marge: _A. D. 1229. Solus + Comitatus Cestriæ liber ab + his decimis._] + +Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit _Ranulphus_ +Comes _Cestrensis_, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non +permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas +conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper +regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur. + + [Note 526: _Mat. Par. pag. 350._] + + [Marge: _A. D. 1230. Gravis + exactio a Clero Londinens. & + Judæis._] + +Sub mense _Aprili_, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt +non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in +partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad +redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem +suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt. + + [Marge: _A. D. 1231. Reg. + 16. Hen. III. Scutagium 3. + marcarum._] + + [Marge: _Archiep. negat a + Laicis censeri._] + + [Marge: _Defertur ad 15. + Paschæ._] + +Rex ab expeditione _Britanniæ_, _Andegaviæ_, _Pictaviæ_, & _Gasconiæ_, +sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. _Februarii_, +A. D. 1231, colloquium init _Westmonasterii_ cum Prælatis & aliis regni +Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de +omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui +_Richardus Cantuariensis_ Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo, +audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici +judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium +in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde +disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat, +usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam +Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati. + + [Note 527: _Ibid. pag. 354._] + + [Marge: _A. D. 1232. Rex + petit auxilium ob Sumptus in + bello._] + +Convenerant Nonas _Martii_ ad colloquium apud _Westmonasterium_ ad +vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex +proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ +expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde +necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit. + + [Note 528: _Ibid. 359._] + + [Marge: _Laici ajunt se una + militasse, & sic + discedunt._] + +Quo audito Comes _Cestriæ Ranulphus_ pro Magnatibus regni loquens, +respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in +Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita +inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de +jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes +recesserunt. + + [Marge: _Clerus petit + inducias._] + +Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates +qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias +quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est +itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret +quod erat de jure faciendum. + + [Marge: _Capitalis + Justitiarius deponitur._] + +_Hubertus_ de _Burgo_ Comes _Cantii_ & Capitalis Angliæ Justitiarius +deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui +habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad +Regem justitiam illico recepturi. + + [Marge: _A. D. 1232. Reg. + 16. 40ma pars bonorum Regi + data._] + +Convenerunt, A. D. 1232, apud _Lambejam_ ad _colloquium_ in exaltatione +S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum +Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti +Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab +Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt +frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI. + + [Note 529: _Mat. Par. pag. 364._] + + [Marge: _Hub. de Burgo + declinat Concilium._] + +_Hubertus_ de _Burgo_ cui datus fuerat a Rege iste terminus ad +respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis +nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem +Ecclesiæ confugiens, _Meritoniæ_ inter Canonicos delituit, mortem (ut +rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud _Parisium_, pag. +363, & in _Archæologo_ nostro. + +Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit +literas in singulos Comitatus. + + [Marge: _Modus colligendi + subsidium._] + +_Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod +hodie subsidium dicimus._ + + [Marge: _Collectores & + Assessores._] + +_Henricus_ Dei gratia Rex Anglorum, Petro de _Thaneo_, Willielmo de +_Culewurthe_, & Adæ filio _Willielmi_, Collectoribus Quadragesimæ, +salutem[530]. + + [Note 530: _Ibid. pag. 367._] + + [Marge: _Concessio 40mæ + partis._] + +Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras +habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites, +Liberi homines, & _Villani_ de regno nostro, concesserunt nobis in +auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea +habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de _Bladis_, +carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, & +deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti +Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis +Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad +præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus. + + [Marge: _Taxanda per 4 de + villa & præpositum + juratos._] + + [Marge: _Ipsi per alios._] + + [Marge: _Villæ imbreviandæ + in rotulo._] + +Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta +40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa +integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum +Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium +mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia +militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum +duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma +omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte +imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa +fuerit in parte, vel in toto. + + [Marge: _Rotulus tradendus + Senescallo Baronis, ut Baro + colligat, &c._] + + [Marge: _Pecunia Militib. + Assessoribus._] + + [Marge: _Summa irrotulanda + inter Senescal. & + Assessor._] + +Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus +omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus, +liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius +Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc. +quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam +colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non +possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde +recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus +liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de +qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus +Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores. + + [Marge: _Pecunia servanda in + majori villa sub sigillo & + clavib. Assess. & Vicecom._] + +Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus +villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas +super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras +& claves suas. + + [Marge: _Assessores mittent + rotulos taxationis & receptæ + ad Scaccarium._] + + [Marge: _Pecunia at novum + Templum._] + +Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant +rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo +prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad +Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi +deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum +Templum Londinense. + + [Marge: _Non taxandus qui + non habet 40 den._] + +Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de +hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus. + +Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu _Hertfordiæ_, +assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de _Hertfordia_, quod +singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire +faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat. +Valete. + + [Marge: _A. D. 1233. + Magnates recusant venire ad + Parlamentum._] + +Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites & +Barones ad _Colloquium_, ut venirent apud _Oxoniam_ ad festum S. +_Johannis_[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter +insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant +adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum. + + [Note 531: _Mat. Par. pag. 372. Verb._] + + [Marge: _Nunc veniunt + stipari, sed nihil actum._] + +Edicit Rex aliud _Colloquium Westmonasterii_ ad Calendas Augusti, cui +magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam +absentiam, præsertim Comitis _Cestriæ_, qui de insidiis monitus, ocius +refugerat, nihil actum est. + + +_OBSERVATION._ + + Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre + Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce + Monarque avoient tenté de les priver des droits que la + grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient + sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des + Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, + possession dont Henri III vouloit se rendre le maître + absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III, + les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en + Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque + nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les + Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent + maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit + les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours + de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été + introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien + ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont + les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu + de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant + d'Edouard que de ses Prédécesseurs. + + [Marge A: Dans les Remarques + sur le premier Volume des + Actes de Rymer.] + +_FIN._ + + + +========================================================================= + +_DICTIONNAIRE_ +DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES +_DU TEXTE DE LITTLETON_. + + +Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot _Couvrefeu_, dit que dans +l'_Ouvrage_ de Littleton _il y a plus de paroles Normandes que +d'Angloises_. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il +falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce +Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce +préjugé. + +L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît +Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en +usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec +les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions +du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se +rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps +où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il +seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été +spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera +jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre +Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant. + +Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu +pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus +aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont +puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui +leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils +n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode. + +Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible +pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas +cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que +ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits +à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles +désignent. + +Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a +été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce +Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement +usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du +vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à +l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai +d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi +borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte. +Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront +(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur +l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second +Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens +Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel +du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai +précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette +idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le +plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne +confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les +Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur +lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations. + + +A + +_A_ de + +_Abarrer_, empêcher l'effet. + +_Abbatement_, destruction. + +_Abbatre_, anéantir, rejetter. + +_s'Abbatre en une terre_, s'en emparer. + +_Abeiance_, + droit en _abeiance_, droit qui est suspendu. + +_Able_, habile, propre, convenable. + +_Abridger_, abréger. + +_Accomplish_, accompli. + +_Accompt_, comptés. + +_Accordant_, qui a rapport, qui est conforme. + +_Achate_, achat. + +_Acquitance_, droit de se faire décharger par un autre + d'une demande + +_Adwouson_, Patronage. + +_Afferance_, rapport, produit. + +_Affiance_, Fiançailles, promesse réciproque faite + entre deux parties de s'épouser. + +_Affiert_, appartient, écheoit. + +_Agard_, observé; _il fut agard_, il fut observé. + +_Age_ de discrétion, 14 ans. + +_Age plein_, Voyez _Pleinage_. + +_Aiel_ ou _Ail_, Ayeul. + +_Ale_, aller. + +_Ale_, séparé, détaché, effacé. + +_Alien_, étranger. + +_Alien_, aliéner, vendre, donner, transporter. + +_Alienee_, Aquereur. + +_Alleger_, alléguer. + +_Allotment_, l'action de faire des Lots. + +_Almes_, ames. + +_Alotte_, tombé dans un Lot. + +_Allow_, approuvé. + +_Allowable_, digne d'approbation. + +_Allowance_, du Verbe allouer, accorder une chose + à quelqu'un. + +_Alterate_, altéré, préjudicié, endommagé. + +_Ambideux_, toutes les deux. + +_Amnuity_, rente, revenu. + +_Amount_, monte. + +_Ancestors_, Ancêtres. + +_Ancestrel_, d'Ancêtres. + +_Anienter_, anéantir. + +_Apiert_, il est prouvé, il paroît. + +_Appearence_, comparence. + +_Appel_, appellé, nommé. + +_Apportion_, à proportion. + +_Apprender_, s'instruire, apprendre. + +_Aquitement_, décharge qu'un Garant doit au Garanti. + +_Arer_, labourer. + +_Arere_ ou _Adere_, arréragé. + +_Arraigner_, impétrer, solliciter un Jugement, + assigner. + +_Array_, préparé. + +_As_, aux. + +_Ascention_, droit de succéder à un Ascendant. + +_Ascun_, aucun. + +_Assent_, consentement. + +_Assese_, réglé ou réglée. + +_Assesser_, fixer, déterminer, établir. + +_Assets_, assez. + +_Assouth_, exempt, absous. + +_Attainder_, Jugement de condamnation. + +_Attaint_, actionné, poursuivi en Jugement. + +_Attainte_, action pour se plaindre d'un Jugement ou + d'un Procès-verbal faux. + +_Attornement_, transport. + +_Attorner_, transporter à un autre un droit que l'on + +_Attorney_, Porteur de Procuration. + +_Available_, valable. + +_Averment_, Aveu d'une tenure. + +_Averrer_, prouver. + +_Avers_, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la + Campagne. + +_Aunt_, Tante. + +_Avowerie_, reconnoissance faite au Seigneur par le + Vassal, de ce qu'il a des terres + relevantes de son Fief. + +_Avoyde_, nul, compté pour rien. + +_Autels_, autant. + +_Auter_, autre. + +_Aweroust_, doute. + +_Auterment_, autrement. + +_Auxy_ ou _Axy_, aussi. + +B + +_Barbits_, brebis. + +_Baron_, Epoux. + +_Barre_, exception. + +_Barrer_, empêcher, priver. + +_Barretors_, Chicaneurs. + +_Baylement_, location. + +_Bayler_, donner, louer une maison. + +_Beale_, belle. + +_Blees_, bleds. + +_Bond_, borne. + +_Bondage_, tenure villaine. + +_Bont_, droit. + +_Boefes_, boeufs. + +_Bouch_, bouche. + +_Breve_, bref. + +_Burgesses_, Bourgeois. + +_Burgessours_, Incendiaires. + +_Burgh_, Bourg. + +_Bushels_, Boisseaux. + +C + +_Cancell_, cancelé, scellé. + +_Capons_, chapons. + +_Carier_, charrier. + +_Carue_, charue, autant de terre qu'il en faut + pour occuper une Charue. + +_Case_, cas. + +_Castle_, Château. + +_Ceo_, ce + +_Cest_, ce + +_Ceulx_, ces + +_Challenge_, moyens par lesquels on rejette le + témoignage des Jureurs. + +_Chapter_, Chapitre. + +_Chateux_ ou _Chatels_, effets mobiliers. + +_Chaunter_, parler, décider, prononcer. + +_Chescun_, chaque. + +_Claime_, clameur. + +_Claimer_, reconnoître, avouer, & aussi reclamer. + +_Clove_, clou. + +_Coadjutors_, concurrens. + +_Coheirs_, Cohéritiers. + +_Cohert_, forcer, obliger, contraindre. + +_Colour_, apparence, droit apparent. + +_Commeitter_, confier. + +_Common_, commun. + +_Compel_, forcé, obligé, contraint. + +_Compeller_, forcer, obliger, contraindre. + +_Compester_, disposer les terres à recevoir les + différentes semences avec succès. + +_Complaine_, plainte. + +_Comprehender_, comprendre. + +_Conclude_, non-recevable. + +_Congeable_, qui peut être expulsé. + +_Continual_, continué. + +_Contristiant_, Voyez _Nient_. + +_Conveyer_, conserver à un autre un droit qu'on a. + +_Conusans_, connoissance. + +_Conusier_ ou _Conuster_, reconnoître, avouer. + +_Conusor_, Prédécesseur, Auteur, celui au droit + duquel on jouit d'un fonds. + +_Cornage_, publication ou convocation faite avec + une corne percée. + +_Corrupt_, corrompu. + +_Consen_ ou _Cosin_, Parent & Parente. + +_Costage_, ou _Cost_, coût, débours. + +_Covenants_, conventions. + +_Covert_, couvert. + +_Coverture_ ou _Couverture_, Mariage subsistant. + +_Covin_, convention secrete, concert. + +_Counsailer_, Conseiller. + +_Counter_, conter, raconter. + +_Countie_, Comté. + +_Cresser_, accroissement. + +_Culpable_, coupable. + +_Cure_, soin. + +_Curge_ ou _Courge_, court, _currit_. + +_Curtesie_, droit de viduité dû au Mari qui a eu un + enfant vivant. + +_Cy_, oui. + +D + +_Dagger_, dague, poignard. + +_Damajouse_, dommageable. + +_Darrain_, dernier. + +_Deane_, Doyen. + +_Deanry_, Chapitre, Doyenné. + +_Decease_, décès. + +_Declaration_, Contrat. + +_Defeasible_, qui peut être anéanti. + +_Defeat_, déchu, anéanti. + +_Deforcer_, retenir injustement. + +_Deins_, dans. + +_Dementiers_, jours intermédiaires. + +_Demesne_, propre. + +_Demesnes_, propriétés, fonds. + +_Detinue_, retenue, détention. + +_Devates_, débat. + +_Deviat_, mourut. + +_Devider_, diviser, partager. + +_Devier_, mourir, _il devy_, il meurt. + +_Devise_, clause d'un Testament, Testament. + +_Devisor_, Testateur. + +_Disabilitie_, incapacité. + +_Disable_, inhabile, incapable. + +_Disabler_, prétendre que quelqu'un est inhabile, + incapable. + +_Disagreer_, refuser, + +_Discent_, Succession. + +_Discinet_, Homme qui n'a point de ceinture. + +_Disclaimer_, renoncer, méconnoître. + +_Discontinuance_, interruption du droit qu'on a sur un + fonds par la vente qu'un autre, chargé + de conserver ce droit, en a faite. + +_Discover_, découvrir. + +_Disease_, figure, aspect. + +_Disinheritance_, action par laquelle on deshérite + quelqu'un, on le dépouille d'un droit. + +_Disparagement_, faire épouser à un Mineur ou à une + Mineure une personne de condition + inférieure ou qui est difforme, &c. + +_Disseisissour_, celui qui dépossede. + +_Distrainer_, saisir, enlever d'un fonds quelque + meuble. + +_Distres_, _détresse_, saisie. + +_Distresse_, faculté de dépouiller quelqu'un de sa + possession. + +_Distributer_, distribuer. + +_Divester_, dénaturer. + +_Done_, _Donor_ ou _Donour_, Donateur. + +_Donées_, Donataires. + +_Dowment_, Dot. + +_Droiturel_, légitime, conforme au droite. + +_Duties_, redevances. + +E + +_Effectual_, exécuté, effectué. + +_Egaltie_, égalité. + +_Egresse_, sortie. + +_Eigne_, aîné _ou_ aînée. + +_Eigné_, aîné. + +_Eeins_, dans, dedans. + +_Eire_, Tribunal ambulant. + +_Election_, choix. + +_El ust ewe_, il _ou_ elle eût eu, _qu'il soit ewe_, + qu'il ait eu. + +_Embear_, embarrasser, charger, occuper une chose + par une autre. + +_Empleder_, appeller en Jugement. + +_Enclosure_, empêchement, obstacle, opposition. + +_Encounter_, envers, contre. + +_Endent_, autentique. + +_Endenture_, Acte autentique, double, & dont les deux + parties étant dentelées _s'endentent_ + l'une avec l'autre. + +_Endict_, convaincu, jugé, condamné. + +_Endorce_, employé sur, endossé. + +être _Endow_, avoir douaire. + +_Endurer_, durer. + +_Enheritance_ ou _enheritage_, succession. + +_Enheritrix_, Héritiere. + +_Enlarger_, étendre, augmenter. + +_Ent_, cependant. + +_Entaile_, qui a la faculté de succéder à un + _Fief à tail_ ou conditionnel. + +_Entent_, point, a _cel entent_, en ce point. + +_Enter_, entrer; il signifie aussi enregistrer. + +_Entiertie_, totalité. + +_Entire_, entier & entiere. + +_Entrer_, se mettre en possession. + +_Entry_, entrée. + +_Equitie_, raison. + +_Escheate_, échéance. + +_Escrouet_, rouleau. + +_Eslier_, choisir, opter. + +_Especial_, spécial. + +_Esperver_, épervier. + +_Estate_, état. + +_Ester_, être. + +_Estope_, sans droit, non recevable, exclus. + +_Estoyer_, subsister. + +_Estoyera_, restera. + +_Evidence_, preuve. + +_Ewe_, eau. + +_Excommengement_, excommunication. + +_Executors_, Exécuteurs testamentaires. + +_Expences_, dépenses. + +_Expresser_, exprimer. + +_Expulsement_, expulsion. + +_Extinguishment_, amortissement, extinction. + +_Extortionners_, Concussionnaires. + +F + +_Face_, fait. + +_Failir_, faillir, manquer. + +_Fait_, Acte. + +_Fait polle_, Acte olographe, qui n'est point + autentique. + +_Fauxer_, faire déclarer faux un Acte. + +_Fealty_ ou _Fealtie_, fidélité. + +_Feasance_, réduction. + +_Feast_, Fête. + +_Fee simple_, Fief héreditaire. + +_Feigner_, feindre. + +_Feoffee_, Fieffataire, feudataire. + +_Feofment_, inféodation. + +_Ferromus_, nous ferons. + +_Fieffor_, celui qui donne un fonds en fief. + +_File_, fille. + +_Fime_, fumier. + +_Finali_, final. + +_Fine_, somme, amende, taxe, & aussi + transaction. + +_Fits_, fils. + +_Follie_, tort, faute. + +_Forbarre_, privé, dépouillé. + +_Forbarré_, empêché, non recevable. + +_Forcprise_ ou _Fortspris_, excepté. + +_Forsque_, sinon. + +_Forstaller_, frauder un droit. + +_Fort_, capable. + +_Foundu_, fondé. + +_Foundu_, copié, dressé sur un modele. + +_Foyal_, fidele. + +_Franckalmoigne_, franche-aumône. + +_Franc tenement_, usufruit, possession des fruits, bien + dont on n'a que la jouissance. + +_Friers_, freres. + +_Fuit_, fut. + +G + +_Gallines_, poules. + +_Gaunts_, gants. + +_Genuler_, fléchir le genouil, s'agenoullier. + +_Gilofer_, géroffle. + +_Gisant_, en _gisant_, en jettant. + +_Gisir_, consister en quelque chose, résider en + quelqu'un ou en quelque chose. + +_Grants_, dons, cessions de biens. + +_Grantor_, Donateur. + +_Greinder_ ou _griender_, grand, élevé, plus considérable. + +_Griever_, faire préjudice. + +H + +_Hanap_, coupe. + +_Happer_, arriver, il _happa_, il arriva que, &c. + il veut dire aussi se _procurer_, + obtenir. + +_Heires_, hoirs, successeurs, héritiers. + +_Hont_, honte. + +_Host_, armée. + +_Hotchpot_, rapport entre cohéritiers. + +I + +_Iammes_, jamais. + +_Impeachment_, empêchement. + +_In_, dans. + +_Incumbent_, pourvu d'un Bénéfice; celui qui + l'occupe. + +_Indenture_, voyez _Endenture_. + +_Indictment_, assignation. + +_Inheritable_, qui a droit de succéder. + +_Interrupt_, interrompt & interrompre. + +_Joine_, déposé en la main de Justice. + +_Mise joine_, gages que le demandeur & le défendeur + donnoient respectivement avant de + plaider. + +_Jointment_, conjointement. + +_Jointure_, tenure que l'on possede conjointement + avec quelqu'un. + +_Issint_, ainsi. + +_Issuant_, sorti. + +_Issue_, enfant. + +_Jurie_, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le + rapport des Jureurs. + +_Justices_, Juges. + +_Juventute_, jeunesse. + +L + +_Laches_, négligence. + +_Large_, _prender a large_, prendre une chose dans sa Généralité. + +_Lease_, _leas_, cession, abandon. + +_Lessee_, cessionnaire. + +_Lessor_, celui qui cede. + +_Letter_, Acte, Ecrit, Lettre. + +_Levie_, approuvé, _sine levie_, transaction + ratifiée par les Juges. + +_Ley_, Loi; ce mot se prend aussi pour + bataille,_Ley gager_, c'est gager la + bataille. + +_Liable_, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter + quelque convention. + +_Limit_, spécifié, désigné. + +_Lirroit_, il seroit permis. + +_Liver_, livre de poids. + +_Liverie de saisin_, investiture. + +_Lou_, quand. + +_Lour_, leur. + +M + +_Maihemer_, disloquer, estropier. + +_Maines_, mains. + +_Maintenance_, manutention, conservation. + +_Maner_, maniere. + +_Manor_, Manoir, Seigneurie. + +_Manumission_, affranchissement. + +_Marches_, frontiere. + +_Marry_, marié. + +_Master_, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur. + +_Matter_, matiere. + +_Meane_, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot + est quelquefois substantif, quelquefois + adjectif. + +_Mease_, masure; il veut dire aussi moyen. + +_Meason_, maison. + +_Meinder_, moindre. + +_Meins_, moins. + +_Melieux_, meilleur. + +_Mercie_, merci, _estre en le mercie_, être à la + merci. + +_Mere_, vrai, certain, _plus mere_, plus certain. + +_Mese_, métairie. + +_Mesmes_, moi-même. + +_Mesnaltie_, état du Seigneur moyen, intermédiaire. + +_Mesne_, moyen, qui tient le milieu. + +_Metes_, mesures. + +_Mi_, pas _ou_ point. + +_Mischief_, malheur. + +_Mise_, gages. + +_Mitter_, mettre, employer. + +_Moity_, moitié. + +_Money_, monnoie. + +_Monstrans_, exhibition. + +_Morant_, mort. + +_Morier_, finir, s'éteindre. + +_Mulier_, enfant né avant le mariage. + +_Mulnes_, moindre, plus petit, plus jeune. + +_Mults_, plusieurs. + +_Muster_, _montre_, revue de troupes. + +N + +_Nemy_, non pas. + +_Nief_, femme née en villenage. + +_Nient_, n'est pas _ou_ rien; il signifie + quelquefois _sans_ comme dans ce mot + _nient constritant_, sans faire injustice, + malgré, indépendamment. + +_Nonage_, minorité. + +_Nosme_, nom. + +_Noyer_, nuire. + +_Nulluy_, aucun. + +_Number_, nombre. + +O + +_Ordaine_, ordonné. + +_Order_, ordre. + +_Ordinance_, Réglement. + +_Ordinari_, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire. + +_Ores_, en ce cas. + +_Original_, Bref originaire, en vertu duquel on + intente Action. + +_Oter_, enlever, expulser, chasser. + +_Ove_, avec. + +_Ouster_, outre, au-delà, & encore. + +_Owelti_, égalité. + +P + +_Panel_, partie, un certain nombre. + +_Paramont_ ou _Paramount_, suzerain. + +_Parcener_, copartageant. + +_Parker_, garde-parc. + +_Parlance_, façon de parler. + +_Parol_, mot, expression. + +_Parson_, Curé. + +_Partition_, partage. + +_Passe_, pas _ou_ pas assez. + +_Pavor_, peur, crainte. + +_Pays_, campagne. + +_Pee_, pied. + +_Pepper_, poivre. + +_Perceiver_, percevoir. + +_Per enter_, entre. + +_Performer_, accomplir, exécuter. + +_Personaltie_, être _en + personaltie_, être personnelle. + +_Pier_, pere. + +_Pile_, boule. + +_Piller_, pilier. + +_Pischer_, pêcher. + +_Pleast_, il plaira. + +_Pleader_, faire valoir des raisons en Jugement, + plaider. + +_Plee_, Plaidoyer. + +_Pleinage_, majorité de 21 ans. + +_Plesors_, plusieurs. + +_Plist_ ou _Plyte_, état, droit, puissance. + +_Pluis_, plus. + +_Poigne_, poing. + +_Poit_, _Poyt_ ou _Poet_, peut. + +_Il port_, il intente, il présente. + +_Possesse_, possesseur. + +_Post_, pouvoir, droit sur un fonds. + +_Pours_, pauvres. + +_Power_, pouvoir. + +_Praiers_, prieres. + +_Prescriber_, se servir de prescription. + +_Presentement_, présentation. + +_Preyer_, prier. + +_Primer_, premier. + +_Prisel_, _prise_, acceptation, condition. + +_Prist_, prêt, _paratus_. + +_Privitie_, correspondance qu'il y a entre deux + personnes. + +_Privy_, qui est seul saisi. + +_Prompter_, promesse, engagement. + +_Proof_, preuve. + +_Protect_, protégé. + +_Puissoit_, pouvoit. + +_Pur_, pour. + +_Pur_, par. + +_Purchase_, acquisition. + +_Purparty_, lot, part. + +_Purport_, suppose _ou_ supplée. + +Q + +_Quart_, quatrieme. + +_Quarter_, quart, quartier. + +_Querer_, chercher. + +_Queulx_, quels. + +_Quiet_, paix. + +_Quietment_, sans trouble, paisiblement. + +R + +_Rate_, raison. + +_Realtie_, être en _realtie_, avoir rapport, être attaché à un fonds de + terre ou à tout autre immeuble. + +_Reantry_, reprise de possession. + +_Reason_, raison. + +_Reattachement_, nouvelle assignation. + +_Receiver_, recevoir. + +_Recognitors_, ceux qui étoient chargés par l'Assise + d'examiner un fait, & d'en faire le + rapport. + +_Recommons_, nouveau Bref. + +_Recoverer_, recouvrer. + +_Recoverie_, recouvrement. + +_Recousse_, reclamation. + +_Redisseisin_, deuxieme dépossession. + +_Reel_, qui provient d'un fonds. + +_Reeve_, Prevôt d'une Seigneurie. + +_Refusal_, refus. + +_Regardant_, dépendant. + +_Regresse_, sortie récidivée, réitérée. + +_Rehearsal_, dispositif, préambule. + +_Rehercer_, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on + a exprimé en un autre. + +_Releases_, abandon, délaissemens. + +_Relinquiser_, abandonner, laisser. + +_Remainder_, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont + réservés après la vente ou après le don. + +_Remembrance_, souvenir. + +_Remitter_, remettre, renvoyer ou restituer; il veut + dire aussi restitution. + +_Remnant_ ou _Remanant_, restant, le surplus. + +_Replegiare_, révendication. + +_Replevin_, main-levée. + +_Reprise_, reprise, révendication. + +_Requirer_, exiger, requerir. + +_Resceit_, recette. + +_Respect_, rapport, relation. + +_Respondu_, être _respondu_, être représenté en Jugement par un + Procureur. + +_Rette_, réputé, présumé. + +_Returner_, récuser, rejetter, exclure. + +_Reverser_, renverser, anéantir, détruire, effacer. + +_Ristrainer_, excepter. + +_Roberi_, vol. + +_Rol_, Rôle, Registre, Papier terrier. + +_Rule_, Rôle. + +S + +_Sa_, se prend aussi pour son. + +_Salvation_, conservation. + +_Sane_, sain & santé. + +_Satiffie_, content, satisfait. + +_Savant_, se réservant. + +_Sauns_, sans. + +_Scotes_, Ecossois. + +_Seale_, Sceau. + +_Secular_ ou _Seculer_, Séculier. + +_Seisin_, possession. + +_Semble_, semblable. + +_Serement_, serment. + +_Servant_, domestique. + +_Serue_, fonction. + +_Sete_, fleche. + +_Sever_, séparer, distinguer, diviser, & aussi + séparé, distinct, différent. + +_Several_, différent, divers. + +_Severaltie_ part en + _Severaltie_, à part, en particulier, séparément. + +_Sewer_, Ecuyer d'armes. + +_Soens_, siens. + +_Soër_, Soeur. + +_Soke_, charue. + +_Soint_, soient. + +_Sole_, seul. + +il _Soloit_, il étoit ordinaire, on avoit coutume de, + &c. + +_South_, sous. + +_Souveraingtie_, supériorité. + +_Space_, espace. + +_Spours_, éperons. + +_Staple_, Foire. + +_State_, état. + +_Statude_, Statut. + +_Subdver_, soumettre. + +_Substance_, moyen, soutien, appui d'une cause. + +_Suer_, suivre, poursuivre. + +_Suffer_, souffrir. + +_Sufficientment_, suffisamment. + +_Suit_, poursuite, procédure. + +_Suit_, suivi. + +_Summ_, somme. + +_Summoner_, avertir, sommer. + +_Surdant_, qui naît, qui part, qui sort d'une chose. + +_Surrender_, remettre. + +_Surrender_, délivrer, retrocéder, délivré ou + retrocédé. + +_Surviver_, survivant. + +_Sustemer_, entretenir, conserver. + +T + +_Tail_, restraint, modifié. + +_Teignir_, penser, opiner. + +_Teignomus_, nous tenons tel fonds de tel Seigneur. + +_Tenancie_, tenure. + +_Tender_, offrir, offre. + +_Termor_, celui qui tient à terme. + +_Test_, tête. + +_Tiel_, tel. + +_Tierce_, troisieme. + +_Title_, titre. + +_Traire_, attirer après soi. + +_Trenchast_, fut affectée, fut hypotéquée. + +_Trespasse_, excès. + +_Trie_, attesté. + +_Trier_, plaider. + +_Tollir_, priver. + +_Torcenouse_, violence. + +_Torcious_, violent. + +_Torciousement_, par force. + +V + +_Vacation_, vacance d'un Bénéfice. + +_Value_, prix, valeur. + +_Veier_, voir. + +_Veignir_, _venir_, parvenir, succéder. + +_Vendredie_, Vendredi. + +_Venter_, ventre. + +_Verdict_, procès-verbal, rapport des Jurés. + +_Verie_, vraie. + +_Veritie_, vérité. + +_Vetue_, chose vêtue, attachée, réunie à une autre. + +_View_, vu. + +_Vintisme_, vingtieme. + +_Uncore_, encore. + +_Voide_, nul. + +_Volunt_, volonté. + +_Vouchee_, appellé en jugement ou en garantie. + +_Voucher_, appeller. + +_Voy_, voie. + +_Vre_, voir, vue. + +_Urera_, servira, sera utile. + +_Use_, usage. + +_Ust_, eut. + +_Utlagarie_, contumace, bannissement. + +_Utlage_, contumacé, banni. + +W + +_Waive_, vagabond. + +_Wast_, dégradation d'héritages. + + +[Illustration] + + + + +====================================================================== + +_ECLAIRCISSEMENS_ + +ET CORRECTIONS. + +_PREMIER VOLUME._ + +Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence par ces mots, _Un +franc-tenement_, &c. doit être retranché. + +Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent du 9e aux +10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres 30 & 33 du Livre 4 +de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer les chap. 29. & 33. En effet, +1º. cet Auteur, dans le premier de ces Chapitres, s'exprime ainsi: + +_J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race la Couronne +se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains égards +héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en proche, & +qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre Loi politique, on +suivit pour la succession des Fiefs le même esprit qu'on avoit suivi +pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs passerent aux enfans & +par droit de succession & par droit d'élection, &c._ + +Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre Magistrat renvoie +par le passage que je viens de transcrire, il n'est question que +d'exemples de prétendues[532] _élections_ à la Couronne, tirés du 9e +siecle; & cependant M. de Montesquieu veut que ces exemples ayent influé +sur un usage qui n'a constamment commencé, suivant l'unique autorité +qu'il fait valoir, qu'avec le regne de l'_Empereur Conrad_, IIe du nom, +c'est-à-dire, plus de cent soixante ans après. _Sic progressum est ut ad +filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare._ + + [Note 532: Voyez sur l'équivoque de ce terme _élection_, + Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15; + & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient _qu'il ne se + trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans + máles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus + pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été_, dit-il, _pendant la + pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit + plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes + Rois_.] + +Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par la +_progression_ des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit de +choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. Ce +droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere institution de +l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la _Loi politique_ de cette +hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec la _Loi politique_ par +laquelle la succession au Trône s'étoit réglée au temps où les Fiefs +étoient devenus héréditaires. Il ne faut d'ailleurs qu'un peu +d'attention pour appercevoir l'illusion des relations que M. de +Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la maniere de succéder aux +Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est imaginé avoir été suivie +dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. Car en supposant avec lui +que l'élection à la Couronne eût servi de regle pour la succession aux +Fiefs, cette regle auroit dû consister à donner aux vassaux le droit de +choisir dans la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel +ils auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs le +choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en effet, +dépendu de leurs Souverains. + +2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que _quand +les Fiefs furent héréditaires_ (il faut remarquer qu'ils furent +héréditaires en 877) _le droit d'aînesse s'établit dans la succession +des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne qui étoit le +grand Fief_. Il ajoûte..... _qu'on établit alors un droit de +primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de la Loi +politique & civile_. + +Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé que sous la +seconde Race la _Couronne avoit été élective & héréditaire_, dans le 33e +il assure que la _Couronne, qui étoit le grand Fief_, étoit dévolue, +durant la même Race, à l'aîné. + +Dans le Chapitre 29 la _Loi politique_, qui avoit réglé dans le 9e +siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. de +Montesquieu, la _Loi politique_ qui autorisa dans la suite l'élection +des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est la _Loi féodale_ +qui a fait plier sous elle la _Loi politique & civile_. Ces +contradictions ne partent évidemment que de la confusion des époques, & +elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se laisser emporter trop +loin par la rapidité du style & la nouveauté ou l'éclat des pensées dans +les Ouvrages qui ont principalement pour objet la discussion des faits. + +Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, _les suites qu'auroit eu leur +infidélité_, lisez _qu'auroit eues, &c._ + +_Idem_, lig. 22, _pessédoient_, lisez _possédoient_. + +Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en _présens_, en +_honneurs ou biens fiscaux_, en _Bénéfices des particuliers ou des +Eglises & en Aleux_. Les _présens_ étoient héréditaires, & devenoient +aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. Tels étoient les +biens désignés par le nom _de munificentiæ_ dans le _Traité d'Andely, +entre Gontran & Sigebert_, dont je parle page 7. Ces présens étoient +tirés des confiscations qui échéoient au Roi régnant, & qui, n'ayant pas +été possédés par ses prédécesseurs, n'étoient point réputés incorporés +au domaine ni inaliénables. + +Les _honneurs_ ou _biens fiscaux_ provenoient des confiscations; mais +les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, étoient +réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne pour n'en +être jamais séparés. + +La _Jurisdiction_ que j'attribue en cet endroit à ces _honneurs_, doit +s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez la Remarque sur +la Charte de Guillaume le Conquérant, qui suit les Loix d'Edouard le +Confesseur dans le 2e Volume, page 161. + +Page 6, ligne 24, au lieu de _distric_, il faut lire _district_. + +Page 8, après la Note 33, _absque ullius introitu judicum, Form. 17, L. +1, Marculph._ on doit ajouter cette observation, _ces portions du fisc +devenoient soumises directement au Roi_. Voyez _Capitul. de Villis 1, +vol. Balus._ + +Page 10, Note 43, au lieu de _défend de restituer_, lisez _défendent de +restituer_. + +Page 13, 3e Note, on lit _Chap. de utili, &c._ lisez _Chopin, de utili, +&c._ + +Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, _départ. d'hérit._ ce qui +ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire _Terrien, chap. 6, de +parties d'héritage_. + +Page 15, j'ai dit que l'_ancien Coutumier rappella les Seigneurs & les +vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que Saint Louis +avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son aïeul avoient +démembrés du Fisc_. + +Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles que +suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre _ce Roi, les Clercs & les +Barons_, lequel se trouve page 41 du premier Volume des Ordonnances de +la troisieme Race. En effet, suivant cet article, ce n'étoit qu'en +_Bourgage_ & en _Villenage_ que la terre donnée par les peres à leurs +enfans échéoit, du temps de Philippe Auguste, à leurs plus proches +parens, _ad proximiores parentes_; les peres succédoient donc alors à +leurs enfans, quant aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces +derniers, pourvu qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, +sous Saint Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car +Beaumanoir ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le premier +qui l'ait proposée comme digne d'être généralement adoptée. + +Page 17, à la 2e ligne, effacez _hoirs_, & mettez _heires_. + +Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 _contient le droit +de représentation_, qu'elle prouve aussi qu'au temps de Littleton les +_biens étoient faits propres en la personne de celui qui le premier les +possédoit à droit successif_. + +Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient _les Avoués_ +des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie domestique des fonds +des maisons Religieuses: observation que le Lecteur est prié de se +rappeller toutes les fois qu'il trouvera que j'attribue une Jurisdiction +sous les deux premieres Races aux simples Seigneurs de Fief. + +Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; au +lieu de ces mots, _on ne peut l'aliéner, &c._ il faut ceux-ci, _on peut +l'aliéner, &c._ + +Page 42, Note (a), au lieu de _Seigneur au degré plus élevé_, il faut +mettre _par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de +feudataire; supérieur quant à la nature du fief_. + +Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette phrase, +_mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la fille qu'il +auroit, &c._ & substituez-y celle-ci, _mais après la mort de cet aîné le +cadet exclueroit sa niece_. + +Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme ligne, +_possibilité d'issue étiente_, lisez _éteinte_. + +Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 & 18, au lieu de +_le pere ou la mere qui leur survit_, substituez _le pere ou la mere qui +survit à cet enfant_. + +Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez _lorsque_ +en la place de _quand_; & dixieme ligne, _jouit_ au lieu de _jouira_. + +Page 52, 3e ligne, _& se l'ennie_, lisez _& se l'en nie_. + +Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur la Remarque +de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une erreur commise par M. +de Lauriere, page 38 de son Recueil des Ordonnances de la troisieme +Race; cet Auteur y dit que l'_Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de +Juillet 1219, est pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont +tellement maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des +conquêts faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article +331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la femme +est prédécédée_. + +Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée de +Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en Bourgage; tous ceux +faits hors Bourgage appartiennent propriétairement au mari, & la femme +n'en a que moitié en usufruit durant sa viduité. + +Page 68, 3e ligne, après ces mots, _le douaire n'étoit point dû_, +ajoutez ceux-ci, _sur ce fief_. + +Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, effacez +_si_; troisieme ligne, au lieu de _s'il arrive_, lisez _il arrive_; & +sixieme ligne, après le mot _intenter_, ajoutez ceux-ci, _en ce cas_. + +Page 77, 28 ligne, après ces mots, _ayent établi des Fiefs_ lisez +_viagers_. + +Page 86, quand je dis dans la Remarque (_b_) que certains Brefs +_s'accordoient par les Juges des Seigneurs_, je parle du temps où les +Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, ce qui dut +arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de Charles le Simple, nos +Rois ne pouvant, à cause des troubles, suivre les anciennes regles pour +l'administration de la Justice, les Commissions dont ils chargeoient +leurs envoyés n'étant plus respectées, sur-tout par les possesseurs des +Fiefs de dignité; ces Fiefs exercerent tous les droits de la +souveraineté sur leurs Sous-feudataires, & la plupart de ceux-ci se +trouverent nécessités par l'impossibilité de recourir au Roi, & par les +absences fréquentes de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction +purement provisoire & économique, à laquelle ils avoient jusques-là été +restrains à l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs +causes[A]. Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les +propriétaires de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la +subordination la plus complette, comme je l'observe ailleurs. + +Page 95, après la Note 1, où _je cite Sect. 78 & 79_, il faut citer _la +Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la Charte ajoutée +par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où il est traité des Justices +Seigneuriales_. + +Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve _revendiqué_, c'est +_révendique_. + +Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés au Clergé, +_n'avoient de Jurisdiction que par privilége_, on doit restraindre cette +_Jurisdiction_ à ce qui concernoit la Police domestique des Métairies +Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même page, j'ajoute que le _privilége +d'exemption de Jurisdiction s'accordoit à quelques Eglises_. Pour bien +entendre ceci, il est essentiel d'observer que les Causes civiles des +Colons, des biens du Domaine Royal donnés aux Eglises, ressortissoient +nuement de la Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la +compétence que sur les hommes domiciliés dans un _territoire_ donné aux +Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes +étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville, + [Marge A: C'est delà que + dans le ch. 24 du liv. + premier des Etablissemens de + S. Louis, _li Roy ne peut + mettre ban en la terre au + baron, ne libers ne peut + mettre ban en la terre au + vavassor_.] +dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, ou +pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les Avoués ou les +Vidames, pouvoient en porter directement les causes en la Cour du Roi. + +Page 123, ligne 19, au lieu de _ce qu'en aliénant_, lisez _qu'en +aliénant_. + +Page 121, ligne 22, effacez le mot _celui_. + +Page 124, ligne 13, après ces mots _aveu de la Jurisdiction_, ajoutez, +_ou police domestique_. + +Page 136, Note 6, lisez _Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid._ premier Vol. +col. 1052, & col. 409, ann. 803. + +Page 165, ligne 14, au lieu du mot _fruis_, lisez _fruits_. + +Même page, dernière ligne, _ou que sa naissance fût utile_, mettez _si +sa naissance étoit utile_. + +Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au lieu de +_étant_, mettez _est_. + +Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de _Bénéfice_, lisez +_Bénéficiers_. + +Page 188, 10e ligne, au lieu de _ce mineur pourra agir_, mettez _ce +mineur ne pourra agir_. + +Page 192, je dis _la conversion de ces fonds en aleux les rendoit +indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient avoient +Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue_. Ceci est +juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction des Comtes, parce +qu'en effet les biens fiscaux convertis en propriétés par le Roi, ne +reconnoissoient que la justice de sa Cour; il faut encore entendre la +Jurisdiction que les Propriétaires de biens fiscaux convertis en aleux +exerçoient sur leurs Tenans d'une Jurisdiction de police & économique +par les raisons ci-devant déduites, & que je ne répéterai plus. + +Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci. +_Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell._ + +Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée sous +plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, étoit relative +aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne tenu en 1080, & +ces épreuves n'étoient point admises par les Loix Normandes. Voyez mes +Remarques sur les Sections 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient +surpris la religion des Princes pour accréditer cette Procédure dans la +Normandie. + +Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez _gagée_ au lieu de _gagnée_. + +Page 240, 12e ligne de la Remarque. _Les principaux Officiers de Justice +des Seigneurs_, dont il est parlé en cet endroit, étoient ceux qui +veilloient à l'administration économique des Seigneuries, tels que les +Avoués, les Prevôts, les Vidames, les Senéchaux; leurs fonctions sont +spécifiées dans l'extrait que j'ai donné de Flete dans mon second +Volume. Ce sont ces Officiers que je nomme page 241 _bas Justiciers_. + +Page 242, 8e ligne, au lieu de _Loix aussi opposées qu'étoient celles +d'Edouard_, &c. lisez _Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles +celles d'Edouard_, &c. + +Page 247, 5e ligne, après ces mots _des travaux de sa femme_, lisez, _& +en même-temps des travaux de ses enfans_. + +Page 257, 17e ligne, avant ces mots, _ne se réserver_, il faut mettre +_&_. + +Page 283, lisez, _Gavel-kind_, au lieu de _Gravel-kind_ dans l'annonce +de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, lisez _une sorte +de rente_, au lieu de _sorte de rente_. + +Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, _ce terme est ici +pris_, il faut substituer à ces mots ceux-ci, _ce terme se prend +ordinairement_. + +Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque 244, +au lieu de _en ce cas_, on doit lire _alors_. + +Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, que les +Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres Races qu'une +Justice de correction provisoire sur les Colons qui étoient soumis à un +Fief. + +Page 325, après ces mots, _Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux_, il +faut ajouter, _& de Juges purement économiques, ils devinrent Juges des +causes civiles_. + +Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, _que nos Rois de +la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner leur Domaine_, +on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable d'avec celui qui ne +l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé à cet égard dans la +Remarque de la page 5 du premier Volume de Littleton. + +Page 380, derniere ligne, au lieu de _rapport_, lisez _transport_. + +Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, lisez +_concernantes_, au lieu de _concernant_. + +Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de _Rente_, lisez _Vente_. + +Même page, 9e ligne, au lieu de _rachetable_, lisez _irracquitable_. + +Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au lieu de ces +mots, _& que le Fieffeur_, lisez, _& si le Fieffeur_. + +Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez _rentrer_ au lieu de +_rentre_. + +Page 467, 15e ligne, lisez _materno latere_, & non _maternâ latere_. + +Page 469, 16e ligne, _il lavera_, lisez, _il l'avera_. + +Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu _de deux ages_, lisez _de +deins age_. + +Page 507, 20e ligne, au lieu de _ces fonds_, lisez _ses fonds_. + +Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le mot +_desseisines_, mettez _Britton, Chap. de_, &c. + +Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit _sous le titre de Droit en +Fitzherbert_, il faut lire, _le titre de Droit dans le Livre de +Fitzherbert_. + + +_DEUXIEME VOLUME._ + + +Page 6, 4e ligne, avant _manum_, mettez _per_. + +Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre _observons +encore_, &c. en caracteres qui auroient détaché cette Observation du +texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser cette négligence. + +Page 74, derniere ligne, _n'ont suivi_, lisez _l'ont suivi_. + +Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de _corfait_, +lisez _forfait_. + +Page 118, ligne 20, _ton lieux tol_, sont trois mots, ils ne doivent en +former que deux; _tonlieux, tol_. + +Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, _& qui par cette_ _raison étoit +obligé_, lisez _cet homme casé étoit donc par cette raison_, &c. + +Même page, ligne 24, au lieu de _Chef de la centaine_, lisez _Chef de la +famille_. + +Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, _si l'on en excepte +cependant celles de Henry I_, &c. & y substituer ce qui suit: _Henry I, +pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard le +Confesseur; mais cette feinte dura peu_, &c. + +Page 183, 13e ligne, au lieu de _ransiisset_, lisez _transiisset_. + +Page 201, 12e ligne, _Barocensem_, lisez _Barocensem_. + +Page 216, 25e ligne, au lieu de _nuntiis_, lisez _nuntii_. + +Page 235, première ligne, _unt_, doit être précédé d'une _s_. + +Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de _Hobert_, lisez +_Robert_. + +Page 241, 10e ligne, _eas investiret_, lisez _eos_. + +Page 264, ces quatre mots _brud toll_, _ehil wyte_, _yares gyves_, +_Scotales_, auroient dû être expliqués. + +Le premier designe les Droits de _Tonlieu_, dont j'ai déjà donné une +idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second indique les +_Amendes_; le troisieme un impôt sur les mesures, & particulierement sur +l'_Aunage_; & le quatrieme les Capitations. + +Page 296, Note 7, on lit, _voici ce que dit Wilkins_, il falloit mettre, +_voyez ce que dit_, &c. + +Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après +Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus important, +qu'il contient des cérémonies différentes de celles dont Pithou & Baluse +nous ont donné le détail. + +_Ordalium Saxonice Ordæl: dictio ab OR & DAEL composita. OR, privativum +est, quemadmodum apud Græcos A, apud Latinos IN, ut in dictione Græcâ +[Greek: ablabês], Latinâ INNOXIUS, viderelicet: DÆL partem sonat atque +hoc modo ORDÆL (ut verbum verbo reddam) expers est, id est, Criminis +expers. Erat etenim ORDÆL criminis purgandi modus, cujus duo fuerant +genera, alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum illud +solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus incedens, +ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens pede, super ignitos +quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud_ _unius erat interdum Libræ, +quod illi SIMPLEX ORDALIUM, pondo interdum tria, atque hoc illi TRIPLEX +ORDALIUM appellabant. Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat) +pronunciabant; sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis. +AQUARII itidem duo fuerunt ORDALII genera: aquæ nimirum frigidæ, & +ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus est totus, atque +tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) criminis purus in fundo +residebat, sceleris vero conscium aqua protinus à se rejiciebat: aut in +aquam deniq; ebullientem manum cubito tenus immergebant, atque de reo & +innocenti (quemadmodum à nobis superius dictum est) decernebant. Viris +tantummodo nobilibus atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta +est sese purgandi potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt +Ordalium. Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum barbaram & +plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) aliquam ejus +rei formulam, quam vel ad tempora Joannis Regis Angliæ stetisse +deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam scribere._ + +_Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro candenti. +Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis & oratione +consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam indutus, ferrum ante +altare positum forcipe accipiat, & Hymnum trium puerorum, videlicet +Benedicite opera omnia, decantans, ad ignem deferat, & dicat hanc +orationem super locum ubi fiet ignis ad faciendum judicium: Benedic, +Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo sanitas, sanctitas, +castitas, virtus, & victoria, & sanctimonia, humilitas, bonitas, +lenitas, & plenitudo legis, & obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui +Sancto, hæc Benedictio sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes +in eo._ + +Benedictio super ignem. + +_Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi nos, quia tu +es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen quod ante +sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo +lumine accendamur igne claritatis tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem, +ita nunc illumina corda_ _nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam +mereamur pervenire, per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster, +&c. Salvum fac servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum, +&c. Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c._ + +Oratio. + +_Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem +Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque per donum +Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum hoc genus +metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum --- falsitate procul +remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta --- fiat, per +eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem --- mittatur, & aspergatur +aqua Benedicta, & dum calescit Missam celebret. Cum vero Sacerdos +Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum sicut infra scriptum est, +adjuret atque communicare faciat._ + +Officium Missæ. + +_Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c._ + +Oratio. + +_Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum suorum +nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur. +Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, ad veritatis +censuram pervenire mereatur, per Christum Dominum, &c. In illo tempore, +cum egressus esset Jesus, in via præcurrens quidam genu flexo ante eum, +rogabat eum dicens, Magister, boni quid faciam, ut vitam æternam +percipiam? Jesus autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c._ + +Deinde, Secreta, &c. + +_Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione +sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum Sanctum, & per veram +Christianitatem quam suscepisti, & per Sanctas reliquias quæ in ista +Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo te Sacerdos regeneravit; ut non +præsumas ullo modo communicare, neque accedere ad altare, si hoc fecisti +aut consensisti, &c. Hic communicet Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc, +& Sanguis Domini nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. +Oratio. Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus supplices +deprecamur, ut hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus +expediat, & in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie +eleison, & Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem signa +magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, quibusdam +pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere ante conspectum Moysis, & +minime comburi permisisti; Deus qui incendio fornacis, Chaldaicis +plerisque succensis, tres pueros tuos illæsos eduxisti; Deus qui +incendio ignis populum Sodomæ involvens, Loth famulum tuum cum suis +salute donasti; Deus qui in adventu Sancti Spiritus tui illustratione +ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc +pravitatis nostræ examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis +hujus fervorem discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus +inquisitio agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur, +innocens vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla +unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & præsta +ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel +absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos super +ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio Dei Patris & Filii, +& Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, ad discernendum rectum +judicium Dei. Et mox accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat. +Hujus denique manus sub sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens +in vestigio ferri reperiatur, culpabilis ducatur; sin autem mundus +extiterit, laus Deo referatur._ + +_Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo +traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor._ + +Page 323, ligne 16, _Richarhus_, lisez _Richardus_. + +Page 354, derniere ligne, _Rex non concedit aliqui Baroni, &c._ + +Le nom de _Baron_ désigne en cet endroit un simple Seigneur de fief. En +Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs n'exerçoient +originairement sur leurs hommes qu'une Justice de simple police, +c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement la paix +entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit pas encore beaucoup +au-delà en Normandie dans le quatorzieme siecle, comme on peut s'en +convaincre par le Rôle suivant, où sont détaillées les Causes dont les +Barons étoient compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger. + +_Justice aux Barons de Normandie._ + +»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par Baronie & par +membre de Hautbert, & qui n'ont le plet de l'espée ne Hautte-Justice, +peuvent prendre tout homme saisi de larcin par eulx, par leur Sergent +dedens leurs Baronies ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire +juger se ils l'ont prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour +qu'ils le prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le +puissent rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le +puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en saulve prison +à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur doit rendre tout +jugie, se ils le requierent en lieu & en temps qu'ils le doivent +requerir pour faire justice; & se ils le retiennent plus que ils ne +doivent par la Coustume, ils le doivent amender au Roy. + +»_Item_, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & Monniers, & leur +faire rendre compte, & leur compte enteriner, & les mettre en leurs +prisons. + +»_Item_, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient Haro, & sur +qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, & leurs +Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung jour sans les replevir, & +aprés ils le doivent rendre à la Justice; & se ils ne le rendent, ils le +doivent amender. + +»_Item_, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes congnues +devant eulx pour faire payer & enteriner, sans ce qu'ils en puissent +congnoistre par enqueste. + +»_Item_, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols ung +denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à Justice, ils le +doivent amender au Roy. + +»_Item_, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & en pevent +lever du recreant quarante souls ung denier; & se paix en est faite des +parties, ils pevent lever de chacun des parties quarante souls ung +denier. + +»_Item_, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs fiefs; & +se les hommes demandent amendement des divises, ils le doivent avoir par +la Justice du Roy, & nulle autre Justice ils n'ont plus en Normandie, +sicome dient les Clercs de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, +jasoit ce que ils dient que ils en ont plus.» + +_Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes entre +simples personnes._ + +Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers. +D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls. +D'ung coup de paulme, cinq souls. +De prendre à la gorge d'une main, cinq souls. +De prendre à deux, dix souls. +De heurter du poing clos, cinq souls. +De heurter des deux, dix souls. +D'ung _barbouquet_[533], cinq souls. +De crachier au visage, cinq souls. +De esracher le chaperon, cinq souls. +De tirer le nez sans sang, cinq souls. +Et se il y a sang, dix souls. +D'ung coup de pié, dix souls. +De fouller aux genouls, dix souls. +D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls. +Et se il y a sang meurdry, dix souls. +D'ung _cable_[534], dix-huit souls. +De _train_[535], dix-huit souls. +De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls. +Et de playe au-dessus, soixante-douze souls. +Et se le _test_[536] est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls. +De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls. +De dents de derrières rompues, pour chacune + dent, sept livres quatre souls. +Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing. +Et de chacune d'icelles semblablement. + + [Note 533: Insulte faite en tirant la barbe.] + + [Note 534: _Cable_ pour _accabler_, terrasser.] + + [Note 535: Traîner.] + + [Note 536: _Test_, tête.] + + + + +====================================================================== +_CATALOGUE_ +DES AUTEURS ET DES OUVRAGES +_CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES_. + +On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont +distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu +plusieurs éditions. + +---------------------------------------------------------------------- + + +A + +Agathias, _Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594_, in-fol. + +Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, 1703. +Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, avoit +voulu faire allusion, en le prenant, aux _côtes_ ou _falaises_ entre +lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé. + +_Annal. Incerti Autoris. Paris._ 1588, in-8º. + +_Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris._ 1721, in-fol. + +Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12. + +_Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X_, Basil. 1535, in-fol. + +B + +Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, 1709, in-fol. + +M. de Bure, dans sa _Bibliographie_, a omis l'édition de 1701. Et à +l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres, +ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il +auroit dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est +excellente. + +Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol. + +Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol. + +_Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne._ + +Bossuet, _Defensio Declarationis Cleri Gallicani_, &c. Luxembourg, 1730. + +Bracton, _de Legibus Angl._ Londres, 1640, in-4º. + +Britton, Londres, 1640, in-4º. + +Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs. + +Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs. + +_Bibliotheca Patrum._ + +C + +_Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot._ Elzevirs, 1627 & 1641. + +_Cangii Glossarium_, Francfort, 1710. + +_Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris._ 1677. + +Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743. + +_Chopin. Opera. Paris._ 1600, in-fol. + +_Coenalis Histor. Gallic. Paris._ 1581, in-fol. + +Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656. + +_Commentar. Cæsar. Lugdun._ 1616, in-16. + +_Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag._ 1717, in-fol. + +_Concilia general. Collect. Binio._ L'exemplaire que j'ai de cette +Collection est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat +y a fait beaucoup d'Apostilles au crayon. + +Coquille ([OE]uvres de) 1703, in-fol. + +Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt pour les +enfans des condamnés est à la fin. + +Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën, +1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il +n'est point Auteur de la Glose Françoise. + +D + +Dachery, _Spicileg. Paris._ 1659, in-4º. + +Daniel, Hist. de Fran. in-12. + +Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º. + +De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º. + +Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620. + +Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol. + +_Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. Histor. +Normann._ + +Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º. + +Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie. + +Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast. + +Dutillet, 1592, in-4º. + +E + +Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances +de la troisieme Race. + +_Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide +Superius Anselmi Opera._ + +F + +Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º. + +Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol. + +_Fleta, Londin._ 1685, in-4º. + +_Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris._ 1611, in-8º. + +_Frodoard. Chronic. Paris._ 1588, in-8º. + +_Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus._ Ce Traité est à la fin de +Glanville. + +G + +_Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. Withe +Churche_, in-16, sans date. + +_Gregorii Turonens. Histor. Paris._ 1610, in-12. + +Idem, _De Miracul._ 1640, in-12. + +Guyot, Institut. Féodales. + +Guénois, Conférences des Ordonnances. + +_Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann._ + +H + +Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France. + +_Hincmari Opera_, 1645, in-fol. + +I + +Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol. + +L + +Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º. + +Loyseau ([OE]uvres de) Paris, 1620, in-fol. + +Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12. + +Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650. + +M + +_Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict._ + +_Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris._ 1663, in-fol. + +_Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats_, 1644, in-fol. + +Mezeray, Abregé de l'Hist. de France. + +_Molinæi Opera_, Paris, 1612, in-fol. + +Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12. + +Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º. + +N + +_Nithardi, Histor._ Paris, 1588, in-8º. + +O + +_Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn._ + +P + +Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie. + +Pasquier (Recherches de) Paris, 1643. + +Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes de M. +Roupnel de Chenilly. + +_Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil._ 1534, in-fol. + +Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen. + +Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol. + +_Procopii Historia, edit. Basil._ 1594, in-fol. + +R + +Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º. + +Rimer (Actes de) 1745, in-fol. + +Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, 1539, +in-fol. + +Roupnel (M.) _Voyez_ ci-devant Pesnelle. + +S + +_Selden. Notæ in Eadmer. Histor._ Voyez Eadmer & Anselme. + +_Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam._ Voyez _Fleta_; c'est à la fin +de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden. + +Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º. + +Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613. +La premiere fut faite à Edimbourg en 1609. + +Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai +citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je +donne ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées. + +_1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi._ + +_2. Regiam Majestatem, Libri 4._ + +_3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum._ + +_4. Leges Burgorum._ + +_5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick & +Roxburg._ + +_6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa +corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c._ + +_7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de +ponderibus & mensuris._ + +_8. Iter Camerarii Scotiæ._ + +_9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii._ + +_10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud Perth._ + +_11. Leges Forestarum._ + +_12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis._ + +_13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi._ + +_Statuta secunda ejusdem Regis._ + +_14. Assisæ & Statuta Davidis secundi._ + +_15. Acta Parliamenti Roberti tertii._ + +_16. Index Verborum Barbarorum._ + +_Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641._ + +_Spelman. Glossar. Londin._ 1664, in-fol. + +Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé. + +T + +_Taciti Annal. Antverp._ 1607. + +Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, Paris, +1574, in-fol. + +Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690, +in-fol. + +_Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris._ 1588, in-8º. + +_Tiraquelli Opera, Lugdun_, 1616, in-fol. + +V + +Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12. + +Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire. + +Voltaire (M. de) Hist. Univers. + +Z + +_Zazius de Feudis, Lugdun._ 1556, in-12. + +W + +_Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris._ + +_Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini_ 1574, in-folio. + +_Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin._ 1721, in-fol. + +Fin du second Volume. + + + + +====================================================================== + +TABLE +DES MATIERES +DES PREMIER ET SECOND VOLUME. + +---------------------------------------------------------------------- + + +A + +ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a + l'égard des fonds, 1 volume, 539 + Exemple d'un _Abbatement_, _ibid._ + +ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en _Abeyance_, 1 vol. 676 + +ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu + par défaut contre lui? 1 vol. 506 + +ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. 273 + +ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle + transférée, 1 vol. 484 + +ACQUETS. _Voyez_ SUCCESSION AUX ACQUÊTS. + +ACQUITTEMENT, combien de sortes d'_acquittemens_, 1 vol. 217 + _Voyez_ SEIGNEUR. + +ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, + 1 vol. 395 + Fraudes commises dans ces _Actes_, _ib._ + +ACTION de dette, 1 vol. 90 + _Action_ de trépasse, 1 vol. 97 & 105 + Fausse _Action_, 1 vol. 710 + +ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit + pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. 469 + +AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. 283 + Diverses manieres d'_affranchir_, 283, 284 + +AGE, a quel _âge_ nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. 161 & 162 + _Age_ parfait & _âge_ de discrétion pour les mâles & les + femelles, 1 vol. 163 + +_Plein-âge. Voyez_ MAJORITÉ. + +AGRICULTURE. _Voyez_ LABOURAGE. + +AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. 18 + _Aîné_ (le fils) succede seul à Clotaire II, 20 + _Aînée_, ses priviléges & ses charges, 1 vol. 317 + Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. 321 + +AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. 18 + Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue + ordinairement, _ib._ + Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du + droit d'_Ainesse_, 1 vol. 18 + Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la + premiere Race, 1 vol. 19 + Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, + 1 vol. 20 + Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire, + 1 vol. 21 + Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, _ib._ + +ALEU, _Franc-aleu Normand_, comment s'est conservé, 1 vol. + 192 _& suivantes_. + Définition du _Franc-Aleu_, _ibid_, 235 + +ALEUX, leur définition, 1 vol. 6 + _Possesseurs d'Aleux_, formoient une classe considérable dans le + neuvieme siecle, 1 vol. 194 + Expulsent les Normands à leurs frais, _ib._ + Ne devoient que le service Militaire, _ib._ + Pourquoi moins d'_Aleux_ en une Province, & plus d'_Aleux_ + en d'autres, 1 vol. 196 + Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, + réfutées, 1 vol. 197 + & 2 vol. 140 + Le Domesday reconnoît le _Franc-Aleu_, _ib._ 198 + On pouvoit donner les _Aleux_ aux Eglises, 1 vol. 205 + +ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. 24 + +AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, + 1 vol. 215 + Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, _ib._ + Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, _ib._ 708 + +AN _&_ JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé + en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, 489 + +ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la + part de son Evêque, 1 vol. 10 + +ANATHEMES. _Voyez_ IMPRÉCATIONS. + +ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. 10 + +ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des + Evêchés, 2 vol. 218 & 223 + +ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. 192 + +APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. 467 + +APPEL. _Voyez_ COMBAT. + Définition de l'_Appel_, sa forme, son effet, 1 vol. 565. + _Voyez_ COMBAT. + _Appel_ de Jugemens. _Voyez_ JUGEMENS. + +APPENDANCE. _Voyez_ DEPENDANCE. + +ARBITRE. _Voyez_ FEMME. + +ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. 194 + +ARQUES, continence du boisseau d'_Arques_, 2 vol. 22 & 23 + +ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que _Glanville s'est + servi des termes, du témoignage, & de l'autorité de + Justinien_, 2 vol. 4 + +ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession + de leurs enfans, 1 vol. 14 + +ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages + à ces _Assemblées_, 1 vol. 111 + _Voyez_ PARLEMENT. + +ASSENTIR _ou_ CONSENTIR, différence de ces deux expressions, + 1 vol. 683 + +ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. 237 + Grande _Assise_, maniere dont on la tenoit, 1 vol. _ib._ 305 + Sens différens de ce mot, _ib._ 306 + Livres d'_Assises_, son autorité en Angleterre, _ib._ 386 + N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, _ib._ + _Assise_ de nouvelle dessaisine, 1 vol. 433 + _Assise_ de _juris utrum_, _ib._ 676 + Petite _Assise_, d'où lui vient ce nom, _ib._ 553 + On ne tenoit point l'_Assise_ durant certain temps de l'année, 554 + Où se tenoient les _Assises_ & leur compétence, _ib._ + _Assise_ de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. 558 + _Assise_ pour Réglemens de Police, 2 vol. 361 + +ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. 585 + +ATTOURNEMENT. _Voyez_ TRANSPORT. + +ATTOURNÉS, 1 vol. 85 + Combien de sortes d'_Attournés_, _ib._ + D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, 614 + Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient + encore qu'_Attournés_ dans le quatorzieme siecle, 1 vol. 274 + +AVERS, ce que c'est, 1 vol. 520 + Formalités pour saisir les _Avers_ ou _Avoirs_, _ib._ + +AUMOSNE, _Franche-Aumône_, obligations de ceux qui + jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. 206 + Cette tenure est exempte de Féauté, _ib._ 211 + +AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui, + 1 vol. 215 + Ses dimensions, 1 vol. 236 + +AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. 274 + Pouvoit-il être désavoué par son Client, _ib._ + Prérogatives des Avocats, 1 vol. 601 + Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez + les Anglo-Normands, 1 vol. 602 _& suiv._ + +AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. 30 + Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. 310 + _Voyez_ PATRONNAGE. + +AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. 4 & 5 + +B + +BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il + jouissoit, 1 volume, 68 + +BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. 41 + +BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de + ces pouvoirs, 1 vol. 324 + +BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, + 2 vol. aux Notes, 12 + +BAN & arriere-Ban, 1 vol. 132 + Qui étoit sujet au _Ban_, _ib._ + +BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la + Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. 4 + Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs + conditionnels, 1 vol. 34 + N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot + _Fée tail_, 1 volume, 5e Note, 34 + N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité + des Lettres de Dénization, 1 vol. 276 + +BANNI, BANNISSEMENT, contre qui la peine du _Bannissement_ + avoit-elle lieu, 1 vol. 500 + Moyens que le _Banni_ avoit pour se soustraire à la peine + prononcée contre lui, _ib._ + +BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. 129 + Quand les Comtes prirent ce Titre, _ibid_, 130 + Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, _ibid_, 170 + _Voyez_ COMTES. + +BARRES. _Voyez_ EXCEPTIONS. + +BATAILLE. _Voyez_ COMBAT. + +BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. 19 + aux Notes, & pag. 467 + On distingue deux sortes de _Bâtards_ chez les Anglois, 1 vol. 465 + _Bâtard_, ne peut être villain, 1 vol. 263 + +BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, + 1 vol. 265 + De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions. + _Voyez_ INVESTITURE _&_ COMBAT. + +BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. 450 + +BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. 4 + Premier des Bénéfices donné à Aurélien, _ibid_. 4 & 5 + _Bénéfices_ amovibles, _ibid_. 5 + Acquis à prix d'argent, _ib._ + Distingués des Fiefs, 1 vol. _ib._ 35 + _Bénéfices_ de dignité, _ib._ + _Bénéfices_ des Eglises, _ibid_, 6 + Quand le nom de _Bénéfice_ commença-t-il à être opposé + au nom de propriété, 1 vol. 9 + Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, + _ibid_, 11 + En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder + aux _Bénéfices_, 1 vol. 26 + _Bénéfices_, tous amovibles, tous viagers, ou tous + héréditaires dans le même-temps, 1 vol. 35 + +BÉNÉFICIERS (grands) _Voyez_ COMTES. + +BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. 204 + _Biens Ecclésiastiques_, leur destination, droits du + Roi sur ces _Biens_. + _Voyez_ EGLISE, DOMAINE, RÉGALE, _&_ GARDE-NOBLE. + _Biens fiscaux_, en quoi ils consistoient, 1 vol. 5 + +BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité + du droit d'Amortissement, 1 vol. 215 + +BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, + 2 vol. 47 _& suiv._ + +BOISSEAU. _Voyez_ MESURES. + +BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit + pas d'habitation, 2 vol. 120 + +BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, + 2 vol. 120 + +BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, + 1 vol. 280 + +BOURGAGE, sa définition, 1 vol. 235 + Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. 244 + Antiquité du _Bourgage_ de Kent, _ib._ + En _Bourgage_, le Douaire étoit quelquefois de la + totalité du Bien, 1 vol. 245 + Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, _ib._ + _Bourgage_ de la Province de Kent, 1 vol. 288 + _Bourgage_ Anglois, en quoi différoit du _Bourgage_ Normand, _ib._ + _Bourgage_, Fonds en _Bourgage_ disponibles comme les + meubles, 1 vol. 57 + +BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage + dans les Assemblées générales du Royaume, 1 vol. 243 + Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs + enfans & à leurs héritiers, 1 vol. 256 + +BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. 235 _& suiv._ + Quand ont-elles commencé, _ibid_, 236 + Prérogatives des _Bourgeoisies_ Royales, _ib._ + Comment s'élisoient les Magistrats de ces + _Bourgeoisies_, _ibid_, 237 + De quels Biens pouvoit-on disposer dans les + _Bourgeoisies_, _ibid_, 238 + Comment les _Bourgeoisies_ Seigneuriales s'établirent, _ibid_, 238 + _Bourgeoisie de Ville_ en Normandie, imprime aux Héritages + qui y sont enclavés les caracteres du _Franc-Aleu_ & du + _Bourgage_, 1 vol. 239 + Forme des ventes dans les _Bourgeoisies_ Royales, _ibid_, 245 + Le Retrait est une Loi de ces _Bourgeoisies_, 1 vol. 256 + Y disposoit-on des Biens par Testament, _ib._ 360 + Leur influence sur le Commerce, _ib._ 426 + +BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. 73 + Ses principes sont-ils exacts, _ib._ + +BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. 28 + _Bref_ de Douaire, _ibid_, 66 + _Bref_ de Wast, _ibid_, 5 + Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux + _Brefs_ de Chancellerie, 1 vol. 96 + _Bref_ de faux Jugement, ses effets, _ib._ + _Bref_ de Confirmation, _ibid_, 133 + _Bref de Mesne_ ou _de Medio_, son usage, 1 vol. 216 + _Bref Præcipe quod reddat_, 1 vol. 220 + Ce _Bref_ répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, + 2 vol. 5 + Forme des _Brefs_, 1 vol. + Procédure sur les _Brefs_, _ib._ 221, 250 & 290 + _Bref_ nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement + sa propre cause sous les les deux premieres Races, 1 vol. 273 + _Bref Præmunire facias_, pourquoi établi, _ib._ + _Bref_ de _Rapt_ & de séduction contre le Supérieur d'un + Monastere qui y reçoit un Mineur, 1 vol. 283 & 284 + _Bref_ d'_Annuité_, 1 vol. 295 + _Bref_ de mort d'Ancêtres, _ibid_, 308 + Quand avoit-il lieu, _ibid_, 540 + _Bref_ de _Daraine_ presentement, _ibid_, 309 + _Bref_ de _Participatione facienda_, _ib._ 316 + _Bref_ de _Formedon_, _ib._ 336 & _ib._ 645 + _Bref_ d'_Admittatur_, _ib._ 374 + _Bref_ de _Fiefferme_, _ib._ 388 + _Bref_ d'Entrée sur dessaisine, 435 & 456 + _Bref_ de _Forcible entrée_, _ib._ 494 + _Bref_ de Dette, _ib._ 501 + _Bref Dum fuit infra ætatem_, _ib._ 542 + _Bref_ de _Droit_, quand étoit-il accordé, _ib._ 544 + Quand s'appelloit-il _Bref_ de cosinage, _ib._ + Forme de procéder sur un _Bref_ de Droit, _ib._ 578 + Tout est de rigueur dans la forme des _Brefs_, 1 vol. 459 + _Bref_ d'Entrée _in casu proviso_, _ib._ + _Bref_ de Trépas, _ibid_, 550 + _Bref Quare impedit_, _ib._ 558 + _Bref_ de _Détenue_, _ibid_, 561 + _Bref_ d'_Erreur_, son origine, ses effets & forme des + poursuites sur ce _Bref_, 1 vol. 569 + _Bref Copias ad satisfaciendum_, _ib._ 572 + _Bref Per elegit_, 1 vol. 573 + _Bref_ de _Recousse_, _ib._ 621 + _Bref Cui in vita_, _ib._ 643 + On n'avoit pas besoin de _Brefs_ quand l'objet ne valoit + pas 40 sols, 1 vol. 649 + _Bref_ d'_Entrée en le poost_, _ib._ 711 + _Bref Non ponatis in defaltam_, 2 vol. 5 + Conformité de ce _Bref_ avec nos Lettres d'Etat, _ib._ + _Bref Capias_, sa forme & son usage, _ib._ + _Bref Quæras_, pourquoi établi, 2 vol. 6 + _Bref Quare non habuerit Warantum_, _ib._ 6 & 7 + _Bref Seisias_, _ib._ + _Bref de Languore_, _ib._ 7 + _Bref_, d'où se tiroit le nom des _Brefs_, _ib._ 8 + _Bref ad Videndum_, _ib._ 8 + _Bref Prohibere ne teneat_, _ib._ + Procédures sur les _Brefs_ Anglois, conformes à celles + prescrites par les Capitulaires, 2 vol. 9 + Antiquité & origine des _Brefs_, _ib._ 14 + _Bref Quod posuit_, _ibid_, 15 + +BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, 440 + _Britton_, temps où il a écrit, rapports entre son Livre + & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. 703 + Idée de son Livre, 2 vol. 16 & 31 + Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, + 2 vol. 23 + +BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du + Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8 + _Brussel_, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles + sur la succession aux Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 _&_ 25 + Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond + les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. 77 + Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, _ibid_, 88 + Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. 93 + Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. 119 + A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. 262 + Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la + meilleure source, _ibid_, 265 + +C + +CANGE. _Voyez_ DUCANGE. + +CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des + dons que l'on peut faire aux Eglises, 1 volume, 203 + Différent sur ce point de la Loi des Allemands, + _ibid_, aux Notes. + Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. 256 + Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y + être autorisés, _ibid_, 551 + +CASTLE GARDE, Garde des Châteaux, _Etage_, 1 vol. 183 + +CAUSEUR, ses fonctions, _ibid_, 273 + _Voyez_ PLAIDEUR. + +CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives + de Normandie que les Usages des autres parties de cette + Province, 1 vol. 741 + +CÉDANT _&_ CESSIONNAIRE, définition de ces mots, 1 vol. 75 + +CENS, différence du _Cens_ d'avec les Tributs, 1 vol. 115 + +CENTAINES. Voyez HARO _ou_ HUNDRED. + +CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. 235 + +CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition + au serment des Jureurs, 1 vol. 585 + On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, _ib._ + +CHAMP, appareil du _champ_ ou les combats judiciaires se + donnoient, 1 vol. 153 + +CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. 109 + +CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. 598 + +CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, + 1 vol. 9 + Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers + la fin du huitieme siecle, 1 vol. 34 + Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. 136 + Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs + freres, _ibid_, 159 + C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les + Pairs du Royaume ont été réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, 323 + Cet Empereur favorise le Commerce, _ib._ 425 + Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office + Divin, _ib._ 598 + +CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, + 1 vol. 34 + Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites + Seigneuries, 1 vol. 35 + Exerce le Droit de Régale. _Voyez_ RÉGALE. + +CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de + Paris sous ce Roi, 1 vol. 143 + En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, _ib._ 156 + Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, _ib._ 466 + +CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités + Ecclésiastiques, 1 vol. 135 + +CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. 361 + Combien de sortes de _Chartes_, _ib._ 440 + Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de + Sceau? _ib._ 441 + Comment peut-on juger de la validité des _Chartes_, _ib._ + En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, + 1 vol. 514 + _Grande Charte_, 1 vol. 382 + +CHARUE _de terre_, continence de cette mesure, 1 vol. 599 + +CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la _Chasse_ en France + & en Angleterre, 1 vol. 447 + A qui appartenoit le Droit de _Chasse_ sous nos + premiers Rois, 1 vol. 447 + Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, _ib._ + Loix des Ducs Normands à l'égard de la _Chasse_, _ib._ + +CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. 529 + Personnels & réels, 1 vol. 353 + +CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. 128 + Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au + commencement de notre Monarchie, _ib._ 129 + Réception du _Chevalier_, comment elle se faisoit, _ib._ + Il n'y avoit point de _Chevaliers_ sans une portion de + Fief avant le regne de Louis le Begue, _ib._ 130 + _Chevaliers Normands_, leur Service plus +proportionné à la dignité de leurs Fiefs que ceux des autres + Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. 130 + Différentes époques où la _Chevalerie_ d'armes & la + _Chevalerie_ glébée ont été successivement reçues en + France, _ibid_, 131 & 134 + Il n'y a point eu de _Chevaliers_ en Normandie sous les + premiers Ducs de cette Province sans des portions de + Fief, _ibid_, 131 + Différence entre le Fief de _Chevalier_ & le Fief d'Ecuyer, _ib._ + +CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, + 1 vol. _ib._ + Dégradations des _Chevaliers_ sous la premiere Race, + aux Notes, _ibid_, 134 + _Chevaliers d'Armes_, faisoient le service de simples Ecuyers, + 1 vol. 135 + _Chevalier d'Arme_, n'avoit aucun rang militaire déterminé, _ib._ + _Chevaliers_ créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. 137 + _Chevalier_, tenure par service de _Chevalier_, ne doit + point l'Escuage, 1 vol. 169 + Leur record ne pouvoit être reproché, _ib._ 223 + _Chevaliers_, leur Office dans les combats judiciaires, _ib._ 265 + Leur présence & leurs fonctions dans les assises, _ibid_, 585 + _Voyez_ COMBAT. + +CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. 480 + +CLERGÉ. _Voyez_ ECCLÉSIASTIQUES. + Le _Clergé_ ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant + le huitieme siecle, 1 vol. 112 + Le _Clergé_ a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, + 1 vol. 201 + Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le + sixieme siecle, _ibid_, 210 + Refuse de faire voeu de chasteté, _ibid._ 223 + +CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile + de Paris, attentatoires à son autorité, par l'Edit + confirmatif de ce Concile, 1 vol. 152 + +CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices + amovibles, 1 vol. 5 + Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets + pacifiques, _ibid_, 150 + Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux + Eglises, _ib._ + A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les + conditions auxquelles il avoit donné aux Eglises, _ib._ + +COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. 221 + Quels crimes donnoient lieu au Combat, _ib._ 264 & 502 + Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, _ib._ + Excuses admises pour s'exempter du _Combat_, _ib._ + Formalités qui s'observoient dans les _Combats_, _ibid_, 265 + Par qui la Loi du _Combat_ fut faite, ib._ aux Notes. + Evénemens qui interrompoient & empêchoient le _Combat_, + 1 vol. 266 + Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, + _ibid_, 503 + _Voyez_ PROCÉDURES _&_ DUELS. + Comment gageoit-on le _Combat_, 1 vol. 586 + Loix du _Combat_ suivant Britton, le vieux Coutumier + Normand, & les Ordonnances de la troisieme Race de nos + Rois, 2 vol. 141 + Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste + de l'ordre observé pour les _Combats_ judiciaires lors + de leur établissement, 2 vol. 147 + +COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. 152 + Forme de leurs sermens, _ibid_, 154 + +COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle + peine étoit-il sujet, 1 vol. 139 + +COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands + le faisoient anciennement en Angleterre, 1 vol. 427 + Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers + Ducs de Normandie, _ib._ + Fraudes commises dans le _Commerce_, espece de leur + punition, _ibid_, 426 + +COMMISSAIRES, _Missi Regii_, pourquoi & quand nos Rois + ont-ils cessé de les envoyer dans les Cours des Seigneurs, + 1 vol. 25 + Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois + & chez les anciens Normands, _ib._ 582 + Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, + 1 vol. 237, & 241 + Régloient les affaires provisoires, _ib._ + Clerc des _Commissaires_, leurs fonctions, _ib._ + _Voyez_ SENÉCHAL. + +COMMUNAUTÉS des Marchands. _Voyez_ MARCHANDS. + _Communautés_ Religieuses, comment devenoient-elles + capables de posséder des biens, 1 vol. 205 + _Communauté de Pâturages_, comment s'acquéroit + & s'exerçoit ce droit, 1 vol. 545 + +COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques + à remplir leurs devoirs, quand ces devoirs sont déterminés, + 1 vol. 205 + +COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. 193 + Quand se sont-elles payées en argent, _ib._ 272 + Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, _ib._ + +COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme + siecle, 1 vol. 170 + Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere + Race, _ibid_, 192 + Défenses aux _Comtes_ de vexer les hommes libres, _ibid_, 194 + Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses + significations, 2 vol. 121 + Fonctions des _Comtes_, 1 vol. 6 + Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. 8 + Leurs vexations sur les hommes libres, _ib._ 10 + Distribuoient les emplois militaires sous la premiere + Race, _ibid_, 134 + Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des + Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. 139 + Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers + militaires, 1 vol. 129 + Quel étoit le taux de leur relief, _ibid_, 170 + +CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du + Droit de Régale, 1 vol. 151 + Tous les anciens _Conciles_ font mention de la Régale, + _ibid_, 154 + D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les _Conciles_ + sans y voir la reconnoissance de ce droit, _ibid_, 155 + +CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises + par les Laïcs, 1 vol. 202 + Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits + aux Eglises sans écrit, _ib._ + +CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les + facultés du Condamné, 1 vol. 385 + +CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. 587 + Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. 588 + Différence entre les délaissemens & les _confirmations_, + 1 vol. 589 + On répétoit dans les Actes de _confirmation_ les clauses + des Actes qui y étoient ratifiés, _ibid_, 595 + +CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de + deshérence, 1 vol. 416 + +CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes + réformées de Normandie, 1 vol. 695 + +CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. 143 + Ce nom désigne aussi un Châtelain, 1 vol. 449 + +CONQUETS, motifs du Droit de _conquêts_ accordé à la femme + sur les Biens Normands, tant en Bourgage que hors Bourgage, + 1 vol. 57 + +CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. 683 + +CONTEUR, 1 vol. 85 + _Voyez_ ATTOURNÉ. + +COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, + 1 vol. 22 & suiv. + _Cour du Roi._ _Voyez_ ROI. + _Cours Seigneuriales_, 1 vol. 95 + +COURONNE. _Voyez_ MAJORITÉ, ELECTION, _&c._ + +COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit, + 1 vol. 52 + +COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. 275 + +COUTUME _générale_, n'avoit aucune influence sur les + _Coutumes_ locales, 1 vol. 759 + _Coutume réformée_ de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, + le Bourgage & le Franc-Aleu, 1 vol. 239 + Raports entre les _Coutumes_ Angloises & Normandes & + les anciennes Loix Françoises sur l'admission des Serfs + aux Ordres, 1 vol. 282 + Mêmes rapports sur le Douaire, _ibid_, 703 + _Coutumes bizarres_ au sujet des mariages des filles des + hommes de fief, _ibid_, 159 + Causes de la diversité des _Coutumes_ à l'égard de la + majorité, _ibid_, 163 + Motifs des articles 411 & 429 de la _Coutume réformée_ de + Normandie, 1 vol. 246 + D'où étoit venue la _coutume_ qu'une femme, en épousant + son Ravisseur, lui sauvoit la vie, 2 vol. aux Notes, 158 + +COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte & + corrigée par Rouillé, 1 vol. 12 + + Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous + Innocent III, fait durer le Parage jusqu'au septieme + degré, 1 vol. pag. 212 + Comment il faut entendre ce qui est dit du _Mort-gage_ + en ce Recueil, 1 vol. 401 + +CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. 270 + +CURÉS. _Voyez_ PARSON. + Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. 675 + +D + +DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine + à _Regnatrude_, 1 vol. 466 + +DÉFAUTS, combien falloit-il de _Défauts_ de la part d'un + Défendeur pour qu'un Demandeur gagnât sa cause, 1 vol. 373 + _Défaut en Jugement_, le _Défaut_ emportoit la perte du + Droit en litige, 1 vol. 505 + +DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. 440 + +DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, + Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. 236 + _Voyez_ AVOCATS. + +DÉFORCEMENT. _Voyez_ ENTRÉE. + +DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. 654 + +DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, + 1 vol. 41 + +DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. 578 + +DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. 513 + Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés + actuellement par celui qui le fait, 1 vol. 514 + Pour faire valablement un délaissement, il faut être + Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. 515 + Exception à la regle précédente, _ibid_, 516 + En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, + 1 vol. 588 & suiv. + Effet du délaissement, _ibid_, 559, 563 & 647 + +DÉNIER. _Voyez_ DESSAISINE. + +DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand + a-t-il lieu, 1 volume, 165 & suiv. + +DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente + signification de ces deux expressions, 1 vol. 261 + +DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. 501 + +DÉSAVEU, suites du _désaveu_ du Vassal, 2 vol. 26 + +DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. 415 + Différence entre ce droit & celui de confiscation, _ibid_, 416 + +DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. 243 + +DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. 35 + Trois sortes de _Dessaisines_ à l'égard des rentes, _ibid_, 312 + Combien d'especes de _Dessaisines_ à l'égard des + immeubles, _ibid_, 377 & 535 + Moyens pour remédier à la Dessaisine, _ib._ 378 + +DÉTINUE. _Voyez_ BREF DE DÉTENUE. + +DETTES, poursuite des _Dettes_ en Justice, comment se + faisoit, 1 vol. 290 & 295 + Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle + admise, _ibid_, 354 + Quelles exceptions étoient admises contre l'action + intentée pour _dette_, _ib._ + Comment dessaisissoit-on pour _dettes_, _ib._ 377 + Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, + _ibid_, 501 + En combien de manieres contractoit-on une _dette_, _ib._ + +DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. 532 + _Voyez_ SEIGNEUR. + +DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. 455 + +DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. 642 + +DIVORCE, Coutumes Angloises sur le _Divorce_, 1 vol. 451 + Après le _Divorce_ restoit-il des Droits au Mari sur les + biens de sa Femme, 1 vol. 594 + +DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. 360 + Quel inaliénable, 1 vol. 668, & aux Notes, _ibid_, 708 + Précautions prises pour la conservation du _Domaine_ par + les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. 27 + Il y avoit des portions du _Domaine_ qui étoient + inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, _ibid_, 29 + Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à + Montpellier entre les Souverains, pour déclarer leur + _Domaine_ inaliénable, 2 vol. 30 + +DOMMAGES, triples _dommages_; quand les obtenoit-on, 1 vol. 494 + +DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. 200 + Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. 198 + Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, 198 + En quel sens le mot de _Gavel_ y est-il employé, _ibid_, 288 + +DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, + & pourquoi, 1 vol. 524 + Qu'est-ce qu'un _Donateur_ & un Donataire, 1 vol. 75 + +DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. 202 + +DOUAIRE. _Voyez_ BRITTON _&_ COUTUMES de Normandie. + En quoi consiste, 1 vol. 54 + Différentes dénominations de ce droit, _ib._ 55 + Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, _ib._ + Quel étoit le motif de son établissement, _ib._ + Etoit-il le prix de la Virginité, _ib._ + Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, _ib._ + Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du + _Douaire_, 1 vol. 56 + Le Conquêt Normand est le _Douaire_ du Bourgage Anglois, + _ibid_, 57 + _Douaire_ selon la commune Loi. _ib._ + _Douaire ad ostium Ecclesiæ_, & Douaire _ex assensu + Patris_. Leur définition, 1 vol. 58 + Quel _Douaire_ un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. 61 + De quel temps est dû le _Douaire_, _ibid_, 62 + Quel _Douaire_ avoit la Femme d'un _Jointenant_ ou d'un + Tenant en commun, 1 vol. 64 + Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, _ib._ + _Douaire_ de la plus Belle, 1 vol. 65 + Combien de sortes de Douaires, _ibid_, 70 + Les _Douaires_, quand ont cessé d'être sujets au droit + de viduité, 1 vol. 71 + Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. 73 + +DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. 675 + +DROIT, _mere-droit_, ce que l'on entendoit par ces mots, + 1 vol. 544 + +DROITS du _Souverain_, de leur exécution dépend la sûreté + des propriétés particulieres, 1 vol. 188 + +DUC. _Voyez_ COMTE. + +DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot _Factum_, 1 vol. 428 + Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume + qui donne l'_an & jour_ pour termes de certaines prescriptions + où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. 489 + Auroit dû indiquer sur le mot _Déforce_ les anciennes Coutumes + Françoises, _ib._ 654 + On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu + à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix, + 2 vol. 16 + +DUEL; qui pouvoit appeller en _Duel_, 1 vol. 566 + Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le _Duel_, _ib._ + Rapports entre les formalités du _Duel_ prescrites par les + Loix Anglo-Normandes, & celles indiquées par les Capitulaires, _ib._ + Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. 2 + _Voyez_ COMBAT. + +DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. 577 + +E + +ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, + 1 vol. 116 & 135 + Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, _ibid_, 116 + Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, _ibid_, 135 + Il leur est fait défense de porter les armes, _ibid_, 136 + Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, _ib._ + Leurs Gens de guerre conduits par les _Fideles_ du Roi, _ib._ + Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire + personnel des _Ecclesiastiques_, 1 vol. 136 + Priviléges des _Ecclésiastiques_, en quoi ils consistoient + relativement au Service militaire sous Guillaume le + Conquérant, _ib._ 136 + Exemples d'_Ecclésiastiques_ qui ont servi dans les Armées, _ib._ + _Ecclésiastiques_ créent des Chevaliers, 1 vol. 137 + Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, + 1 vol. 395 + Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, _ibid_, 424 + Impartialité avec laquelle il faut juger de + leurs priviléges & de leurs obligations, 1 vol. 201 + Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, _ibid_, 203 + Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en + deux cas, _ib._ + Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices + auxquels ils s'étoient obligés, y étoient contraints; & + comment, 1 vol. 207 + Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser + qu'ils sont sujets à la Jurisdiction Séculiere en certaines + circonstances, 1 vol. 210 + Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône + à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent point en pure aumône, + 1 vol. 212 & 213 + Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, _ib._ 308 + Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, _ib._ 394 + Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction + du Vicomte, _ib._ 572 + +ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. 81 + Quand doit-on dresser des Actes d'un _Echange_, _ibid_, 82 + Pourquoi les _Echanges_ n'étoient-ils pas sujets au droit + de réversion en faveur des Seigneurs, 1 vol. 82 + De quelle nature doivent être les fonds échangés, + _ibid_, 82 & 83 + Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'_échange_ + que les fonds échangés soient égaux en valeur numéraire, _ib._ + L'égalité de l'_échange_ se regle sur la dignité des deux + fonds, _ibid_, 84 + +ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. 235 + +ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous + Guillaume le Conquérant, 1 vol. 137 + On y faisoit les Loix, _ib._ + _Voyez_ PARLEMENT. + +ECOLES. _Voyez_ LOIX. + +ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, + 1 vol. 36 + C'est dans les Loix d'_Ecosse_ qu'on découvre l'origine du + Retrait lignager, _ibid_, 256 + +ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. 529 + +ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, + 1 vol. 130 + Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'_Ecuyer_ + & celles du Chevalier, _ib._ 131 + +EDOUARD (le Confesseur.) + Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec + le Relief, 1 vol. 160 + Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par + Guillaume le Conquérant, 2 vol. 76 + +EGLISE. + Biens des _Eglises_ inaliénables, 1 vol. 115 + Considérés comme faisant partie du Domaine, _ibid_, 512 + Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des _Eglises_, _ib._ + Hommes attachés aux _Eglises_, avoient-ils quelques + priviléges, _ib._ + Les _Eglises_ payoient les impôts, aux Notes, _ib._ + Exemple, d'une _Eglise_ exempte de toute Domination + temporelle, 1 vol. 117 + L'_Eglise_ est dans l'Etat, _ibid_, 150 + L'_Eglise_ n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, + 1 vol. 282 + Les _Eglises_ n'entrent point dans le commerce, 1 vol. 596 + Elles avoient des défenseurs. _V._ AVOUÉS. + +EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. 581 + +ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. 161 + +EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. 334 + +ENCLOSURE. _Voyez_ DESSAISINE. + +ENDENTURES (Formules des) 1 vol. 437 & 438 + Combien d'especes d'_Endentures_, _ib._ 439 + _Voyez_ FAIT. + +ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant + le mariage n'étoient pas réputés légitimes, 1 vol. 468 + Les _Enfans_ mineurs ne peuvent ester en Jugement, _ib._ 472 + _Enfans_ des Evêques leur succédoient, 1 vol. 368 + +ENTRÉE, combien de cas où le droit d'_Entrée_ peut être + exercé, 1 vol. 455 & 539 + Procédure relative à chacun de ces cas, _ib._ 456 + Combien de sortes de Brefs d'_Entrée_, _ib._ 457 + Quand avoit-on titre légitime d'_entrée_, _ib._ 537 + +ÉPAVES. _Voyez_ VARECK. + +ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi +les Normands avant Guillaume le Conquérant, 1 vol. 267 + _Voyez_ ORDALIE. + +ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, + 1 vol. aux Notes, 410 + +ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c. + _Voyez_ le nom de ces Auteurs. + +ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. 415 + +ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. 6 + +ESCUAGE; quand l'_Escuage_ étoit-il dû, quel étoit le taux + auquel on le payoit, 1 vol. 133 & 138 + Caracteres distinctifs de l'_Escuage_ & du _Socage_, + 1 vol. 181 + +ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, 9 + +ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas + adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. 35 + +ÉTAGE. _Voyez_ CASTLE GARDE. + +ÉTATS _sous condition_; qu'entend-on par ces expressions, + 1 vol. 393 + En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, _ib._ 394 + +ETIMOLOGIES DES MOTS CI-DESSOUS. + _Abeiance_, 1 vol. 676 + _Adwouson_, _ib._ 30 + _Ale_, _ib._ aux Notes, 297 + _Antrustion_, _ib._ aux Notes, 109 + _Bedeau_, _ib._ 450 + _Ber_, _ib._ 129 + _Demesne_, _ib._ 403 + _Desrene_, _ib._ 306 + _Disparagement_, _ib._ 165 + _Endent_ (fait) _ib._ 78 + _Enitia pars_, _ib._ 321 + _Escheat_, _ib._ 17 + _Estope_, _ib._ 692 + _Estray_, 2 vol. 17 + _Exfusticare_, _ib._ 101 + _Felonie_, _ib._ 73 + _Feodum talliatum_, _ib._ 33 & 40 + _Forfaire_, _ib._ 93 + _Formedon_, _ib._ 366 + _Forstaller_, _ib._ 314 + _Gage Plege_, _ib._ 528 + _Garciones_, _ib._ 395 + _Graunts_, 2 vol. 432 + _Grievous-fine_, 1 vol. 271 + _Hotchpot_, _ib._ 341 + _Leude_, _ib._ aux Notes, 109 + _Lige_, _ib._ 119 + _Loyal-tendre_, _ib._ 403 + _Mainpast_, _ib._ 566 + _Marshall_, _ib._ 143 + _Meignie_, _ib._ aux Notes, 193 + _Mise en vre_, _ib._ 166 + _Mortuum vadium_, _ib._ 399 + _Muster_, 1 vol. aux Notes, 13 + _Nief_, _ib._ 263 + _Oes_, 2 vol. 17 + _Ordinarie_, _ib._ 596 + _Ost_, 1. vol. aux Notes, 13 + _Paramount_, _ib._ 42 + _Parson_, _ib._ 674 + _Pecia_, 2 vol. 34 + _Rate_, 1 vol. 298 + _Reeve_, _ib._ 102 + _Remainder_, _ib._ 683 + _Replevin_, _ib._ 521 + _Rette_, _ib._ aux Notes, 184 + _Scutagium_, 1 vol. 127 + _Serjeantie_, _ib._ 227 + _Socagium_, _ib._ 179 + _Trespasse_, _ib._ 90 + _Verdict_, _ib._ 435 + _Voide_, _ib._ 429 + _Voucher_, _ib._ 73 + _Utlage_, _ib._ 274 + _Waif_, _ib._ 263 + _Wast_, 1 vol. 50 & 86 + _Wefs_, 2 vol. 17 + _Wrekes_, 2 vol. 17 + +ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. 275 + +EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, + 1 vol. 368 + Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture + du temporel de leur Eglise, 1 vol. 109 + Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, _ib._ 111 + En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux + Commissaires du Roi, _ib._ + Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, + 1 vol. 123 + Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs + Eglises comme indépendans du Souverain, _ib._ 151 + A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, + 1 vol. 151 + Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur + autorité sur les fideles ni sur les biens de leurs + Eglises, _ib._ 153 + Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant + les Capitulaires & les Canons, 1 vol. 209 + A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions + extérieures & corporelles, _ib._ + _Evêques_ préposoient les Curés aux Paroisses; mais + les Patrons les présentoient, _ib._ 310 + Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions + des Intestats, _ib._ 362 + Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit + leurs acquisitions, _ib._ 368 + _Evêque_ qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, + parce que ce Prêtre refuse de lui livrer les titres de ses + biens, 2 vol. 10 + Les _Evêques_ n'ont jamais eu droit de Justice proprement + dite sur leurs vassaux sous les deux premieres Races, + 2 vol. 170, 171 & suiv. + Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur + étoient dûs, _ib._ 173 + _Evêques_ vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent + des Cures, les donnent en dot à leurs soeurs, 1 vol. 155 + +EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. 354 & 501 + Doivent être proposées avant toute instruction, _ib._ 437 + Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, + 2 vol. 70 & 72 + +EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du + droit de se défendre en Jugement, 1 vol. 278 + Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, _ib._ + Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre + intérêt, pour causes légeres, _ib._ 280 + +EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. 498 + Maniere de les proposer, _ib._ + Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, _ib._ + Ceux qui proposoient les _Excuses_, comment appellés, 2 vol. 5 + +EXOINES. _Voyez_ EXCUSES. + +F + +FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. 428 + Combien distinguoit-on de _Faits_, _ib._ + Observation sur le sens que Ducange a donné à cette + expression, _ib._ + _Fait_ (endent) comment étoit dressé, 1 vol. 394 & 395 + _Voyez_ NOTAIRES _&_ ENDENTURE. + +FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que + par _Féauté_, 1 vol. 191 + Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, _ib._ 225 + Comment rendoit-on ce devoir, _ib._ 123 + A qui se prêtoit le serment de _Féauté_ avant l'hérédité + des Bénéfices, _ib._ + Etoit-elle de l'essence du Fief, _ib._ 124 + Caracteres spécifiques de la _Féauté_ & de l'hommage, _ib._ 125 + Usufruitier doit la _Féauté_, _ib._ + +FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, + 1 vol. 565 + Combien de sortes de _Félonies_, _ib._ 565 & 766 + +FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par + abus, 1 vol. 26 + Les _Femmes_ des premiers Bretons avoient le commandement + des Troupes, _ib._ + Bravoure & prudence de celles des Germains, _ib._ + Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. 37 + Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni + après l'an 877, quoiqu'elles ayent succédé aux Bénéfices, + après cette époque, à défaut de mâles, _ib._ + Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. 67 + Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables + de félonie, 1 vol. 73 + Forme de leur hommage, _ib._ 118 + Fiefs créés spécialement pour les _Femmes_, _ib._ 119 + Punition des _Femmes_ qui _méhaignent_ un homme, _ib._ 568 + Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, _ib._ 703 + Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne + se réconcilient point avec eux avant leur décès, _ib._ 704 + Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, + 1 vol. 331 + _Femme_ qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de + son mari, _ib._ 333 + Le _Climat_ a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui + permettoit au mari de châtier sa _Femme_, _ib._ 333 + Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées + constant le mariage, _ib._ 501 + Leur état dépendoit-il de leurs époux, _ib._ 695 + Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les + épousant, 2 vol. 158 + Quand elles étoient nées en villenage comment les + appelloit-on, 1 vol. 263 + Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand + elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. 267 + Pouvoient-elles être arbitres, _ib._ 321 + Elles juroient en Jugement pour les _femmes_, 1 vol. 308 + Moeurs douces des _Femmes_ Françoises, _ib._ 333 + Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs + maris, quelles précautions prenoit-on pour constater + la paternité du défunt, _ib._ 468 + +FERME. _Voyez_ BREF _&_ FIEF. + +FIEF. Définition du _Fief simple_, 1 vol. 1 + Forme du Contrat par lequel on acquéroit un _Fief_ simple + ou héréditaire, _ib._ 2 + A quel temps se rapportent les différences que Littleton + met entre les _Fiefs_, _ib._ + Formalités pour les aliéner, _ib._ + Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les _Fiefs_, 3 + César & Tacite ont-ils parlé de _Fiefs_ & de Bénéfices, _ib._ + Peut-on assimiler les _Fiefs_ aux _armes_, aux _chevaux_, + aux _repas_ dont les chefs Germains récompensoient la + jeunesse qui s'attachoit à eux, _ib._ 4 + Quand le nom de _Fief_ a-t-il commencé d'être en usage, _ib._ 11 + Distinction entre les _Fiefs_ simples & les _Fiefs_ + conditionnels ou abregés, _ib._ 26 & 47 + Pourquoi la perpétuité des _Fiefs_ s'est-elle plutôt + établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. 27 + Prérogatives du _Fief_ simple, _ib._ 31 + Définition du _Fief_ tail, conditionnel ou abregé, _ib._ 32 + Origine de cette espece de _Fiefs_, _ib._ + La nature de ces _Fiefs_ n'a pas été bien connue de Basnage, + 1 vol. 34 + Les _Fiefs_ ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers + & amovibles, _ib._ 35 + _Fiefs en tail général_, leur définition, _ib._ 36 + _Fiefs en tail spécial_, ce que c'étoit, _ib._ 37 + D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les _Fiefs_, + 1 vol. 47 + _Fiefs en tail_ après tout espoir perdu d'avoir lignée, + 1 vol. 48 + De quelle portion des _Fiefs_ formés d'un aleu le vassal + pouvoit-il disposer sans permission du Seigneur, 1 vol. 76 + Quand a-t-on commencé de donner en _Fief_ des Rentes, des + Pensions, _ib._ 77 + _Fiefs de reprise_, raison de leur établissement, 1 vol. 93 + Ceux dont l'investiture se faisoit par la _verge_ ou _bâton_ + n'étoient point des _Fiefs_ proprement dits, 1 vol. 106 + _Fiefs de pur honneur_ inconnus en Angleterre avant la + grande Charte, 1 vol. 131 + Il n'y avoit point de _Fiefs_ en Angleterre avant Guillaume + le Conquérant, _ib._ 160 + Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour + posséder les _Fiefs_, _ib._ 162 + Les _Fiefs_ se distinguent entr'eux par leurs redevances, + _ib._ 177 + Ce qui regarde le _Fief_ n'en dépend pas toujours, _ib._ 262 + Le mot de _Fief_ isolé s'entend toujours d'un _Fief_ simple + ou héréditaire, _ib._ 366 + En quoi le _Fief à tail_ différe-t-il de l'état sous + condition, _ib._ 394 + _Fief à tail_ ne pouvoit être confisqué, _ib._ 430 + +FIEFFE; la distinction entre les Contrats de _Fieffe_ + où il y a soulte de deniers, & ceux qui sont chargés de + rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. 413 + +FIEFFERME, sa définition, 1 vol. 389 & 390 + +FIEFFEUR _&_ FIEFFATAIRE, 1 vol. 75 + +FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de + leurs autres freres, 1 vol. 23 + Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands + Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 + Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder + aux Bénéfices, _ib._ 25 + Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. 56 + La _Fille_ mineure qui se prostituoit perdoit-elle son + Fief, _ib._ 416 + Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere + lui a fait en la mariant, 1 vol. 342 + + FINE. _Voyez_ TRANSACTION. + +FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. 31 & suiv. + +FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. 426 + +FORÊTS, antiquité des _Forêts_ royales, 1 vol. 447 + Les particuliers avoient-ils des _Forêts_ sous la premiere Race, + _ib._ + Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, _ib._ + Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti + de sa terre dans les _Forêts_ du Roi, 1 vol. 49 + +FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. 560 + +FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. 644 + +FORMULE de Délaissemens, 1 vol. 513 + _Formule_ des Endentures, _ib._ 437 & 438 + +FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. 587 + +FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. 314 + +FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race, + 1 vol. 26 + +FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette + tenure envers le Suzerain, 1 vol. 606 + _Voyez_ AUMOSNE _&_ TENURE. + +FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils + tenus envers le Donateur & les Successeurs jusqu'au quatrieme + degré, 1 vol. 211 + Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, _ib._ + Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. 212 + Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. 38 + Origine de ce droit, _ib._ + Ses prérogatives, _ib._ + Quand finissoit le franc-mariage, _ib._ + +FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, + premier Duc de Normandie, 1 vol. 117 + +FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, + 1 vol. 352 + Exemple de _francs_-tenemens, _ibid_, 515 + +FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. 318 + Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de + leurs Freres. + _Voyez_ FILLES. + +FUMIER. _Voyez_ LABOURAGE. + +G + +GAGE, _mort-gage_ & _vif-gage_, leur définition, 1 vol. 400 + _Voyez_ COMBAT _&_ LOI. + +GAIVES, _choses gaives_. _Voyez_ VARECK. + +GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. 340 + +GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. 718 + Quelle étoit admise par les Capitulaires, _ib._ 720 + Différence entre la _garantie_ directe & la collatérale, + _ibid_, 731 + +GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. 68 + Combien de sortes de _Gardes_, 67 + En quoi la _Garde_ Noble & la Baillie de nos Rois mineurs + différent-elles, _ibid_, 69 + Quand la _Garde_ avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui + possédoient des Fiefs, _ib._ 69 + Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs + possesseurs d'Aleux, _ib._ + Quand la _Garde_ des Fiefs a-t-elle commencé, _ib._ + Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. 132 + Effets de la _Garde_ Noble, _ibid_, 145 + A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour + les mâles ou pour les femelles, _ibid_, 146 + Quel a été le modele de la _Garde_-Noble, _ib._ 149 + La _Garde_ des Eglises a précédé la _Garde_ Noble, _ib._ + Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la _Garde_ + des Eglises, 1 vol. 151 + Comparaison entre la _Garde_ des Fiefs & celle des + Eglises, _ibid_, 158 + Les Filles tomboient en _Garde_ au temps de Charlemagne, + _ibid_, 159 + Raisons de cet usage, _ib._ + La _Garde_ Noble privoit-elle un Pere de la _Garde_ de + la personne de son fils mineur, héritier de son ayeul, + _ibid_, 171 + On distinguoit la _Garde_ en _Garde en droit_, & _Garde + en fait_, _ibid_, 173 + Quelle différence y avoit-il entre la _Garde_ Noble & la + _Garde Roturiere_, 1 vol. 188 + La _Garde_ Noble étoit incessible, _ibid_, 387 + _Voyez_ TUTELE. + +GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. 466 + Comment procédoit-il contre les Délinquants, _ibid_, 449 + _Voyez_ CHASSE. + +GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient + aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. 108 + Effets divers de ce serment, _ib._ aux Notes, _ib._ + +GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, + 1 vol. aux Notes, 570 + Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. 1 & 2 + Peut être comparé au style de Gauret, _ib._ 3 + A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de + Glanville, en Angleterre, _ibid_, 4 + A fait rassembler les formules des procédures usitées + depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. 4 + Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du _témoignage_, + ni de l'_autorité_ de Justinien, _ib._ + Usage qu'on peut faire de sa Compilation, _ib._ + Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, _ib._ + +GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. 596 + +GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. 704 + +GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans + ses plaisirs, 1 vol. 447 + Il se repent de cette rigueur, _ib._ + Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes, _ibid_, 361 + Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un + monument précieux sur la distinction des deux Puissances, + 1 vol. 210 + +GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa + belle-mere, 1 vol. 467 + +GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, + 1 vol. 192 + +GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. 432 + +GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, + 1 vol. 195 + Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal + exercée sous ses Prédécesseurs, _ibid_, 209 + Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses + Pairs, _ibid_, 236 + Son Gouvernement fut-il despotique, _ib._ 242 + Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une + capacité reconnue, _ib._ 243 + Force de sa Marine, 1 vol. 425 + On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: + ce qu'il en faut croire, _ib._ 448 + Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou + le latin, 1 vol. aux Notes, 514 + Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro + sans lui donner ce nom, 2 vol. 126 + Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. 158 + Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce + Conquérant, 2 vol. 176 + Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. 117 + Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, + 2 vol. 185 + Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. 144 + Il institue en Angleterre la féodalité, _ib._ 160 & 2 vol. 191 + Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, _ib._ + Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au + commencement de son regne, 2 vol. 76 + Il donne les Comtés à titre héréditaire, _ib._ 186 + Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, _ibid_, 187 + Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, _ibid_, 190 + Loix écrites en Normand par son ordre, _ib._ + Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France + pour conférer la Chevalerie, 2 vol. 191 + Forme des Chartes sous son regne, _ibid_, 193 + Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, _ib._ + Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, + 2 vol. 194 + Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms & + des armoiries, 2 vol. 194 + En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands + de ses Etats à l'abri des excommunications, _ibid_, 195 + Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? _ib._ + +H + +HARO, son origine, 2 vol. 124 + L'établissement du _Haro_ valut à Raoul, qui n'étoit pas + l'Inventeur de cette formalité, le titre de Législateur, + 2 vol. 126 + D'où Raoul prit-il l'idée du _Haro_, 2 vol. 119 + Le _Hue_ & _Cri_ des Anglois est le _Haro_ Normand, 2 vol. 127 + Comparaison de ces deux usages, _ibid_, 128 + +HAUTES-JUSTICES. _Voyez_ EVÊQUES, SEIGNEURS _&_ JUSTICE. + +HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, + 1 vol. 161 + Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, + 1 vol. 243 + +HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de + la Régale, 1 vol. 157 + +HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires, + 2 vol. 151 & 156 + +HERGEATE, _Heriet_, _Heriot_, ce que c'est, 1 vol. 160 + Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, + 2 vol. 120 & 121 + +HÉRITAGE, _Enhéritance_, usage de ces termes dans les Actes + de vente, 1 vol. 28 + Pourquoi la preuve par témoins des _Héritages_ n'est-elle + pas admise, 1 vol. 716 + +HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement + de la Chevalerie d'Armes sous la seconde Race, + 1 vol. aux Notes, 130 + Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de + l'Office de Maréchal, _ib._ 143 + A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, + _ibid_, aux Notes, 157 + +HIDE, mesure de terre, 2 vol. 5 + +HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. 156 + A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, _ib._ + +HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit + aucun rang distingué dans les armées dans le onzieme siecle, + 1 vol. 144 + +HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. 101 + Sa définition, _ibid_, 107 + Forme de l'_Hommage_, _ibid_, 108 + Distinction de l'_Hommage_ d'avec la Féaulté & l'Investiture, + _ibid_, 108 + Antiquité de l'_Hommage_ & son effet, _ib._ 109 + _Hommages_ des Ecclésiastiques, étoient rares sous la + premiere Race, pourquoi, _ib._ 112 + Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, _ibid_, 114 + Quel _Hommage_ doivent les Abbés, _ibid_, 114 & 115 + Motifs de la différence que Littleton met entre la + formule d'_Hommage_ des Laïcs & la formule de celui des + Ecclésiastiques, _ibid_, 1 vol. 117 + _Hommage_ des Femmes, en quelle forme, _ib._ 118 + _Hommage-lige_, antérieur au douzieme siecle, _ibid_, + aux Notes, 119 + _Hommage_ du Mari & de la Femme, _ib._ 120 + Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, _ib._ + L'_Hommage_ n'est dû que pour les tenures héréditaires, + 1 vol. 122 _&_ 125 + Caracteres distinctifs de l'_Hommage_ & de la Féaulté, _ibid_, 125 + L'_Hommage_ constitue le Fief sans en déterminer l'espece, + _ibid_, 177 + Force du lien que l'_Hommage_ forme entre le Seigneur + & le Vassal, _ibid_, 519 + _Voyez_ DÉSAVEU. + L'_Hommage_ n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. 224 + _Hommage_ d'_Ancêtres_. _Voyez_ TENURE. + Quels Fiefs peut-on tenir par cet _Hommage_, 1 vol. 226 + +HOMMES _libres_, leurs droits, 1 vol. 6 + Soumis à la Jurisdiction des Comtes, _ib._ 10 + Peine de l'_Homme_ libre qui ne se présente pas au Ban, _ib._ + On accordoit le titre de Bénéficiers aux _Hommes_ libres + qui jouissoient d'un nombre de terres suffisantes pour + composer un Fief de Chevalier, _ibid_, 176 + Priviléges de l'_Homme_ libre en Angleterre, avant la + Conquête, 1 vol. 118 + L'_Homme_ libre s'appelloit _Barbare_, n'étoit pas noble, + mais étoit capable de le devenir, 1 vol. 193 + _Hommes loyaux_, ou _légaux_. _Voyez_ JUREURS. + +HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. 5 + Quand il y en a eu d'héréditaires, _ib._ 2 +HOTCHPOT. _Voyez_ ETIMOLOGIE. + +HUE & _Cri_. _Voyez_ HARO. + +HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. 143 + Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, + _ibid_, 144 + +HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. 119 + _Seigneurages_, ou Chefs des _Hundreds_, quel pouvoir + avoient-ils sur ceux qui faisoient partie de leur Famille, + 2 vol. 122 & 123 + L'_Hundred_ étoit exempt de toute imposition + au moyen de certaines Redevances qu'ils payoient après + le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. 122 & 123 + On ne pouvoit passer d'un _Hundred_ en un autre sans + Certificat de bonnes moeurs, _ibid_, 123 + +I + +JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. 47 + +JAUGE. _Voyez_ MESURES. + +IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. 354 + +IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. 425 + N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme + libre, _ib._ + +IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins + anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. 361 + +INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. 385 + +INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. 215 + Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a + jusqu'ici pensé, 2 vol. 26 + +INDENTURE. _Voyez_ ENDENTURE _&_ FAIT. + +INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. 195 + +INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. 499 + +INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. 193 + +INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. 493 + +INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles + des intestats, étoit né d'une Loi très-équitable, 1 vol. 762 + +INTRUSION. _Voyez_ ENTRÉE. + +INVESTITURE, 1 vol. 108, 109 & 110 + +INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. 326 + +JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. 329 & 351 + Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. 63 + +JUGE, qualités & devoirs d'un bon _Juge_, 2 vol. 61 + Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi, _ibid_, 62 + Serment qu'ils prêtoient, _ib._ + +JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere + spirituelle, 1 vol. 209 + +JUGEMENT, différence entre l'_erreur_, le _faux Jugement_, + & la _défaute de droit_, 1 vol. 570 + Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour + réformer les _Jugemens_, _ib._ 571 + +JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. 425 + +JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. 435 & suiv. + Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter + serment en Justice, _ib._ 529 + _Jureurs_, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel + qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. 308 + Forme de leur serment, _ib._ + Comment s'opposoit-on à leur serment, 585 + Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, + _ibid_, & 2 vol. 71 + Devoirs des _Jureurs_, 2 vol. 65, 66 & suiv. + _Voyez_ RECORD. + +JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. _Voyez_ + EVÊQUES _&_ SEIGNEURS, JUSTICE, ECHIQUIER, COUR, _&c._ + +JUSSIONS. _Voyez_ PRÉCEPTIONS. + +JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit + pour objet que les difficultés qui s'élevoient au sujet des + services qui leur étoient dûs, 1 vol. 104 + _Justice_ des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, + 2 vol. 460 + _Justice_ (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du + Duc durant le regne de Raoul & de ses successeurs, 1 vol. 228 + Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, + 2 vol. 163 + Ce mot _Justice_ signifie quelquefois redevance, condamnation, + amende, 2 vol. 172 + Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une _Justice_ + économique sur leurs hommes sous les deux premieres Races, + _ib. & suiv._ + +K + +KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. 340 + +L + +LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. 47 + Précautions pour la conservation des bestiaux propres au + _Labourage_, _ib._ 48 + Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes + destinées au labour des terres, 2 vol. 50 + Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. 55 + Moyens pour mettre à profit les pailles, _ib._ 56 + Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, _ib._ + _Voyez_ BOEUFS, MOUTONS, FUMIER, _&c._ + +LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. 180 & suiv. + +LANGUEUR, ou _maladie_, étoit une excuse valable pour ne + pas se présenter en Jugement, 1 vol. 135 + _Voyez_ INFIRMITÉ. + Deux sortes de _Langueurs_ ou maladies peuvent valoir + d'_exoine_, 2 vol. 7 + +LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur + tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. 21 + +LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle + formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. 89 + +LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur + étoit exempt de la garde, 1 vol. aux Notes, 132 + +LESSEUR. _Voyez_ CÉDANT. + +LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. 276 + _Lettres_ de Clameur de Loi apparente; leur conformité + avec le Bref _Præcipe quod reddat_, 2 vol. 5 + _Lettre_ d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le + modele. _Voyez_ BREF. + +LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir + de l'emploi dans les troupes, 1 vol. aux Notes, 134 + Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, _ib._ 135 + Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, _ib._ 162 + +LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la + recouvroit, 1 vol. 271 & 283 + _Liberté_; Procédure requise pour constater sa _Liberté_, + 2 vol. 9 + +LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. 276 + +LIGNE; les biens de la _Ligne_ paternelle ne passent point + à la _Ligne_ maternelle, _& vice versa_, 1 vol. 16 + Au défaut de parens de l'une de ces _Lignes_, le Seigneur + succede au Fief, _ib._ + La préférence de la _Ligne_ paternelle sur la maternelle, + quant aux acquêts, d'où tire-t-elle son origine? 1 vol. 17 + Quand à commencé la distinction des _Lignes_ à l'égard des + successions, _ib._ + +LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le + droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. 243 + Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. 256 + En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous + le nom de Glanville, 2 vol. 4 + Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut + les bâtards des successions, _ib._ 467 & 468 + +LIVERIE DE SEISIN. _Voyez_ PRISE DE POSSESSION. + +LIVRE, différence entre la _Livre_ Normande & Angloise au + temps des Croisades, 2 vol. 22 + +LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que + cent _Livrées_ de terre, 1 vol. 236 + +LOTS. _Voyez_ FRERES, SOEURS, PARTAGE, _&c._ + _Lots_ faits par le sort, 1 vol. 322 + Faits verbalement, _ib._ 326 + +LOI _Salique_, en quoi elle differe de la _Loi_ Ripuaire, + en fait de successions, 1 vol. 17 + Contient l'origine de la prescription d'an & jour, _ib._ 489 + Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. 192 + Comment gageoit-on la _Loi_, & quel étoit l'effet de + cette Procédure, _ib._ 586 + Ecoles pour l'étude des _Loix_ sous les deux premieres + Races, _ib._ 601 + _Loix Angloises_, difficulté de les rassembler du temps + de Glanville, 2 vol. 3 + _Loi apparente._ _Voyez_ LETTRES. + +M + +MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de + Charlemagne, où il n'y a point d'imprécations, 1 vol. 361 + +MAIN _de Justice_, quel est le premier de nos Rois qui + l'ait portée, 1 vol. aux Notes, 110 + De quoi est-elle le symbole, _ib._ + +MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois + acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161 + _Majorité_ pour la Couronne, & celle requise pour les + Fiefs ont eu des motifs & des regles differentes, _ib._ 162 + +MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. 334 + +MAIRE _du Palais_; ses fonctions, 1 vol. 68 + +MALADIE. _Voyez_ EXOINE _&_ LANGUEUR. + +MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. 252 + On y faisoit les principales sommations au vassal, _ib._ 317 + Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, _ib._ 318 + +MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans + après la Conquête, _ib._ 586 + +MARCHAND, _Statut Marchand_; ce que c'est, 1 vol. 364 + _Marchand_, quand les associations entre _Marchands_ se + sont introduites en Normandie & en Angleterre, _ib._ 423 + Combien ces associations ont contribué aux progrès du + Commerce, _ib._ 424 + Réglemens pour les _Marchands_, _ib._ + +MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les + deux premieres Races, 1 vol. 424 + +MARCHÉ, violement du droit de _Marché_; comment appellé, 1 vol. 314 + A quelle distance les _Marchés_ devoient-ils être éloignés + entr'eux, 2 vol. 140 + +MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes + par lesquels nos Rois ayent confié à des Laïcs la garde des + Eglises, 1 vol. 153 + Preuves tirées de _Marculphe_ en faveur de la Régale, _ib._ + Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans + les deux Livres de cet Ecrivain, _ib._ + Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules + du premier Livre, _ib._ 361 + Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville, + 2 vol. 15 + +MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. 142 + La Jurisdiction, _ib._ 143 + Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois, _ib._ + Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur + au 11e siecle, 1 vol. 144 + +MARÉCHAL _des Seigneurs_ (fonctions du) 1 vol. 144 + +MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour + leur _Mariage_, 1 vol. 39 + _Mariage_ ou dot des filles de Rois, _ib._ 158 + _Mariages_ clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. 59 + _Mariage_ fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, + donne-t-il droit au vassal mineur de se marier sans le + consentement de son Seigneur, 1 vol. 164 + Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en + se remariant, un nouveau droit de _Mariage_ à son Seigneur, + _ib._ 164 + Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur + dont il a la garde, _ib._ 168 + Le _Mariage_ secret est bien différent des _Mariages_ + clandestins, _ib._ 466 + _Mariage_ (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. 341 + Dans quels degrés pouvoit-on contracter _Mariage_ en Angleterre, + _ib._ 345 + +MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. 246 + Peut-il faire lots pour sa femme, _ib._ + Étoit obligé de châtier sa femme, _ib._ 333 + Un _Mari_ fut exposé à être puni comme homicide, parce + que sa femme, à qui il avoit donné un soufflet, se laissa + mourir de faim, _ib._ + Le _Mari_ pouvoit-il exercer quelques droits sur les + biens de sa femme après le divorce, 1 vol. 594 + Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, _ib._ 695 + +MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. 332 + +MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. 568 + Poursuite du _Mehaing_, _ib._ + +MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une + seule _Mesure_ par-tout le Royaume, 2 vol. 20 + Variété des _Mesures_ dans le 9e siecle, _ib._ + Police pour les _Mesures_ chez les Anglo-Normands, _ib._ + _Mesures_ particulieres des Seigneurs exemptes de la + vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. 21 + Continence du _Boisseau_ Anglois dans le 13e siecle, _ib._ 22 + Variations des _Mesures_ durant les Croisades, _ib._ + +MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. page 5 + +MINEUR, peut-il ester en Jugement, _ib._ 472 + Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, _ib._ 544 + +MISE, joindre _sa mise_; explication de ces expressions, 1 vol. 544 + +MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. 6 + +MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur + Fondation, 1 vol. 205 + Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, _ib._ 206 + Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la + décision de leurs Procès, _ib._ 267 + Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, _ib._ + Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. 277 + Morts civilement, _ib._ + Ne prêtoient jamais serment, _ib._ 308 + Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, _ib._ 389 + Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des + rigueurs au sujet de la chasse auxquelles ce Prince ne + s'est jamais porté, 1 vol. 448 + Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, _ib._ 447 + +MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. 3 + Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires + du Roi, 1 vol. aux Notes, 6 + Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely + entre Gontran & Childebert, _ib._ 7 + Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du + L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8 + Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté + de Toulouse, _ib._ 27 + A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de + puberté étoit particuliere aux Anglois, 1 vol. 56 + Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles & + les Baillies, _ib._ 68 + Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait + M. de Montesquieu, le Livre des Fiefs est inintelligible, + _ib._ 77 + A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par + le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. 101 + Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu + dans la discussion des Fiefs, 1 vol. 113 + M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois + auroient dérogé à leur magnanimité en marchant à la tête + des troupes du Clergé, _ib._ 136 + Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de + Clodomir, Roi d'Orléans, à leur incapacité de se présenter + aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, _ib._ 162 + Son opinion à l'égard d'une double administration pour + les mineurs tombés en garde, contredit la Jurisprudence + adoptée sous Saint Louis, _ib._ 186 + A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race + les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. 195 + Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, _ib._ 265 + N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, + 2 vol. 10 + Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales + des Eglises & des Seigneurs Laïcs, _ib._ 161 + Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, 12 + En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit + de nos anciennes Loix, _ib._ 16 + +_MORT D'ANCÊTRES._ _Voyez_ BREF. + +MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, 57 + _Voyez_ PARAPHERNAL. + +MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. 399 + Combien de sortes, _ib._ 401 + +MOULINS, police des _Moulins_, 1 vol. 311 + +MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. 51 + Quand doit-on les tondre, _ib._ 52 + +MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. 469 + +N + +NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. 529 + Où déposoit-on les _Namps_, _ib._ 295 + +NIEF; ce que c'est, 1 vol. 263 + Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, _ib._ 267 + +NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. 193 + Ne dépendoit que de la volonté du Roi, _ib._ 195 + +NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de + cette Province, 1 vol. 81 + Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication + des Contrats d'échange, _ib._ 82 + Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se + sont-elles établies, 1 vol. 163 + D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui + n'admet point la déception d'outre moitié dans les Baux + à fieffe, _ib._ 411 + Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de + la rente peut en décharger son fonds quand elle passe + à un étranger, _ib._ 415 + +NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les + Cours Ecclésiastiques & Civiles sous Charlemagne, 1 vol. 394 + Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être _Notaires_, _ib._ + Comment étoient-ils punis pour crime de faux, _ib._ + +O + +OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. 502 + _Obligations_ dont l'objet est impossible ou deshonnête, + sont nulles, _ib._ + +OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, + 1 vol. 151 + Abus qu'ils font des revenus des Eglises, _ib._ + +OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au + Droit d'Entrée, 1 vol. 494 + Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens + rendus pendant son absence, 1 vol. 506 + +ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. 456 + +ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de + l'Angleterre à cette Province, 1 vol. 222 & 267 + +ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction + des Evêques, 1 vol. 596 + +OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. 132 + La conduite de l'_Ost_ n'étoit point affectée à un Officier + particulier sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 144 + +P + +PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. 326 + _Voyez_ LABOURAGE. + +PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. 265 + +PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en + Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. 236 + _Voyez_ PARLEMENT. + Conjectures sur le nombre de 12 auquel les _Pairs_ du + Royaume ont été réduits, 1 vol. 323 + +PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en + certains degrés a varié, 1 vol. 212 + _Parage_ entre le pere & la fille par le franc-mariage, + 1 vol. 42 + +PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. 57 + Sa définition, 2 vol. 73 + _Voyez_ MORGANGEBA. + +PARC, signification de ce mot, 1 vol. 446 + Quand en usage en Angleterre, _ib._ + +PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. 315 + Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, _ib._ + Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, + que doivent-elles faire, _ib._ 323 + +PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. 342 + +PARJURE, sa définition, 2 vol. 64 + +PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les + Ducs de Normandie, 1 vol. 240 + Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls + entrée, _ibid_, 241 + Pourquoi appellé Cour des Pairs, _ib._ + Combien de fois tenoit-on de _Parlements_ chaque année, + 1 vol. 242 + On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume + le Conquérant, _ibid_, 243 + Les _Parlements_ différoient-ils des Assemblées + générales, _ibid_, 584 + +PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. 674 + +PARTAGE; le _partage_ du Royaume fut-il égal entre les + enfans de Clovis, 1 vol. 18 + Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. + 1 vol. 19 + Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers + Rois, 1 vol. 320 + +PATERNEL, (l'héritier) du côté _paternel_, préfere ceux du + côté maternel en la succession aux acquêts, 1 vol. 15 + +PATRONAGE, Procédure sur le Bref de _Patronage_, 1 vol. 309 + Causes du droit de _Patronage_, _ib._ + Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. 310 + Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se + maintenir au droit de _Patronage_, 1 vol. 558 + _Patronages_, étoient-ils partables, 1 vol. 655 + +PATRONS; avis des _Patrons_ requis pour tout ce qui concerne + les Eglises qu'ils ont fondées, 1 vol. 596 + +PATURAGE. _Voyez_ COMMUNAUTÉ. + +PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. 236 + +PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de + mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. 39 + Consentement du _Pere_ requis pour valider le Douaire de + la femme de son fils mineur, 1 vol. 64 + +PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit + en penser, 1 vol. 675 + +PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. 98 + +PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. 583 + Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les + _Placités_ des hommes libres, 2 vol. 165 + _Voyez_ PARLEMENS _&_ AIRE. + +PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les + deux premieres Races, 1 vol. 73 + +PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y + soumettre; comment puni, 1 vol. 236 + _Voyez_ DÉFENSEURS. + _Plaideur_, ses fonctions, _ibid_, 85 + +PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514 + +PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. 30 + +POOTE (Gens de) 1 vol. 252 + +POSSESSION, le _fait endent_, où les Actes dentelés + suffisoient pour reprendre une _possession_ perdue, + 1 vol. 79 + La prise de _possession_ est-elle requise pour les tenures + à termes d'ans, 1 vol. 79 + Comment se faisoit la prise de _possession_, _ib._ 79 _&_ 100 + Prise de _possession_ d'un fonds en une Ville d'un Comté + suffit pour transmettre la jouissance des autres fonds + vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même + Comté, 1 vol. 80 + _Possession_ requise pour avoir le droit de faire + délaissement, _ibid_, 514 + A qui appartient le droit d'envoi en _possession_, 1 vol. 414 + +POURPRESTURE. _Voyez_ ENTRÉE. + +PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans + nos anciennes Loix, 2 vol. 14 + +PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, + 2 vol. 10 + Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. 11 + Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. 13 + Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance + qu'il y a entre les _Préceptions_ & les Lettres Royaux, + 2 vol. 14 + Divers noms donnés aux _Préceptions_, _ib._ + Les Rois donnent des _Préceptions_ pour l'élection des + Evêques, 2 vol. 10 + +PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, + 1 vol. 250 + Il n'y a point de _prescription_ contre le Roi, _ibid_, 258 + D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de + _prescription_ entre cohéritiers, _ibid_, 328 + _Prescription_ d'an & jour, son origine, 1 vol. 489 + Origine de la quadragénaire, _ibid_, 491 + +PRESENTEMENT pour _Présentation_. + Formule du Bref de derniere _Présentation_, 1 vol. 309 + _Voyez_ BREF _&_ PATRONAGE. + +PREVOSTÉ, origine du service de _Prevôté_, 1 vol. 5 + +PREVOST _d'une Seigneurie_, en quoi consistoit son Office, + 2 vol. 45 + Office du _Prévôt_, en quoi il consistoit dans les + Seigneuries particulieres, 2 vol. 46 + +PREUVE. _Voyez_ COMBAT. + _Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage + par Témoins_, 1. vol. page 716 + Danger de la _preuve_ par deux Témoins dans les Procédures + criminelles. _V._ QUESTION. + +PRISE de _possession_ essentielle pour la validité + des dons, 1 vol. 356 + Comment se faisoit, _ib._ 378 + Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre + une _possession_ perdue, _ibid_, 551 + +PRISON, excuse ou exoine pour cause de _prison_, étoit + valable, 1 vol. 499 + Quand un Accusé meurt en _prison_ par la négligence ou + la conduite trop dure du Concierge, celui-ci est + réputé homicide, 1 vol. 767 + +PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux + personnes, 1 vol. 518 & 519 + En combien de cas cette liaison, cette correspondance + a-t-elle lieu selon la Loi, _ib._ 526 + +PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises + pour l'instruction des Crimes, 1 vol. 502 + Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, _ibid_, 504 + Anciennes manieres de procéder civilement dans les + affaires personnelles ou réelles en Normandie & en + Angleterre, _ibid_, 528 + _Procédures_ que l'on faisoit en conséquence des Brefs + Anglo-Normands, semblables à celles prescrites par les + Capitulaires de nos Rois, 2 vol. 9 + _Procédures_ sur un droit de Présentation litigieux, + 1 vol. 596 & suiv. + Où se portoit la contestation sur ce droit, _ib._ + +PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. 185 + +PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. 31 + +Q + +QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. 8 + +QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans + les Coutumes Anglo-Normandes, 1 vol. 576 + +QUESTION, argumens contre l'usage de la _Question_ dans + les Procédures criminelles, 1 vol. 503 + Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un + crime de lèze-Majesté pour abreger les douleurs de la + _Question_, _ibid_, 504 + Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui + résulte de la _Question_, 1 vol. 504 + +R + +RACE; sous la premiere _Race_ & au commencement de la + seconde, les Seigneurs ne donnoient des Fiefs qu'à des + personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires, + 1 vol. 37 + +RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit + l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. 121 + _Raoul_, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour + les Evêques, 1 vol. 117 + Il rétablit en Normandie la subordination, _ibid_, 121 + Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de + son Duché à venir reprendre leurs possessions, _ibib._, 177 + Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, _ib._ + Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119 + A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur + les chemins, 2 vol. 125 + Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. 197 & 198 + Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. 425 + +RAPIN _de Thoiras_ contredit par Polydore Vergile sur + l'antiquité du droit qu'ont les Anglois d'être jugés + par leurs Pairs, 1 vol. 236 + Son erreur sur le sens de ces termes: _mort d'Ancêtre_. + _Voyez_ BREF de _mort d'Ancêtres_. + +RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. 244 + +RAPT, peine de ce crime, 1 vol. 568 + +RECORD du Douaire, 1 vol. 60 + _Record._ _Voyez_ COUR. + Quand se pratiquoit le _Record_, 1 vol. 223 + Différence entre le _Record_ fait en présence du Roi + & celui fait en présence des Juges seulement, _ib._ + N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes + à discussion, _ib._ 16 + Modele d'un _Record_, 1 vol. 230 + On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les + faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. 574 + _Record_ des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, & 2 vol. 67 + +RECOUSSE. _Voyez_ DESSAISINE _&_ BREF. + Effets de la _Recousse_, 1 vol. 622 + +REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. page 190 + +RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. 194 & suiv. + Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le + Conquérant en faveur du droit de _Régale_, _ibid_, 157 + Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la _Régale_ au + véritable esprit de son institution, _ibid_, 157 + Henry I. abolit-il la _Régale_, _ib._ 227, _&_ 2 vol. 232 & 233 + +RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. 68 + +REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, + 1 vol. 7 + +RELÉAS. _Voyez_ DÉLAIS _ou_ DÉLAISSEMENT. + +RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, + 1 vol. 161 + Taux du _Relief_, _ibid_, 169 _& suiv._ + _Relief_, quel _Relief_ paye le Socage, 1 vol. 189 + Faute de payer le _Relief_, le Seigneur se saisit du Fief, _ib._ + Différence qu'il y a entre le _Relief_ & l'_Hergeate_ ou + _Heriet_. _Voyez_ HERGEATE. + +REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. 683 + +REMITTER. _Voyez_ RESTITUTION. + +RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. 342 + +RENTE seche, répond à nos _Rentes_ purement hypotéques, 1 vol. 626 + _Rente_-service, sa nature; 1 vol. 183 + Combien de sortes de _Rentes_, _ibid_, 291 + Pour quelles _Rentes_ pouvoit-on saisir les fonds, + 1 vol. 292 & suiv. + On étoit dessaisi des _Rentes_ par quatre moyens, + _ibid_, 312 & 313 + Qui peut imposer des _Rentes_ sur des fonds, _ibid_, 413 + +REPLEVINE. _Voyez_ DESSAISINE. + +RÉPONDANT. _Voyez_ CURATEUR. + Cas où on ne peut plaider que par un _Répondant_, + 1 vol. 273 & suiv. + Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, + 1 vol. 277 & 278 + +REPROCHES. _Voyez_ SAONS. + +RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle + son origine, 1 vol. 94, & aux Notes, même page. + +RESTITUTION, dans quel cas a lieu, 684 & suiv. + La Femme a-t-elle le bénéfice de la _Restitution_ + contre une Transaction faite par son Mari, 1 vol. 693 + +RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie + du temps de Guillaume le Conquérant, 1 vol. 256 + Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, _ib._ + Comment le _Retrait_ a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, + _ibid_, 257 + Formalités du _Retrait_, _ibid_, 257 + +RÉVERSION & _Remainder_; différence de ces deux mots, 1 vol. 683 + +ROBERIE. _Voyez_ VOL. + +ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, + 1 vol. 192 + _Romain possesseur_, avoit-il les priviléges des hommes + libres, 1 vol. 193 + +ROUILLÉ. + Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient + dû prendre plutôt pour guide les Traités Anglo-Normands + que les Notes de cet Auteur, 2 vol. 18 + _Voyez_ COUTUMIER. + +ROI. _Voyez_ DROITS DU ROI, DOMAINE. + Nos _Rois_ changeoient quelquefois les Terres fiscales + en Aleux, 1 vol. 192 + Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon + que les nécessités publiques l'exigent, _ibid_, 206 + Ont seuls droit de donner en franche-aumône, _ibid_, 207 + Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, _ibid_, 205 + Les fils de nos premiers _Rois_ jouissoient de leurs + Appanages à titre de Souveraineté, & ils portoient le + nom de _Roi_, _ibid_, 212 + Nos _Rois_ modifioient à leur gré les possessions des + Evêques dont on leur demandoit la confirmation, 1 vol. 215 + Cour du _Roi_, faisoit seule les Loix, 1 vol. 231 + Le _Roi_ choisit les Commissaires qu'il députe en chaque + Province pour l'élection des Centeniers & des Echevins, + _ibid_, 241 + Effet des Préceptions Royales. _Voyez_ PRÉCEPTIONS. + Précautions qu'un _Roi_ doit prendre en choisissant des + Juges, 2 vol. 61 + Nos _Rois_ recevoient ordinairement le serment de fidélité + des Leudes, 1 vol. 111 + Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir + le serment, _ib._ + Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161 + Cas où les Lettres d'abolition que les _Rois_ accordoient + n'empêchoient pas la confiscation des Biens du coupable, + _ibid_, 416 + Sur quoi est fondé le droit que nos _Rois_ ont sur les + Fiefs des Mineurs qui en possedent un relevant de la + Couronne, _ibid_, 514 + Ordre observé dans leurs Cours de Justice, _ibid_, 584 + Nos _Rois_ n'ont jamais tiré _du fond de leur naturel_ + des usages tyranniques, 2 vol. 13 + _Voyez_ DOMAINES. + +S + +SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de + _Reproches_, 1 vol. aux Notes, 498 + +SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de _Sceau_, 1 vol. 236 + Punition de ceux qui les faussoient, _ibid_, 440 + De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, + _ibid_, 441 + +SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, 110 + Différence entre l'Investiture par le _Sceptre_, & + l'Investiture par la Verge, _ibid_, 111 + +SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. 29 + Ils copient en tout le Souverain, _ibid_, 114 + Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, _ib._ + Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux + qui se marient, 1 vol. 159 + Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la + rareté ou l'abondance des hommes de leur ressort, 1 vol. 163 + Quel est le vrai _Seigneur_, _ibid_, 532 + Pouvoient-ils renoncer à la directité, _ibid_, 532 + Le _Seigneur_ devoit-il _acquittement_ ou garantie à son + Vassal pour la Tenure en Franche-aumône, _ibid_, 606 + Les _Seigneurs_ n'ont pu jouir du droit d'_Amortissement_ + que par usurpation, 1 vol. 215 + Peine qu'encourent les _Seigneurs_ qui refusent au Vassal + la protection qu'ils lui doivent, _ibid_, 217 + Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, _ibid_, 219 + En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite + pour que le _Seigneur_ soit délié de ses obligations + envers son Vassal, 1 vol. 222 + _Seigneurs_ Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la + Seigneurie; pourquoi, _ib._ + Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie + par droit & celui qui n'en jouit qu'en vertu d'un transport, + _ib._ 225 + _Seigneur_ qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut + saisir le Fief, 1 vol. 226 + Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, _ib._ 255 + Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain + qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, _ib._ 263 + _Seigneur_ qui vouloit combattre son vassal devoit lui + remettre son hommage, _ib._ 264 + Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à + l'Action que ce dernier avoit intentée contre lui, _ib._ 269 + Ne peut outrager son villain jusqu'à le _méhaigner_, 1 vol. 271 + Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses + villains, 1 vol. 284 + Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné + à une peine capitale, ou qui étoit décédé sans postérité, _ib._ 416 + Que devoit-il prouver en reclamant son villain, _ib._ 608 + Ne pouvoit transporter les services militaires de ses + vassaux à un autre Seigneur, _ib._ 614 + +SEIGNEURAGES. _Voyez_ HUNDREDS. + +SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. 240 + _Senéchal_ des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, + 2 vol. 34 & suiv. + Les _Senéchaux_, tenoient les comptes des autres Officiers, + _ib._ 60 + +SERF, ses obligations, 1 vol. 193 + Les Laboureurs étoient-ils tous _Serfs_ à la fin de + la deuxieme Race, 1 vol. 195 + _Voyez_ VILLAIN. + +SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges, + 1 vol. 227 & 228 + Combien d'especes de _Sergenterie_, & diversité de + leurs fonctions, _ib._ + Quel relief doit la _grande Sergenterie_, _ib._ 229 + Où les tenans par _grande Sergenterie_ doivent-ils faire + leur service, _ib._ + _Petite Sergenterie._ _Voyez_ TENURE. + +SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. 5 + Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. 34 + +SERMENS des combattans, 1 vol. 155 & 266 + Trois sortes de _Sermens_, 2 vol. 64 + Devoirs de ceux qui prêtent _Serment_. _Voyez_ JUREURS, + COMBATS _&_ TÉMOINS. + Les Moines prêtoient-ils _Serment_. _Voyez_ MOINES. + +SERVICE; tenure par Divin _Service_. _Voyez_ TENURE. + _Service_ Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. 317 + Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur + les _Services_ militaires de son vassal, _ib._ 614 + Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres + de leurs _Services_ militaires, 1 vol. 37 + +SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. 8 + +SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé _Marcheta_, 1 vol. 332 + +SOCAGE, distinction entre le _Socage_ & l'_Escuage_, entre + les Fiefs de Chevalier & le _Socage_, 1 vol. 181 & 182 + Garde en _Socage_. _Voyez_ TUTELE _&_ TENURE. + +SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. 317 + _Voyez_ FILLES. + +SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. 322 + +SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement + de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, 192 + +STERLING, son poids, 1 vol. 310 + +SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix + Anglo-Normandes, _ib._ 1 vol. 12 + L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les + utérins pour succéder aux Acquêts est-il ancien, _ib._ 13 + _Succession_ aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au + préjudice du pere, _ib._ + _Succession_ aux Propres, 1 vol. 14 + D'où sont venues les différentes regles établies pour + les _Successions_ dans chaque Province du Royaume, 1 vol. 17 + +T + +TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. 271 + _Voyez_ COMPOSITION. + +TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. 221 + Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre + qu'en France; pourquoi, _ib._ 505 + Danger de l'influence que deux _Témoins_ ont sur les + Jugemens criminels en France, 1 vol. 502 + Maux que les faux _Témoins_ ont occasionnés, _ib._ 503 + _Voyez_ JUREURS. + +TENURE par _Escuage_; ses priviléges, ses bornes & ses effets, + 1 vol. 139, 140 & suiv. + En Fief simple, en Fief tail, en Douaire. + _Voyez_ FIEFS SIMPLES, FIEFS TAIL, DOUAIRES, &c. + _Tenure_ en commun, 1 vol. 63 + A terme de vie, _ib._ 75 + A terme d'ans, _ib._ 78 + A volonté, _ib._ 87 + Est-on obligé de quitter la _Tenure_ à volonté incontinent + après l'ordre du Seigneur, 1 vol. 87 + Quelle espece de _Tenure_ s'appelloit _Fief en l'air_, _ib._ 88 + _Tenure_ par copie, 1 vol. 91 + Cette _Tenure_ ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait + été auparavant restituée au Seigneur, _ib._ 92 + Combien de sortes de _Tenures_ par copie, _ibid_. + Etoient-elles héréditaires, 1 vol. 97 + Différence entre la _Tenure_ à volonté & la _Tenure_ + par copie, _ib._ 98 + _Tenure_ par la verge, _ib._ 100 + _Tenure selon l'usage_ des Seigneurs, 1 vol. 104 + Pourquoi les _Tenures_ de Garennes & autres droits de + cette espece sont-elles appellées _Tenures de Dignité_ + dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, 119 + _Tenure_ par service de Chevalier, 1 vol. 145 + Quelles _Tenures_ doivent le Relief, _ib._ 170 + _Tenure_ en Socage, sa définition, _ib._ 175 + Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de + la nature des _Tenures_ en Socage, 1 vol. 185 + _Tenure_ en Franche-aumône, _ib._ 200 + _Tenure_ par Service Divin, en quoi differe-t-elle de + la _Tenure_ en Franche aumône, 1 vol. 208 & 210 + _Tenure_ par Hommage d'Ancêtres, _ib._ 218 + A quoi cette _Tenure_ oblige-t-elle les Seigneurs, _ib._ 219 + _Tenure_ par grande Sergenterie. _Voyez_ SERGENTERIE. + _Tenure_ par Cornage, 1 vol. 230 + _Tenure_ par petite Sergenterie, _ib._ 233 + Cette _Tenure_ releve du Roi, _ib._ + _Tenure_ en Bourgage, _ib._ 234 + En Villenage, _ib._ 251 + Par Elégit, _ib._ 364 + En commun, _ib._ 365 + +TERRES. _Voyez_ LABOURAGE. + +TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. 180 + +TESTAMENT; exécuteurs des _Testamens_ ont-ils la garde des + mineurs, 1 vol. 186 + Celui qui mouroit sans faire _Testament_ étoit réputé + mort excommunié, 1 vol. 280 + Que pouvoit-on donner par _Testament_, _ib._ 203 + Formalités des _Testamens_, _ib._ 360 + Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions + de ceux qui n'avoient pas fait _Testament_, 1 vol. 362 + Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit + de ses dernieres dispositions, _ib._ 588 + +THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de + ces mots: _Commendatio & prestatio fidei_, 1 vol. aux Notes, 112 + L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile + d'Epaone, est-elle juste, _ib._ 598 + Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une + des Formules de Marculphe, 1 vol. 708 + Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait + dire que les séculiers peuvent donner aux Eglises par + _Testament, sans bornes & sans mesure_, 1 vol. 203 + Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché + d'en saisir l'esprit, _ib._ 204 + Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée + dans les Actes, _sauf les immunités de l'Eglise_, 1 vol. _ib._ + Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à + la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu cet Auteur, + 1 vol. aux Notes, 209 + _Thomassin_ explique mal un Capitulaire relativement à + la disposition des biens appartenans aux Abbés, _ib._ 368 + +TON LIEU, en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. 424 + Quelles personnes en étoient exemptes, _ib._ 415 + _Voyez_ IMPÔTS. + +TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. 493 + _Voyez_ INTERRUPTION. + +TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture + des Contrats l'est maintenant en Normandie, 1 vol. 89 + +TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre + leurs Aleux, au Roi & aux Seigneurs, 1 vol. 34 + Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le + mariage de ses soeurs, _ib._ 159 + +TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. 574 + Formules des _Transactions_ passées en la Cour du Roi, _ib._ 656 + +TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. 611 +_Voyez_ ATTOURNEMENT. + Quels services ne peuvent être transportés. + _Voyez_ SERVICE. + +TRÉPAS. _Voyez_ ACTION DE TRÉPASSE. + +TRIBUTS. _Voyez_ CENS. + +TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a + Vavassorie & le Socage, 1 vol. 178 + Regles anciennes pour les _Tuteles_, _ib._ 183 + Variation des regles des _Tuteles_ après l'hérédité des + Fiefs, & sous Saint Louis, _ib._ 185 + _Voyez_ GARDE. + +V + +VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils + point du _Vareck_ en Normandie, 2 vol. 18 + La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, _ib._ + +VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne + peut être forcé de reconnoître son nouveau Seigneur que + par un Bref du Roi, 1 vol. 614 + +VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en + reconnoissoit-on, _ib._ 1 vol. 178 + +VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban + ait tenu à Thierry le discours que Grégoire de Tours a + attribué à ce Prince, 1 vol. 19 + Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder + à la Couronne, _ib._ aux Notes, 21 + Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au + sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol 151 + Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, _ib._ 467 + Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme, + 1 vol. aux Notes, 195 + Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, & + l'établissement des Commissaires pour la correction des + Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à + cette époque, 1 vol. aux Notes, 236 + A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des + Combats judiciaires, 2 vol. 264 + +VENTE; formalités requises pour transmettre la possession + des fonds vendus, 1 vol. 484 + _Vente_ faite par un chef de Monastere des biens qui en + dépendent est nulle, _ib._ 643 + A quelles personnes les _Ventes_ de fonds étoient-elles + interdites, _ib._ 668 + +VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. 425 + +VERGE. _Voyez_ BATON. + +VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. 6 + Progrès de leur autorité, _ib._ 324 + +VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. 52 + Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. 53 + +VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure + étoit villaine à cause de sa personne, 1 vol. 181 + _Villain regardant_ & _Villain en gros_, _ib._ 259 + Enfans du _Villain_, dont la mere est libre, sont + _Villains_, 1 vol. 263 + Il pouvoit être exécuteur testamentaire, _ib._ 268 + Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur + qui s'emparoit des biens du testateur, _ib._ 269 + Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour + violence, 1 vol. 272 + S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de + son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le retenir à + son service? 1 vol. 281 + Devoit le Droit de Chevage, _ib._ 608 + Ne doit point de Relief, 2 vol. 122 + Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. 253 + Qu'est-ce qui constituoit le _Villain_, _ib._ 254 + Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, + 1 vol. 264 + Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, _ib._ + Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, + 1 vol. 282 + Comment l'affranchissoit-on, _ib._ 283 + _Voyez_ NIEF _&_ BATARD. + +VILLE. Juges des _Villes_, par qui institués, 1 vol. 485 + Toute _Ville_ n'a pas le privilége des Bourgs. + _Voyez_ BOURGEOISIE. + +VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. 176 + Sa définition, _ibid_, 251 + Les hommes libres peuvent tenir des terres en _Villenages_ + sans être Villains, _ib._ + +VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. 561 + _Voyez_ COMBATS. + +VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles + avoient de succéder par la Loi Salique, 1 vol. 26 + Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, + a exempté les Eglises de la Régale, 1 vol. 157 + +VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient + préjudice en son absence, 1 vol. 499 + +USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. 424 + L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. 400 + +USURPATION. _Voyez_ ENTRÉE. + +UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. 274 + Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. 275 + Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur + l'_Utlage_, quoique le Roi lui eût accordé sa grace, _ib._ + Diverses significations de ce mot. _Voyez_ BANNI. + +VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. 221 & 392 + _Vue_ de Femme deshonorée, _ibid_, 268 + _Vue_ de plaie, 1 vol. 392 + Forme du Bref qui ordonne les _vues_, 2 vol. 8 + _Voyez_ BREFS. + +W + +WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut + pas beaucoup servir aux Anglois pour l'interprétation de + leurs Coutumes, 2 vol. 177 + + +_Fin de la Table des Matières._ + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées +dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + +***** This file should be named 32298-8.txt or 32298-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/ + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |
