36 files changed, 18167 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/3500-0.txt b/3500-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..4395e48
--- /dev/null
+++ b/3500-0.txt
@@ -0,0 +1,4588 @@
+The Project Gutenberg eBook, Ceiriog, by Ceiriog, Edited by Owen M. Edwards
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Ceiriog
+
+
+Author: Ceiriog
+
+Editor: Owen M. Edwards
+
+Release Date: August 19, 2019  [eBook #3500]
+[This file was first posted 30 March 2001]
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CEIRIOG***
+
+
+Transcribed from the 1902 Ab Owen edition by David Price,
+ccx074@pglaf.org
+
+                      [Picture: Public domain cover]
+
+ [Picture: J. Ceiriog Hughes.  Tynnwyd y darlun yn ei ardd yn Llandiloes,
+                    yn 1867.  [O’r “Oriel Gymreig.”]]
+
+
+
+
+
+              [Picture: Decorative graphic spelling Ceiriog]
+
+
+                                * * * * *
+
+                      [Picture: Decorative graphic]
+
+                                * * * * *
+
+                          LLANUWCHLLYN, AB OWEN.
+                                  1902.
+
+                                * * * * *
+
+              ARGRAFFWYD I AB OWEN GAN MRI. HUGHES A’I FAB,
+                                GWRECSAM.
+
+                                * * * * *
+
+
+
+
+Rhagymadrodd.
+
+
+AR un o lethrau’r Berwyn y ganwyd ac y magwyd Ceiriog.  Gadawodd ei
+gartref anghysbell a mynyddig pan yn fachgen; a’i hiraeth am fynyddoedd a
+bugeiliaid bro ei febyd, tra ym mŵg a thwrw Manceinion, roddodd fod i’w
+gân pan ar ei thlysaf ac ar ei thyneraf.
+
+Mab Richard a Phoebe Hughes, Pen y Bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog, oedd
+John Ceiriog Hughes.  Ganwyd ef Medi 25ain, 1832.  Aeth i’r ysgol yn Nant
+y Glog, ger y llan.  Yn lle aros gartref ym Mhen y Bryn i amaethu ac i
+fugeila wedi gadael yr ysgol, trodd tua Chroesoswallt yn 1848, i swyddfa
+argraffydd.  Oddiyno, yn 1849, aeth i Fanceinion; ac yno y bu nes y daeth
+ei enw yn adnabyddus trwy Gymru.  Deffrowyd ei awen gan gapel, a
+chyfarfod llenyddol, a chwmni rhai, fel Idris Vychan, oedd yn rhoddi pris
+ar draddodiadau ac alawon Cymru.
+
+Yn 1858 yr oedd yn adrodd rhannau o’i gân fuddugol,—“Myfanwy Fychan,”—yn
+Eisteddfod Llangollen, am y mynydd a’i gartref.  Yn 1860 cyhoeddwyd ei
+“Oriau’r Hwyr;” daeth hwn ar unwaith yn un o’r llyfrau mwyaf poblogaidd
+yng Nghymru.  Yn 1861 priododd un o rianod gwlad Ceiriog.  Yn 1862
+cyhoeddwyd ei “Oriau’r Bore,” lle mae ei awen ar ei thlysaf ac ar ei
+grymusaf.  O hynny hyd ddiwedd ei oes, daliodd i ganu.  Y mae dros chwe
+chant o’i ganeuon wedi dod a llawenydd i galon miloedd o Gymry, ac ambell
+un ddeigryn i lawer llygad.
+
+Yn 1865, daeth Ceiriog yn orsaf feistr i Lanidloes.  Aeth oddiyno i Dowyn
+yn 1870, oddiyno i Drefeglwys yn 1871, ac oddiyno i Gaersws yn yr un
+flwyddyu.  Yno y bu farw, Ebrill 23ain, 1887.  Treuliodd ei febyd, felly,
+yn Nyffryn Ceiriog, rhan ganol ei oes ym Manceinion, a’r rhan olaf ym
+mlaen Dyffryn yr Hafren.
+
+Trwy’r blynyddoedd yr oedd tri pheth yn agos iawn at ei
+galon,—llenyddiaeth Cymru, yr Eisteddfod, ac addysg Cymru.  Yr oedd yn
+hoff o Ddafydd ab Gwilym; yr oedd ganddo gariad greddfol at y naturiol
+a’r cain.  Yr oedd ei fryd ar ddiwygio’r Eisteddfod, ac ar ei gwneyd yn
+allu cenhedlaethol.  Hiraethai am ddadblygiad cyfundrefn addysg, ac
+ymfalchiai yng Ngholeg Prifysgol Cymru.  Un o wir feibion y mynyddoedd
+oedd.
+
+                                * * * * *
+
+Wrth drefnu’r gyfrol hon, ceisiais ddewis darnau perffeithiaf Ceiriog,
+gan adael allan bopeth lle na welir y bardd ar ei oreu.  Y canlyniad ydyw
+hyn,—dewiswn, er fy ngwaethaf, y dwys a’r tyner yn ei awen, ac nid y
+digrif.  I’r dwys y rhoddodd Ceiriog fwyaf o’i enaid, ac ymarllwysiad
+teimlad ei oriau pruddaf yw ei ganeuon goreu.
+
+Dymunwn ddiolch yn gynnes i’r Mri. Hughes am gyhoeddi y gyfrol hon imi.
+Y mae ganddynt hwy hawl ar y rhan fwyaf o lawer o’r caneuon sydd yn y
+gyfrol.  Ni buaswn yn gofyn iddynt gyhoeddi y pigion hyn, oni buasai fy
+mod yn gwybod y codir awydd ymysg llawer i brynnu y ddwy gyfrol brydferth
+gyhoeddwyd yn ystod bywyd Ceiriog, a than ei ofal, ganddynt hwy.
+
+Ceiriog, yn ddiameu, yw bardd telynegol mwyaf Cymru.  Y mae ei
+naturioldeb syml a’i gydymdemlad dwys wedi rhoi swyn anfarwol i’w gân.
+Nid oes telyn yn yr un bywyd na chyffyrdda Ceiriog â rhai o’i thannau.
+Tra aber yn rhedeg yn loew dros raian mân, a thra bo gwrid mwyn yn hanner
+gyfaddef serch, ca’r galon ddynol fwynhad a nerth o ganeuon Ceiriog.
+
+“Alun Mabon” yw ei gampwaith.  Y mae miwsig hen alawon yn yr odlau; y mae
+bywyd y bugail yma yn ei bryder a’i fwynder.  Ynddo darlunia Ceiriog ei
+fywyd ei hun, a bywyd pob mynyddwr.
+
+“Ond bugeiliaid ereill sydd ar yr hen fynyddoedd hyn.”  Nid teulu Ceiriog
+sydd yn byw ym Mhen y Bryn yn awr.  Ym mynwent Llanwnog, ger Caersws,
+ymysg y bryniau hanesiol mud, y rhoddwyd y prydydd i huno.  Ar groes ei
+fedd y mae ysgrif syml, ac englyn o’i waith ei hun,—
+
+                                    ER
+
+                                  COF AM
+
+                           JOHN CEIRIOG HUGHES,
+
+                             A ANWYD MEDI 25,
+
+                                  1832,
+
+                           A FU FARW EBRILL 23,
+
+                                  1887.
+
+   Carodd eiriau cerddorol,—carodd feirdd,
+         Carodd fyw ’n naturiol;
+      Carodd gerdd yn angerddol,
+      Dyma ’i fedd,—a dim lol.
+
+                                                          OWEN M. EDWARDS.
+
+_Rhydychen_,
+      _Mawrth_ 1, 1902.
+
+                  [Picture: Decorative graphic of birds]
+
+
+
+
+Cynhwysiad.
+
+Nant y Mynydd                             9
+Meddyliau am y Nefoedd                   10
+Mae John yn mynd i Loegr                 11
+Bugail yr Hafod                          12
+Ti wyddost beth ddywed fy nghalon        13
+Y fenyw fach a’r Beibl mawr              15
+Dychweliad y Cymro                       16
+Addfwyn fiwsig                           17
+Y Carnadau                               17
+Bugeilio’r Gwenith Gwyn                  18
+Mae’n Gymro byth                         19
+Mi welaf mewf adgof                      20
+Dim ond unwaith                          20
+Y march ar gwddw brith                   21
+Y Ferch o’r Scer                         22
+Pa le mae’r hen Gymry                    23
+Maes Crogen                              24
+Tros y Garreg                            25
+Bardd yn ei Awen                         26
+Codiad yr haul                           27
+Llongau Madog                            28
+Serch Hudol                              29
+Breuddwyd y Bardd                        30
+Corn y Gad                               32
+Dafydd y Garreg Wen                      34
+Toriad y Dydd                            35
+Yr Eneth Ddall                           36
+Codiad yr Hedydd                         37
+Ar hyd y Nos                             38
+Morfa Rhuddlan                           38
+Dim ond dechreu                          39
+Difyrrwch Gwyr Harlech                   40
+Trot y Gaseg                             41
+Llances y Dyffryn                        42
+Yn Ynys Mon                              43
+Cadlef Morgannwg                         45
+Mwyn yw myned tua Mon                    46
+Hun Gwenllian                            47
+Ar ddôl pendefig                         48
+A laeswn ni ddwylaw                      48
+Llwybr y Pererin                         49
+Bedd Llywelyn                            49
+A ddywedaist ti fod Cymru ’n dlawd       50
+Peidiwch byth a dwedyd hynny             51
+Dydd trwy ’r ffenestr                    52
+Cerddi Cymru                             52
+I gadw ’r hen wlad                       53
+Myfi sy’n magu ’r baban                  54
+Tua Thegid dewch                         55
+Hen gwrwg fy ngwlad                      56
+Pob rhyw seren fechan wenai              57
+Claddedigaeth Morgan Hen                 58
+Myfanwy                                  59
+Gofidiau Serch                           61
+Wrth weld yr haul yn machlud             62
+Y fodrwy briodasol                       63
+O weddi daer                             64
+Y baban diwrnod oed                      65
+Y fam ieuanc                             67
+Ceisiais drysor                          68
+Y fynwent yn y coed                      69
+Claddasom di, Elen                       70
+Annie Lisle                              71
+Y defnyn cyntaf o eira                   72
+Cavour                                   72
+Y milwr na ddychwel                      73
+Garibaldi a charcharor Naples            76
+Glogwyn anwyl                            77
+Ffarwel iti, Gymru fad                   79
+Tros un o drumiau Berwyn                 80
+Dychweliad yr hen filwr                  81
+Trwy wledydd dwyreiniol                  84
+Y Garreg Wen                             85
+Tuag adre                                87
+Beibl fy mam                             88
+Alun Mabon                               89
+
+
+
+
+Y Darluniau.
+
+
+            [Picture: Decorative graphic of cow and windmill]
+
+J. CEIRIOG HUGHES.  O’r “Oriel Gymreig.”              _Wyneb-ddarlun_.
+
+  Tynnwyd y darlun hwn gan Mr. J. Thomas
+  (_Cambrian Gallery_), yng ngardd Ceiriog yn
+  Llanidloes, yn haf 1867
+NANT Y MYNYDD.  S. M. Jones.  _I wynebu tud_                        17
+
+    “Nant y Mynydd, groew, loew,
+       Yn ymdroelli tua’r pant.”
+CASTELL DINAS BRAN.  S. M. Jones.  _I wynebu tud_                   41
+
+    “Mewn derwen agenwyd gan follt
+       Draig-fellten wen-lachar ac erch.”
+DERW’R LLWYN.  S. M. Jones.  _I wynebu tud_                         64
+
+    “Wyt ti’n cofio’r lloer yn codi
+       Dros hen dderw mawr y llwyn?”
+MYNYDDOEDD CYMRU.  S. M. Jones.  _I wynebu tud_                     89
+
+    “Aros mae’r mynyddoedd mawr,
+       Rhuo trostynt mae y gwynt.”
+
+
+
+
+NANT Y MYNYDD.
+
+
+   NANT Y MYNYDD, groew, loew,
+      Yn ymdroelli tua’r pant;
+   Rhwng y brwyu yn sisial ganu,
+      O na bawn i fel y nant.
+
+   Grug y Mynydd yn eu blodau,
+      Edrych arnynt hiraeth ddug
+   Am gael aros ar y bryniau
+      Yn yr awel efo’r grug.
+
+   Adar mân y mynydd uchel,
+      Godant yn yr awel iach;
+   O’r naill drum i’r llall yn hedeg—
+      O na bawn fel deryn bach.
+
+   Mab y Mynydd ydwyf innau,
+      Oddicartref yn gwneyd cân,
+   Ond mae’m calon yn y myuydd
+      Efo’r grug a’r adar mân.
+
+
+
+
+MEDDYLIAU AM Y NEFOEDD.
+
+
+Y mae y tri phennill hyn mewn rhan yn wreiddiol, ac mewn rhan yn
+gyfieithiedig.
+
+   DAW meddyliau am y nefoedd
+      Gydag awel wan y nawn,
+   Gyda llanw’r môr fe ddeuant,
+      Gan lefaru ’n felus iawn;
+   Pan fo ’r mellt fel ser yn syrthio,
+      Yn y storm gynhyrfus, gref—
+   Pan fo ’r llong yn teimlo ’r creigiau,
+      Daw meddyliau am y nef.
+
+   Daw meddyliau am y nefoedd,
+      I unigedd fforest goed,
+   Ac i’r anial, lle nas tyfodd
+      Un glaswelltyn bach erioed.
+   Ar fynyddau ’r ia tragwyddol,
+      Ac ar greigiau llymion, lle
+   Bydd eryrod yn gorffwyso,
+      Daw meddyliau am y ne.
+
+   Daw meddyliau am y nefoedd
+      I ynysig leia ’r aig,
+   Lle mae ’r don yn gosod coron
+      Gwrel wen ar ben y graig;
+   Trwy holl gyfandiroedd daear,
+      Glynnoedd dwfn, a bryniau ban,
+   Pur feddyliau am y nefoedd
+      Ddont eu hunain i bob man.
+
+
+
+
+MAE JOHN YN MYND I LOEGER.
+
+
+Y mae hen dôn wladol o’r enw _Gofid Gwynan_, ac un led dlos ydyw ar y
+cyfan, ond nid i gyd felly.  Ysgrifennwyd y geiriau canlynol i’w canu
+arni, ond nid ydynt yn ymbriodi â’r alaw mor hapus ag y dymunwn.  Dymunwn
+ddyweyd am y gân ganlynol, mai ychydig iawn o ddychymyg sydd ynddi, ond
+fy mod yn dyweyd fy mhrofiad oreu gallwn.
+
+   MAE John yn mynd i Loeger,
+      A bore fory ’r a;
+   Mae gweddw fam y bachgen
+      Yn gwybod hynny ’n dda;
+   Wrth bacio ’i ddillad gwladaidd,
+      A’u plygu ar y bwrdd,
+   Y gist ymddengys iddi,
+      Fel arch ar fynd i ffwrdd.
+
+   Mae ef yn hel ei lyfrau,
+      I’r gist sydd ar y llawr;
+   Yn llon gan feddwl gweled
+      Gwychderau ’r trefydd mawr.
+   Nis gwel e ’r deigryn distaw
+      Ar rudd y weddw drist;
+   Na ’r Beibl bychan newydd
+      A roddwyd yn y gist.
+
+   Yn fore, bore drannoeth,
+      Pan gysgai ’r holl rai bach;
+   Wrth erchwyn y gwelyau
+      Mae John yn canu ’n iach.
+   Carasai aros gartref,
+      Ond nid oedd dim i’w wneyd—
+   Fe gawsai aros hefyd,
+      Pe b’asai ’n meiddio dweyd.
+
+   I gwrdd y tren boreuol,
+      Cyn toriad dydd yr a,—
+   “Ffarwel, fy mhlentyn anwyl,
+      O bydd yn fachgen da!
+   Y nef a’th amddiffynno,
+      Fy machgen gwyn a gwiw;
+   Paid byth anghofio ’th gartref,
+      Na ’th wlad, na ’th iaith, na’ th Dduw.”
+
+
+
+
+BUGAIL YR HAFOD.
+
+
+                         ALAW,—_Hobed o Hilion_.
+
+      PAN oeddwn i’n fugail yn Hafod y Rhyd,
+      A’r defaid yn dyfod i’r gwair a’r iraidd ŷd;
+      Tan goeden gysgodol mor ddedwydd ’own i,
+      Yn cysgu, yn cysgu, yn ymyl trwyn fy nghi;
+         Gwelaf a welaf, af fan y fynnaf,
+         Yno mae fy nghalon, efo hen gyfoedion
+   Yn mwynhau y maesydd a’r dolydd ar hafddydd ar ei hyd.
+
+      Pan oeddwn i gartref, fy mhennaf fwynhad
+      Oedd naddu a naddu ar aelwyd glyd fy nhad;
+      Tra ’m chwaer efo ’i hosan a mam efo carth,
+      Yn nyddu, yn nyddu, ar garreg lân y barth,
+         Deued a ddeuo, anian dynn yno,
+         Hedaf yn fy afiaeth ar adenydd hiraeth
+   I’r hen dŷ, glangynnes, dirodres, adewais yn fy ngwlad.
+
+      Mae’r wennol yn crwydro o’i hannedd ddilyth,
+      Ond dychwel wna’r wennol yn ol i’w hanwyl nyth;
+      A chrwydro wnawn ninnau ymhell ar ein hynt,
+      Gan gofio ’r hen gartref chwareuem ynddo gynt.
+         Pwyso mae adfyd, chwerwi mae bywyd,
+         Chwerwed ef a chwerwo, melus ydyw cofio
+   Annedd wen dan heulwen yr awen a wena arnom byth.
+
+
+
+
+TI WYDDOST BETH DDYWED FY NGHALON.
+
+
+Achlysurwyd y penillion hyn gan eiriau ymadawol mam yr awdwr, pan oedd hi
+yn dychwelyd i Gymru, ar ol talu ymweliad iddo.
+
+   YN araf i safle ’r gerbydres gerllaw,
+      Y rhodiai fy mam gyda’i phlentyn;
+   I waelod ei chalon disgynnodd y braw,
+      Pan welai y fan oedd raid cychwyn.
+   Ymwelwodd ei gwefus—ei llygaid droi ’n syn,
+      Rhy floesg oedd i roddi cynghorion;
+   Fe’i clywais er hynny yn sibrwd fel hyn,—
+      “Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.”
+
+   Canfyddodd fy llygad mewn dagrau ’n pruddhau,
+      Gwir ddelw o’i llygad ei hunan;
+   Hyn ydoedd am ennyd fel yn ei boddhau,
+      Er nad fy nhristau oedd ei hamcan.
+   Ond er fod cyfyngder yr ennyd yn gwneyd
+      Atalfa ar ffrwd o gysuron,
+   Mudanrwydd rodd gennad i’w hanadl ddweyd,—
+      “Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.”
+
+   Nid son am gynllwynion y diafol, a’i fryd,
+      Er ennill ieuenctid i’w afael—
+   Nid son am ffolineb, a siomiant y byd,
+      Yr ydoedd pan oedd yn fy ngadael;
+   Dymunai ’n ddiameu bob lles ar fy nhaith,
+      Trwy fywyd i fyd yr ysbrydion;
+   Ond hyn oedd yr oll a ddiangodd mewn iaith,—
+      “Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.”
+
+   I eiriau dirmygus, dieithrol nid wyf,
+      Mi wn beth yw llymder gwatwariaeth;
+   Y munud diffygiwn dan loesion eu clwyf,
+      Yn nesaf dro’i oll, yn ddieffaith
+   Do, clywais hyawdledd—er teimlo ei rym,
+      Mewn effaith ni lŷn ei rybuddion;
+   Ond hyn gan dynerwch fyth erys yn llym,—
+      “Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.”
+
+   Mae ysbryd yr oes megis chwyddiad y môr,
+      Yn chware â chreigiau peryglon;
+   O’m amgylch mae dynion a wawdiant Dduw Ior,
+      Wyf finnau ddiferyn o’r eigion;
+   Fy nghamrau brysurant i ddinistr y ffol,
+      Ond tra ar y dibyn echryslon
+   Atelir fi yno gan lais o fy ol,—
+      “Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.”
+
+   Pe gwelwn yn llosgi ar ddalen y nef,
+      Y tanllyd lythrennau “NA PHECHA;”
+   Pe rhuai taranau pob oes yn uu llef—
+      “Cyfreithiau dy Dduw na throsedda;”
+   Pe mellten arafai nes aros yn fflam,
+      I’m hatal ar ffordd anuwiolion,
+   Anrhaethol rymusach yw awgrym fy mam,—
+      “Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.”
+
+
+
+
+GWYN, GWYN YW MUR.
+
+
+   GWYN, gwyn yw mur y bwthyn ar y bryn,
+   O’i bared tŷf rhosynau coch a gwyn;
+   Tu allan, hardd a pharadwysaidd yw—
+   Tu fewn mae’r ferch, fy nghariad wen, yn byw.
+
+
+
+
+Y FENYW FACH A’R BEIBL MAWR.
+
+
+[Mae y gân hon yn un a gerir gennyf fi tra byddaf byw, am fy mod wedi
+digwydd ei chyfansoddi rhwng 9 a 10 o’r gloch, boreu Ebrill y 3ydd, 1859.
+Boreu trannoeth derbyniais lythyr ymylddu o Gymru, yn dwyn imi y newydd
+fod fy anwyl dad wedi cau ei lygaid ar y byd hwn, _ar y dydd a’r awr
+grybwylledig_.—J. C. H.]
+
+   DISGYNNAI ’r gwlaw, a gwynt y nos
+      A ruai yn y llwyn;
+   Pan oedd genethig dlawd, ddifam,
+      Yn dal ei chanwyll frwyn;
+   Wrth wely ei chystuddiol dad,
+      A’i gliniau ar y llawr,
+   Gan dynnu ’r wylo iddi’ hun,
+      A darllen y Beibl mawr.
+
+   Disgynnai ’r gwlaw a gwynt y nos
+      Gwynfanai am y dydd,
+   A llosgi ’r oedd y ganwyll frwyn
+      Uwchben y welw rudd;
+   A gwylio ’r oedd y fenyw fach
+      Ei thad o awr i awr,
+   Gan dorri mewn gweddiau taer,
+      A darllen y Beibl mawr.
+
+   Disgynnai ’r gwlaw, a gwynt y nos
+      Dramwyai drumiau ’r wlad,
+   A chwsg a ddaeth i esmwythâu
+      Ei chystuddiedig dad;
+   Ond pa fath gwsg, nis gwyddai hi,
+      Nes dwedai ’r oleu wawr,
+   Ei fod ef wedi mynd i’r nef,
+      Yn swn yr hen Feibl mawr.
+
+   Disgynna ’r gwlaw, ac eto ’r gwynt
+      A rua yn y llwyn,
+   Uwchben amddifad eneth dlawd,
+      Tra deil ei chanwyll frwyn;
+   Ar ol ei thad, ar ol ei mham,
+      Ei chysur oll yn awr
+   Yw plygu wrth eu gwely hwy,
+      A darllen y Beibl mawr.
+
+
+
+
+DYCHWELIAD Y CYMRO I’W WLAD EI HUN.
+
+
+   O HINSAWDD i hinsawdd mi grwydrais yn hir,
+      O rewdir y Gogledd i Itali dlos:
+   Am danat ti Walia, ar fôr ac ar dir,
+      Hiraethais y dydd a breuddwydiais y nos.
+   Cyfeiriais fy nghamrau i’r ardal hoff hon,
+      Ar gopa Clawdd Offa gosodais fy nhraed;
+   Daeth awel y mynydd fel gwin i fy mron,
+      A golwg ar Gymru gynhesodd fy ngwaed,
+      A golwg ar Gymru gynhesodd ngwaed.
+
+   Ar dywod yr anial bu ôl fy nau droed,
+      Mi deithiais yn oerfel a phoethder yr hin;
+   O’r fro lle nas tyfodd glaswelltyn erioed,
+      I wledydd y mêl a gwinllanoedd y gwin;
+   Yng Nghymru parhaodd fy nghalon o hyd,
+      Anwylach a harddach oedd hen Walia wen;
+   Mi groesais y môr i eithafoedd y byd:
+      Ond croesais yr Hafren i orffwys fy mhen,
+      Yng nghartref fy nhadau gorffwysaf fy mhen.
+
+    [Picture: “Nant y Mynydd, groew, loew,
Yn ymdroelli tua’r pant.”  Tud
+                                     9]
+
+
+
+
+ADDFWYN FIWSIG.
+
+
+   ADDFWYN Fiwsig, addfwyn Fiwsig,
+   Gwenferch gwynfa ydwyt ti;
+   Pan anedli, adfywiedig
+      Awel haf ddaw atom ni.
+         Gauaf du helbulon,
+            Droi yn ha;
+         Danat rhew y galon,
+            Toddi wna, toddi wna.
+   Dafnau melus bro gogoniant,
+   Yn dy lafar di ddisgynnant;
+   Blodau Eden yn ddiri’,
+   Dyfant, wenant, beraroglant,
+   Yn dy lais a’th wyddfod ti.
+   Nefol ferch ysbrydoledig,
+   Ti sy ’n puro ’r fron lygredig,
+   Ti sy ’n llonni ’r cystuddiedig.
+   Addfwyn Fiwsig, addfwyn Fiwsig
+      Gwenferch gwynfa ydwyt ti.
+
+
+
+
+Y CANIADAU.
+
+
+Nid oes gennyf fawr o bleser gydag ysgrifennu un math o farddoniaeth
+heblaw caneuon bychain o’r fath hyn.  Fy mhlant fy hun ydyw’r Caniadau.
+Dymuniad fy nghalon a balchder fy mynwes ydyw eu dwyn i fyny yn blant da.
+Wrth adael i rai ddawnsio mewn plentynrwydd, ac i’r lleill chwerthin ac
+ysmalio, caiff nifer o honynt gadw carwriaeth ac eraill ganu hen alawon
+eu brodir.  Caiff bechgyn weithio yn y graig, a bugeilio ar y mynydd, a
+phan fydd dolefiad corn y gâd yn galw, fe’u cyfeiriaf i faes y frwydr i
+amddiffyn eu cartref, ac i farw’n ddewr tros Ryddid eu mamwlad.  Yn nesaf
+at ofni Duw ac anrhydeddu y brenin, cant garu eu gwlad a meddwl yn dda am
+eu hiaith a’u cenedl.
+
+
+
+
+BUGEILIO ’R GWENITH GWYN.
+
+
+                    ALAW,—_Bugeilio ’r gwenith gwyn_.
+
+   EISTEDDAI merch ar gamfa’r cae,
+      A’i phen gan flodau ’n dryfrith,
+   I gadw ’r adar bach ffwrdd
+      Rhag disgyn ar y gwenith.
+   Rho’i ganiatad i’r deryn to,
+      A’r asgell fraith gael disgyn;
+   Rhag ofn ei fod yn eos fach,
+      A dyna deimlad plentyn.
+
+   Pan welot tithau eneth wan,
+      Yn gofyn am dy gymorth:
+   Wrth gil y drws, a glywi di,
+      Mo ymbil chwaer am ymborth?
+   Os wyt am fendith ar dy faes,
+      Gogwydda glust i’w gweddi;
+   Yr oedd yr haul, a’r gwlith, a’r gwlaw,
+      Yn meddwl am roi iddi.
+
+   Os wyt am fedi gwenith gwyn,
+      Gofala beth a heui;
+   A wyt ti’n hau y dyddiau hyn
+      Yr hyn ddymunet fedi?
+   Tra gwelot wlith a gwlaw y nen,
+      A’r heulwen yn haelionus;
+   Wel dos i hau ar dir y tlawd,
+      A chofia’th frawd anghenus.
+
+
+
+
+MAE’N GYMRO BYTH.
+
+
+                       ALAW,—_O Gylch y Ford Gron_.
+
+   MAE’N Gymro byth pwy bynnag yw,
+      A gâr ei wlad ddinam;
+   Ac ni fu hwnnw ’n Gymro ’rioed,
+      A wado fro ei fam.
+   Aed un i’r gâd a’r llall i’r môr,
+      A’r llall i dorri mawn;
+   A chario Cymru ar ei gefn
+      A wnaiff y Cymro iawn.
+
+   _Cydgan_: Does neb yn caru Cymru ’n llai,
+      Er iddo grwydro ’n ffol;
+   Mae calon Cymro fel y trai
+      Yn siwr o ddod yn ol.
+
+   Er mynd ymhell o Walia Wen,
+      A byw o honi ’n hir,
+   Ac er i’r gwallt claerdduaf droi
+      Yn wyn mewn estron dir,
+   Mae ’r cof am dad a mam yn mynd
+      I’r bwthyn yn y ddôl,
+   A chlychau mebyd yn y glust
+      Yn galw galw ’n ol.
+
+   Enilled aur ac uchel glod,
+      Mewn gwlad o win a mêl;
+   Aed yn ei longau ar y môr,
+      Er maint o’r byd a wêl;
+   Wrth edrych ar fachludiad haul
+      A gwylio ser y nos,
+   Bydd clychau arian yn y gwynt
+      Yn son am Gymru dlos.
+
+
+
+
+MI WELAF MEWN ADGOF.
+
+
+                    ALAW,—_Difyrrwch Arglwyddes Owen_.
+
+   MI welaf mewn adgof hen ysgol y Llan,
+   A’r afon dryloew yn ymyl y fan:
+   O’m blaen mae pob carreg yn rhedeg yn rhes,
+   A’r coedydd gysgodent fy mhen rhag y gwres.
+   Yng nghanol eu cangau mae telyn y gwynt,
+   Yn eilio ’r hen alaw a ganwn i gynt;
+   Rwy ’n teimlo fy nhalcen dan heulwen yr haf,
+   A ’nghalon yng Ngwalia ple bynnag yr af.
+
+   Rwy’n gweled y defaid a’r ŵyn ar y bryn,
+   Rwy ’n gweled gwynebau sy ’ngwaelod y glyn;
+   Rwy’n clywed rhaiadrau yn adsain o draw,
+   Ar mawrwynt yn erlid y cenllysg ar gwlaw.
+   O sued yr awel, a rhued y don,
+   Beroriaeth adgofion yn lleddf ac yn llon,
+   Boed cwpan dedwyddyd yn wag neu yn llawn,
+   Yng Ngwalia mae ’r galon ple bynnag yr awn.
+
+
+
+
+DIM OND UNWAITH YN Y FLWYDDYN.
+
+
+   DIM ond unwaith yn y flwyddyn,
+      Awn i fyny ’r cymoedd cain;
+   Awn i ogli ’r peraidd borwellt
+      Llysiau ’r mêl a blodau ’r drain.
+   Dim ond unwaith yn y flwyddyn
+      Gwena ’r ddaear oll fel gardd;
+         Awn aan dro, tua bryniau ’n bro
+   Dim ond unwaith yn y flwyddyn,
+      Pwy na chwery, pwy na chwardd?
+
+
+
+
+Y MARCH A’R GWDDW BRITH.
+
+
+                            ALAW,—_Y Gadlys_.
+
+   CARADOG eilw ’i ddeiliaid,
+      Ag udgorn ar ei fant;
+   Fe ruthrodd y Siluriaid,
+      Cwympasant yn y pant.
+   Enciliodd arwyr enwog,
+      Ond ar y march a’r gwddw brith
+      Fe ddaw ’r frenhines deg i’w plith
+   I edrych am Garadog.
+
+   Mae cynnwrf yn y ceunant,
+      Ar derfyn dydd y gad;
+   A dynion dewr orweddant,
+      I farw tros eu gwlad.
+   Yr afon foddodd fyddin,
+      Ond ar y march a’r gwddw brith,
+      Fe ddaw ’r frenhines deg i’w plith,
+   I edrych am y brenin.
+
+   Fe welodd y Rhufeiniaid
+      Y march a’r gwddw brith;
+   Ond gwelodd y Brythoniaid
+      Frenhines yn eu plith.
+   Mae ’r corn yn ail-udganu,
+      Brythoniaid yn eu holau drônt,
+      Rhufeiniaid yn eu holau ffônt,
+   O flaen cleddyfau Cymru.
+
+
+
+
+Y FERCH O’R SCER.
+
+
+Dywedir fod Merch y Scer yn ddarpar gwraig i’r telynor am rai blynyddau,
+ond gan iddo trwy ryw ddamwain golli ei olwg, fe berswadiwyd y llances
+gan ei pherthynasau a chan ei theimladau ei hun i roi pen ar y
+garwriaeth.  Gwnaed y dôn gwynfanus a phrydferth hon gan y telynor i
+arllwys allan ei siomedigaeth a’i ofid.
+
+                        ALAW,—_Y Ferch o’r Scer_.
+
+   ’R wyf yn cysgu mewn dallineb
+      Ganol dydd a chanol nos;
+   Gan freuddwydio gweled gwyneb
+      Lleuad wen a seren dlos.
+   Tybio gweld fy mam fy hunan—
+      Gweld yr haul yn danbaid dêr;
+   Gweld fy hun yn rhoddi cusan
+         I fy chwaer a Merch y Scer.
+
+   Gwresog ydyw’r haul gwyneblon,
+      Oer, ond anwyl, ydyw ’r ser;
+   Gwres oer felly yn fy nghalon
+      Bâr adgofion Merch y Scer.
+   Mae fy mam a’m chwaer yn dirion,
+      Yn rhoi popeth yn fy llaw;
+   Merch y Scer sy ’n torri ’m calon,
+      Merch y Scer sy ’n cadw draw.
+
+   Cariad sydd fel pren canghennog,
+      Pwy na chara Dduw a dyn?
+   Cangen fechan orflodeuog
+      Ydyw cariad mab a mun.
+   O! ’r wy’n diolch ar fy ngliniau,
+      Am y cariad pur di-ball;
+   Cariad chwaer sy ’n cuddio beiau—
+      Cariad mam sy’n caru ’r dall.
+
+
+
+
+PA LE MAE’ R HEN GYMRY?
+
+
+Bernid unwaith, nid yn unig gan Gymru hygoel, ond gan yr holl deyrnas,
+fod llwyth o Indiaid Cymreig yn preswylio parth o’r America ar gyffiniau
+yr afon Missouri, ac mai y Padoucas neu y Mandanas oeddynt.  Y mae yr
+hanes am JOHN EVANS o’r Waunfawr, yn Arfon, yn hynod effeithiol.
+Cenhadwr ieuanc, llawn o ysbryd gwladgarol ac o sêl grefyddol ydoedd ef.
+Ymgymerodd â’r gorchwyl mawr o fyned i eithafoedd America, i chwilio am
+ddisgynyddion Madog, ac i bregethu yr efengyl iddynt.  Dilynodd John
+Evans yr afon Missouri am 1,600 o filldiroedd, ond tarawyd ef â’r dwymyn,
+a bu farw, ymhell o’i fro enedigol, ac mor bell ag erioed oddiwrth yr
+Indiaid Cymreig.  Y mae pedwar ugain mlynedd er hynny, ac y mae ein barn,
+gan mwyaf, wedi cyfnewid o barth i fodolaeth bresennol disgynyddion Madog
+ap Owen Gwynedd.  Gweler draethawd Thomas Stephens, Ysw., Merthyr Tydfil,
+ar y mater.  Y mae amcan mawreddus, ynni anturiaethus, taith
+aflwyddiannus, a diwedd torcalonnus y Cymro ieuanc hwn yn hynod
+darawiadol.
+
+                            ALAW,—_Llwyn Onn_.
+
+   MAE ’R haul wedi machlud, a’r lleuad yn codi,
+      A bachgen o Gymru yn flin gan ei daith;
+   Yn crwydro mewn breuddwyd, ar lan y Missouri,
+      I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith.
+   Ymdrochai y ser yn y tonnau tryloewon,
+      Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy i hun;
+   “Pa le mae fy mrodyr?” gofynnai i’r afon
+   “Pa le mae ’r hen Gymry, fy mhobol fy hun?”
+
+   Fe ruai bwystfilod, a’r nos wnai dywyllu,
+      Tra ’r dwfr yn ei wyneb a’r coed yn ei gefn;
+   Yng nghaban y coediwr fe syrthiodd i gysgu,
+      Ac yno breuddwydiodd ei freuddwyd drachefn.
+   Fe welai Frythoniaid, Cymraeg wnaent lefaru,
+      Adroddent eu hanes, deallai bob un.
+   Deffrôdd yn y dwymyn, bu farw gan ofyn,
+   “Pa le mae ’r hen Gymry, fy mhobol fy hun?”
+
+
+
+
+MAES CROGEN BORE TRANOETH.
+
+
+Ar y ffordd rhwng y Waun a Glynceiriog, y mae tŷ fferm mawr, o’r enw
+Crogen Iddon.  Bu brwydr dost yn yr ardal hon yn 1164, rhwng y Cymry, tan
+arweiniad Owen Gwynedd, a Harri II.  Y mae ôl ei wersyll mewn amryw
+fannau ar yr Orsedd Wen, Bwrdd y Brenin—ac ar ran o’r mynydd perthynol
+i’r amaethdy y’m ganwyd ac y’m magwyd i.
+
+                           ALAW,—_Y Fwyalchen_.
+
+   Y FRWYDR aeth trosodd o’r diwedd,
+      A baeddwyd y gelyn yn llwyr;
+   A’r ser edrychasant ar Wynedd,
+      A’r bore ddilynodd yr hwyr.
+   ’R oedd yno ieuenctid yn gorwedd,
+      Am sefyll tros Wynedd yn bur—
+   Yn fore daeth mamau a gwragedd,
+      I chwilio am feibion a gwŷr.
+
+   Fe ganai mwyalchen er hynny,
+      Mewn derwen ar lannerch y gâd;
+   Tra ’r coedydd a’r gwrychoedd yn lledu,
+      Eu breichiau tros filwyr ein gwlad.
+   Gorweddai gŵr ieuanc yn welw,
+      Fe drengodd bachgennyn gerllaw;
+   Tra i dad wrth ei ochor yn farw,
+      A’i gleddyf yn fyw yn ei law.
+
+   Gan frodyr, chwiorydd, a mamau,
+      Fe gasglwyd y meirwon ynghyd;
+   Agorwyd y ffos ac fe ’i cauwyd,
+      Ond canai ’r Fwyalchen o hyd.
+   Bu brwydyr Maes Crogen yn chwerw,
+      Gwyn fyd yr aderyn nas gŵyr
+   Am alar y byw am y meirw,
+      Y bore ddilynodd yr hwyr.
+
+
+
+
+TROS Y GARREG.
+
+
+Pan y bydd llanciau a merched sir Feirionnydd mewn llefydd rhwng Bwlch
+Llandrillo a Chlawdd Offa, soniant yn fynych am fyned am dro i sir
+Feirionnydd, tros Garreg Ferwyn a thros y Bwlch.  Awgrymwyd y gân hon gan
+lodes oedd yn myned ag arian i helpu ei mam dalu y rhent am y tŷ bychan
+lle y ganwyd ac y bu farw ei thad.
+
+                          ALAW,—_Tros y Garreg_.
+
+   FE ddaw wythnos yn yr haf,
+   Gweled hen gyfeillion gaf;
+      Tros y mynydd
+      I Feirionnydd,
+   Tros y Garreg acw ’r af.
+   Ar y mynydd wele hi,
+   Draw yn pwyntio ataf fi;
+   Fyny ’r bryn o gam i gam,
+   Gyda ’m troed fy nghalon lam;
+      Af ag anrheg
+      Tros y Garreg
+   I fy unig anwyl fam.
+
+   Fe gaf chware ar y ddôl,
+   Fe gaf eistedd ar y ’stol,
+      Wrth y pentan,
+      Diddan, diddan,
+   Tros y Garreg af yn ol.
+   Pan ddaw ’r wythnos yn yr haf,
+   O fel codaf ac yr af,
+   Fyny ’r bryn o gam i gam,
+   Gyda ’m troed fy nghalon lam;
+      Af ag anrheg
+      Tros y Garreg
+   I fy unig anwyl fam.
+
+
+
+
+BARDD YN EI AWEN.
+
+
+Mae llawer eraill o ddulliau yn bod ar y mesur hwn, ond nid wyf yn
+alluog, oddiwrth yr engreifftiau sydd gennyf, i roi barn nac opiniwn pa
+un o’r amryw fathau yw y mwyaf dewisol.  Y mae y dôn yn ddigon ystwyth ac
+ufudd, modd bynnag, i addasu ei hun at y cyfan.  Efallai
+
+    Nad oes faws na dwys fesur
+    O un baich i hen dôn bur,
+
+mwy nag i awen.
+
+                        ALAW,—_Bardd yn ei Awen_.
+
+   MAE Bardd i ddod ryw ddydd,
+   A brenin-fardd ein bryniau fydd,
+      Fe ddaw i Gymru lân;
+   Ei wlad a glyw ei lef,
+   A ni a phawb a’i hoffwn ef,
+      Pan gwyd pen gawr y gân;
+   Fe aiff i ddwyfol fan,
+      Yn nghiliau dwfn hen galon dyn:
+   Am Hedd fe gân o hyd,
+   Fod angel Hedd yn hel ynghyd,
+      Enwadau ’r byd yn un.
+
+   Fe ddaw y Bardd i’r byd,
+   A’i gân i ben, O! gwyn eu byd
+      Y dorf a wêl y dydd;
+   Pwy wêl y bore gwyn,
+   Ac heulwen deg cyflawniad hyn,
+      Y fath gyfundeb fydd!
+   Daw bardd i fysg ein plant,
+      I daro tant yn natur dyn;
+   Am Hedd fe gân o hyd,
+   Fod angel Hedd yn hel ynghyd
+      Enwadau ’r byd yn un.
+
+
+
+
+CODIAD YR HAUL.
+
+
+Mae yr alaw hon yn fwy addas feallai i’w chanu ar offeryn na chyda llais,
+oblegid ei bod mor gyflym, nes y mae synwyr, barddoniaeth geiriau, ac
+odlau yn cael llithro trostynt o’r bron heb eu cyffwrdd.  Yr oedd Handel
+yn gydnabyddus iawn gyda’r hen donau Cymreig, ac fe ddefnyddiodd hon yn
+ei _Acis and Galatea_.  Yr oedd cyfaill o Sais un tro yn chware yr alaw o
+dan fy nghronglwyd, ac wedi myned unwaith neu ddwy tros y dôn, pan
+waeddodd allan tros ei ysgwydd, “Ai tôn Gymreig y galwch chwi hon?  Tôn o
+waith Handel yn dôn Gymreig!”  Yr oedd yn dda gennyf gael cyfleustra i
+esbonio iddo.
+
+                         ALAW,—_Codiad yr Haul_.
+
+      GWEL, gwel! wyneb y wawr,
+      Gwenu mae y bore-gwyn mawr:
+   Ac wele’r Haul trwy gwmwl rhudd,
+   Yn hollti ei daith gan dywallt Dydd!
+      I’w ŵydd adar a ddônt,
+      Dreigiau ’r Nos o’i olwg a ffônt.
+   Pwy ddwed hardded ei rudd,
+   Wyched yw gwynfreichiau Dydd!
+      Try y môr yn gochfor gwaed,
+      A’r ddaear dry o dan ei draed,
+      A’r ddaear dry o dan ei draed.
+
+      Haul, Haul! hyfryd yw Haul,
+      Gwyneb Hedd yw gwyneb yr Haul:
+   I fyrdd y dysg fawredded yw
+   Y gwynwedd dân gyneuodd Duw!
+      I’w daith’ fyny y daw,
+      Llygaid dydd a’i gwelant ef draw;
+   Egyr pob blaguryn byw,
+   Ar rôs a gwaun yn rhesi gwiw—
+      Gwel pob peth wyn haul y nen,
+      E’ gŵyd y byd pan gŵyd ei ben,
+      E’ gŵyd y byd pan gŵyd ei ben.
+
+
+
+
+LLONGAU MADOG.
+
+
+                        ALAW,—Difyrrwch y Brenin.
+
+   WELE’N cychwyn dair ar ddeg,
+   O longau bach ar fore teg;
+   Wele Madog ddewr ei fron,
+   Yn gapten ar y llynges hon.
+   Mynd y mae i roi ei droed,
+   Ar le na welodd dyn erioed:
+   Antur enbyd ydyw hon,
+   Ond Duw a’i dal o don i don.
+
+   Ser y nos a haul y dydd,
+   O gwmpas oll yn gwmpawd sydd;
+   Codai corwynt yn y De,
+   A chodai ’r tonnau hyd y ne;
+   Aeth y llongau ar eu hynt,
+   I grwydro ’r môr ym mraich y gwynt;
+   Dodwyd hwy ar dramor draeth,
+   I fyw a bod er gwell er gwaeth.
+
+   Wele’n glanio dair ar ddeg,
+   O longau bach ar fore teg:
+   Llais y morwyr glywn yn glir,
+   ’R ol blwydd o daith yn bloeddio “_Tir_!”
+   Canent newydd gân ynghyd,
+   Ar newydd draeth y newydd fyd—
+   Wele heddwch i bob dyn,
+   A phawb yn frenin arno ’i hun.
+
+
+
+
+SERCH HUDOL.
+
+
+                            ALAW,—Serch Hudol.
+
+      SERCH Hudol swyn,
+      Sy’n llanw ’r llwyn,
+   Pan fo myrdd o adar mwyn,
+      Yn canu yn y coed.
+   Mae anian oll yn canu ’nghyd,
+   ’D oes dim yn fyddar nac yn fud,
+   Mae mwy o fiwsig yn y byd
+      Na thybiodd dyn erioed.
+      Corau ’r Wynfa wen,
+   A ganant byth heb ddod i ben,
+   Maer delyn aur gan deulu ’r nen,
+      Yng ngwyddfod Duw ei hun.
+   Mae cân yn hedeg ar ei hynt,
+   Yn swn y môr a llais y gwynt,
+   Bu ser y bore ’n canu gynt,
+      Paham na chana dyn?
+
+      Serch hudol yw,
+      Pob peth sy’n byw,
+   Yn y nef a daear Duw;
+      O’r haul sy’n llosgi fry—
+   I’r pryfyn tân yr hwn a roed,
+   I rodio ’r clawdd a gwraidd y coed,
+   I oleu ar y llwybyr troed
+      Sy’n arwain i dy dŷ.
+      Hardd yw llun a lliw,
+   Pob peth a ddaeth o ddwylaw Duw,
+   I ble ’r a llygad dyn nad yw,
+      Yng ngŵydd y tlws a’r cain?
+   Prydferthwch sydd yn llanw ’r nef,
+   A phob creadur greodd Ef,
+   O’r eryr ar ei aden gref,
+      I’r dryw sydd yn y drain.
+
+
+
+
+BREUDDWYD Y BARDD.
+
+
+Nis gwn am un engraifft o bennill ar y mesur hwn, ac nis gwn am neb sydd
+yn gallu yr hen alaw odidog heblaw y cyfaill Idris Vychan.  Y mae
+seibiant yn y dôn ar ddiwedd y chweched llinell, a’r llinell olaf yn
+llwythog o ofid a siomedigaeth.  Ymdrechais yn y geiriau gadw at gymeriad
+neilltuol y llinell olaf.  Mae hi fel moeseb oddiwrth, neu eglurhad ar, y
+chwe llinell flaenorol.
+
+                        ALAW,—_Breuddwyd y Bardd_.
+
+                             [Picture: Music]
+
+   EISTEDDAI hen fardd yn ei gadair,
+      Yn wargrwm a’i wallt fel y gwlan;
+   A’i feddwl a hedodd i’r amser
+      Y gwelid ei blant wrth y tân.
+   Ei amrant a gauodd, ac yna breuddwydiodd
+      Yn weddw ac unig heb neb iw wahardd—
+   Yng ngwynfyd ei galon breuddwydiodd y bardd.
+
+   Fe welodd ei hun yn priodi,
+      Genethig anwylaf y wlad;
+   Fe glywodd ei gyntaf anedig
+      Gan wenu ’n ei alw fe ’n “_dad_!”
+   Ni welodd ef gladdu ei briod a’i deulu,
+      Na deilen wywedig yn disgyn i’r ardd—
+   Na, breuddwyd ei febyd freuddwydiodd y bardd.
+
+   Fe glywai hen glychau Llanarmon,
+      Yn fachgen fe deimlodd ei hun,
+   Breuddwydiodd hen deimlad y galon,
+      Sef hiraeth am ddyfod yn ddyn.
+   Ni chofiodd ef helynt y dyddiau’r aeth trwyddynt,
+      Ond tybiodd fod popeth yn hyfryd a hardd—
+   Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.
+
+   Er na bu un linell mewn argraff
+      O waith y breuddwydiwr erioed;
+   Fe wel ef ei waith yn gyfrolau,
+      A dynion yn rhodio fel coed,
+   A bechgyn yn darllen cynyrchion ei awen,
+      Fe wel anfarwoldeb trwy gwsg, ac fe chwardd—
+   Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.
+
+
+
+
+CORN Y GAD.
+
+
+                   ALAW,—_Rhyfelgan Ap Ivan Bennaeth_.
+
+                             [Picture: Music]
+
+   AR y mynydd rhodiai bugail,
+   Gwelai ’r gelyn ac yn uchel,
+   Bloeddiodd allan—“Llongau Rhyfel!”
+   Yna clywai gorn y gâd.
+         Corn y gâd!
+   Dyna ganiad corn arswydion,
+   Traidd ei ddolef trwy Blunlumon,
+   Cawdor sydd yn galw ’i ddynion.
+   Corn y rhyfel hollta ’r nefoedd,
+   Tery arswyd trwy ’r mynyddoedd,
+   Etyb creigiau pell y cymoedd
+            Gorn y gâd.
+
+   Fel mae Draig hen Gymru ’n deffro
+   Tan y amynydd yn ei hogo’,
+   Cerrig ateb sydd yn bloeddio,
+   Chwythu ’n uwch wna corn y gâd;
+         Corn y gâd!
+   Meibion Berwyn ydynt barod,
+   Llifant o’r mynyddoedd uchod,
+   Duant y gwastadedd isod;
+   Meirch i’r frwydyr gydgarlamant,
+   Holl gleddyfau Cymru fflamiant,
+   Mewn urdduniant, cydatebant
+            Gorn y gâd!
+
+
+
+
+CORN Y GAD.
+
+
+Meddaf y pleser o ysgrifennu geiriau am y waith gyntaf i hen ryfelgan
+Gymreig o radd uchel; o leiaf nid wyf yn gwybod fod neb o’m blaen wedi
+cyfansoddi cân ar yr alaw.  Ni bu y gerddoriaeth ychwaith yn argraffedig.
+Fe ddichon fod y dôn wedi ei chyhoeddi, ac fe ddichon fod rhai o’m
+cyfeillion yn gwybod am eiriau hefyd llawer rhagorach na’m heiddo i.  Fe
+ddywedaf ar fyr eiriau pa fodd y daeth-um ar ei thraws.  Fel yr oedd
+Idris a minnau un noswaith yn hwmian hen donau i’n gilydd, fe ofynnodd ef
+braidd yn sydyn, “A glywsoch chwi Ivan ap Ivan Bennoeth erioed?”
+Dywedais, os darfum ei chlywed, na chlywais hi ar yr enw hwnnw.  “O,”
+ebai yntau, “hen dôn anwyl, nad oes ei gwell gan ein cenedl.  Mae
+tebygrwydd ynddi, fel yn amryw alawon eraill, i ‘Difyrrwch Gwŷr Harlech,’
+ac nid oes llawer lai o nerth a mawredd ynddi.”  Digwyddodd fod ei lais
+yn well nag arferol, a’m ystafell innau yn fechan, ac allan â hi nes oedd
+y bwrdd yn crynnu, a phlant a phobl ar yr heol yn sefyll i wrando wrth y
+tŷ.  Dywedai iddo ei chlywed, er yn blentyn, yn cael ei chware gan
+seindorf Dolgellau.
+
+
+
+
+DAFYDD Y GARREG WEN.
+
+
+Tyddyn yw y Garreg Wen, ger Porthmadog.  Yno yn y flwydd 1720 y ganwyd
+Dafydd, i’r hwn y priodolir cyfan-soddiaeth y dôn sydd ar ei enw.
+Dywedir hefyd, ond ar ba sail nis gwyddom, mai efe ydyw awdwr Codiad yr
+Hedydd, Difyrrwch Gwyr Cricieth, ac alawon eraill.  Y mae y dôn yn un o’r
+rhai prydferthaf sydd gennym, ac yn nodedig o alarus a dwys.  Bu y
+cerddor gobeithiol hwn farw yn 1749, yn 29 oed, a chladdwyd ef ym mynwent
+Ynys Cynhaiarn, lle mae cofadail i’w goffadwriaeth, a llun ei delyn yn
+gerfiedig arni ynghyd â’r geiriau,—“BEDD DAVID OWEN, neu DAFYDD Y GARREG
+WEN.”
+
+   ’R OEDD Dyfydd yn marw, pan safem yn fud
+   I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;
+   “Ffarwel i ti ’mhriod, fy Ngwen,” ebai ef,
+   “Fe ddaeth y gwahanu, cawn gwrdd yn y nef.”
+
+   Fe gododd ei ddwylaw, ac anadl ddaeth
+   I chwyddo ’r tro olaf trwy ’i fynwes oer, gaeth;
+   “Hyd yma ’r adduned, anwylyd, ond moes
+   Im’ gyffwrdd fy nhelyn yn niwedd fy oes.”
+
+   Estynwyd y delyn, yr hon yn ddioed
+   Ollyngodd alawon na chlywsid erioed;
+   ’R oedd pob tant yn canu ’i ffarweliad ei hun,
+   A Dafydd yn marw wrth gyffwrdd pob un.
+
+   “O! cleddwch fi gartref yn hen Ynys Fôn,
+   Yn llwch y Derwyddon, a hon fyddo ’r dôn,
+   Y dydd y’m gosodir fi ’n isel fy mhen,”—
+   A’i fysedd chwareuant yr “_Hen Garreg Wen_.”
+
+   #R oedd Dafydd yn marw, pan safem yn fud
+   I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;
+   Yn swn yr hen delyn gogwyddodd ei ben,
+   Ac angau rodd fywyd i’r “_Hen Garreg Wen_.”
+
+
+
+
+TORIAD Y DYDD.
+
+
+                          ALAW,—_Toriad y Dydd_.
+
+   FE welid cant o honom
+      Yng ngoleu ’r lleuad brudd,
+   Yn dringo fyny ’r Wyddfa fawr
+      I weled Toriad Dydd.
+   Edrychem ar y nefoedd,
+      Wrth fynd o fryn i fryn;
+   Edrychem ar y llynoedd dŵr,
+      A phwysem ar ein ffyn.
+   A gwelem y Saith Seren
+      Oedd yn y gogledd draw,
+   Yn gwenu ar Saith Seren wen
+      Oedd yn y llyn gerllaw.
+   Ond nid oedd amser sefyll,
+      Nid oedd ond hanner awr,
+   Na byddai Toriad Dydd yn dod
+      Ar ben y Wyddfa fawr.
+
+   O’r diwedd cyrhaeddasom
+      At ffynnon ger ei phen,
+   Gan ddiolch am gael gwin y graig
+      Mor agos at y nen.
+   Dringasom ris i fyny,
+      A threm fawreddus gaed,—
+   Yr holl ddwyreiniol fyd yn goch,
+      Yn fflamio wrth ein traed;
+   Ataliodd pawb ei anadl,
+      A phlethodd pawb ei law,
+   Wrth weld y goelcerth goch yn dod,
+      A’r nos yn treiglo draw.
+   Galwasom am y delyn,
+      Ac yng ngoleuni ’r wawr,
+   Canasom dôn ar “Doriad Dydd”
+      Ar ben y Wyddfa fawr.
+
+
+
+
+YR ENETH DDALL.
+
+
+                          ALAW, _Toriad y Dydd_.
+
+   MAE llawer un yn cofio
+      Yr eneth fechan ddall;
+   Ni welodd neb un fach mor fwyn,
+      Mor brydferth, ac mor gall;
+   Fe gerddodd am flynyddau
+      I ysgol Dewi Sant,
+   Ar hyd y ffordd o gam i gam,
+      Yn nwylaw rhai o’r plant.
+   ’R oedd gofal pawb am dani,
+      A phawb yn hoffi ’r gwaith
+   O helpu ’r eneth fach ymlaen,
+      Trwy holl drofeydd y daith;
+   Siaradai ’r plant am gaeau,
+      A llwybrau ger y lli,
+   Ac am y blodau tan eu traed,
+      Ond plentyn dall oedd hi.
+
+   Fe glywai felus fiwsig
+      Yr adar yn y dail;
+   Fe deimlai ar ei gwyneb bach
+      Belydrau serch yr haul;
+   Aroglai flodau ’r ddaear;
+      Ond nis adwaenai ’r fûn
+   Mo wên yr haul, a mwy na ’r oll
+      Mo wên ei mam ei hun.
+   Mae ’r plentyn wedi marw,—
+      Ar wely angau prudd
+   Fe wenodd ar ei mam gan ddweyd,
+      “Mi welaf doriad dydd!”
+   Ehedodd mewn goleuni
+      Oddiwrth ei phoen a’i phall,
+   A gweled golygfeydd y nef
+      Y mae yr ENETH DDALL.
+
+
+
+
+CODIAD YR HEDYDD.
+
+
+Dywedir fod D. Owen wedi mynd i noson-lawen i Blas y Borth, Porthmadog,
+ac fe arosodd y telynor yn rhialtwch yr arwest, tan ddau neu dri o’r
+gloch yn y bore.  Fe ddaeth dydd ar warthaf Dafydd a’i delyn pan oedd y
+ddau ar y ffordd adref.  Eisteddodd y llanc ar garreg sydd i’w chanfod
+eto yn yr ardal, i sylwi ar ehedydd uweh ei ben yn taro cyweirnod ei
+galon ar doriad dydd.  Dyna’r fan a’r pryd y cyfansoddwyd y dôn _Codiad
+yr Hedydd_.
+
+                        ALAW,—_Codiad yr Hedydd_.
+
+   CLYWCH, clywch foreuol glod,
+   O fwyned yw ’r defnynnau ’n dod
+      O wynfa lân i lawr.
+   Ai mân ddefnynnau cân
+   Aneirif lu ryw dyrfa lân
+      Ddiangodd gyda ’r wawr?
+   Mud yw ’r awel ar y waun,
+      Brig y grug yn esmwyth gryn;
+   Gwrando mae yr aber gain,
+      Yn y brwyn ymguddia ’i hun.
+   Mor nefol swynol ydyw ’r sain
+      Sy ’n dod i ddeffro dyn.
+
+   Cwyd, cwyd ehedydd, cwyd,
+   O le i le ar aden lwyd,
+      Yn uwch, yn uwch o hyd;
+   Cân, cân dy ddernyn cu,
+   A dos yn nes at lawen lu
+      Adawodd boen y byd,—
+   Canu mae a’r byd a glyw,
+      Ei alaw lon o uchel le;
+   Cyfyd hiraeth dynol ryw
+      Ar ei ol i froydd ne:
+   Yn nes at Ddydd, yn nes at Dduw,
+      I fyny fel efe.
+
+
+
+
+AR HYD Y NOS.
+
+
+                          ALAW,—_Ar hyd y Nos_.
+
+   HOLL amrantau ’r ser ddywedant,
+      Ar hyd y nos,
+   Dyma ’r ffordd i fro gogoniant,
+      Ar hyd y nos.
+   Goleu arall yw tywyllwch,
+   I arddangos gwir brydferthwch
+   Teulu ’r nefoedd mewn tawelwch,
+      Ar hyd y nos.
+   O mor siriol gwena seren
+      Ar hyd y nos;
+   I oleuo ’i chwaer-ddaearen
+      Ar hyd y nos.
+   Nos yw henaint pan ddaw cystudd,
+   Ond i harddu dyn a’i hwyrddydd,
+   Rhown ein goleu gwan i’n gilydd
+      Ar hyd y nos.
+
+
+
+
+MORFA RHUDDLAN.
+
+
+                         ALAW,—_Morfa Rhuddlan_.
+
+   GWGODD y nefoedd ar achos y cyfion,
+      Trechodd Caethiwed fyddinoedd y Rhydd;
+   Methodd gweddiau fel methodd breuddwydion,
+      Cleddyf y gelyn a gariodd y dydd;
+   Cuddied y Morfa tan eira tragwyddol,
+      Rhewed yr eigion am byth tros y fan;
+   Arglwydd trugarog, O! tyred i ganol
+      Achos y cyfiawn a chartref y gwan.
+
+   Brenin y gelyn fydd pen ein gwladwriaeth,
+      Lleiddiad Caradog a gymer ei le;
+   Cwymped y delyn ar gwympiad Caradog,
+      Syrthied i’r ddaear fel syrthiodd efe.
+   Eto, edrychaf ar draeth y gyflafan,
+      Wadwyd mo Ryddid, a chablwyd mo ’r Iôr;
+   Gwell ydoedd marw ar Hen Forfa Rhuddlan,
+      Gwell ydoedd suddo i Ryddid y môr.
+
+
+
+
+’DOES DIM OND EISIEU DECHREU.
+
+
+                            ALAW,—_Y Gadlys_.
+
+   ’DOES dim ond eisieu dechreu,
+   Mae dechreu ’n hanner gwaith,
+   I ddysgu pob gwybodau
+      A deall unrhyw iaith.
+   Nac ofnwch anhawsderau,
+      ’Does un gelfyddyd dan y rhôd
+      Nad all y meddwl diwyd ddod,
+   I’w deall wedi dechreu.
+   “Fe hoffwn innau sengyd
+      Ar ben y Wyddfa draw,”
+   Medd hen foneddwr gwanllyd
+      A phastwn yn ei law.
+   Cychwynnodd yn y boreu,
+      Ac erbyn hanner dydd yr oedd
+      Ar ben y mynydd yn rhoi bloedd,
+   “’Doedd dim ond eisieu dechreu.”
+
+   I fesur y planedau
+      Sy’n hongian er erioed;
+   I ddarllen tudalennau
+      Y ddaear tan dy droed—
+   Y bachgen efo ’i lyfrau
+      Ymlaen yr a, ymlaen yr a
+      I wneuthur drwg neu wneuthur da,
+   ’Does dim ond eisieu dechreu.
+   Wel, deuparth gwaith ei ddechreu,
+      ’Does un ddihareb well;
+   Cychwynnwch yn y boreu,
+      Fe ellwch fynd ymhell.
+   Edrychwch rhwng y bryniau
+      Ffynhonnau bach sy’n llifo ’i lawr,
+      Ond ânt i’r môr yn genllif mawr,
+   ’Does dim ond eisieu dechreu.
+
+
+
+
+DIFYRRWCH GWYR HARLECH.
+
+
+                     ALAW,—_Difyrrwch Gwŷr Harlech_.
+
+   WELE goelcerth wen yn fflamio,
+      A thafodau tân yn bloeddio,
+   Ar i’r dewrion ddod i daro
+      Unwaith eto ’n un;
+   Gan fanllefau ’r tywysogion,
+   Llais gelynion, trwst arfogion,
+   A charlamiad y marchogion,
+      Craig ar graig a gryn.
+   Cwympa llawer llywydd,
+   Arfon byth ni orfudd;
+   Cyrff y gelyn wrth y cant
+      Orffwysant yn y ffosydd;
+   Yng ngoleuni ’r goeleerth acw,
+   Tros wefusau Cymro ’n marw,
+   Anibyniaeth sydd yn galw
+      Am ei dewraf dyn.
+
+   Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid
+   Harlech!  Harlech; cwyd i’w herlid;
+   Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid,
+      Yn rhoi nerth i ni;
+   Wele Gymru a’i byddinoedd
+   Yn ymdywallt o’r mynyddoedd!
+   Rhuthrant fel rhaiadrau dyfroedd
+      Llamant fel y lli.
+   Llwyddiant i’n lluyddion,
+   Rwystro bâr yr estron,
+   Gwybod yn ei galon gaiff
+      Fel bratha cleddyf Brython.
+   Cledd yn erbyn cledd a chwery,
+   Dur yn erbyn dur a dery,
+   Wele faner Gwalia i fyny,
+      Rhyddid aiff a hi.
+
+        [Picture: Castell Dinas Bran.  S. M. Jones.  I wynebu tud]
+
+
+
+
+TROT Y GASEG.
+
+
+                           ALAW—_Trot y Gaseg_.
+
+   RHAID imi basio heno
+      Tŷ geneth lana’r fro,
+   Dymunwn alw yno,
+      Ond ni wnaiff hynny ’r tro.
+         Tyrd ti fy merlen hoew,
+         I fyny ’r dyffryn acw;
+         Da gwyddost am y tŷ
+         Y trig fy ngeneth gu—
+   Dynesu mae yr afon,
+   Cynesu mae fy nghalon,
+   Wrth basio ’r Dolydd Gleision,
+         Ar gefn fy merlen ddu.
+
+   Mae miwsig hen alawon,
+      Yn swn dy bedwar troed:
+   Rwy ’n croesi tros yr afon
+      Mi welaf lwyn o goed.
+         Tra ’r afon ar y graian,
+         Yn hwian iddi’ hunan,
+         Mae seren Gwener gu
+         Yn crynnu uwch y tŷ,
+   A’m calon wirion innau
+   Yn crynnu am y goreu.
+   Wrth fynd ar loergan oleu
+         Ar gefn fy merlen ddu.
+
+   Yn y coedwigoedd agos,
+      Fy merlen lo’wddu lefn,
+   Y clywais lais yr eos
+      Wrth deithio ar dy gefn.
+         Pan oeddit ti yn trotian,
+         Yr oeddwn innau ’n dotian,
+         Wrth wrando ’r eos gu
+         Ac edrych ar y tŷ.
+   Pan dderfydd y gostegion,
+   Bydd Merch y Dolydd Gleision,
+   Mewn cannaid ddillad gwynion,
+         Ar gefn fy merlen ddu.
+
+
+
+
+LLANCES Y DYFFRYN.
+
+
+                        ALAW,—_Llances y Dyffryn_.
+
+   LLANCES y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn,
+   Llanwodd lawenydd fy nghalon yn llawn;
+   Glanach yw ’r defaid ar ochr y bryn,
+   Gwynnach yw ’r alarch ar ddwfr y llyn:
+   Clysach yw ’r blodau, a glasach yw ’r coed;
+   Harddach, prydferthach y byd nag erioed.
+   Gwnaed fi yn ddedwydd foreuddydd a nawn,
+   Llances y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.
+
+   Llances y Dyffryn oleuodd y fro,
+   Gloewach yw ’r afon a glanach yw ’r gro;
+   Purach fy meddwl a hoewach fy nhroed,
+   Hoenach yr awen na bu erioed.
+   Hoffach yw ’r Dyffryn a llonnach pob lle,
+   Mwynach yw ’r awel o’r dwyrain a’r dê;
+   Trom fu fy nghalon, ond ’rwan distawn,
+   Llances y dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.
+
+
+
+
+YN YNYS MON FE SAFAI GWR.
+
+
+                         ALAW—“_Ymdaith y Mwnc_.”
+
+   YN Ynys Môn fe safai gŵr
+   Ym min y nos ar fin y traeth;
+   Fe welai long draw ar y dŵr,
+         A’i hannerch ar yr eigion wnaeth:—
+      Dos a gwel fy machgen gwiw,
+      Dos a sibrwd yn ei glyw
+            Yn iaith ddinam
+            Ei anwyl fam,
+      A dywed fod ei dad yn fyw.
+   Ymwêl gyda ’m plentyn, a dwed fod ei dad,
+      Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.
+   O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o’th wlad,
+      A thyner bo’r awel lle bynnag ’r ei di.
+            Dos tros y don,
+               Cei henffych well,
+            Dwed yno’n llon
+               Wrth fachgen sydd bell,
+   Fod Gwalia flodeuog yn moli’r un Duw,
+   Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.
+
+         Fod ywen ddu yn hardd uwchben
+            Y garreg lâs lle cwsg ei fam,
+         Ac fod ei dad a’i farf yn wen,
+            Yn grwm ei war, a byr ei gam;
+      Fod y pistyll eto ’n gry,
+      Fod yr afon fel y bu,
+               Ar wely glân
+               O raian mân,
+      Yn sisial tôn wrth ddrws y tŷ.
+   Ymwêl gyda ’m plentyn, a dwed fod ei dad,
+      Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.
+   O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o’th wlad,
+      A thyner bo’r awel lle bynnag ’r ei di.
+               Dos tros y don,
+                  Cei henffych well,
+               Dwed yno ’n llon
+                  Wrth fachgen sydd bell,
+   Fod Gwalia flodeuog yn moli ’r un Duw,
+   Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.
+
+            Fod ganddo chwaer ar ddelw ’i fam,
+               Sydd yn parhau i’w garu ef,
+            Sy ’n llawenhau wrth feddwl am
+               Gael eto gwrdd yn nef y nef.
+      Fod ei wlad heb weld ei hail
+      Am glysni teg a glesni dail;
+                  A dal wrth ben
+                  Ei Gymru wen
+      Mae awel nef a melyn haul.
+   Ymwêl gyda ’m plentyn, a dwed fod ei dad,
+      Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.
+   O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o’th wlad
+      A thyner bo ’r awel lle bynnag ’r ei di.
+                  Dos tros y don,
+                     Cei henffych well,
+                  Dwed yno ’n llon
+                     Wrth fachgen sydd bell,
+   Fod Gwalia flodeuog yn moli ’r un Duw,
+   Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.
+
+
+
+
+CADLEF MORGANNWG.
+
+
+                          O “Syr Rhys ap Tomos.”
+
+   CLYWCH, clywch, hen gadlef Morgannwg,
+   Wele Rys a’i feirch yn y golwg,
+         I’w atal ymlaen
+         ’Dyw mynydd ond maen
+               Adewir mewn llwch ar ei ol.
+   Corn y gâd ydyw miwsig yr awel,
+   Heddyw gwledd gydag Arthur yw rhyfel,
+   Yn galw ar fynydd a dôl.
+   Wel sefwch yn hyf gyda ’ch dreigiau,
+   Ac edrychwch i lawr megis creigiau,
+      Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y gâd
+            I godi’r hen wlad yn ei hol.
+
+   Mae breichiau myrdd yn caledu,
+   A ffroenau y meirch yn lledu;
+         A berwi mae gwaed,
+         Gwŷr meirch a gwŷr traed,
+               I godi’r hen wlad yn ei hol.
+   Fry, fry, cyhwfan mae ’r faner,
+   Trywanu mae ’r cledd at ei hanner;
+   Yn uwch eto ’n uwch gyda ’r dreigiau,
+   Ac edrychwch i lawr megis creigiau,
+      Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y gâd,
+               I godi ’r hen wlad yn ei hol!
+
+
+
+
+MWYN YW MYNED TUA MON.
+
+
+                           ALAW,—_Hufen Melyn_.
+
+                        [Picture: Words and music]
+
+   A ddowch chwi’ rwyf—o ar yr
+   af-on, A ddowch chwi’ gan-u yn-o’n gôr?
+
+   I weld hy—naws—ed yd—yw
+   nos-on, A mwyn-ed murmur tònau’r môr?
+
+   A gawn ni fyn-ed ar y Fenai hen-o, I
+   Yn—ys Mon-a rhwyf—wn gyda’r dôn: O
+   dowch i gan-u, dowch i nof—io, Dowch i rwyf-o
+   gyda’r dôn: Mae croes—o an-wyl in—i
+   yn—o, O mwyn yw myn-ed tu—a Môn.
+
+   Mae ’r bad yn nofio ar yr afon,
+      A nos o fwyniant ydyw hon;
+   Mae ’r ser a’r lleuad yn dryloewon,
+      A’r côr yn canu ar y dòn.
+   Wel ar y Fenai, ar y Fenai heno,
+      Y llawen ganwn, rhwyfwn gyda ’r dôn,—
+   A dyma ’r canu, dyma ’r nofio,
+      Dyma ’r rhwyfo gyda ’r dôn;
+   Mae aelwyd lawen inni yno,
+      O mwyn yw myned tua Môn.
+
+
+
+
+HUN GWENLLIAN.
+
+
+                          ALAW,—_Hun Gwenllian_.
+
+   HUN Gwenllian, ferch y brenin,
+      Gwyn dy fyd ti tan y gŵys;
+   Cwsg Wenllian, dyner blentyn,
+      Yn y ddaear ddistaw ddwys.
+   Cledd y Norman wnaeth gyflafan,
+      Nid oes gennyt fam yn awr;
+   Hun Gwenllian, hun Gwenllian,
+      Cwsg ymhell o’r cystudd mawr.
+
+   Hun Gwenllian, i’th fendithio
+      Duw ’th gymerodd yn ei gôl;
+   Mae th frawd hynaf wedi cwympo,
+      Ni ddaw ’r iengaf byth yn ol.
+   Yn dy gartref trig y Norman,
+      Seren Cymru aeth i lawr;
+   Hun Gwenllian, hun Gwenllian,
+      Cwsg ymhell o’r cystudd mawr.
+
+
+
+
+AR DDOL PENDEFIG.
+
+
+                         ALAW,—_Y Gwenith Gwyn_.
+
+   AR ddol pendefig, heidden wen
+      Ymgrymai’ phen yn hawddgar;
+   ’R oedd cnwd o honynt ar y cae,
+      Fel tonnau hyd y ddaear;
+   A cher y fan, ar fin rhyw lyn,
+      ’R oedd gwenith gwyn yn gwenu;
+   Un gwlith, un gwlaw, oedd ar y ddau,
+      Y cnydau prydferth hynny.
+
+   Fe roddodd Duw mewn gwlaw a gwlith,
+      Ei fendith ar y maesydd;
+   A dyn a godai gyda ’r wawr
+      I dorri lawr y cynnydd.
+   Ond rhwng y ddeufaes trowynt ddaeth,
+      A rhuo wnaeth i’r nefoedd,—
+   “Fod un yn mynd er bendith dyn,
+      A’r llall i ddamnio miloedd.”
+
+
+
+
+A LAESWN NI DDWYLAW?
+
+
+                            ALAW,—_Llwyn Onn_.
+
+   A LAESWN ni ddwylaw yng nganol y rhyfel,
+            Tra ’r gelyn yn erlid, a fynnwn ni hedd?
+         Tra llidiart y fynwent a’i sgrech ar ei hechel
+   Wrth dderbyn y meddwon i stafell y bedd?
+         Mae’r blodau sy’n tyfu ar feddrod y meddwyn
+   Yn gollwng eu dagrau tan gysgod yr yw;
+      A’r gwynt wrth fynd heibio, fel taran; yn gofyn
+   “_Pa un ai moesoldeb ai meddwdod gaiff fyw_?”
+
+
+
+
+LLWYBR Y PERERIN.
+
+
+   MI dybiais fod ffordd y pererin i’r nef
+      Yn un lefn ac hardd-esmwyth trwy ddyffryn glâs gain;
+   Dangosaist Di ’r ffordd—ac un gul dywell oedd,
+      Garegog a blin trwy fieri a drain.
+   Mae temlau a phlasau heb ofid na phoen,
+      Ond y maent tros gagendor o dir y rhai byw;
+   Mae afonydd o hedd, ond pa le maent i’w cael,—
+      Yn y nef yno maent, fry yn nefoedd fy Nuw.
+
+
+
+
+BEDD LLYWELYN.
+
+
+                         ALAW,—_Goslef Llywelyn_.
+
+   I FEDDROD Llywelyn mae ’r tir wedi suddo,
+      Ac arno ’r gwlawogydd arosant yn llyn;
+   Mae ’r lloer wrth ymgodi, a’r haul wrth fachludo,
+      Yn edrych gan wrido ar ysgwydd y bryn.
+      Fy Nghymru, fy Ngwlad, a wyddost ti hyn!
+         Pa le mae Gwladgarwch yn dangos ei gwedd?
+   Mae dagrau y cwmwl yn gwybod am dano,
+         A deryn y mynydd yn nabod y bedd.
+
+   Ar ddamwain mae ’r Cymro yn dyfod i weled,
+      Lle cwympodd yr olaf fu ddewr ar ei ran;
+   Yr awel a gwyna a’r ddaear a ddywed,
+      Fod calon hen Walia yn curo ’n lled wan;
+      Dieithriaid a ddônt i weled y fan
+         Y gorffwys Llywelyn wrth ochor ei gledd;
+   Wel diolch am ddeigryn o’r nefoedd i waered,
+         Ac am y glaswelltyn yn ymyl y bedd.
+
+
+
+
+A DDWEDAIST TI FOD CYMRU ’N DLAWD.
+
+
+   A DDWEDAIST ti fod Cymru ’n dlawd,
+      Am fod ei llannau ’n llonydd,
+   A thithau ’th hun yn cloddio, frawd,
+      Ym mryniau aur Meirionnydd?
+   Mae mwy o gyfoeth tan dy droed,
+   Na ddaeth i galon dyn erioed,
+   Anwiredd mwy erioed ni wnawd—
+   Na ddywed byth fod Cymru ’n dlawd.
+
+   I ble y trown o fewn y tir,
+      Nas gwelir mŵn ei meini
+   Nad yw ’r meteloedd o’u gwelyâu
+      Yn edrych am oleuni,
+   Nad yw y prês a’r arian faen,
+   Yn galw ar bob Cymro ’n mlaen,
+   I roi ei ffydd a threio ’i ffawd
+   Yn holl oludoedd “Cymru dlawd?”
+
+   Estyna ’th fys pan glywot hyn,
+      Yn cael ei ddweyd am Gymru,
+   At unrhyw graig, at unrhyw fryn,
+      Fo ’n edrych ar i fyny.
+   Mae ’r nentydd oll wrth fynd i’r aig
+   A cherrig ateb ym mhob craig,
+   Yn dwedyd “Nac yw” gyda gwawd—
+   Na ddywed byth fod Cymru ’n dlawd.
+
+
+
+
+PEIDIWCH BYTH A DWEDYD HYNNY.
+
+
+[Ysgrifennwyd y geiriau i Miss Edith Wynne, yr hon a’u canodd yn
+Eisteddfod Genhedlaethol Caernarfon, 1862.]
+
+
+
+I.
+
+
+   D’WEDWCH fod fy ffroen yn uchel,
+      Fod fy malchder yn drahaus,
+   Fod gwamalrwydd ar fy wyneb
+      A mursendod yn fy llais.
+   Ond mae terfyn i anwiredd,
+      I greulondeb a sarhad.
+   Peidiwch byth a dwedyd hynny,
+   Imi golli ’m serch at Gymru,
+      Imi golli iaith fy ngwlad.
+
+
+
+II.
+
+
+   O mor barod ydyw dynion
+      I drywanu at y byw;
+   O mor gyndyn ydynt wedyn
+      I roi eli ar y briw.
+   Dodwch garreg ar fy meddrod,
+      Fel y mynnoch bo ’r coffâd;
+   Dyna ’r pryd i dd’wedyd hynny,
+   Imi golli ’m serch at Gymru,
+      Imi golli iaith fy ngwlad.
+
+
+
+
+DYDD TRWY ’R FFENESTR.
+
+
+                      ALAW,—_Dydd Trwy ’r Ffenestr_.
+
+   MAE rhyddid i wylan y môr gael ymgodi,
+      Ac hedeg i’r mynydd uchelaf ei big;
+   Mae rhyddid i dderyn ar greigiau ’r Eryri
+      Ehedeg i waered i weled y wîg;
+   O rhowch imi delyn, gadewch imi dalu
+      Croesawiad i Ryddid ar doriad y dydd;
+      Yfory gyda ’r wawr, byddwn ninnau ’n rhydd,
+         Byddwn yn rhydd!
+
+   Yfory pan welir yr haul yn cyfodi,
+      Caf deimlo llawenydd na theimlais erioed;
+   Ac fel yr aderyn yng ngwlad yr Eryri
+      Yn ysgafn fy nghalon, ac ysgafn fy nhroed;
+   Pan welom oleuni yn gwynnu ’r ffenestri,
+      Rhown garol i Ryddid ar doriad y dydd;
+      Yfory gyda ’r wawr, byddwn ninnau ’n rhydd,
+         Byddwn yn rhydd!
+
+
+
+
+CERDDI CYMRU SYDD YN BYW.
+
+
+   CERDDI Cymru sydd yn byw,
+   Trwy ’r blynyddau yn ein clyw;
+   Sibrwd ein halawon gynt,
+   Mae cwynfanau trwm y gwynt;
+   Dwyn yn ol lais mam a thad
+   Mae hen donau pur ein gwlad.
+
+   Pan sisialo dail y llwyn,
+   Clywir chwi yn lleddf a mwyn;
+   Dweyd mae ’r môr wrth ruo ’i gân
+   Ddarnau cerddi Cymru lân;
+   Ac mae clust y Cymro ’n gwneyd
+   I’r gre’digaeth oll eu dweyd.
+
+
+
+
+I GADW ’R HEN WLAD MEWN ANRHYDEDD.
+
+
+   I GADW ’R hen wlad mewn anrhydedd,
+      A’r cenin yn fyw a difêth;
+   Mae rhai yn prydyddu ’n ddiddiwedd,
+      Ond dyma fy marn am y peth,—
+   Mwy gwerthfawr nag awen y beirddion,
+      Neu’r dalent ddisgleiriaf a roed,
+   Yw tafod y bachgen bach gwirion,
+      Na ddwedodd anwiredd erioed.
+
+   _Cydgan_: Rhown bopeth sydd hardd ac anfarwol,
+      Mewn miwsig, barddoniaeth, a cherdd,
+   I’r geirwir, a’r gonest, a’r gwrol,
+      Sy’n cadw’r geninen yn werdd.
+
+   Mi adwaen gribddeiliwr ariannog,
+      Sy’n deall bob tric i wneud pres;
+   Ond anhawdd anichon cael ceiniog
+      O’i boced at ddim a fo lês.
+   Pan allan, os a yn ei gerbyd,
+      Pan gartref os tyn yn ei gloch;
+   Mae ’n well i ni’r gonest a’r diwyd
+      Pe na bai yn werth dimeu goch.
+
+   Ym mhell y bo ’r bobol sy’n grwgnach,
+      Yn erbyn caledrwydd y byd,
+   Y rhenti a’r prisiau a’r fasnach,
+      Tra plethant eu dwylaw ynghyd.
+   Nid felly y byddai ’r hen Gymry,
+      Ac os yw dy waed ti yn bur,
+   ’R wyt yn edrych yn wrol i fyny
+      Ac yn fachgen sy’n gweithio fel dur.
+
+
+
+
+MYFI SY’N MAGU ’R BABAN.
+
+
+[Cân mamaeth Gymreig wrth fagu Tywysog Seisnig cyntaf Cymru o “Cantata
+Tywysog Cymru.”]
+
+   MYFI sy ’n magu ’r baban,
+      Myfi sy ’n siglo ’r cryd,
+   Myfi sy ’n hwian, hwian,
+      Ac yn hwian hwi o hyd.
+   Bu ’n crio bore heddyw,
+      O hanner y nos tan dri;
+   Ond fi sy ’n colli ’m cysgu,
+      Mae ’r gofal i gyd arnaf fi.
+
+   Myfi sy ’n magu ’r plentyn,
+      Bob bore, prydnawn a hwyr;
+   Y drafferth sydd ei ganlyn,
+      Fy hunan yn unig ŵyr.
+   Nis gŵyr ef air o Saesneg,
+      Nac un gair o’n hen hiaith ni,—
+   I ddysgu ’r twysog bychan,
+      Mae ’r gofal i gyd arnaf fi.
+
+   Ond os caf fi ei fagu,
+      I fyned yn llencyn iach;
+   Caiff iaith brenhinoedd Cymru
+      Fod rhwng ei ddwy wefus fach.
+   A phan ddaw ef yn frenin,
+      Os na wnaiff fy nghofio fi,
+   O! cofied wlad y cenin,
+      Y wlad sydd mor anwyl i ini.
+
+
+
+
+TUA THEGID DEWCH.
+
+
+   CHWI feirdd y trefydd mawr
+      Sy ’n byw ar fwg a llwch;
+   Dowch gyda fi yn awr,
+      Dowch neidiwch i fy nghwch.
+   Fyny ’r hen Ddyfrdwy nofiwn,
+      A ffarwel i’r mŵg sydd ar ein hol,
+   Rhwyfwn ymlaen, a chanwn
+      Dan y coed a’r pynt, o ddol i ddol.
+            Ger tref y Bala
+            Mae lle pysgota,
+               Ar loew loew lyn;
+         Awn ymlaen tua ’r dyfroedd hyn,
+            Moriwn yng nghanol Meirion;
+               Tynnwn rwyf gyda rhwyd yn hoew,
+            Ar groew loew lyn.
+
+   Draw, draw yng nghanol gwlad,
+      Deg, deg fel Eden ardd;
+   Ceir yno adfywhad
+      I’r cerddor ac i’r bardd.
+   Bywyd sydd yn yr awel
+      Fel y dêl o’r coed, o’r allt, a’r rhiw,
+   Bywyd y Cymry ’stalwm,
+      Ysbryd cân a mawl sydd yno ’n byw.
+            Ger tref y Bala, &c.
+
+   Chwi wŷr y trefydd mawr,
+      Gwyn, gwyn eich gruddiau chwi,
+   O dowch am hanner awr
+      Mewn cwch ar hyd y lli;
+   Rhwyfwn i fyny ’r afon,##
+      Gyda gwrid ac iechyd dychwel gewch;
+   Mae môr rhwng bryniau Meirion,
+      Tua Thegid dewch, i Degid dewch!
+            Ger tref y Bala, &c.
+
+
+
+
+HEN GWRWG FY NGWLAD.
+
+
+   HEN gwrwg fy ngwlad ar fy ysgwydd gymerwn,
+      Pan oeddwn yn hogyn rhwng Hafren ac Wy.
+   Ac yno y gleisiad ysgwyddog dryferwn
+      Ar hyfryd hafddyddiaut nas gwelaf byth mwy.
+   Pe rhwyfwn ganŵ ar y Ganges chwyddedig,
+      Neu donnau ’r Caveri, rhoi hynny foddhad;
+   Ond glannau bro Gwalia ynt fwy cysegredig,
+      A gwell gan fy nghalon hen gwrwg fy ngwlad.
+
+   Hen gwrwg fy ngwlad, ’rwyf fi gyda thi ’n nofio
+      Afonydd paradwys fy mebyd yn awr;
+   Hen glychau a thonau o newydd wy ’n gofio,
+      A glywn ar y dyfroedd pan rwyfwn i lawr.
+   Mi dreuliais flynyddau a’r llif yn fy erbyn,
+      I’m hatal rhag dyfod i gartref fy nhad;
+   Ond pan ddof yn ol fe fydd cant yn fy nerbyn,
+      I roi i’m rwyf eto yng nghwrwg fy ngwlad.
+
+   Hen gwrwg fy ngwlad, mi a’th rwyfais di ganwaith,
+      Hyd lynnoedd tryloewon tan goedydd a phynt;
+   Cymeraist fi hefyd i fynwes wen lanwaith,
+      Yr hon a ddisglaeriodd trwy f’ enaid i gynt.
+   Trwy Venice fawreddog mi fum mewn gondola,
+      Esgynnais y Tafwys a’r Rhein yn fy mâd;
+   Ond pasio hen gastell Llywelyn llyw ola,
+      Sydd well gan fy nghalon yng nghwrwg fy ngwlad.
+
+
+
+
+POB RHYW SEREN.
+
+
+[Suo-gân y Monwyson o “Cantata Tywysog Cymru.”]
+
+   POB rhyw seren fechan wenai,
+      Yn y nefoedd glir uwch ben;
+   Rhwyfai cwch i fyny ’r Fenai,
+      Yng ngoleuni ’r lleuad wen.
+            Clywid canu—sucganu,
+               Yn neshau o Ynys Môn,—
+            Canu, canu, suoganu,
+               Melus orfoleddus dôn.
+
+   Mewn awelon ac alawon,
+      At y Castell rhwyfai’r côr;
+   Ar y tyrau suai ’r chwaon,
+      Wrth eu godrau suai ’r môr.
+            Canent, canent, suoganent,
+               Ar y Fenai loew, dlos;
+            Dan ystafell y Frenhines,
+               Suoganent yn y nos.
+
+   “Fel mae ’r lloer yn hoffi sylwi
+      Ar ei delw yn y lli;
+   Drych i Rinwedd weld ei glendid
+      Fyddo oes dy faban di.”
+            Suoganu i’r Frenines,
+               Dan y ganlloer loew, dlos,
+            Felly canodd y Monwyson,
+               Ar yr afon yn y nos.
+
+
+
+
+CLADDEDIGAETH MORGAN HEN.
+
+
+   HEN frenin hoff anwyl oedd Morgan Hen,
+      Fe ’i carwyd yng nghalon y bobloedd;
+   Esgynnodd i’w orsedd yn ddengmlwydd oed,
+      A chadwodd hi gant o flynyddoedd.
+   Ar ddydd ei gynhebrwng dilynwyd ei arch
+      Gan ddengmil o’i ddeiliaid tylodion;
+   A theirmil o filwyr fu ’n ymladd o’i du,
+      Ac wythcant o’i ddisgynyddion,
+         Rhai wrth eu ffyn, a’u gwallt yn wyn,
+            Eraill ar fronnau yn dechreu byw;
+         Wyrion, gorŵyrion, a phlant gorŵyrion
+            Gladdasant y brenin yn Ystrad Yw.
+
+   Ni welwyd un blewyn yn wyn ar ei ben,
+      Na rhych ar ei dalcen mawr llydan;
+   ’R oedd deuddeg o’i feibion yn edrych yn hŷn
+      Na’r brenin oedrannus ei hunan.
+   Yn nhorf ei gynhebrwng ’roedd bachgen bach mwyn,
+      Yn drist a phenisel yn twyso
+   Y march heb ei farchog—y cyfrwy, a’r ffrwyn,
+      A’r cleddyf yn unig oedd yno.
+         Rhai wrth eu ffyn, a’u gwallt yn wyn, &c.
+
+   Fe welodd ryfeloedd, bradwriaeth, a thrais,
+      A gwelodd Forgannwg yn gwaedu;
+   Ond cadwodd ei goron, a’i orsedd yn ddewr,
+      A’i diroedd tan faner y Cymry.
+   Enillodd a chollodd mewn brwydrau dirif,
+      Am hynny ni chollodd un deigryn;
+   Ond ar gladdedigaeth ei filwyr, a’i blant,
+      Fe wylai, fe griai fel plentyn.
+         Rhai wrth eu ffyn, a’u gwallt yn wyn, &c.
+
+
+
+
+MYFANWY.
+
+
+                          [O “Myfanwy Fychan”.]
+
+      “MYFANWY! ’rwy ’n gweled dy rudd
+         Mewn meillion, mewn briall, a rhos;
+      Yng ngoleu dihalog y dydd,
+         A llygaid serenog y nos;
+      Pan gyfyd claer Wener ei phen
+         Yn loew rhwng awyr a lli,
+      Fe ’i cerir gan ddaear a nen.
+   I f’ enaid, Myfanwy, goleuach, O tecach wyt ti,
+         Mil lanach, mil mwynach i mi.
+
+      “Fe ddwedir fod beirddion y byd
+         Yn symud, yn byw ac yn bod,
+      Rhwng daear y doeth a Gwlad Hud,
+         Ar obaith anrhydedd a chlod;
+      Pe bâi anfarwoldeb yn awr
+         Yn cynnyg ei llawryf i mi,
+      Mi daflwn y lawryf i lawr—
+   Ddymunwn i moni, fe ’i mathrwn os na chawn i di,—
+         Myfanwy, os na chawn i di.
+
+      “O! na bawn yn awel o wynt
+         Yn crwydro trwy ardd Dinas Brân,
+      I suo i’th glust ar fy hynt,
+         A throelli dy wallt ar wahan;
+      Mae ’r awel yn droiog a blin—
+         Un gynnes ac oer ydyw hi;
+      Ond hi sy ’n cusanu dy fin.
+   O feinwen fy enaid, nid troiog fy serch atat ti,
+         Tragwyddol yw ’m serch atat ti.
+
+      “Mewn derwen agenwyd gan follt
+         Draig-fellten wen-lachar ac erch;
+      Gosodaf fy mraich yn yr hollt
+         A chuddiaf beithynen o serch.
+      Ni’m gwelir gan nebun, ond gan
+         Y wenlloer—gwyn fyd na baet hi,
+      Er mwyn iti ganfod y fan.
+   Ond coelio mae ’m calon, fod ysbryd eill sibrwd a thi—
+         Eill ddwedyd y cwbl i ti.”
+
+   Petrusai Myfanwy _pwy oedd_ a roisai’r beithynen yn gudd?
+   A dwedai,—“rhyw ffolyn o fardd,” _ond teimlodd ei gwaed yn ei grudd_;
+   Disgynnodd ei llygaid drachefn ar “na bawn yn awel o wynt
+   Yn crwydro trwy ardd Dinas Brân,”—_o churodd ei chalon yn gynt_.
+   “Mi droellet fy ngwallt—O mi wnaet! wyt hynod garedig,” medd hi,
+   “A phe bawn yn suo i’th glust, mi ddwedwn mai gwallgof wyt ti;
+   Mi hoffet gael cusan, mi wnaet! ond cymer di ’n araf fy ffrynd,”—
+   Hi geisiai ymgellwair fel hyn,—_ond O_! _’r oedd ei chalon yn mynd_!
+   ’R oedd wedi breuddwydio dair gwaith, heb feddwl doi’r breuddwyd i
+   ben,
+   Fod un o g’lomenod ei thad, yn nythu yn agen y pren—
+   Heb gymar yn agen y pren.
+
+
+
+
+GOFIDIAU SERCH.
+
+
+   WYT ti ’n cofio ’r lloer yn codi
+      Dros hen dderw mawr y llwyn,
+   Pan ddywedaist yr aberthet
+      Nef a daear er fy mwyn?
+   Wyt ti ’n cofio ’r dagrau gollaist
+      Wrth y ffynnon fechan draw?
+   Wyt ti ’n cofio ’r hen wresogrwydd,—
+      Wyt ti ’n cofio gwasgu ’m llaw?
+
+   “_Hyd fy marw_” oedd dy eiriau,
+      Y parhaet yn ffyddlon im’;
+   O fy ngeneth, O fy nghariad!
+      Nid yw poenau marw ’n ddim.
+   Er wrth dorri ’th addunedau,
+      I ti dorri ’m calon i,—
+   Magi anwyl, mae dy gariad
+      Eto ’n gariad pur i ti.
+
+   Mae ’th lythyrau yn gwneyd i mi
+      Lwyr anghofio mi fy hun;
+   Mae dy gudyn gwallt yn hongian,
+      Fel helygen tros dy lun.
+   Llun dy wyneb, Magi anwyl,
+      O mae ’n twynnu fel yr haul,
+   Nes ’r wy ’n teimlo gwae a gwynfyd
+      Nef ac uffern bob yn ail.
+
+   O f’ anwylyd! er mai _cyfaill_
+      Yw yn awr fy enw i,
+   Maddeu i mi am ddefnyddio
+      Yr _hen enw_ arnat ti;
+   _Cariad_ wyt ti, Magi anwyl,
+      Bur ddihalog fel erioed;
+   Troi ’st dy wyneb, cefnaist arnaf,
+      Minnau garaf ol dy droed.
+
+
+
+
+WRTH WELD YR HAUL YN MACHLUD.
+
+
+   WRTH weld yr haul yn machlud,
+      Mewn eurog donog dân;
+   A mil o liwiau ’n dawnsio ’n deg,
+      Ar fyrdd o donnau mân.
+   ’Rwy ’n teimlo dwyfol wyddfod—
+      Shecina Natur yw;
+   Yn datgan ei ogoniant Ef
+      Yr Hollalluog Dduw.
+
+   Wrth weld yr haul yn codi,
+      Yn loew lân ei bryd;
+   Rwy ’n gweld y glaer Shecina fawr,
+      Yn amgylchynnu ’r byd.
+   Os gormod gwedd yr heulwen
+      I lygad marwol ddyn;
+   Fath ydyw ei ogoniant Ef
+      Y Crewr Mawr ei Hun!
+
+   Ar godiad haul yng Nghymru,
+      Ces lawer boreu gwiw;
+   Pan blygai ’m tad wrth ben y bwrdd,
+      I ddiolch am gael byw.
+   Caem eistedd yn y cysgod,
+      Tra ’r haul yn croesi ’r nef;
+   Mi gofiaf byth y weddi hwyr,
+      Ar ei fachludiad ef.
+
+
+
+
+Y FODRWY BRIODASOL.
+
+
+   CYMER hi Annie, o cymer hi heno,
+      Mae’th fys gyda ’th galon yn crynnu gan fraw;
+   Dy fodrwy di ydyw, ni waeth it heb grïo
+      Os nad wyt yn meddwl am wrthod fy llaw.
+   Cyn mynd at yr allor y foru gad imi,
+      A’th fys ei chysegru wrth fynd hyd y ddôl—
+   Wel dyna hi ’n gymhwys, da gwyddwn O Annie,
+      Na wnaet ti byth dynnu ’th addewid yn ol.
+
+   Cymer hi Annie, ’does arni ddim cerfiad,
+      Na gemau cywreinion i’w gweled yn awr;
+   Ond ceisiwn roi arni berl Rhinwedd, fy nghariad,
+      Mae engyl ar hwnnw yn edrych i lawr.
+   Mae gennym ni gariad a leinw ’n holl fywyd,
+      Yn hwnnw ’r ymffurfia y maen o fawr werth;
+   Yn hwnnw mae cyfoeth, bywoliaeth ac hawddfyd,
+      Yn hwnnw, fy nghariad, mae mawredd a nerth.
+
+   Cymer hi Annie, a’r nefoedd ro inni
+      O fewn ein haur-fodrwy fan fechan i fyw,
+   Yn bur ac yn ddedwydd—yn unig boed ynddi,
+      Heblaw ti a minnau, blant bychain a Duw.
+   Mae ’r bydoedd yn grynion a’r haul a’u goreura,
+      Gan wneuthur pob planed a lleufer yn llon;
+   Ond nid oes breswylfod rhwng daear a gwynfa,
+      Ddedwyddach, berffeithiach, a chrynach na hon.
+
+   Cymer hi, Annie, yn arwydd cyfamod,—
+      Dwy enfys fach ydyw a’u deuben ynglŷn;
+   Y gyntaf yn amod mai fi fydd dy briod,
+      A’r ail un yn amod mai ti fydd fy mun.
+   Mae’n gyfan, mae’n brydferth, heb gymorth y gemau,
+      Arwyddnod perffeithiach y ddaear ni fedd;
+   Does dim eill ei thorri ond pladur lem angau,
+      Na dim eill ei rhydu ond lleithder y bedd.
+
+   Cymer hi, cymer hi, ofer yw rhwystro,
+      Dyferwlaw ’r amrantau rhag tywallt i lawr;
+   Mae ’n storm gyda minnau, gad imi tra dalio,
+      Roi ’m pen ar dy ysgwydd—rwy’n well Annie ’n awr.
+   Mae’th ddeigryn fy nghariad, a’m deigryn bach innau,
+      Yn uno fel gwlithos neu fân arian-byw—
+   Ond moes imi ’r fodrwy, ti cei hi ’n y boreu
+      Yng ngwyddfod yr allor, y Beibl, a Duw.
+
+
+
+
+O WEDDI DAER.
+
+
+                               [O “Jona.”]
+
+   _O WEDDI daer_! gwyn fyd y fron
+      A fedro dy anadlu,
+   Yng nghalon edifeirwch gwir
+      Y cuddiodd Duw dy allu;
+   Yr isel lwch yw’th gartref di,
+      Ac mewn sachlian gwisgi,
+   Gwyn fyd y llais crynedig gwan
+      Dywallto ’i hun i weddi.
+
+   _O weddi daer_! tramwyfa wyt
+      I lu o engyl deithio
+   I lawr i’r dyfnder at y gwan,
+      I roi eu hedyn trosto,—
+   I wlychu gwefus oer y llesg,
+      A gwin a’i calonoga;
+   O ddyn! os tynni ŵg y nef,
+      Dos ar dy lin—_gweddia_.
+
+    [Picture: “Wyt ti’n cofio’r lloer yn codi
   Dros hen dderw mawr y
+                                 llwyn?”]
+
+
+
+
+Y BABAN DIWRNOD GED.
+
+
+   ’R oedd swn magnelau yn y graig,
+      A swn tabyrddau ’n curo,
+      A chlywid trwst ofnadwy traed
+         Y Ffrancod wedi glanio,
+      A’r waedd i’r frwydr chwyddai ’n uwch,
+         Gan alw ’r dewr i daro;
+            Terfysgwyd y glannau
+            Gan rym y taranau
+               A ruent ar lan y môr.
+
+   I dai ’r tylodion rhuthrai gwŷr,
+      Gan ladd y diamddiffyn,
+      A flamiai palas hardd gerllaw
+         Gan dân o longau ’r gelyn;
+      Fe ffoai mamau gyda’u plant,
+         A chodai ’r claf mewn dychryn;
+            Ond ’r oedd yno ddynes,
+            A babi ’n ei mynwes,
+               Rhy waelaidd a gwan i ffoi.
+
+   Ei gŵr erfyniai wrth ei phen,—
+      “O cwyd!  O cwyd! fy Eurfron!
+   Mae ’r march a’r cerbyd wrth y drws,
+      Tyrd iddo ar dy union!
+   Olwynwn ymaith fel y gwynt,—
+      Anwylyd, clyw ’r ergydion!
+         O Dduw, a ddaeth diwedd
+         Fy mab, fy etifedd?
+            Fy mhlentyn a anwyd ddoe!”
+
+   Atebai ’r wraig yn llesg ei llais,—
+      “Fy mhriod, clyw fy ngweddi,
+   O gad fi ar y gwely hwn,
+      Ond gad y baban imi;
+   Dos at y rheng i gadw ’th wlad,
+      Fe gadwaf finnau ’r babi.”
+         Y plentyn a hunai,
+         A’r tad a’i cusanai,
+            Ac yna fe ffodd i’r rheng.
+
+   ’Roedd swn cleddyfau yn neshau,
+      Gwawchiadau ac ysgrechian;
+   A’r wraig weddiai ’n daer ar Dduw,
+      Gan edrych ar ei baban;
+   Ac yna holltwyd drws y tŷ
+      Gan filwyr oddi allan.
+         A hithau mewn dychryn
+         A wasgodd ei phlentyn
+            Yn nes at ei chalon wan.
+
+   Ar glicied drws ei ’stafell wag,
+      Hi welai fysedd llofrudd,
+   Ac ar y foment rhuthrodd haid,
+      Yn swn rhegfeydd eu gilydd;
+   A syllent fel gwylltfilod erch,
+      O amgylch ei gobennydd;
+         Ar wraig wan yn crynnu,
+         A ddaliodd i fyny
+            Ei babi bach diwrnod oed.
+
+   Atebwyd gweddi ’r ffyddiog fam,
+      A hi a’i mab achubwyd;
+   Mae hi yn awr ym mynwent werdd
+      Yr eglwys lle ’i priodwyd;
+   Ac erbyn heddyw mae y mab
+      Yn hen weinidog penllwyd,
+         Yn estyn ei freichiau
+         I ddangos y Meichiau,—
+            Y baban y anwyd i ni.
+
+
+
+
+Y FAM IEUANC.
+
+
+Yr hon a fu farw ymhen ychydig wythnosau ar ol genedigaeth ei bachgen
+bychan cyntafanedig.
+
+   “CEWCH eto deimlo ’r heulwen
+      Yn gynnes ar eich grudd;
+   Cewch eto deimlo ’r awel
+      Am lawer hafaidd ddydd;
+   Peidiwch a son am farw,
+      Peidiwch a meddwl am
+   I’ch plentyn fyw heb glywed
+      Na’ nabod llais ei fam.
+
+   “Peidiwch a son am farw,
+      Daw eto haul ar fryn;
+   Ac iechyd ddaw i’ch codi
+      O’r hen gystuddiau hyn.
+   Yn wan ei llais atebodd,
+      Peidiwch a son am fyw!
+   ’Rwy ’n rhoi fy machgen anwyl
+      I’ch gofal chwi a Duw.”
+
+   Gadawyd yr ystafell
+      Am ddim ond ennyd fach,
+   A chlywid llais yn sibrwd,—
+      “Fy anwyl fachgen bach!
+   Fy machgen, O! fy machgen!
+      O na b’ai ’th fam yn iach;
+   Fy nghyntaf, olaf blentyn,
+      Fy anwyl fachgen bach!
+
+   “Fy nghyfaill bychan _newydd_
+      ’R wyf fi yn mynd i’r nef;
+   ’R wy ’n myned at yr Iesu,
+      _Hen_ gyfaill ydyw Ef!”
+   Bu farw, ac hi wywodd
+      Fel blodyn ar y dail,
+   Gan ddyweyd,—“Fy machgen anwyl!”
+      Ac “Iesu!” bob yn ail.
+
+
+
+
+CEISIAIS DRYSOR.
+
+
+   CEISIAIS drysor yn y byd
+         Mi geisiais ac mi gefais un,
+         Oedd fwy o werth na’r byd ei hun,
+   Fy anwyl Ann, fy nhrysor drud
+
+   Yn yr arch mae ’r oll yn awr,
+         Oddigerth y blodeuyn llon
+         Adawodd angau ar ei bron
+   I wenu ar y storom fawr.
+
+   Pan suddai ’m llong, tan rym y lli,
+         O’i hystlys daeth rhyw nerth i’m dwyn
+         Yn ol i’r lan.  Fy mhlentyn mwyn
+   Bywydfâd bychan oeddyt _ti_.
+
+   Mi hoffwn innau fynd i lawr.
+         Ond er dy fwyn fy mhlentyn llon,
+         Mi geisiaf fyw o don i don
+   Ar wyneb môr fy ngofid mawr
+
+
+
+
+Y FYNWENT YN Y COED.
+
+
+   YN araf y cerddasom,
+      I’r fynwent yn y coed;
+   Ac yno y claddasom
+      Chwaer fechan bedair oed;
+   Gan bedair o’i chyfeillion iach,
+      Mewn dillad gwynion claer,
+   Yng ngwŷdd ei thad a’i brodyr bach,
+      I huno rhoed ein chwaer.
+
+   Ar waelod bedd y fechan,
+      Cyn gollwng corff ein chwaer;
+   Canfyddem arch wen newydd
+      Fel daeth o ddwylaw ’r saer.
+   Ein hanwyl fam oedd yno ’n fud,
+      Heb fawr o feddwl am
+   I’r plentyn _olaf_ yn y cryd
+      Ddod _gyntaf_ at ei fam.
+
+   Pan gaffom ninnau ’n gollwng,
+      Mae gennym weddi daer,—
+   O boed ein llwch yn deilwng
+      O lwch ein mam a’n chwaer.
+   Fe awn yn fynych dros y cae
+      I’r fynwent yn y coed;
+   Y fan mae mam, a’r fan y mae
+      Chwaer fechan bedair oed.
+
+
+
+
+CLADDASOM DI, ELEN.
+
+
+   CLADDASOM di, Elen, ac wrth roi dy ben
+      I orwedd lle fory down ni,
+   Dihangodd ochenaid i fyny i’r nen,
+      A deigryn i lawr atat ti.
+
+   Claddasom di, Elen, a chanwyd dy fedd,
+      Pe hefyd bâi bosibl ei gau;
+   Mae llygad yn edrych o hyd ar dy wedd,
+      Ac ni fedr angau nacau.
+
+   Cyflawnwyd dy freuddwyd, ond ni ddarfu ’r gro,
+      Ar gauad yr arch dy ddeffroi;
+   Ond udgorn a gân, ac o’r dywell fro,
+      Yn wen a dihalog y doi.
+
+   Ai “tywell” ddywedasom?  Nid tywyll i ti
+      Fu pyrth tragwyddoldeb a hedd,
+   Dy lamp oedd wenoleu;—nid ti, ond nyni,
+      Sy ’n dwedyd mai du ydyw ’r bedd.
+
+   I ninnau mae breuddwyd i ddyfod i ben,—
+      Canfyddem di mhell oddi draw
+   Ar furiau Caersalem, a’th wisg yn glaer-wen,
+      Yn gwenu gan estyn dy law,—
+
+   I’n derbyn yn ninas dragwyddol dy Dduw;
+      A thybiem ein bod wedi dod,
+   I gyffwrdd â’th law, ond deffroisom yn fyw,
+      Ymhell oddiwrth gyrraedd y nod.
+
+   Claddasom di, Elen, ond rhyngot a ni,
+      Nis erys gagendor yn hir;
+   O fewn y bedd yna lle rhoisom dydi,
+      Claddasom ein hunain yn wir.
+
+   Na, na, nis ffarweliwn, mae ’r Iesu yn fyw,
+      I’n dwyn ato ’i hun a thydi;
+   Mae ’r ffordd yn agored o’r ddaear at Dduw,
+      A’r nef mewn addewid i ni.
+
+
+
+
+ANNIE LISLE.
+
+
+                            (Lledgyfieithiad.)
+
+   AR fin yr afon araf yn y goedwig gain,
+   Fan mae ’r dŵr yn gwneud arluniau gwiail melyn main,
+   Fan mae ’r adar haf yn canu yn eu temlau dail,
+   Yma ’r ydoedd am ryw adeg annedd Annie Lisle.
+
+   _Cydgan_: Doed gwanwyn, sued dyfroedd,
+      Gwened hyfryd haul
+   Ar y dyffryn, ond nis deffry
+      Anwyl Annie Lisle.
+
+   Mwyn, mwyn yw ’r awel beraidd, gana fel y dêl,
+   Trwy ryw fyrdd o erddi gwyrddion, lifant laeth a mel,
+   Ond ar wely wedi marw gorwedd Annie Lisle,
+   Hi ni egyr ei du lygad, Angau ’n dyn a’i deil.
+
+   Doed gwanwyn, sued dyfroedd,
+      Gwened hyfryd haul
+   Ar y dyffryn, ond nis deffry
+      Anwyl Annie Lisle.
+
+   “Cwyd fi, fy mam anwylaf, gad i’m weld y plant,
+   Yn y brwyn a’r melyn helyg draw ar fin y nant;
+   Hust! mi glywaf fiwsig nefol, miwsig Iesu ’r nef,
+   Mam anwylaf, mi anelaf at ei fynwes Ef.”
+
+   Doed gwanwyn, sued dyfroedd,
+      Gwened hyfryd haul
+   Ar y dyffryn, ond nis deffry
+      Anwyl Annie Lisle.
+
+
+
+
+Y DEFNYN CYNTAF O EIRA.
+
+
+   YR ôd, yr ôd! mae ’r eira ’n dod!
+   Rhwng y simneiau dacw fe,
+   Y defnyn cyntaf yn dod or ne;
+   Yn chware fel aderyn gwyn,
+   Trwy fŵg a chaddug y melinau hyn.
+   Mae ’n ofni disgyn, ac fel pe bae
+   Yn ail-ymgodi, ond disgyn mae.
+   Mae yn bwrw golwg tros y ddinas fawr,
+   Ac yn mesur y ffordd wrth ddod i lawr;
+   Gan edrych trwy ’r ffenestri ban,
+   Fry gyda ’r awel o fan i fan.
+   Mae ’n ymddyrchafu ac yn ymgrynhoi,
+   Ac yn dal i ddisgyn, ac yn dal i droi—
+   Ond gwel ei lengoedd!  Mil myrddiwn mân
+   O angylion gwynion y gauaf glân,
+   Sy ’n dod ag amdo a chistfeddau iâ,
+   I gladdu meirwon flodau ’r ha.
+      Y nef sy ’n galw ’r blodyn hardd
+   I fyw a gwenu o lwch yr ardd.
+   A phan fydd farw, nis anghofia ’r nef
+   Mo dyrfa wen ei angladd ef.
+
+
+
+
+CAVOUR.
+
+
+      I FYNY ’r mynydd dringai ef
+         Wrth ochor Garibaldi,
+      I weld yr haul yn dringo ’r nef—
+         Haul Rhyddid Itali.
+   Ond cyn i’r haul ymddangos ar ben y mynydd mawr
+   Fe gloddiwyd bedd i Cavour, yng ngoleu gwyn y wawr.
+
+
+
+
+Y MILWR NA DDYCHWEL.
+
+
+   “NI syrthiodd neb erioed i’r bedd,
+         Na welwyd rhywun prudd ei wedd,
+      Yn gollwng deigryn arno;
+   Ond wrth i filwr fynd i lawr,
+   Mae gwlad yn dod i’w arwyl fawr,
+      A chenedl oll yn wylo.”
+
+   A thithau, gyfaill, i dy fedd
+      Gollyngwyd ti,
+   Yn filwr ieuanc teg ei wedd—
+      Yn ei filwrol fri.
+
+   Pan wyliem dy febyd darllennem dy lygaid,
+   A gwelem wrhydri cynhennid dy enaid,
+      A gwreichion dy ysbryd yn cynneu dy rudd;
+   Pan droet orchestion dy gyfoed yn wegi,
+   A phob anhawsderau o’th flaen yn cyd-doddi,
+      Coronwyd ti ’n arwr ym more dy ddydd.
+
+   Mae cofio’th rinweddau fel milwr a Christion,
+   Yn hafaidd belydru trwy brudd-der ein calon,
+      Yn taflu goleuni tros len dy goffhad.
+   Fe’th ddysgwyd yn fore am Dduw dy rieni—
+   Ond cyffiwyd y gliniau fu ’n plygu mewn gweddi,
+      Yn haiarn i elyn dy Dduw a dy wlad.
+
+   Pan wyliem ormesiaeth a’i duon adenydd
+   Fel nos yn ymledu tros wyneb y gwledydd,
+      E rwygwyd yr awyr gan udgorn y gâd;
+   Dyrchafwyd y grechwen,—“Cychwynnwn, cychwynnwn,
+   Yn ysbryd ein tadau arfogwn, ymruthrwn,”
+      Nes galwyd i’r frwydr holl gedyrn y wlad.
+
+   Arfau ’n tadyrddu a swn oedd yn dilyn,
+   Aem ninnau i’r porthladd i’w gweled yn cychwyn,
+      Ond cadwem yn ymyl ein cyfaill ohyd.
+   Pan welai ’r fath bryder, ac ofn yn ein calon,
+   Gorchfygwyd ei lygad gan ddagrau tryloewon,
+      Ond ffarwel obeithion oleuodd ei bryd.
+
+   Fel gwennol yn dilyn y llong tros yr eigion,
+   Felly ’r dychymyg ddilynodd ein gwron,
+      Nes glaniwyd yn llawen heb arf o nacâd—
+   Gwersyllwyd am ennyd, ond ber fu’r orffwysfa,
+   Nes sangwyd ar fryniau bythgofiol yi Alma,
+      Uwchben amchwareufa ddychrynllyd y gâd.
+
+   Edrych gyferbyn ar lengoedd y gelyn
+   Fel dirif locustiaid yn gwneuthur y dyffryn
+      Mal affwys echryslon y fall—
+   A mil o fagnelau yn agor eu gyddfau,
+   I chwythu tymestloedd ac eirias gawodau,
+      I gladdu holl rengoedd y llall.
+
+            Ond megis iâ llithrol
+            Yr Alpau tragwyddol,
+   Tros greigiau anhygyrch yn ceisio ’r gwrthentyrch islaw:
+            Trwy danllyd ryferthwy
+            Gwneir rhuthur ofnadwy,
+   Trwy ’r afon i’r llechwedd gerllaw.
+
+   Mae rhai yn ymestyn at ystlys y gelyn,
+   A’r lleill fel taranfollt yn hyrddio i’w erbyn,
+      I loches y fagnel a’r tân;
+   Ond llamwyd i’r gloddfa, gorchfygwyd yn Alma,
+      A’r meirwon led-glywsant y gân.
+
+   Pwy welais yn arwain hen gatrawd fy ngwlad,
+      Yn flaenaf, yn nesaf i’r gelyn?
+   Pwy gwympodd ar fynydd llosgfalog y gad,
+      Gan godi o’i waed i oresgyn?
+
+   Pwy oedd yr un hwnnw a ddaliodd fel tŵr,
+      Yr ufel raiadrau diri?
+   Tydi, tydi gyfaill, tydi oedd y gŵr,
+      A milwr fel hyn oeddyt ti.
+
+   Mynyddoedd yr Alma ddatganant dy werth,
+      Dy ddewredd, a’th fedr milwrol;
+   Ond draw yn Scutari datguddiwyd dy nerth,
+      Fel arwr ar faes Cristionogol.
+
+   Ar wefus y milwr dolurus a gwan,
+      Y gwasget rawnsypiau tosturi;
+   A llawer ochenaid daer ddwys ar ei ran,
+      Gyrhaeddodd y nef yn dy weddi.
+
+   Esmwythaist y clwyfus â balm oddi fry,
+      Pan ballai daiarol feddygaeth;
+   A glyn cysgod angau oleuwyd i lu
+      Pan ddaliet ti lamp Iachawdwriaeth.
+
+   Er cymaint y caret dangnefedd dy wlad,
+      Ac aelwyd dy riaint yn drigfan;
+   Rhy bur dy gydwybod i dderbyn mwynhad
+      A throi oddiwrth erchwyn y truan.
+
+   Pan ddaw y fath adeg—pan na fydd y byd
+      Yn agor cyfrolau rhyfeloedd,
+   Coffeir y gwir filwr, a’i enw o hyd,
+      Fydd beraidd am fil o flynyddoedd.
+
+   Tra dyn ar y ddaear ac hefyd tra bo
+      Y nefoedd yn edrych ar rinwedd;
+   Bydd glan y Mynorfor yn anwyl mewn co
+      Lle rhoddwyd gwir filwr i orwedd.
+
+   Gorphwysa fy nghyfaill yn ngwychder dy fedd,
+      Ar filoedd disgynned dy ysbryd;
+   Ond bwried rhyfeloedd i foroedd o hedd,
+      A dyn i heddychol ddedwyddyd.
+
+
+
+
+CARCHAROR NAPLES.
+
+
+   MEWN carchar du oer y cadwynwyd fi,
+      Ond clywaf y bobloedd yn bloeddio—bloeddio!
+   A bloeddio yn nes ac uwch mae y cri,
+   Fod y dydd yn dod i fy nghollwng i;
+      A dyna fagnelau yn rhuo,—rhuo!
+   Mae ’r dorf yn cyhoeddi Jubil-ddydd,
+   Garibaldi sy ’n dyfod im’ gollwng yn rhydd.
+
+   Mi glywaf yn dod offerynau pres,
+      A mil o dabyrddau yn tyrddu,—tyrddu!
+   Cân rhyddid yw hi, a theimlaf ei gwres
+   Fel y del yn mlaen, yn nes ac yn nes,
+      Nes mae fy hen garchar yn crynnu,—crynnu!
+   Fe wêl fy ngolygon oleu ddydd,
+   Garibaldi sy ’n dyfod i’m gollwng yn rhydd.
+
+   Ein heiyrn a dawdd dan gyffyrddiad ei fys,
+      Fy nghydgarcharorion, O! bloeddiwn—bloeddiwn,
+   Mae ’r Eidal ein gwlad yn rbydd yn ddilys,
+   Mae y sedd yn wag yn y gormes lys,
+      Caneuon Itali, O! canwn,—canwn!
+   A diolch i’r nefoedd, daeth y dydd,
+   Garibaldi gyrhaeddodd, mae ’r Eidal yn rbydd.
+
+
+
+
+GLOGWYN ANWYL.
+
+
+                             [O “Owain Wyn.”]
+
+   GLOGWYN anwyl, hoff gan i
+      Yw hamdden am fynudyn,
+   Taflu carreg i fy nghi,
+      Neu eistedd ar dy gribyn:
+   Gwylio’r afon glir islaw,
+      A gollwng fy myfyrion
+   I’r terfysglyd drefydd draw,
+      Ym miwsig ei murmuron.
+
+   Bywyd Bugail—bywyd yw
+      Nas gŵyr y byd am dano,
+   Heibio ’r bryniau wele ’r byw
+      Fel nant yn rhedeg heibio;
+   Golud, enw, bydol fri,
+      Yw eilun-dduwiau dynion;
+   Mwy na ’r oll i’m golwg i
+      Yw praidd y bryniau gwylltion.
+
+   Praidd y mynydd—O! fy mhraidd!
+      Mae pleser wrth eich gwylio,
+   Cyn i’r ser fachludo braidd,
+      A chyn i’r dwyrain ddyddio;
+   Pan gusano’r haul y lli’,
+      Y’m gyda chwi ein defaid;
+   Fel ein calon, felly chwi
+      Ym mynwes eich bugeiliaid.
+
+   Gyda phraidd y mynydd gwyllt,
+      Tynghedwyd ni a’n dyddiau;
+   Llwybrau defaid, ŵyn a myllt,
+      Yw ’r llwybrau deithiwn ninnau;
+   Weithiau tan y creigiau certh,
+      Yng nghanol y mynyddoedd,
+   Dim i’w weld ond bryniau serth,
+      A thyner lesni’r nefoedd;
+
+   Yna dringo pen y bryn,
+      Hyd risiau craig ddaneddog,
+   Gweld y nant, y cwm, a’r glyn,
+      Y ddôl, y gors, a’r fawnog;
+   Edrych ar y ceunant du,
+      Fel bedd ar draws y bryniau;
+   Bedd, yn wir, medd hanes, fu
+      I lawer un o’n tadau.
+
+   Llawer craig fygythiol sydd
+      Yn gwgu ar ein bywyd;
+   Ond mae arnynt ddwylaw cudd,
+      Ac nid oes maen yn syflyd;
+   Clywir llais y dymhestl gref,
+      A chwiban y corwyntoedd,
+   Rhua croch daranau ’r nef,
+      Ond huno wna ’r mynyddoedd.
+
+   Fel yr hen fynyddoedd clyd
+      Y’m ninnau ym mysg dynion;
+   Ysed tân ddinasoedd byd,
+      A chwymped seddau ’r mawrion,
+   Llwybro gyda ’n defaid wnawn,
+      A thrin ein huchel diroedd;
+   Hûn o bur dawelwch gawn
+      Ym mynwes y mynyddoedd.
+
+
+
+
+FFARWEL ITI, GYMRU FAD.
+
+
+   FFARWEL iti, Gymru fad,
+      Mynd yr ydym tros y tonnau,
+      Mynd gan adael ar ein holau
+   Beddau mam a beddau tad;
+   O ffarwel, ein hanwyl wlad.
+
+   Tua ’r lan fe drodd y bâd,
+      Tra cyfeillion ger yr afon
+      Godant eu cadachau gwynion;
+   Rhaid dy adael, Gymru fad,
+   O! ffarwel, ein hanwyl wlad.
+
+   Ffarwel, ffarwel, Gymru fad,
+      Bydd yr heniaith a ddysgasom,
+      A’r alawon a ganasom
+   Gyda ni mewn estron wlad;
+   Ffarwel iti, Gymru fad.
+
+
+
+
+TROS UN O DRUMIAU BERWYN.
+
+
+                             [O “Owain Wyn.”]
+
+   TROS un o drumiau Berwyn.
+      Ryw noson ddistaw oer,
+   Y teithiai gŵr lluddedig
+      Wrth oleu can y lloer.
+   Fry uwch ei ben yn crynnu
+      ’Roedd llawer seren dlos,
+   A chlywid yntau ’n canu
+      Fel hyn i glust y nos:—
+
+   “Hen fynyddoedd fy mabandod,
+      Syllant eto ger fy mron;
+   Wele fi yn ail gyfarfod
+      Gyda ’r ardal dawel hon;
+   Cwm wrth ochr cwm yn gorwedd,
+      Nant a nant yn cwrdd ynghyd,
+   A chlogwyni gwyllt aruthredd
+      Wyliant uwch eu pennau ’n fud.
+
+   “Mewn pellenig gartrefleoedd
+      Wedi ofn a phryder hir,
+   Hoff freuddwydion fy mlynyddoedd
+      Sylweddolwyd gan y gwir;
+   Os ffarweliodd anobeithion
+      Ar fy ngenedigol wlad,
+   Ni ffarweliais yn fy nahalon
+      Gydag anwyl dŷ fy nhad.
+
+   Dacw ’m cartref is y goedwig,
+      Groesaw! hen arwyddion hedd;
+   Dacw ’r fynwent gysegredig,
+      Wele ’r ywen—dyna ’r _bedd_!”
+   Darfyddodd cân y teithiwr
+      Mewn teimlad llon a phrudd,
+   A deigryn gloew, gloew,
+      Ollyngodd tros ei rudd.
+
+   Aeth heibio dôr ei gartref,
+      Os gofyn wnei paham,
+   Awgrymed dy deimladau,
+      A chofia _fedd ei fam_!
+   A threnlio ’r noson honno
+      Ar fedd ei fam wnaeth ef,
+   Nes suddo ’r seren fore
+      I eigion gwyn y nef.
+
+
+
+
+DYCHWELIAD YR HEN FILWR.
+
+
+   PELL, pell, yw telyn Cymru
+      O fy llaw;
+   Do, dywedais gan alaru—
+      Byth ni ddaw,
+   O’r dydd y cenais ffarwel
+   A chwi wrth fynd i ryfel,
+   O’m mewn bu ’r geiriau dirgel—
+      “Byth ni ddaw.”
+   A rhuai safn y fagnel,
+      “Byth ni ddaw.”
+
+   Ffarweliais pan yn fachgen
+      Gyda chwi,
+   Yng nghanol dyddiau llawen
+      Rhannwyd ni;
+   Ond nid yw ’r floedd fu ’n galw
+   Tros ryddid, gwlad, ac enw,
+   O fewn fy nglust yn farw,
+      Na, mae cri
+   A llais yr amser hwnnw
+      Gyda mi.
+
+   Ond nid yw ’r holl wynebau
+      Ger fy mron,
+   Yr hardd rosynaidd ruddiau
+      Ieuanc llon.
+   Bu pellder i’n gwahanu,
+   Bu amser yn ein gwynnu,—
+   Do, do, mae wedi claddu
+      Oll o’r bron;
+   Ac atynt y’m yn nesu
+      Bawb a’i ffon.
+
+   Wyt eto, delyn Cymru,
+      Yn fy llaw;
+   Ond ieuanc nerth i’th ganu,
+      Byth ni ddaw.
+   Ond clywaf swn dy dannau
+   Yn murmur megis tonnau,
+   Ar fôr yr hen amserau
+      Yn ddidaw;
+   Yn torri ar hoff lannau—
+      Pell, pell, draw.
+
+   I’th erbyn delyn heddwch,
+      Pechais i;
+   Ond eto mewn tawelwch
+      Wele ni.
+   Mae llaw a driniodd arfau,
+   Mae llaw wasnaethodd angau
+   Yn cyffwrdd gyda’th dannau
+      Anwyl di;
+   Os aeth o gof dy chwarau,
+      Torrer hi.
+
+   Na, na, er ei chaledu
+      Gan y cledd,
+   Daw rhwng y bysedd hynny
+      Bennill hedd;
+   Os gwelir dwfn ysgrifen
+   Blynyddoedd ar fy nhalcen,
+   Os ciliodd enw bachgen
+      O fy ngwedd—
+   Rwy ’n teimlo eto ’n llawen,
+      Ger fy medd.
+
+   Gwir sylweddoliad breuddwyd
+      Ger fy mron,
+   Yw gweled eto ’r aelwyd
+      Anwyl hon.
+   Ar faesydd rhuddion angau
+   Trwy dewfwg y magnelau,
+   Cyfeiriais fil o weithiau
+      Tros y don;
+   At gysegredig furiau
+      Mebyd llon.
+
+   Pell, pell, fu telyn Cymru
+      O fy llaw;
+   Do, dywedais gan alaru,—
+      Byth ni ddaw.
+   Ond wele ni, gyfeillion,
+   Yn yfed gwin cysurlon
+   O gwpan hen adgofion
+      Yn ddifraw,—
+   A wele ’r tannau mwynion
+      Yn fy llaw.
+
+
+
+
+TRWY WLEDYDD DWYREINIOL.
+
+
+                             [O “Owain Wyn.”]
+
+   GADEWAIS fy mhraidd ar y mynydd,
+      A chefnais ar drumiau fy ngwlad,
+   Breuddwydiais am fyd o lawenydd
+      Tu allan i furiau fy nhad;
+   Yn ol i’r mynyddoedd dychwelais,
+      Ond dysgais, a’m dagrau yn lli,
+   Os bywyd y milwr arweiniais,
+      Mai’r cymoedd yw’r cartref i mi.
+
+   Trwy wledydd dwyreiniol tramwyais
+      Ond cofio gwyllt Walia oedd loes;
+   O wagedd ieuenctyd yr yfais
+      Nes chwerwais felusder fy oes;
+   Nid ofnaf lefaru fy nheimlad,—
+      Chwi wledydd goruchel eich bri,
+   Yn mhell byddoch byth o fy llygad,—
+      Mynyddau ’r hen Ferwyn i mi.
+
+   Mae gobaith cael eto cyn angau
+      Ailddringo llechweddau fy mro,
+   I gasglu y praidd i’w corlannau
+      Hyd lwybrau cynefin i’m co;
+   Uwch bedd anrhydeddus y milwr
+      Mae enfys arddunol o fri;
+   Ond rhowch i mi farw ’n fynyddwr,
+      A beddrod y bugail i mi.
+
+
+
+
+Y GARREG WEN.
+
+
+   OS pell yw telyn aur fy ngwlad
+      O’m dwylaw musgrell i;
+   Os unig wyf o dŷ fy nhad,
+      Lle gynt chwareuid hi:
+   Mae ’r _iaith_ er hynny gyda swyn,
+   Fel ysbrydoliaeth yn fy nwyn,
+   I ganu cerdd, os nad yn fwyn
+      I’r byd—mae’n fwyn i mi.
+
+   Mae nant yn rhedeg ar ei hynt
+      I ardd fy nghartref i,
+   Lle cododd un o’m teidiau gynt
+      Ddisgynfa iddi hi.
+   Mae helyg melyn uwch y fan,
+   Lle syrthia tros y dibyn ban,
+   A choed afalau ar y lan,
+      Yn edrych ar y lli.
+
+   O dan ddisgynfa’r dŵr mae llyn,
+      A throsto bont o bren;
+   A charreg fawr, fel marmor gwyn,
+      Gynhalia’r bont uwch ben.
+   Fy mebyd dreuliais uwch y lli,
+   Yn eistedd yno arni hi;
+   A mwy na brenin oeddwn i,
+      Pan ar fy Ngharreg Wen.
+
+   Pan ddeuai ’r Gwanwyn teg ei bryd
+      Ar ol tymhestlog hin,
+   Ac adfywhau ’r llysieuog fyd
+      Yn ei gawodydd gwin;
+   Yn afon fawr ai ’r gornant fach;
+   Pysgotwn ar ei glennydd iach—
+   A phin blygedig oedd fy mach
+      Yn grog wrth edau lîn.
+
+   Ni waeth pa ran o’r eang fyd
+      A grwydraf tra b’wyf byw,
+   Wyf wrth y Garreg Wen o hyd,
+      A’r nant sydd yn fy nghlyw;
+   A phan hysbyswyf estron ddyn,
+   Mai ati’ hedaf yn fy hun,
+   Maddeua ’m ffoledd am mai un
+      O gofion mebyd yw.
+
+   Ffurfafen bell yw mebyd oes,
+      Serenog fel y nen;
+   Ac ymysg dynion neb nid oes,
+      Na hoffa godi ei ben
+   I edrych draw i’r amser fu—
+   A syllaf finnau gyda’r llu—
+   Ac O! fy seren fore gu
+      Wyt ti, fy Ngharreg Wen.
+
+   Os cyraedd ail fabandod wnaf,
+      Cyn gollwng arna’r llen;
+   Os gauaf einioes byth a gaf,
+      A’i eira i wynnu ’m pen—
+   Bydd angau imi ’n “frenin braw,”
+   Nes caffwyf fynd i Walia draw,
+   At dŷ fy nhad, i roi fy llaw
+      Ar ben y Garreg Wen.
+
+   Byth, byth ni ddygir o fy ngho’
+      Gyfeillion mud yr ardd;
+   Nis clywir trystfawr swn y gro
+      Ar gauad arch y bardd;
+   A dagrau pur tros ruddiau ’r nen
+   Fo ’r oll o’r dagrau uwch fy mhen—
+   Os cyfaill fydd, gwnaed garnedd wen
+      O gerrig gwynion hardd.
+
+   Colofnau wnaed i feibion bri,
+      Uchelfawr tua’r nen;
+   Ond noder fy ninodedd i
+      Gan garnedd uwch fy mhen;
+   ’Rol gado gwlad y cystudd mawr,
+   Os byw fy enw hanner awr,
+   Na alwed neb fi ar y llawr
+      Ond Bardd y Garreg Wen.
+
+
+
+
+TUAG ADRE.
+
+
+   O DDYDD i ddydd mae melyn haul
+      Yn pasio yn ei gerbyd;
+   O nos i nos mae ’r lleuad wen
+      Yn codi ac yn machlud?
+   O awr i awr mae ’r ser yn troi
+      Ar draws yr eangderau;—
+   Yn wir, mae holl greadigaeth Duw
+      Yn teithio tuag adre.
+
+   Mae ’r ffrydlif fach, ar ben y bryn,
+      Yn rhedeg megys crwydryn;
+   Ac afon fawr, y dolydd îs,
+      Yn rhedeg yn y dyffryn;
+   Mae ’r gwynt yn crwydro yn y nef,
+      A symud mae ’r cymylau;—
+   Ac O! mae holl greadigaeth Duw
+      Yn teithio tuag adre.
+
+   Mae gwynt Diwygiad ar ei daith,
+      A derw Cymru ’n gildio,
+   Mae swn gorfoledd yn y dail,—
+      Mae swn canghenuau ’n cracio;
+   O!  Anadl, tyrd o’r pedwar gwynt,
+      A chymer y byd mewn hymnau,
+   Cân a moliant iddo Ef,
+      I byrth tragwyddol gartre.
+
+
+
+
+BEIBL FY MAM.
+
+
+   Y CYFAN oll sydd genny ’n awr
+      Yn y cyfanfyd crwn
+   Yw ’r fendigedig gyfrol hon,
+      Yw ’r Beibl anwyl hwn.
+   Mae ’n dechreu gyda dalen deg
+      Ein pren teuluaidd ni:
+   Fy mam wrth farw, megis mam
+      A roddodd hwn i mi.
+
+   Rwy’n cofio ’n dda rai enwau hoff,
+      Ar ddechreu ’r gyfrol hon;
+   Fy mrawd, fy chwaer, a’r baban bach
+      Fu farw wrth y fron.
+   Rwy ’n cofio ’r hwyr darllennai ’nhad,
+      Am Grist ac angeu loes;
+   Ac fel y codai ’r Beibl hwn
+      Wrth son am waed y groes.
+
+   Mi dreuliais lawer awr erioed,
+      I feddwl am y fan;
+   Rwy ’n gweld y teulu ’n fyw, er fod
+      Eu beddau yn y Llan.
+   Rwy ’n gweld y plant ar derfyn dydd,
+      A’r bychan byr ei gam
+   Yn myned ar ei ddeulin bach,
+      Wrth lin fy anwyl fam.
+
+   Mae ’r byd yn wag, cofleidiaf di,
+      Fy Meibl anwyl iawn;
+   Y fynwent a’th ddalennau di
+      Yw ’r unig bethau llawn.
+   Esmwytha di fy ffordd i’r bedd
+      Trwy ddysgu ’r ffordd i fyw:
+   Crynedig dwylaw fo ’n dy ddal
+      Fys anweledig Duw.
+
+  [Picture: “Aros mae’r mynyddoedd mawr,
   Rhuo trostynt mae y gwynt.”]
+
+
+
+
+ALUN MABON.
+
+
+                           BUGEILGAN DELYNEGOL.
+
+
+
+I.
+
+
+   ’R OEDD Alun Mabon yn ei ddydd
+   Yn fachgen cryf a hoew;
+   Yn berchen grudd a thalcen hardd,
+      A llygad gloew, gloew.
+   Er nad oedd goeth ’nol dull y byd,
+      Fe ellid dweyd er hynny
+   Fod ganddo galon gynnes bur
+      Yn natur wedi tyfu.
+
+   Ar fin y mynydd ganwyd ef,
+      Ac fel y blodyn bychan
+   Oedd ar y grug wrth gefn ei dŷ,
+      Blagurodd yntau allan.—
+   Fe gafodd hafddydd yn yr haul,
+      A gauaf yn y stormydd;
+   Ac yna megis blodyn grug,
+      Fe wywodd ar y mynydd.
+
+
+
+II.
+
+
+   Ar fin y mynydd ganwyd ef,
+   Ac fel yr hedydd rhyngo a’r nef
+   Fe ganodd lawer anthem gref,
+      Lle nad oedd carreg ateb.
+   Ond dywed traddodiadol go,
+   I’r llon a’r prudd o dro i dro
+   Ddod ato yn ei fryniawg fro
+      Fel haul a storm i’w wyneb.
+
+   Ar rai o fydrau Cymru lân,
+   Rhyw gais at roi arluniau mân
+   O fywyd Alun ydyw ’r gân
+      Fugeiliol sydd yn canlyn;
+   Ac mae bywgraffiad byw o’r dyn,
+   Yn ei ganeuon ef ei hun,
+   A’i “Arad Goch” yw ’r gyntaf un
+      Gaiff fyned efo ’r delyn.
+
+
+
+III.
+
+
+   Os hoffech wybod sut
+      Mae dyn fel fi yn byw,
+   Mi ddysgais gan fy nhad
+      Grefft gyntaf dynol ryw;
+   Mi ddysgais wneyd y gors
+      Yn weirglodd ffrwythlon ir,
+   I godi daear las
+      Ar wyneb anial dir.
+            ’Rwy’n gorwedd efo’r hwyr,
+               Ac yn codi efo’r wawr,
+            I ddilyn yr ôg, ar ochr y Glôg,
+               A chanlyn yr arad goch
+               Ar ben y mynydd mawr.
+
+   Cyn boddio ar eich byd,
+      Pa grefftwyr bynnag foch,
+   Chwi ddylech ddod am dro
+      Rhwng cyrn yr arad goch;
+   A pheidiwch meddwl fod
+      Pob pleser a mwynhad
+   Yn aros byth heb ddod
+      I fryniau ucha’r wlad.
+            ’Rwyn gorwedd efo’r hwyr, &c.
+
+   Yn ol eich clociau heirdd,
+      Bob bore codwch chwi:
+   Y wawr neu wyneb haul
+      Yw ’r cloc a’n cyfyd ni;
+   Y dyddiaduron sydd
+      Yn nodi ’r haf i chwi;
+   Ond dail y coed yw ’r llyfr
+      Sy ’n dod a’r haf i ni.
+            ’Rwyn gorwedd efo’r hwyr, &c.
+
+   Nis gwn i fawr am fyw
+      Mewn rhwysg a gwychder byd;
+   Ond diolch, gwn beth yw
+      Gogoniant bwthyn clyd;
+   Ac eistedd hanner awr
+      Tan goeden ger fy nôr,
+   Pan aiff yr haul i lawr,
+      Mewn cwmwl tân i’r môr.
+            ’Rwyn gorwedd efo ’r hwyr, &c.
+
+   Cerddorion Ewrop ddont
+      I’ch mysg i roddi cân:
+   ’R wyf innau ’n ymfoddhau
+      Ar lais y fronfraith lân;
+   Wrth wrando ’r gwcw las,
+      A’r hedydd bychan fry,
+   A gweled Robyn Goch
+      Yn gwrando ’r deryn du.
+            ’Rwy’n gorwedd efo’r hwyr, &c.
+
+   Ddinaswyr gwaelod gwlad,
+      A gwŷr y celfau cain,
+   Pe welech Fai yn dod,
+      A blodau ar y drain—
+   Y rhosyn ar y gwrych,
+      A’r lili ar y llyn;
+   Fe hoffech chwithau fyw
+      Mewn bwthyn ar y bryn.
+            ’Rwy’n gorwedd efo’r hwyr, &c.
+
+   Pan rydd yr Ionawr oer
+      Ei gaenen ar yr ardd,
+   Y coed a dro’nt yn wyn
+      Tan flodau barrug hardd;
+   Daw bargod dan y to
+      Fel rhes o berlau pur,
+   A’r eira ddengys liw
+      Yr eiddew ar y mur.
+            ’Rwy’n gorwedd efo’r hwyr, &c.
+
+   Daw Ebrill yn ei dro,
+      A chydag ef fe ddaw
+   Disymwth wenau haul,
+      A sydyn gawod wlaw;
+   Fel cyfnewidiog ferch,
+      Neu ddyn o deimlad gwan,
+   Galara ’r awyr las,
+      A gwena yn y fan.
+            ’Rwy’n gorwedd efo ’r hwyr,
+               Ac yn codi efo ’r wawr,
+            I ddilyn yr ôg ar ochor y Glôg
+               A chanlyn yr arad goch
+               Ar ben y mynydd mawr.
+
+
+
+IV.
+
+
+   Dowch i’r mynydd yn y bore,
+      Chwi gewch weld y wawr-ddydd deg
+   Yn ymwrido ar y bryniau,
+      Fel genethig dair-ar-ddeg.
+         Diffodd lampau ’r nos,
+         Goleu ’r ddaear dlos,
+            Rhodio tros y bryniau mawr,
+         Gosod cymyl claer
+         Mewn ymylon aur,
+            Dyna waith y wylaidd wawr.
+
+   Dowch i’r mynydd gyda’r hwyrddydd,
+      Pan aiff haul i’w fachlud awr;
+   Chwi gewch weled brenin Gwynddydd
+      Yn ei waed yn cwympo i lawr.
+         Duo ’n ddyfnach bydd
+         Mynwent laith y dydd,
+            A daw nifwl ar y môr,
+         Lleuad gwyd ei phen,
+         Hwyrddydd rodia ’r nen
+            I ail oleu lampau ’r Iôr.
+
+
+
+V.
+
+
+   Mi genais gerdd i’r Arad Goch,
+      A cherdd ar Ddowch i’r Mynydd:
+   Ond beth be bawn i eto ’n dod
+      I ganu cân anghelfydd
+   Ar alaw anwyl “Blodau ’r Cwm,”
+      Mae pawb yn gwybod honno;
+   A beth pe bawn yn dewis pwnc
+      Y gŵyr pob dyn am dano?
+
+   O! gwyn ei fyd yr hwn nis gŵyr
+      Am ferch fu ’n flinder iddo;
+   Ond wn i ddim yn sicr chwaith,
+      Ai gwyn ei fyd, ai peidio.
+   Mae’n ddigon hawdd gan ambell un
+      Sydd wedi cael ei ginio,
+   Areithio llawer wrth ryw blant
+      Y gallant aros hebddo.
+
+   Fe guchia gwyneb llawer tad,
+      Pan glywant gân cariadau:
+   Tra ’u plant eu hunain wrth eu traed
+      Yn chwerthin am eu pennau;
+   Ni welais i ’run deryn bach
+      Yn hoff o fyw yn unig;
+   Ac ni fu oen yn hoff o’i fam
+      Nad oedd yn hoff o oenig.
+
+   Ac ni fu dyn yn hoff o ddyn
+      Na mam yn hoff o’i phlentyn,
+   Nad ydoedd serch at ferch neu fab
+      Yn gyntaf wedi ennyn.
+   Mae holl ddynoliaeth dyn yn gudd,
+      A’i enaid fel yn huno,
+   Nes daw rhyw lygad fel yr haul
+      I wenu cariad arno.
+
+   Aeddfedodd dyn erioed yn iawn
+      Ar gangen fawr dynoliaeth,
+   Os bydd ei wedd heb wrido ’n goch,
+      Yng ngŵydd ei anwyl eneth.
+   Ond nid athromaeth dâl i feirdd,—
+      Barddoniaeth ydyw ’r testyn:
+   Am hynny tyred, Menna Rhên,
+      Fy awen a fy nhelyn.
+
+
+
+VI.
+
+
+   Pan welais gyntaf Menna Rhên
+      Yn myned tua ’r mynydd,
+   Yr oedd plentynrwydd tyner llon
+      Yn dirion ar ei dwyrudd;
+   Ac efo ’i brawd y byddai beunydd,
+   Yn adsain miwsig hyd y meusydd;
+   ’R oedd ganddi lais, a chanddi ddeall
+   I ganu a charoli’n ddiwall,
+   Ond nid oedd dim yn Menna Rhên—
+      Ddim mwy na rhywun arall.
+
+   Mi welais eilwaith Menna Rhen
+      Yn myned tua ’r mynydd;
+   A byth er hynny, coeliwch fi,
+      Bu ’n boenau imi beunydd.
+   Yr oedd y dôn a genid ganddi
+   Fel yn aros gyda myfi;
+   Mi dreuliais ddyddiau mewn myfyrion,
+   A nosweithiau mewn breuddwydion,
+   Nes credais fod cân Menna lân
+      Yn ngwaelod isa ’nghalon.
+
+   Mi welais wedyn Menna Rhen
+      I’r mynydd hwnnw ’n myned,
+   Ac mi ddilynais ôl ei throed
+      Bob cam a fedrwn weled;
+   Ond hi o’r diwedd oddiweddais,
+   Ac O! mi deimlais, ac mi ddwedais
+   Farddoniaeth dlysach mewn un munud
+   Na dim a genais yn fy mywyd,
+   Wrth roddi cangen fedwen ferth
+      Yn nwylaw fy anwylyd.
+
+
+
+VII.
+
+
+   Tra ’n cysgu ’r nos ddilynol
+      Canfyddais trwy fy hun,
+   Y gangen fedwen honno ’n bleth
+      Am wddf fy anwyl fûn;
+   Y dail a ddeuent arni,
+      Yn wyrdd a llawn bywhad;
+   A gwelwn hi ’n blodeuo ’n hardd,
+      Ac yna ’n hadu had.
+   Ond wrth fwynhau fy mreuddwyd
+      O freuddwyd heb ei ail!
+   Canfyddwn locust melyn ddu
+      Ymysg y bedw ddail;
+   Ymlusgodd ac ymrwyfodd
+      Nes cyffwrdd gwddf y ferch,
+   Ac yna breuddwyd mwy nid oedd,
+      Ond hunllef hagr erch.
+
+   Diolchais am gael deffro
+      Pan ddaeth yn doriad dydd;
+   Ond cofiais ddechreu’r breuddwyd hwn
+      Yn fwy na ’i ddiwedd prudd.—
+   Meddyliais am y blodau
+      Oedd ar y brigau cain,
+   Yn fwy nag am y locust erch
+      Lochesid yn y rhain.
+   Fy nghalon losgai ynnof
+      Wrth gofio llygad Men;
+   Ac adeiladais lawer llys
+      A chastell yn y nen;
+   Ond maluriasant ymaith,
+      Cyn dechreu mynd yn hen,
+   Oherwydd cangen _gollen_ ddaeth
+      Oddiwrth fy Menna Rhên.
+
+
+
+VIII.
+
+
+                        ALAW,—_Hob y Deri Dando_.
+
+   Mae gan bawb ei brofedigaeth,
+      Paid a siarad gwirion,
+   Ond myfi gadd siomedigaeth
+      Paid a thorri ’th galon;
+   Rhyfedd iawn os na wnaf farw,
+      Siwr, siwr iawn,
+   Siomedigaeth chwerw arw;
+         Mwyn, mwyn, er ei mwyn,
+         A fyddai marw er ei mwyn.
+
+   Rown i’n meddwl ei bod hi’n ddidwyll,
+      Paid a meddwl gwirion,—
+   Peidiwch chwithau bod yn fyrbwyll;
+      Dyna fel mae dynion.
+   Dynion sydd a’r synwyr cryfa,
+      Siwr, siwr iawn,
+   Ond gwrthodwyd fi gan Menna;
+         Mwyn, mwyn, er ei mwyn,
+         A fyddai marw er ei mwyn.
+
+   Rhoddais iddi gangen fedwen,
+      Beth ddywedodd Menna?
+   Gyrrodd imi gangen gollen,
+      Wel, hi wnaeth yn eitha’.
+   Ond parhaf o hyd i’w hoffi,
+      Siwr, siwr iawn,
+   Pe b’ai ’n gyrru amdo imi;
+         Mwyn, mwyn, er ei mwyn,
+         A fyddai marw er ei mwyn.
+
+
+
+IX.
+
+
+   ’R oedd gennyf fi gyfaill pur anwyl a hoff,
+      Yn fy nghyfarfod bob amser â gwên;
+   Ac wrtho mi ddwedais fy mod wedi rhoi
+      Fy neheulaw i Menna Rhên.
+   Ond ef pan ddeallodd yr hyn oedd yn bod,
+      Siaradodd â’r llances ei hun—
+   Efe oedd y locust ddisgynnodd ar ddail
+      Y fedwen a welais trwy f’ hun.
+
+   Mae llawer ffordd i lofruddio dyn
+      Yn y byd llofruddiog hwn;
+   Os cwrddwch â lleidr yng ngwyll y nos,
+      Bydd angau ar ffroen ei wn;
+   Fe gymer eich arian ar ol eich lladd,
+      I’w logell losgedig ei hun,
+   Ac yna fe ’ch tafl i ffos y clawdd,—
+      Dyna ffordd _lleidr_ i fwrdro dyn.
+
+   Mae arall o falais yn dod gyda gwên,
+      I ro’i i ddyn ddiod yn hael,
+   Mae yntau ’n cymeryd, ond bychan y gŵyr
+      Mai cwpan o wenwyn mae ’n gael;
+   Mae un yn ymdrengu, a’r llall yn boddhau
+      Rhyw deimlad sydd ynddo fe ’i hun—
+   Fe ddygodd y gwenwyn ryw amcan i ben,
+      Dyna ffordd _llofrudd_ i fwrdro dyn.
+
+   Mae arall yn byw ac yn bod gyda chwi,
+      Fel cyfaill diffuant bob pryd,
+   Ac rywfodd i’ch mynwes yn gynnes yr a,
+      Nes cael eich cyfrinach i gyd.—
+   Ac yna mae ’n myned i sibrwd ei serch
+      I galon un garech eich hun—
+   Yn ennill y llances garasech erioed;
+      Dyna ffordd _cythraul_ i fwrdro dyn.
+
+
+
+X.
+
+
+                           ALAW,—_Y Melinydd_.
+
+   Ond chaiff y gangen fedwen
+      Ddim gwywo ’n goch ei lliw
+   Nes af i siarad eto
+      Yng ngwyneb Menna wiw.
+         Fa la, &c.
+
+   Mae gennyf dŷ fy hunan,
+      Heb ddegwm, rhent, na threth;
+   A phan eisteddaf ynddo,
+      ’Rwy’n frenin ar bob peth.
+         Fa la, &c.
+
+   Mae gennyf barlwr bychan,
+      Ac aelwyd fechan lân;
+   A’m tegell i fy hunan
+      Sy ’n canu wrth y tân.
+         Fa la, &c.
+
+   Mae gennyf gant o ddefaid
+      Yn pori ar y bryn,
+   A gallaf godi ’m cyfrwy
+      Ar gefn fy ngheffyl gwyn.
+         Fa la, &c.
+
+   Mae gennyf ferlyn mynydd,
+      I fynd i weled Men;
+   Nad all neb ond fy hunan
+      Roi rheffyn yn ei ben.
+         Fa la, &c.
+
+   Mae ’r ardd, a’r cae, a’r ffriddoedd,
+      A’r tŷ yn eiddo im’;
+   Ond heb fy Menna anwyl
+      ’Rwyf fel pe bawn heb ddim.
+         Fa la, &c.
+
+   Fe ’i ceisiaf unwaith eto,
+      Ac os gwrthodir fi,
+   Tros fil o weithiau wedyn
+      Am Fenna ceisiaf fi.
+         Fa la, &c.
+
+
+
+XI.
+
+
+   Gwelais bren yn dechreu glasu
+      Ei ganghennau yn yr ardd
+   Ac yn dwedyd wrth yr adar,—
+      “Wele daeth y Gwanwyn hardd.”
+   Daeth aderyn bychan heibio,
+      Ac fe safodd ar ei frig;
+   Ac fe ganodd gyda deilen
+      Newydd irlas yn ei big.
+
+   Daeth aderyn bychan arall
+      Ar las gangen yn y coed,
+   Fe ysgydwodd blu ei aden
+      Ac fe ddawnsiodd ar ei droed;
+   Canodd yntau, a dewisodd
+      Fan lle carai wneyd ei nyth,
+   O! mae ’r Gwanwyn fel yn cadw
+      Natur hen yn ieuanc byth.
+
+   Eis o dan fy nghoeden fedwen
+      Ac mi godais fry fy mhen,
+   Ac mi welais ol y gyllell,
+      Lle torasid cangen Men.
+   Gwnaeth adgofion i’m ofidio
+      Na buasai ’r gainc yn wyw;
+   Ond canfyddais gangen ieuanc
+      Yn y toriad hwnnw ’n byw.
+
+   O mae gobaith mewn gwrthodiad,
+      Meddwyf innau wrth fy hun;
+   Er fy nhorri gallaf dyfu
+      Eto yn serchiadau ’r fun.
+   Troes fy wyneb tuag adref,
+      Teflais lawer tremiad ffol
+   Tros fy ysgwydd at y fedwen
+      Lâs adewais ar fy ol.
+
+
+
+XII.
+
+
+   Wrth ddychwel tuag adref,
+      Mi glywais gwcw lon,
+   Oedd newydd groesi ’r moroedd
+      I’r ynys fechan hon.
+
+   A chwcw gynta’r tymor
+      A ganai yn y coed,
+   ’Run fath a’r gwcw gyntaf
+      A ganodd gynta’ ’rioed.
+
+   Mi drois yn ol i chwilio
+      Y glasgoed yn y llwyn,
+   I edrych rhwng y brigau,
+      Ple ’r oedd y deryn mwyn.
+
+   Mi gerddais nes dychwelais
+      O dan fy medw bren;
+   Ac yno ’r oedd y gwcw,
+      Yn canu wrth fy mhen.
+
+   O! diolch iti, gwcw,
+      Ein bod ni yma ’n cwrdd—
+   Mi sychais i fy llygad,
+      A’r gwcw aeth i ffwrdd.
+
+
+
+XIII.
+
+
+   Ar ol i’r gog fy ngadaw, efo ’r pren,
+   Dechreuais ganu ’r alaw Mentra Gwen;
+      Cyfodi wnes yn union,
+      A theimlais fwy na digon
+   O ganu ar fy nghalon, Mentra Men,
+   Er gwaethaf fy ngelynion, Mentra Men.
+
+   Os gyrraist imi gollen, Menna Wen,
+   Fe yrraf eto fedwen Menna Wen,
+      Pe b’ai holl fedw Cymru
+      Tan farn yn gwywo ’fory,
+   Mi ddaliwn innau i ganu, Mentra Men,
+   Nes byddent yn aildyfu, Menna Wen.
+
+   Os gwelaist ddail yn syrthio, ar y pren,
+   A blodau ’r haf yn gwywo, Menna Wen.
+      Perogli wedi marw
+      Wna ’r dail sydd ar y bedw,
+   Gan ddal y tywydd garw, Menna Wen,
+   Pren cariad ydyw hwnnw, Menna Wen.
+
+
+
+XIV.
+
+
+                        ALAW,—_Clychau Aberdyfi_.
+
+   Wrth feddwl am y gangen gyll
+      Ddanfonodd Menna imi;
+   Draw ’n y pellder clywwn swn
+      Hen glychau Aberdyfi—
+         “Menna eto fydd dy fun,
+         Gâd y pruddglwyf iddo ’i hun,
+         Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,”
+            Meddai clychau Aberdyfi.
+      “Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech
+         Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,”
+            Meddai clychau Aberdyfi.
+
+   Hawdd gan glychau ganu ’n llon,
+      Tra na bo dim i’w poeni:
+   Hawdd yw cael gweniadau merch,
+      Ond mil mwy hawdd en colli.
+         “Menna eto fydd dy fun,” &c.
+
+   Pe bai etifedd i ŵr mawr
+      Yfory ’n cael ei eni;
+   I ganu cainc dechreuech chwi,
+      Hen glychau Aberdyfi.
+         “Menna eto fydd dy fun,” &c.
+
+   Pe bai rhyw ddeuddyn yn y wlad,
+      Yfory ’n mynd i’w priodi,
+   I ganu cainc dechreuech chwi,
+      Hen glychau Aberdyfi,
+         “Menna eto fydd dy fun,” &c.
+
+   Pe bawn i fory ’n mynd i’r bedd,
+      A’m calon wedi torri;
+   I ganu cainc dechreuech chwi,
+      Hen glychau Aberdyfi.
+         “Menna eto fydd dy fun,
+         Gad y pruddglwyf iddo ’i hun,
+         Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,”
+            Meddai clychau Aberdyfi.
+      “Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech
+         Cwyd dy galon, bydd yn ddyn”
+         Meddai clychau Aberdyfi.
+
+
+
+XV.
+
+
+   ’R wyf wedi canu llawer
+      O gerddi Cymru lân,
+   Ond dyma ’r darn prydferthaf
+      Sydd gennyf yn fy nghân;
+   Ymhen rhyw flwyddyn wedyn,
+      At Menna Rhen daeth brys,
+   Nes aeth yn Menna Mabon
+      A modrwy am ei bŷs.
+
+   Yn mhen rhyw flwyddyn arall,
+      A dyma ddernyn cain;
+   Pan oedd y gôg yn canu
+      A’r blodau ar y drain,
+   Yr ŵyn ar ben y mynydd
+      Yn chware naid a llam,
+   Fe wenai Mabon bychan
+      Ar freichiau gwyn ei fam.
+
+
+
+XVI.
+
+
+   Ar ysgwydd y gwan fe ddaeth pwys
+      Trafferthion a helbul y byd,
+   Fy nheulu gynyddodd, a daeth
+      Gofynion am ’chwaneg o ŷd;
+   Ychwaneg o fwyd i’r rhai bach,
+      Ychwaneg o lafur a thraul;
+   Er hynny yn nghwmni fy Men,
+      Yr oedd imi gysur i’w gael.
+
+   Un gweryl a gawsom erioed,
+      A chweryl dra chwerw oedd hon;
+   Fe yrrwyd fy hunan a’m gwraig,
+      Ar tŷ’n bendramwnwgl bron.—
+   Yr oedd hi ’n bur hoff o roi tro
+      I weled ei mam tros y bryn;
+   Ac wrth imi ddwedyd gair croes,
+      Dechreuodd areithio fel hyn:—
+
+   “Cymeryd fy hel a fy nhrin,
+      Fy maeddu heb ddarfod na phen:
+   Cymeryd pob tafod a rhenc,
+      Fel pe bawn yn ddernyn o bren!
+   Ai dioddef fel carreg a raid,
+      Heb deimlad—na llygad—na chlyw!
+   O! na wnaf, os gwelwch chwi ’n dda,
+      Wnaf fi ddim er undyn byw!
+
+   “A chymer di fi ar fy ngair,
+      Fe ’i cedwais erioed hyd yn hyn;
+   Cyn cei di fy ngwddf tan dy droed,
+      Bydd dy ben yn eitha gwyn.—
+   Cymeryd diflasdod a chas,
+      A galw fy modryb yn ‘sgriw.’—
+   O! na wnaf, os gwelwch chwi ’n dda,
+      Wnaf fi ddim er undyn byw!
+
+   “Ni flasa i fynd allan o’r tŷ,
+      I weled fy chwaer na fy mam,
+   Nad codi ’r gloch fawr byddi di,
+      Heb reswm, nag achos, na pham.—
+   Wna i mono fo, Alun, er neb,
+      Mi gadwaf anrhydedd fy rhyw;
+   O! na wnaf os gwelwch chwi ’n dda,
+      Wnaf fi ddim er undyn byw!
+
+   “’Does gen’ ti ’r un galon o’th fewn,
+      A phwyll yn dy goryn ni ’roed;
+   A gwae fi o’r diwrnod a’r awr [_yn crio_.]
+      Y gwelais dy wyneb erioed!
+   Mi âf tros y bryn at fy nhad,
+      I’m hatal ’does undyn a wiw;
+   Ac aros yn hŵy efo ’th di—
+      Wnaf fi ddim—wnaf fi ddim!
+      Wnaf fi ddim er undyn byw!”
+
+Ac i ffwrdd yr aeth hi, ac i ffwidd y bu hi, ac i ffwrdd yr arosodd, am
+nas gwn i pa hyd.  Ond tra yr oedd hi efo ’i mam a’i theulu, a minnau yn
+fy helbul efo fy mhlant bach, mi genais gerdd i ysgafnhau fy nghalon, ac
+fel hyn y cenais,—
+
+
+
+XVII.
+
+
+   Mae ’r lloer yn codi tros yr aig
+      Ac ogof Craig Eryri;
+   Ond beth yw cartref heb fy ngwraig,
+      Ond ogof ddioleuní?
+   Y mae pob munud megis awr,
+      Ac awr, O!  Menna, ’n flwyddyn.
+   Pe bawn i heno ’n dderyn to,
+      Caet heno weled Alun.
+
+   O na bai cadair Morgan Mud,
+      Neu un o’r hen freindlysau,
+   Yn mynd a fi, fy ngeneth wen,
+      Tros ben y coed a’r caeau.
+   Mi rown fy ngwefus wrth dy glust,
+      A gwnawn i ti freuddwydio;
+   Nes codet trwy dy gwsg i ddod,
+      Yn ol at Alun eto.
+
+   Ond i fy nghadair wellt yr af,
+      A cheisiaf huno, Menna;
+   Ac mewn breuddwydion cyn bo hir
+      Mi ddeuaf innau yna.
+   Yn awr ’rwy ’n cau fy amrant swrth
+      Wrth gychwyn i dy wyddfod;
+   Breuddwydia dithau, felly hed,
+      A thyred i’m cyfarfod.
+
+
+
+XVIII.
+
+
+   Mi dreuliais wythnos gyfan,
+      A Menna bach i ffwrdd;
+   A’r tŷ yn llanast tryblith,
+      A’r llestri hyd y bwrdd.
+   ’R oedd gennyf was a hogyn
+      Yn cynhauafa mawn:
+   Ac eisiau pobi bara
+      A daeth yn fuan iawn.
+
+   ’R oedd godro un o’r gwartheg
+      Yn gasach na phob peth,
+   Oherwydd Menna ’n unig
+      Gai gydied yn ei theth.
+   A throi yn hesp wnaeth pedair
+      O’r gwartheg mwyaf blith;
+   A llaeth y lleill a surodd,
+      A’r byd a drodd o chwith.
+
+   Ac am y gegin, druan,
+      ’R oedd hi heb drefn na llun:
+   Y plant ddechreuent grïo,
+      A chrïais innau f’ hun.
+   Mi flinais ar fy einioes,
+      Aeth bywyd imi ’n bwn:
+   A gyrrais efo ’r hogyn
+      I Menna ’r llythyr hwn:—
+
+
+
+XIX.
+
+
+                         ALAW,—_Bugail Aberdyfi_.
+
+   Mi geisiaf eto ganu cân,
+   I’th gael di ’n ol, fy ngeneth lân,
+   I’r gadair siglo ger y tân,
+      Ar fynydd Aberdyfi;
+   Paham, fy ngeneth hoff, paham,
+   Gadewaist fi a’th blant dinam?
+   Mae Arthur bach yn galw ’i fam,
+      A’i galon bron a thorri;
+   Mae ’r ddau oen llawaeth yn y llwyn,
+   A’r plant yn chware efo ’r ŵyn;
+   O tyrd yn ol, fy ngeneth fwyn,
+      I fynydd Aberdyfi.
+
+   Nosweithiau hirion mwliog du
+   Sydd o fy mlaen, fy ngeneth gu:
+   O! agor eto ddrws y tŷ,
+      Ar fynydd Aberdyfi.
+   O! na chaet glywed gweddi dlos
+   Dy Arthur bach cyn cysgu ’r nos,
+   A’i ruddiau bychain fel y rhos,
+      Yn wylo am ei fami;
+   Gormesaist lawer arnaf, Men,
+   Gormesais innau—dyna ben:
+   O tyrd yn ol, fy ngeneth wen,
+      I fynydd Aberdyfi.
+
+   Fel hyn y ceisiaf ganu cân
+   I’th gael di ’n ol, fy ngeneth lân,
+   I eistedd eto ger y tân,
+      Ar fynydd Aberdyfi;
+   ’Rwy ’n cofio’th lais yn canu ’n iach—
+   Ond ’fedri di, na neb o’th âch,
+   Ddiystyrru gweddi plentyn bach
+      Sydd eisieu gweld ei fami.
+   Rhyw chware plant oedd d’weyd ffarwel,
+   Cyd-faddeu wnawn, a dyna ’r fel,
+   Tyrd tithau ’n ol, fy ngeneth ddel,
+      I fynydd Aberdyfi.
+
+
+
+XX.
+
+
+   Fe ddaeth yr hogyn adref,
+      A rhoddodd sicrhad,
+   Fod Menna ’n mynd i aros
+      Yn nhy ei mam a’i thad.
+   Os oeddem wedi priodi,
+      Yn bendant dwedai hi
+   Nad oedd dim modd cymodi
+      A dyn o’m tymer i.
+
+   Fod i’r holl fechgyn fyned
+      I’w magu ganddi hi:
+   Ac i’r genethod ddyfod
+      O dan fy ngofal i.
+   ’R oedd hi yn ymwahanu,
+      Ac felly ’n canu ’n iach;
+   Ond hoffai roddi cusan
+      Ar wefus Enid fach.
+
+   A thrannoeth hi ddychwelodd
+      I ddwyn y rhwyg i ben:
+   Ond O! fe dorrodd dagrau
+      O eigion calon Men;
+   Cymerodd Arthur afael
+      Am wddf ei fam a fi,
+   Ac fel rhyw angel bychan,
+      Fe ’n hailgymododd ni.
+
+
+
+XXI.
+
+
+   Wyddoch chwi beth, mae ffraeo
+      Yn ateb diben da;
+   Pe na bai oerni ’r gauaf
+      Ni theimlem wrês yr ha;
+   Pe na bai ymrafaelio,
+      Ni byddai ’r byd ddim nes,
+   Yn wir mae tipyn ffraeo
+      ’N gwneyd llawer iawn o les.
+
+
+
+XXII.
+
+
+   Awel groes ar fy oes godai ’n gryf wedyn,
+   Daeth i mi adwyth mawr, clefyd, a thwymyn:
+   Rhoddai mhlant ddwylaw’n mhleth, ogylch fy ngwely,
+   Minnau ’n fud welwn fyd arall yn nesu.
+   Is fy mhen, ias fy medd deimlais yn dyfod,
+   A daeth ofn, afon ddofn, ddu i’m cyfarfod;
+   Ond ’roedd grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,
+   A rhoi gwin ar fy min ddarfu fy Menna.
+
+   O! os bu ias y bedd, allan o’r briddell,
+   Hi a fu ennyd fer yn fy hen babell;
+   Yn fy nhraed teimlais waed, dyn wedi huno,
+   Ond fe drodd angau draw wedi fy nharo.
+   Fel y graig safai ’m gwraig anwyl yn ëon,
+   Ac i’r nef, gweddi gref yrrodd o’i chalon:
+   Rhoi ei grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,
+   A rhoi gwin ar fy min, ddarfu fy Menna.
+
+
+
+XXIII.
+
+
+         Ar ol fy hir gystudd,
+         ’Rwy ’n cofio ’r boreuddydd
+   Y’m cariwyd mewn cader dros riniog fy nôr:
+         Ac ar fy ngwyn dalcen
+         Disgynnodd yr heulwen,
+   Ac awel o’r mynydd ac awel o’r môr.
+         Ar ol imi nychu
+         Yn gaeth ar fy ngwely
+   Am fisoedd o gystudd, o glefyd a phoen;
+         Fy nghalon lawenodd
+         Wrth weld ar y weirglodd
+   Y gaseg a’r ebol, y ddafad a’r oen.
+
+         Trwy wenlas ffurfafen
+         Fe wenai yr heulwen,
+   Ac mi a’i gwynebais, ac yfais y gwynt;
+         A’r adar a ddeuent
+         I’m hymyl, a chanent,
+   Nes teimlais fy nghalon yn curo fel cynt.
+         Fy ngeneth ieuengaf
+         Ac Arthur ddaeth ataf,
+   A gwenu mewn dagrau wnai Menna gerllaw;
+         A daeth fy nghi gwirion,
+         Gan ysgwyd ei gynffon,
+   A neidiodd i fyny a llyfodd fy llaw.
+
+
+
+XXIV.
+
+
+      Ond O! mae llawer blynedd,
+      Er pan own gynt yn eistedd,
+   O flaen fy nrws tan wenau ’r haul;
+      ’Rol gadael gwely gwaeledd.
+      A llawer tywydd garw
+      Sydd er yr amser hwnnw,
+   Mae ’m plant yn wragedd ac yn wŷr,
+      A Menna wedi marw.
+
+      Claddasom fachgen bychan,
+      Ac yna faban gwiwlan,
+   Ond chododd Menna byth mo’i phen
+      ’Rol ini gladdu ’r baban.
+      ’Rwy ’n cofio ’r Sul y Blodau
+      Yr aeth i weld eu beddau,
+   Pan welais arwydd ar ei gwedd,
+      Mai mynd i’r bedd ’roedd hithau.
+
+      Penliniodd dan yr ywen,
+      A phlannodd aur-fanadlen,
+   Mieri Mair, a chanri ’r coed,
+      A brig o droed y glomen.
+      Y blodau gwyllt a dyfent
+      Ar ddau fedd yn y fynwent;
+   Ond gywo ’r oedd y rhosyn coch
+      Ar foch y fam a’i gwylient.
+
+      Ac er pan gladdwyd Menna,
+      Un fynwent yw ’r byd yma:
+   Y fodrwy hon sydd ar fy mys
+      Yw’ r unig drysor fedda.
+      Y fodrwy hon a gadwaf,
+      Y fodrwy hon a garaf,
+   A dyma destun olaf cerdd,
+      Gwreichionen awen, olaf.
+
+
+
+XXV.
+
+
+   Mae Menna ’n y fynwent yn isel ei phen,
+   A thi ydyw ’r fodrwy fu ar ei llaw wen:
+   Ar law fy anwylyd rwy ’m cofio dy roi,
+   Ac wrth imi gofio, mae ni calon yn troi—
+   Fy llygaid dywyllant, a chau mae fy nghlyw,
+   ’Rwyf fel pe bawn farw, ac fel pe bawn fyw:
+   Ond megis fy mhriod wrth adael y byd,
+   Mae modrwy ’r adduned yn oer ac yn fud.
+
+   Pan roddwyd ti gyntaf ar law Menna Rhen,
+   ’R oedd coedydd yn ddeiliog, a natur mewn gwen,
+   Y clychau yn canu, a’r byd fel yn ffol,—
+   Ond cnul oedd yn canu pan ges i di ’n ol.
+   Mewn gwenwisg briodas y dodais i di,
+   O wenwisg yr amdo dychwelaist i mi;
+   O! fodrwy ’r adduned, nes gwywo ’r llaw hon,
+   Fe’th gadwaf di ’n loew, fe’th gadwaf di’n gron.
+
+
+
+XXVI.
+
+
+   Aros mae ’r mynyddau mawr,
+      Rhuo trostynt mae y gwynt;
+   Clywir eto gyda ’r wawr,
+      Gân bugeiliaid megis cynt.
+   Eto tyfa ’r llygad dydd,
+      Ogylch traed y graig a’r bryn;
+   Ond bugeiliaid newydd sydd
+      Ar yr hen fynyddoedd hyn.
+
+   Ar arferion Cymru gynt,
+      Newid ddaeth o rod i rod;
+   Mae cenedlaeth wedi mynd,
+      A chenedlaeth wedi dod.
+   Wedi oes dymestlog hir,
+      Alun Mabon mwy nid yw;
+   Ond mae ’r heniaith yn y tir,
+      A’r alawon hen yn fyw.
+
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CEIRIOG***
+
+
+******* This file should be named 3500-0.txt or 3500-0.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/3/5/0/3500
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
diff --git a/3500-0.zip b/3500-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..3990dde
--- /dev/null
+++ b/3500-0.zip
diff --git a/3500-h.zip b/3500-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..742d14c
--- /dev/null
+++ b/3500-h.zip
diff --git a/3500-h/3500-h.htm b/3500-h/3500-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..e736df7
--- /dev/null
+++ b/3500-h/3500-h.htm
@@ -0,0 +1,4904 @@
+<!DOCTYPE html
+     PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+     "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" />
+<title>Ceiriog, by Ceiriog</title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    P.gutsumm { margin-left: 5%;}
+    P.poetry {margin-left: 3%; }
+    .GutSmall { font-size: 0.7em; }
+    H1, H2 {
+         text-align: center;
+		margin-top: 2em;
+		margin-bottom: 2em;
+         }
+    H3, H4, H5 {
+	text-align: center;
+	margin-top: 1em;
+	margin-bottom: 1em;
+	}
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+ table { border-collapse: collapse; }
+table {margin-left:auto; margin-right:auto;}
+    td { vertical-align: top; border: 1px solid black;}
+    td p { margin: 0.2em; }
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+
+    .pagenum {position: absolute;
+               left: 92%;
+               font-size: small;
+               text-align: right;
+		font-weight: normal;
+               color: gray;
+               }
+    img { border: none; }
+    img.dc { float: left; width: 50px; height: 50px; }
+    p.gutindent { margin-left: 2em; }
+    div.gapspace { height: 0.8em; }
+    div.gapline { height: 0.8em; width: 100%; border-top: 1px solid;} 
+    div.gapmediumline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%;
+                  border-top: 1px solid; }
+    div.gapmediumdoubleline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%;
+		  border-top: 1px solid; border-bottom: 1px solid;}
+     div.gapshortdoubleline { height: 0.3em; width: 20%;
+                  margin-left: 40%; border-top: 1px solid;
+                  border-bottom: 1px solid; }
+    div.gapdoubleline { height: 0.3em; width: 50%;
+                  margin-left: 25%; border-top: 1px solid;
+                  border-bottom: 1px solid;}
+    div.gapshortline { height: 0.3em; width: 20%; margin-left:40%;
+		  border-top: 1px solid; }
+    .citation {vertical-align: super;
+               font-size: .5em;
+               text-decoration: none;}
+    span.red { color: red; }
+    body {background-color: #ffffc0; }
+    img.floatleft { float: left;
+			margin-right: 1em;
+			margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; }
+    img.floatright { float: right;
+			margin-left: 1em; margin-top: 0.5em;
+			margin-bottom: 0.5em; }
+    img.clearcenter {display: block;
+			margin-left: auto;
+			margin-right: auto; margin-top: 0.5em;
+			margin-bottom: 0.5em}
+    -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+</head>
+<body>
+<pre>
+
+The Project Gutenberg eBook, Ceiriog, by Ceiriog, Edited by Owen M. Edwards
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+other parts of the world at no cost and with almost no restrictions 
+whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
+the Project Gutenberg License included with this eBook or online at 
+www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
+to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
+
+
+
+
+Title: Ceiriog
+
+
+Author: Ceiriog
+
+Editor: Owen M. Edwards
+
+Release Date: August 19, 2019  [eBook #3500]
+[This file was first posted 30 March 2001]
+
+Language: Welsh
+
+Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII)
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CEIRIOG***
+</pre>
+<p>Transcribed from the 1902 Ab Owen edition by David Price,
+ccx074@pglaf.org</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/cover.jpg">
+<img alt=
+"Public domain cover"
+title=
+"Public domain cover"
+ src="images/cover.jpg" />
+</a></p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/fpb.jpg">
+<img alt=
+"J. Ceiriog Hughes.  Tynnwyd y darlun yn ei ardd yn Llandiloes,
+yn 1867.  [O&rsquo;r &ldquo;Oriel Gymreig.&rdquo;]"
+title=
+"J. Ceiriog Hughes.  Tynnwyd y darlun yn ei ardd yn Llandiloes,
+yn 1867.  [O&rsquo;r &ldquo;Oriel Gymreig.&rdquo;]"
+ src="images/fps.jpg" />
+</a></p>
+<h1>
+<a href="images/tp1b.jpg">
+<img alt=
+"Decorative graphic spelling Ceiriog"
+title=
+"Decorative graphic spelling Ceiriog"
+ src="images/tp1s.jpg" />
+</a></h1>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/tp2b.jpg">
+<img alt=
+"Decorative graphic"
+title=
+"Decorative graphic"
+ src="images/tp2s.jpg" />
+</a></p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center">LLANUWCHLLYN, AB OWEN.<br />
+1902.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p style="text-align: center"><a name="page2"></a><span
+class="pagenum">p. 2</span><span class="smcap">Argraffwyd i Ab
+Owen gan Mri. Hughes a&rsquo;i Fab</span>,<br />
+<span class="smcap">Gwrecsam</span>.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<h2><a name="page3"></a><span class="pagenum">p.
+3</span>Rhagymadrodd.</h2>
+<p><span class="smcap">Ar</span> un o lethrau&rsquo;r Berwyn y
+ganwyd ac y magwyd Ceiriog.&nbsp; Gadawodd ei gartref anghysbell
+a mynyddig pan yn fachgen; a&rsquo;i hiraeth am fynyddoedd a
+bugeiliaid bro ei febyd, tra ym m&#373;g a thwrw Manceinion,
+roddodd fod i&rsquo;w g&acirc;n pan ar ei thlysaf ac ar ei
+thyneraf.</p>
+<p>Mab Richard a Phoebe Hughes, Pen y Bryn, Llanarmon Dyffryn
+Ceiriog, oedd John Ceiriog Hughes.&nbsp; Ganwyd ef Medi 25ain,
+1832.&nbsp; Aeth i&rsquo;r ysgol yn Nant y Glog, ger y
+llan.&nbsp; Yn lle aros gartref ym Mhen y Bryn i amaethu ac i
+fugeila wedi gadael yr ysgol, trodd tua Chroesoswallt yn 1848, i
+swyddfa argraffydd.&nbsp; Oddiyno, yn 1849, aeth i Fanceinion; ac
+yno y bu nes y daeth ei enw yn adnabyddus trwy Gymru.&nbsp;
+Deffrowyd ei awen gan gapel, a chyfarfod llenyddol, a chwmni
+rhai, fel Idris Vychan, oedd yn rhoddi pris ar draddodiadau ac
+alawon Cymru.</p>
+<p>Yn 1858 yr oedd yn adrodd rhannau o&rsquo;i g&acirc;n
+fuddugol,&mdash;&ldquo;Myfanwy Fychan,&rdquo;&mdash;yn Eisteddfod
+Llangollen, am y mynydd a&rsquo;i gartref.&nbsp; Yn 1860
+cyhoeddwyd ei &ldquo;Oriau&rsquo;r Hwyr;&rdquo; daeth hwn ar
+unwaith yn un o&rsquo;r llyfrau mwyaf poblogaidd yng
+Nghymru.&nbsp; Yn 1861 <a name="page4"></a><span
+class="pagenum">p. 4</span>priododd un o rianod gwlad
+Ceiriog.&nbsp; Yn 1862 cyhoeddwyd ei &ldquo;Oriau&rsquo;r
+Bore,&rdquo; lle mae ei awen ar ei thlysaf ac ar ei
+grymusaf.&nbsp; O hynny hyd ddiwedd ei oes, daliodd i ganu.&nbsp;
+Y mae dros chwe chant o&rsquo;i ganeuon wedi dod a llawenydd i
+galon miloedd o Gymry, ac ambell un ddeigryn i lawer llygad.</p>
+<p>Yn 1865, daeth Ceiriog yn orsaf feistr i Lanidloes.&nbsp; Aeth
+oddiyno i Dowyn yn 1870, oddiyno i Drefeglwys yn 1871, ac oddiyno
+i Gaersws yn yr un flwyddyu.&nbsp; Yno y bu farw, Ebrill 23ain,
+1887.&nbsp; Treuliodd ei febyd, felly, yn Nyffryn Ceiriog, rhan
+ganol ei oes ym Manceinion, a&rsquo;r rhan olaf ym mlaen Dyffryn
+yr Hafren.</p>
+<p>Trwy&rsquo;r blynyddoedd yr oedd tri pheth yn agos iawn at ei
+galon,&mdash;llenyddiaeth Cymru, yr Eisteddfod, ac addysg
+Cymru.&nbsp; Yr oedd yn hoff o Ddafydd ab Gwilym; yr oedd ganddo
+gariad greddfol at y naturiol a&rsquo;r cain.&nbsp; Yr oedd ei
+fryd ar ddiwygio&rsquo;r Eisteddfod, ac ar ei gwneyd yn allu
+cenhedlaethol.&nbsp; Hiraethai am ddadblygiad cyfundrefn addysg,
+ac ymfalchiai yng Ngholeg Prifysgol Cymru.&nbsp; Un o wir feibion
+y mynyddoedd oedd.</p>
+
+<div class="gapspace">&nbsp;</div>
+<p>Wrth drefnu&rsquo;r gyfrol hon, ceisiais ddewis darnau
+perffeithiaf Ceiriog, gan adael allan bopeth lle na welir y bardd
+ar ei oreu.&nbsp; Y canlyniad ydyw hyn,&mdash;dewiswn, er fy
+ngwaethaf, y dwys a&rsquo;r tyner yn ei awen, ac nid y
+digrif.&nbsp; I&rsquo;r dwys y rhoddodd Ceiriog fwyaf o&rsquo;i
+enaid, ac ymarllwysiad teimlad ei oriau pruddaf yw ei ganeuon
+goreu.</p>
+<p>Dymunwn ddiolch yn gynnes i&rsquo;r Mri. Hughes am gyhoeddi y
+gyfrol hon imi.&nbsp; Y mae ganddynt hwy hawl ar y rhan fwyaf o
+lawer o&rsquo;r caneuon sydd yn y <a name="page5"></a><span
+class="pagenum">p. 5</span>gyfrol.&nbsp; Ni buaswn yn gofyn
+iddynt gyhoeddi y pigion hyn, oni buasai fy mod yn gwybod y codir
+awydd ymysg llawer i brynnu y ddwy gyfrol brydferth gyhoeddwyd yn
+ystod bywyd Ceiriog, a than ei ofal, ganddynt hwy.</p>
+<p>Ceiriog, yn ddiameu, yw bardd telynegol mwyaf Cymru.&nbsp; Y
+mae ei naturioldeb syml a&rsquo;i gydymdemlad dwys wedi rhoi swyn
+anfarwol i&rsquo;w g&acirc;n.&nbsp; Nid oes telyn yn yr un bywyd
+na chyffyrdda Ceiriog &acirc; rhai o&rsquo;i thannau.&nbsp; Tra
+aber yn rhedeg yn loew dros raian m&acirc;n, a thra bo gwrid mwyn
+yn hanner gyfaddef serch, ca&rsquo;r galon ddynol fwynhad a nerth
+o ganeuon Ceiriog.</p>
+<p>&ldquo;Alun Mabon&rdquo; yw ei gampwaith.&nbsp; Y mae miwsig
+hen alawon yn yr odlau; y mae bywyd y bugail yma yn ei bryder
+a&rsquo;i fwynder.&nbsp; Ynddo darlunia Ceiriog ei fywyd ei hun,
+a bywyd pob mynyddwr.</p>
+<p>&ldquo;Ond bugeiliaid ereill sydd ar yr hen fynyddoedd
+hyn.&rdquo;&nbsp; Nid teulu Ceiriog sydd yn byw ym Mhen y Bryn yn
+awr.&nbsp; Ym mynwent Llanwnog, ger Caersws, ymysg y bryniau
+hanesiol mud, y rhoddwyd y prydydd i huno.&nbsp; Ar groes ei fedd
+y mae ysgrif syml, ac englyn o&rsquo;i waith ei hun,&mdash;</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="GutSmall">ER</span></p>
+<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">COF
+AM</span></p>
+<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">JOHN</span>
+CEIRIOG <span class="GutSmall">HUGHES</span>,</p>
+<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">A ANWYD
+MEDI</span> 25,</p>
+<p style="text-align: center">1832,</p>
+<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">A FU FARW
+EBRILL</span> 23,</p>
+<p style="text-align: center">1887.</p>
+<p class="poetry"><a name="page6"></a><span class="pagenum">p.
+6</span>Carodd eiriau cerddorol,&mdash;carodd feirdd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Carodd fyw &rsquo;n naturiol;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Carodd gerdd yn angerddol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyma &rsquo;i fedd,&mdash;a dim lol.</p>
+<p style="text-align: right">OWEN M. EDWARDS.</p>
+<p><i>Rhydychen</i>,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <i>Mawrth</i> 1, 1902.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p6b.jpg">
+<img alt=
+"Decorative graphic of birds"
+title=
+"Decorative graphic of birds"
+ src="images/p6s.jpg" />
+</a></p>
+<h2><a name="page7"></a><span class="pagenum">p.
+7</span>Cynhwysiad.</h2>
+<table>
+<tr>
+<td><p>Nant y Mynydd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page9">9</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Meddyliau am y Nefoedd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page10">10</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Mae John yn mynd i Loegr</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page11">11</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Bugail yr Hafod</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page12">12</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Ti wyddost beth ddywed fy nghalon</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page13">13</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y fenyw fach a&rsquo;r Beibl mawr</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page15">15</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Dychweliad y Cymro</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page16">16</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Addfwyn fiwsig</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page17">17</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y Carnadau</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page17">17</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Bugeilio&rsquo;r Gwenith Gwyn</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page18">18</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Mae&rsquo;n Gymro byth</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page19">19</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Mi welaf mewf adgof</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page20">20</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Dim ond unwaith</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page20">20</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y march ar gwddw brith</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page21">21</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y Ferch o&rsquo;r Scer</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page22">22</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Pa le mae&rsquo;r hen Gymry</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page23">23</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Maes Crogen</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page24">24</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Tros y Garreg</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page25">25</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Bardd yn ei Awen</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page26">26</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Codiad yr haul</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page27">27</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Llongau Madog</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page28">28</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Serch Hudol</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page29">29</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Breuddwyd y Bardd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page30">30</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Corn y Gad</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page32">32</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Dafydd y Garreg Wen</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page34">34</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Toriad y Dydd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page35">35</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Yr Eneth Ddall</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page36">36</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Codiad yr Hedydd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page37">37</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Ar hyd y Nos</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page38">38</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Morfa Rhuddlan</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page38">38</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Dim ond dechreu</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page39">39</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Difyrrwch Gwyr Harlech</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page40">40</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Trot y Gaseg</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page41">41</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Llances y Dyffryn</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page42">42</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Yn Ynys Mon</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page43">43</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Cadlef Morgannwg</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page45">45</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Mwyn yw myned tua Mon</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page46">46</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Hun Gwenllian</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page47">47</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Ar dd&ocirc;l pendefig</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page48">48</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>A laeswn ni ddwylaw</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page48">48</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Llwybr y Pererin</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page49">49</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Bedd Llywelyn</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page49">49</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>A ddywedaist ti fod Cymru &rsquo;n dlawd</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page50">50</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Peidiwch byth a dwedyd hynny</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page51">51</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Dydd trwy &rsquo;r ffenestr</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page52">52</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Cerddi Cymru</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page52">52</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>I gadw &rsquo;r hen wlad</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page53">53</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Myfi sy&rsquo;n magu &rsquo;r baban</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page54">54</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Tua Thegid dewch</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page55">55</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Hen gwrwg fy ngwlad</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page56">56</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Pob rhyw seren fechan wenai</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page57">57</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Claddedigaeth Morgan Hen</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page58">58</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Myfanwy</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page59">59</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Gofidiau Serch</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page61">61</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Wrth weld yr haul yn machlud</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page62">62</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y fodrwy briodasol</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page63">63</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>O weddi daer</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page64">64</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y baban diwrnod oed</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page65">65</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y fam ieuanc</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page67">67</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Ceisiais drysor</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page68">68</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y fynwent yn y coed</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page69">69</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Claddasom di, Elen</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page70">70</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Annie Lisle</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page71">71</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y defnyn cyntaf o eira</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page72">72</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Cavour</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page72">72</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y milwr na ddychwel</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page73">73</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Garibaldi a charcharor Naples</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page76">76</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Glogwyn anwyl</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page77">77</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Ffarwel iti, Gymru fad</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page79">79</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Tros un o drumiau Berwyn</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page80">80</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Dychweliad yr hen filwr</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page81">81</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Trwy wledydd dwyreiniol</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page84">84</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Y Garreg Wen</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page85">85</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Tuag adre</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page87">87</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Beibl fy mam</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page88">88</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p>Alun Mabon</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page89">89</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+</table>
+<h2><a name="page8"></a><span class="pagenum">p. 8</span>Y
+Darluniau.</h2>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p8b.jpg">
+<img alt=
+"Decorative graphic of cow and windmill"
+title=
+"Decorative graphic of cow and windmill"
+ src="images/p8s.jpg" />
+</a></p>
+<table>
+<tr>
+<td><p>J. <span class="smcap">Ceiriog Hughes</span>.&nbsp;
+O&rsquo;r &ldquo;Oriel Gymreig.&rdquo;</p>
+<p class="gutindent">Tynnwyd y darlun hwn gan Mr. J. Thomas
+(<i>Cambrian Gallery</i>), yng ngardd Ceiriog yn Llanidloes, yn
+haf 1867</p>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><i>Wyneb-ddarlun</i>.</p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p><span class="smcap">Nant y Mynydd</span>.&nbsp; S. M.
+Jones.&nbsp; <i>I wynebu tud</i></p>
+<blockquote><p>&ldquo;Nant y Mynydd, groew, loew,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ymdroelli tua&rsquo;r pant.&rdquo;</p>
+</blockquote>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page17">17</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p><span class="smcap">Castell Dinas Bran</span>.&nbsp; S. M.
+Jones.&nbsp; <i>I wynebu tud</i></p>
+<blockquote><p>&ldquo;Mewn derwen agenwyd gan follt<br />
+&nbsp;&nbsp; Draig-fellten wen-lachar ac erch.&rdquo;</p>
+</blockquote>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page41">41</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p><span class="smcap">Derw&rsquo;r Llwyn</span>.&nbsp; S. M.
+Jones.&nbsp; <i>I wynebu tud</i></p>
+<blockquote><p>&ldquo;Wyt ti&rsquo;n cofio&rsquo;r lloer yn
+codi<br />
+&nbsp;&nbsp; Dros hen dderw mawr y llwyn?&rdquo;</p>
+</blockquote>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page64">64</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><p><span class="smcap">Mynyddoedd Cymru</span>.&nbsp; S. M.
+Jones.&nbsp; <i>I wynebu tud</i></p>
+<blockquote><p>&ldquo;Aros mae&rsquo;r mynyddoedd mawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhuo trostynt mae y gwynt.&rdquo;</p>
+</blockquote>
+</td>
+<td><p style="text-align: right"><span class="indexpageno"><a
+href="#page89">89</a></span></p>
+</td>
+</tr>
+</table>
+<h2><a name="page9"></a><span class="pagenum">p. 9</span>NANT Y
+MYNYDD.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Nant y Mynydd</span>,
+groew, loew,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ymdroelli tua&rsquo;r pant;<br />
+Rhwng y brwyu yn sisial ganu,<br />
+&nbsp;&nbsp; O na bawn i fel y nant.</p>
+<p class="poetry">Grug y Mynydd yn eu blodau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Edrych arnynt hiraeth ddug<br />
+Am gael aros ar y bryniau<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn yr awel efo&rsquo;r grug.</p>
+<p class="poetry">Adar m&acirc;n y mynydd uchel,<br />
+&nbsp;&nbsp; Godant yn yr awel iach;<br />
+O&rsquo;r naill drum i&rsquo;r llall yn hedeg&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; O na bawn fel deryn bach.</p>
+<p class="poetry">Mab y Mynydd ydwyf innau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Oddicartref yn gwneyd c&acirc;n,<br />
+Ond mae&rsquo;m calon yn y myuydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Efo&rsquo;r grug a&rsquo;r adar m&acirc;n.</p>
+<h2><a name="page10"></a><span class="pagenum">p.
+10</span>MEDDYLIAU AM Y NEFOEDD.</h2>
+<p class="gutsumm">Y mae y tri phennill hyn mewn rhan yn
+wreiddiol, ac mewn rhan yn gyfieithiedig.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Daw</span> meddyliau am y
+nefoedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Gydag awel wan y nawn,<br />
+Gyda llanw&rsquo;r m&ocirc;r fe ddeuant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan lefaru &rsquo;n felus iawn;<br />
+Pan fo &rsquo;r mellt fel ser yn syrthio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y storm gynhyrfus, gref&mdash;<br />
+Pan fo &rsquo;r llong yn teimlo &rsquo;r creigiau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw meddyliau am y nef.</p>
+<p class="poetry">Daw meddyliau am y nefoedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I unigedd fforest goed,<br />
+Ac i&rsquo;r anial, lle nas tyfodd<br />
+&nbsp;&nbsp; Un glaswelltyn bach erioed.<br />
+Ar fynyddau &rsquo;r ia tragwyddol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ar greigiau llymion, lle<br />
+Bydd eryrod yn gorffwyso,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw meddyliau am y ne.</p>
+<p class="poetry">Daw meddyliau am y nefoedd<br />
+&nbsp;&nbsp; I ynysig leia &rsquo;r aig,<br />
+Lle mae &rsquo;r don yn gosod coron<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwrel wen ar ben y graig;<br />
+Trwy holl gyfandiroedd daear,<br />
+&nbsp;&nbsp; Glynnoedd dwfn, a bryniau ban,<br />
+Pur feddyliau am y nefoedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddont eu hunain i bob man.</p>
+<h2><a name="page11"></a><span class="pagenum">p. 11</span>MAE
+JOHN YN MYND I LOEGER.</h2>
+<p class="gutsumm">Y mae hen d&ocirc;n wladol o&rsquo;r enw
+<i>Gofid Gwynan</i>, ac un led dlos ydyw ar y cyfan, ond nid i
+gyd felly.&nbsp; Ysgrifennwyd y geiriau canlynol i&rsquo;w canu
+arni, ond nid ydynt yn ymbriodi &acirc;&rsquo;r alaw mor hapus ag
+y dymunwn.&nbsp; Dymunwn ddyweyd am y g&acirc;n ganlynol, mai
+ychydig iawn o ddychymyg sydd ynddi, ond fy mod yn dyweyd fy
+mhrofiad oreu gallwn.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> John yn mynd i
+Loeger,<br />
+&nbsp;&nbsp; A bore fory &rsquo;r a;<br />
+Mae gweddw fam y bachgen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwybod hynny &rsquo;n dda;<br />
+Wrth bacio &rsquo;i ddillad gwladaidd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;u plygu ar y bwrdd,<br />
+Y gist ymddengys iddi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel arch ar fynd i ffwrdd.</p>
+<p class="poetry">Mae ef yn hel ei lyfrau,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r gist sydd ar y llawr;<br />
+Yn llon gan feddwl gweled<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwychderau &rsquo;r trefydd mawr.<br />
+Nis gwel e &rsquo;r deigryn distaw<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar rudd y weddw drist;<br />
+Na &rsquo;r Beibl bychan newydd<br />
+&nbsp;&nbsp; A roddwyd yn y gist.</p>
+<p class="poetry">Yn fore, bore drannoeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan gysgai &rsquo;r holl rai bach;<br />
+Wrth erchwyn y gwelyau<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae John yn canu &rsquo;n iach.<br />
+Carasai aros gartref,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond nid oedd dim i&rsquo;w wneyd&mdash;<br />
+Fe gawsai aros hefyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe b&rsquo;asai &rsquo;n meiddio dweyd.</p>
+<p class="poetry"><a name="page12"></a><span class="pagenum">p.
+12</span>I gwrdd y tren boreuol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn toriad dydd yr a,&mdash;<br />
+&ldquo;Ffarwel, fy mhlentyn anwyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; O bydd yn fachgen da!<br />
+Y nef a&rsquo;th amddiffynno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy machgen gwyn a gwiw;<br />
+Paid byth anghofio &rsquo;th gartref,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na &rsquo;th wlad, na &rsquo;th iaith, na&rsquo; th
+Dduw.&rdquo;</p>
+<h2>BUGAIL YR HAFOD.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Hobed o Hilion</i>.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Pan</span> oeddwn i&rsquo;n fugail yn Hafod y
+Rhyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r defaid yn dyfod i&rsquo;r gwair a&rsquo;r
+iraidd &#375;d;<br />
+&nbsp;&nbsp; Tan goeden gysgodol mor ddedwydd &rsquo;own i,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn cysgu, yn cysgu, yn ymyl trwyn fy nghi;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gwelaf a welaf, af fan y
+fynnaf,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yno mae fy nghalon, efo hen
+gyfoedion<br />
+Yn mwynhau y maesydd a&rsquo;r dolydd ar hafddydd ar ei hyd.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan oeddwn i gartref, fy
+mhennaf fwynhad<br />
+&nbsp;&nbsp; Oedd naddu a naddu ar aelwyd glyd fy nhad;<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra &rsquo;m chwaer efo &rsquo;i hosan a mam efo
+carth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nyddu, yn nyddu, ar garreg l&acirc;n y barth,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Deued a ddeuo, anian dynn yno,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Hedaf yn fy afiaeth ar adenydd
+hiraeth<br />
+I&rsquo;r hen d&#375;, glangynnes, dirodres, adewais yn fy
+ngwlad.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae&rsquo;r wennol yn crwydro
+o&rsquo;i hannedd ddilyth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond dychwel wna&rsquo;r wennol yn ol i&rsquo;w
+hanwyl nyth;<br />
+&nbsp;&nbsp; A chrwydro wnawn ninnau ymhell ar ein hynt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan gofio &rsquo;r hen gartref chwareuem ynddo
+gynt.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Pwyso mae adfyd, chwerwi mae
+bywyd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Chwerwed ef a chwerwo, melus ydyw
+cofio<br />
+Annedd wen dan heulwen yr awen a wena arnom byth.</p>
+<h2><a name="page13"></a><span class="pagenum">p. 13</span>TI
+WYDDOST BETH DDYWED FY NGHALON.</h2>
+<p class="gutsumm">Achlysurwyd y penillion hyn gan eiriau
+ymadawol mam yr awdwr, pan oedd hi yn dychwelyd i Gymru, ar ol
+talu ymweliad iddo.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Yn</span> araf i safle
+&rsquo;r gerbydres gerllaw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y rhodiai fy mam gyda&rsquo;i phlentyn;<br />
+I waelod ei chalon disgynnodd y braw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan welai y fan oedd raid cychwyn.<br />
+Ymwelwodd ei gwefus&mdash;ei llygaid droi &rsquo;n syn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhy floesg oedd i roddi cynghorion;<br />
+Fe&rsquo;i clywais er hynny yn sibrwd fel hyn,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Canfyddodd fy llygad mewn dagrau &rsquo;n
+pruddhau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwir ddelw o&rsquo;i llygad ei hunan;<br />
+Hyn ydoedd am ennyd fel yn ei boddhau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er nad fy nhristau oedd ei hamcan.<br />
+Ond er fod cyfyngder yr ennyd yn gwneyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Atalfa ar ffrwd o gysuron,<br />
+Mudanrwydd rodd gennad i&rsquo;w hanadl ddweyd,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Nid son am gynllwynion y diafol, a&rsquo;i
+fryd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er ennill ieuenctid i&rsquo;w afael&mdash;<br />
+Nid son am ffolineb, a siomiant y byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr ydoedd pan oedd yn fy ngadael;<br />
+Dymunai &rsquo;n ddiameu bob lles ar fy nhaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Trwy fywyd i fyd yr ysbrydion;<br />
+Ond hyn oedd yr oll a ddiangodd mewn iaith,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.&rdquo;</p>
+<p class="poetry"><a name="page14"></a><span class="pagenum">p.
+14</span>I eiriau dirmygus, dieithrol nid wyf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi wn beth yw llymder gwatwariaeth;<br />
+Y munud diffygiwn dan loesion eu clwyf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nesaf dro&rsquo;i oll, yn ddieffaith<br />
+Do, clywais hyawdledd&mdash;er teimlo ei rym,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn effaith ni l&#375;n ei rybuddion;<br />
+Ond hyn gan dynerwch fyth erys yn llym,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Mae ysbryd yr oes megis chwyddiad y
+m&ocirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn chware &acirc; chreigiau peryglon;<br />
+O&rsquo;m amgylch mae dynion a wawdiant Dduw Ior,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wyf finnau ddiferyn o&rsquo;r eigion;<br />
+Fy nghamrau brysurant i ddinistr y ffol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond tra ar y dibyn echryslon<br />
+Atelir fi yno gan lais o fy ol,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Pe gwelwn yn llosgi ar ddalen y nef,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y tanllyd lythrennau &ldquo;<span class="smcap">Na
+Phecha</span>;&rdquo;<br />
+Pe rhuai taranau pob oes yn uu llef&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Cyfreithiau dy Dduw na throsedda;&rdquo;<br
+/>
+Pe mellten arafai nes aros yn fflam,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;m hatal ar ffordd anuwiolion,<br />
+Anrhaethol rymusach yw awgrym fy mam,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Ti wyddost beth ddywed fy nghalon.&rdquo;</p>
+<h2>GWYN, GWYN YW MUR.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gwyn</span>, gwyn yw mur y
+bwthyn ar y bryn,<br />
+O&rsquo;i bared t&#375;f rhosynau coch a gwyn;<br />
+Tu allan, hardd a pharadwysaidd yw&mdash;<br />
+Tu fewn mae&rsquo;r ferch, fy nghariad wen, yn byw.</p>
+<h2><a name="page15"></a><span class="pagenum">p. 15</span>Y
+FENYW FACH A&rsquo;R BEIBL MAWR.</h2>
+<p class="gutsumm">[Mae y g&acirc;n hon yn un a gerir gennyf fi
+tra byddaf byw, am fy mod wedi digwydd ei chyfansoddi rhwng 9 a
+10 o&rsquo;r gloch, boreu Ebrill y 3ydd, 1859.&nbsp; Boreu
+trannoeth derbyniais lythyr ymylddu o Gymru, yn dwyn imi y newydd
+fod fy anwyl dad wedi cau ei lygaid ar y byd hwn, <i>ar y dydd
+a&rsquo;r awr grybwylledig</i>.&mdash;J. C. H.]</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Disgynnai</span> &rsquo;r
+gwlaw, a gwynt y nos<br />
+&nbsp;&nbsp; A ruai yn y llwyn;<br />
+Pan oedd genethig dlawd, ddifam,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn dal ei chanwyll frwyn;<br />
+Wrth wely ei chystuddiol dad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i gliniau ar y llawr,<br />
+Gan dynnu &rsquo;r wylo iddi&rsquo; hun,<br />
+&nbsp;&nbsp; A darllen y Beibl mawr.</p>
+<p class="poetry">Disgynnai &rsquo;r gwlaw a gwynt y nos<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwynfanai am y dydd,<br />
+A llosgi &rsquo;r oedd y ganwyll frwyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Uwchben y welw rudd;<br />
+A gwylio &rsquo;r oedd y fenyw fach<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei thad o awr i awr,<br />
+Gan dorri mewn gweddiau taer,<br />
+&nbsp;&nbsp; A darllen y Beibl mawr.</p>
+<p class="poetry">Disgynnai &rsquo;r gwlaw, a gwynt y nos<br />
+&nbsp;&nbsp; Dramwyai drumiau &rsquo;r wlad,<br />
+A chwsg a ddaeth i esmwyth&acirc;u<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei chystuddiedig dad;<br />
+Ond pa fath gwsg, nis gwyddai hi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes dwedai &rsquo;r oleu wawr,<br />
+Ei fod ef wedi mynd i&rsquo;r nef,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn swn yr hen Feibl mawr.</p>
+<p class="poetry"><a name="page16"></a><span class="pagenum">p.
+16</span>Disgynna &rsquo;r gwlaw, ac eto &rsquo;r gwynt<br />
+&nbsp;&nbsp; A rua yn y llwyn,<br />
+Uwchben amddifad eneth dlawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra deil ei chanwyll frwyn;<br />
+Ar ol ei thad, ar ol ei mham,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei chysur oll yn awr<br />
+Yw plygu wrth eu gwely hwy,<br />
+&nbsp;&nbsp; A darllen y Beibl mawr.</p>
+<h2>DYCHWELIAD Y CYMRO I&rsquo;W WLAD EI HUN.</h2>
+<p class="poetry">O <span class="smcap">Hinsawdd</span> i
+hinsawdd mi grwydrais yn hir,<br />
+&nbsp;&nbsp; O rewdir y Gogledd i Itali dlos:<br />
+Am danat ti Walia, ar f&ocirc;r ac ar dir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hiraethais y dydd a breuddwydiais y nos.<br />
+Cyfeiriais fy nghamrau i&rsquo;r ardal hoff hon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar gopa Clawdd Offa gosodais fy nhraed;<br />
+Daeth awel y mynydd fel gwin i fy mron,<br />
+&nbsp;&nbsp; A golwg ar Gymru gynhesodd fy ngwaed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A golwg ar Gymru gynhesodd ngwaed.</p>
+<p class="poetry">Ar dywod yr anial bu &ocirc;l fy nau droed,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mi deithiais yn oerfel a phoethder yr hin;<br />
+O&rsquo;r fro lle nas tyfodd glaswelltyn erioed,<br />
+&nbsp;&nbsp; I wledydd y m&ecirc;l a gwinllanoedd y gwin;<br />
+Yng Nghymru parhaodd fy nghalon o hyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwylach a harddach oedd hen Walia wen;<br />
+Mi groesais y m&ocirc;r i eithafoedd y byd:<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond croesais yr Hafren i orffwys fy mhen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng nghartref fy nhadau gorffwysaf fy mhen.</p>
+<p style="text-align: center" class="poetry">
+<a href="images/p16b.jpg">
+<img alt=
+"&ldquo;Nant y Mynydd, groew, loew,
Yn ymdroelli tua&rsquo;r
+pant.&rdquo;  Tud 9"
+title=
+"&ldquo;Nant y Mynydd, groew, loew,
Yn ymdroelli tua&rsquo;r
+pant.&rdquo;  Tud 9"
+ src="images/p16s.jpg" />
+</a></p>
+<h2><a name="page17"></a><span class="pagenum">p.
+17</span>ADDFWYN FIWSIG.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Addfwyn</span> Fiwsig,
+addfwyn Fiwsig,<br />
+Gwenferch gwynfa ydwyt ti;<br />
+Pan anedli, adfywiedig<br />
+&nbsp;&nbsp; Awel haf ddaw atom ni.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gauaf du helbulon,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Droi yn ha;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Danat rhew y galon,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Toddi wna, toddi
+wna.<br />
+Dafnau melus bro gogoniant,<br />
+Yn dy lafar di ddisgynnant;<br />
+Blodau Eden yn ddiri&rsquo;,<br />
+Dyfant, wenant, beraroglant,<br />
+Yn dy lais a&rsquo;th wyddfod ti.<br />
+Nefol ferch ysbrydoledig,<br />
+Ti sy &rsquo;n puro &rsquo;r fron lygredig,<br />
+Ti sy &rsquo;n llonni &rsquo;r cystuddiedig.<br />
+Addfwyn Fiwsig, addfwyn Fiwsig<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwenferch gwynfa ydwyt ti.</p>
+<h2>Y CANIADAU.</h2>
+<p class="gutsumm">Nid oes gennyf fawr o bleser gydag ysgrifennu
+un math o farddoniaeth heblaw caneuon bychain o&rsquo;r fath
+hyn.&nbsp; Fy mhlant fy hun ydyw&rsquo;r Caniadau.&nbsp; Dymuniad
+fy nghalon a balchder fy mynwes ydyw eu dwyn i fyny yn blant
+da.&nbsp; Wrth adael i rai ddawnsio mewn plentynrwydd, ac
+i&rsquo;r lleill chwerthin ac ysmalio, caiff nifer o honynt gadw
+carwriaeth ac eraill ganu hen alawon eu brodir.&nbsp; Caiff
+bechgyn weithio yn y graig, a bugeilio ar y mynydd, a phan fydd
+dolefiad corn y g&acirc;d yn galw, fe&rsquo;u cyfeiriaf i faes y
+frwydr i amddiffyn eu cartref, ac i farw&rsquo;n ddewr tros
+Ryddid eu mamwlad.&nbsp; Yn nesaf at ofni Duw ac anrhydeddu y
+brenin, cant garu eu gwlad a meddwl yn dda am eu hiaith a&rsquo;u
+cenedl.</p>
+<h2><a name="page18"></a><span class="pagenum">p.
+18</span>BUGEILIO &rsquo;R GWENITH GWYN.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Bugeilio &rsquo;r gwenith
+gwyn</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Eisteddai</span> merch ar
+gamfa&rsquo;r cae,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i phen gan flodau &rsquo;n dryfrith,<br />
+I gadw &rsquo;r adar bach ffwrdd<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhag disgyn ar y gwenith.<br />
+Rho&rsquo;i ganiatad i&rsquo;r deryn to,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r asgell fraith gael disgyn;<br />
+Rhag ofn ei fod yn eos fach,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dyna deimlad plentyn.</p>
+<p class="poetry">Pan welot tithau eneth wan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gofyn am dy gymorth:<br />
+Wrth gil y drws, a glywi di,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mo ymbil chwaer am ymborth?<br />
+Os wyt am fendith ar dy faes,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gogwydda glust i&rsquo;w gweddi;<br />
+Yr oedd yr haul, a&rsquo;r gwlith, a&rsquo;r gwlaw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn meddwl am roi iddi.</p>
+<p class="poetry">Os wyt am fedi gwenith gwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gofala beth a heui;<br />
+A wyt ti&rsquo;n hau y dyddiau hyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr hyn ddymunet fedi?<br />
+Tra gwelot wlith a gwlaw y nen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r heulwen yn haelionus;<br />
+Wel dos i hau ar dir y tlawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chofia&rsquo;th frawd anghenus.</p>
+<h2><a name="page19"></a><span class="pagenum">p.
+19</span>MAE&rsquo;N GYMRO BYTH.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>O Gylch y Ford Gron</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae&rsquo;n</span> Gymro
+byth pwy bynnag yw,<br />
+&nbsp;&nbsp; A g&acirc;r ei wlad ddinam;<br />
+Ac ni fu hwnnw &rsquo;n Gymro &rsquo;rioed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A wado fro ei fam.<br />
+Aed un i&rsquo;r g&acirc;d a&rsquo;r llall i&rsquo;r
+m&ocirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r llall i dorri mawn;<br />
+A chario Cymru ar ei gefn<br />
+&nbsp;&nbsp; A wnaiff y Cymro iawn.</p>
+<p class="poetry"><i>Cydgan</i>: Does neb yn caru Cymru &rsquo;n
+llai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er iddo grwydro &rsquo;n ffol;<br />
+Mae calon Cymro fel y trai<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn siwr o ddod yn ol.</p>
+<p class="poetry">Er mynd ymhell o Walia Wen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A byw o honi &rsquo;n hir,<br />
+Ac er i&rsquo;r gwallt claerdduaf droi<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn wyn mewn estron dir,<br />
+Mae &rsquo;r cof am dad a mam yn mynd<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r bwthyn yn y dd&ocirc;l,<br />
+A chlychau mebyd yn y glust<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn galw galw &rsquo;n ol.</p>
+<p class="poetry">Enilled aur ac uchel glod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn gwlad o win a m&ecirc;l;<br />
+Aed yn ei longau ar y m&ocirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er maint o&rsquo;r byd a w&ecirc;l;<br />
+Wrth edrych ar fachludiad haul<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwylio ser y nos,<br />
+Bydd clychau arian yn y gwynt<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn son am Gymru dlos.</p>
+<h2><a name="page20"></a><span class="pagenum">p. 20</span>MI
+WELAF MEWN ADGOF.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Difyrrwch Arglwyddes
+Owen</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welaf mewn adgof
+hen ysgol y Llan,<br />
+A&rsquo;r afon dryloew yn ymyl y fan:<br />
+O&rsquo;m blaen mae pob carreg yn rhedeg yn rhes,<br />
+A&rsquo;r coedydd gysgodent fy mhen rhag y gwres.<br />
+Yng nghanol eu cangau mae telyn y gwynt,<br />
+Yn eilio &rsquo;r hen alaw a ganwn i gynt;<br />
+Rwy &rsquo;n teimlo fy nhalcen dan heulwen yr haf,<br />
+A &rsquo;nghalon yng Ngwalia ple bynnag yr af.</p>
+<p class="poetry">Rwy&rsquo;n gweled y defaid a&rsquo;r &#373;yn
+ar y bryn,<br />
+Rwy &rsquo;n gweled gwynebau sy &rsquo;ngwaelod y glyn;<br />
+Rwy&rsquo;n clywed rhaiadrau yn adsain o draw,<br />
+Ar mawrwynt yn erlid y cenllysg ar gwlaw.<br />
+O sued yr awel, a rhued y don,<br />
+Beroriaeth adgofion yn lleddf ac yn llon,<br />
+Boed cwpan dedwyddyd yn wag neu yn llawn,<br />
+Yng Ngwalia mae &rsquo;r galon ple bynnag yr awn.</p>
+<h2>DIM OND UNWAITH YN Y FLWYDDYN.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Dim</span> ond unwaith yn y
+flwyddyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Awn i fyny &rsquo;r cymoedd cain;<br />
+Awn i ogli &rsquo;r peraidd borwellt<br />
+&nbsp;&nbsp; Llysiau &rsquo;r m&ecirc;l a blodau &rsquo;r
+drain.<br />
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwena &rsquo;r ddaear oll fel gardd;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Awn aan dro, tua bryniau &rsquo;n
+bro<br />
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy na chwery, pwy na chwardd?</p>
+<h2><a name="page21"></a><span class="pagenum">p. 21</span>Y
+MARCH A&rsquo;R GWDDW BRITH.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Y Gadlys</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Caradog</span> eilw
+&rsquo;i ddeiliaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ag udgorn ar ei fant;<br />
+Fe ruthrodd y Siluriaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cwympasant yn y pant.<br />
+Enciliodd arwyr enwog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ar y march a&rsquo;r gwddw brith<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ddaw &rsquo;r frenhines deg i&rsquo;w plith<br />
+I edrych am Garadog.</p>
+<p class="poetry">Mae cynnwrf yn y ceunant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar derfyn dydd y gad;<br />
+A dynion dewr orweddant,<br />
+&nbsp;&nbsp; I farw tros eu gwlad.<br />
+Yr afon foddodd fyddin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ar y march a&rsquo;r gwddw brith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ddaw &rsquo;r frenhines deg i&rsquo;w plith,<br
+/>
+I edrych am y brenin.</p>
+<p class="poetry">Fe welodd y Rhufeiniaid<br />
+&nbsp;&nbsp; Y march a&rsquo;r gwddw brith;<br />
+Ond gwelodd y Brythoniaid<br />
+&nbsp;&nbsp; Frenhines yn eu plith.<br />
+Mae &rsquo;r corn yn ail-udganu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Brythoniaid yn eu holau dr&ocirc;nt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhufeiniaid yn eu holau ff&ocirc;nt,<br />
+O flaen cleddyfau Cymru.</p>
+<h2><a name="page22"></a><span class="pagenum">p. 22</span>Y
+FERCH O&rsquo;R SCER.</h2>
+<p class="gutsumm">Dywedir fod Merch y Scer yn ddarpar gwraig
+i&rsquo;r telynor am rai blynyddau, ond gan iddo trwy ryw
+ddamwain golli ei olwg, fe berswadiwyd y llances gan ei
+pherthynasau a chan ei theimladau ei hun i roi pen ar y
+garwriaeth.&nbsp; Gwnaed y d&ocirc;n gwynfanus a phrydferth hon
+gan y telynor i arllwys allan ei siomedigaeth a&rsquo;i ofid.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Y Ferch o&rsquo;r
+Scer</i>.</p>
+<p class="poetry">&rsquo;R wyf yn cysgu mewn dallineb<br />
+&nbsp;&nbsp; Ganol dydd a chanol nos;<br />
+Gan freuddwydio gweled gwyneb<br />
+&nbsp;&nbsp; Lleuad wen a seren dlos.<br />
+Tybio gweld fy mam fy hunan&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gweld yr haul yn danbaid d&ecirc;r;<br />
+Gweld fy hun yn rhoddi cusan<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I fy chwaer a Merch y Scer.</p>
+<p class="poetry">Gwresog ydyw&rsquo;r haul gwyneblon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Oer, ond anwyl, ydyw &rsquo;r ser;<br />
+Gwres oer felly yn fy nghalon<br />
+&nbsp;&nbsp; B&acirc;r adgofion Merch y Scer.<br />
+Mae fy mam a&rsquo;m chwaer yn dirion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhoi popeth yn fy llaw;<br />
+Merch y Scer sy &rsquo;n torri &rsquo;m calon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Merch y Scer sy &rsquo;n cadw draw.</p>
+<p class="poetry">Cariad sydd fel pren canghennog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pwy na chara Dduw a dyn?<br />
+Cangen fechan orflodeuog<br />
+&nbsp;&nbsp; Ydyw cariad mab a mun.<br />
+O! &rsquo;r wy&rsquo;n diolch ar fy ngliniau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am y cariad pur di-ball;<br />
+Cariad chwaer sy &rsquo;n cuddio beiau&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Cariad mam sy&rsquo;n caru &rsquo;r dall.</p>
+<h2><a name="page23"></a><span class="pagenum">p. 23</span>PA LE
+MAE&rsquo; R HEN GYMRY?</h2>
+<p class="gutsumm">Bernid unwaith, nid yn unig gan Gymru hygoel,
+ond gan yr holl deyrnas, fod llwyth o Indiaid Cymreig yn
+preswylio parth o&rsquo;r America ar gyffiniau yr afon Missouri,
+ac mai y Padoucas neu y Mandanas oeddynt.&nbsp; Y mae yr hanes am
+<span class="smcap">John Evans</span> o&rsquo;r Waunfawr, yn
+Arfon, yn hynod effeithiol.&nbsp; Cenhadwr ieuanc, llawn o ysbryd
+gwladgarol ac o s&ecirc;l grefyddol ydoedd ef.&nbsp; Ymgymerodd
+&acirc;&rsquo;r gorchwyl mawr o fyned i eithafoedd America, i
+chwilio am ddisgynyddion Madog, ac i bregethu yr efengyl
+iddynt.&nbsp; Dilynodd John Evans yr afon Missouri am 1,600 o
+filldiroedd, ond tarawyd ef &acirc;&rsquo;r dwymyn, a bu farw,
+ymhell o&rsquo;i fro enedigol, ac mor bell ag erioed oddiwrth yr
+Indiaid Cymreig.&nbsp; Y mae pedwar ugain mlynedd er hynny, ac y
+mae ein barn, gan mwyaf, wedi cyfnewid o barth i fodolaeth
+bresennol disgynyddion Madog ap Owen Gwynedd.&nbsp; Gweler
+draethawd Thomas Stephens, Ysw., Merthyr Tydfil, ar y
+mater.&nbsp; Y mae amcan mawreddus, ynni anturiaethus, taith
+aflwyddiannus, a diwedd torcalonnus y Cymro ieuanc hwn yn hynod
+darawiadol.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Llwyn Onn</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae &rsquo;r</span> haul
+wedi machlud, a&rsquo;r lleuad yn codi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A bachgen o Gymru yn flin gan ei daith;<br />
+Yn crwydro mewn breuddwyd, ar lan y Missouri,<br />
+&nbsp;&nbsp; I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith.<br />
+Ymdrochai y ser yn y tonnau tryloewon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy i hun;<br />
+&ldquo;Pa le mae fy mrodyr?&rdquo; gofynnai i&rsquo;r afon<br />
+&ldquo;Pa le mae &rsquo;r hen Gymry, fy mhobol fy hun?&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Fe ruai bwystfilod, a&rsquo;r nos wnai
+dywyllu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra &rsquo;r dwfr yn ei wyneb a&rsquo;r coed yn ei
+gefn;<br />
+Yng nghaban y coediwr fe syrthiodd i gysgu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yno breuddwydiodd ei freuddwyd drachefn.<br />
+Fe welai Frythoniaid, Cymraeg wnaent lefaru,<br />
+&nbsp;&nbsp; Adroddent eu hanes, deallai bob un.<br />
+Deffr&ocirc;dd yn y dwymyn, bu farw gan ofyn,<br />
+&ldquo;Pa le mae &rsquo;r hen Gymry, fy mhobol fy hun?&rdquo;</p>
+<h2><a name="page24"></a><span class="pagenum">p. 24</span>MAES
+CROGEN BORE TRANOETH.</h2>
+<p class="gutsumm">Ar y ffordd rhwng y Waun a Glynceiriog, y mae
+t&#375; fferm mawr, o&rsquo;r enw Crogen Iddon.&nbsp; Bu brwydr
+dost yn yr ardal hon yn 1164, rhwng y Cymry, tan arweiniad Owen
+Gwynedd, a Harri II.&nbsp; Y mae &ocirc;l ei wersyll mewn amryw
+fannau ar yr Orsedd Wen, Bwrdd y Brenin&mdash;ac ar ran o&rsquo;r
+mynydd perthynol i&rsquo;r amaethdy y&rsquo;m ganwyd ac y&rsquo;m
+magwyd i.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Y Fwyalchen</i>.</p>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">frwydr</span> aeth
+trosodd o&rsquo;r diwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A baeddwyd y gelyn yn llwyr;<br />
+A&rsquo;r ser edrychasant ar Wynedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r bore ddilynodd yr hwyr.<br />
+&rsquo;R oedd yno ieuenctid yn gorwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am sefyll tros Wynedd yn bur&mdash;<br />
+Yn fore daeth mamau a gwragedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I chwilio am feibion a gw&#375;r.</p>
+<p class="poetry">Fe ganai mwyalchen er hynny,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn derwen ar lannerch y g&acirc;d;<br />
+Tra &rsquo;r coedydd a&rsquo;r gwrychoedd yn lledu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Eu breichiau tros filwyr ein gwlad.<br />
+Gorweddai g&#373;r ieuanc yn welw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe drengodd bachgennyn gerllaw;<br />
+Tra i dad wrth ei ochor yn farw,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i gleddyf yn fyw yn ei law.</p>
+<p class="poetry">Gan frodyr, chwiorydd, a mamau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe gasglwyd y meirwon ynghyd;<br />
+Agorwyd y ffos ac fe &rsquo;i cauwyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond canai &rsquo;r Fwyalchen o hyd.<br />
+Bu brwydyr Maes Crogen yn chwerw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwyn fyd yr aderyn nas g&#373;yr<br />
+Am alar y byw am y meirw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y bore ddilynodd yr hwyr.</p>
+<h2><a name="page25"></a><span class="pagenum">p. 25</span>TROS Y
+GARREG.</h2>
+<p class="gutsumm">Pan y bydd llanciau a merched sir Feirionnydd
+mewn llefydd rhwng Bwlch Llandrillo a Chlawdd Offa, soniant yn
+fynych am fyned am dro i sir Feirionnydd, tros Garreg Ferwyn a
+thros y Bwlch.&nbsp; Awgrymwyd y g&acirc;n hon gan lodes oedd yn
+myned ag arian i helpu ei mam dalu y rhent am y t&#375; bychan
+lle y ganwyd ac y bu farw ei thad.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Tros y Garreg</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Fe</span> ddaw wythnos yn
+yr haf,<br />
+Gweled hen gyfeillion gaf;<br />
+&nbsp;&nbsp; Tros y mynydd<br />
+&nbsp;&nbsp; I Feirionnydd,<br />
+Tros y Garreg acw &rsquo;r af.<br />
+Ar y mynydd wele hi,<br />
+Draw yn pwyntio ataf fi;<br />
+Fyny &rsquo;r bryn o gam i gam,<br />
+Gyda &rsquo;m troed fy nghalon lam;<br />
+&nbsp;&nbsp; Af ag anrheg<br />
+&nbsp;&nbsp; Tros y Garreg<br />
+I fy unig anwyl fam.</p>
+<p class="poetry">Fe gaf chware ar y dd&ocirc;l,<br />
+Fe gaf eistedd ar y &rsquo;stol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth y pentan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Diddan, diddan,<br />
+Tros y Garreg af yn ol.<br />
+Pan ddaw &rsquo;r wythnos yn yr haf,<br />
+O fel codaf ac yr af,<br />
+Fyny &rsquo;r bryn o gam i gam,<br />
+Gyda &rsquo;m troed fy nghalon lam;<br />
+&nbsp;&nbsp; Af ag anrheg<br />
+&nbsp;&nbsp; Tros y Garreg<br />
+I fy unig anwyl fam.</p>
+<h2><a name="page26"></a><span class="pagenum">p. 26</span>BARDD
+YN EI AWEN.</h2>
+<p class="gutsumm">Mae llawer eraill o ddulliau yn bod ar y mesur
+hwn, ond nid wyf yn alluog, oddiwrth yr engreifftiau sydd gennyf,
+i roi barn nac opiniwn pa un o&rsquo;r amryw fathau yw y mwyaf
+dewisol.&nbsp; Y mae y d&ocirc;n yn ddigon ystwyth ac ufudd, modd
+bynnag, i addasu ei hun at y cyfan.&nbsp; Efallai</p>
+<blockquote><p>Nad oes faws na dwys fesur<br />
+O un baich i hen d&ocirc;n bur,</p>
+</blockquote>
+<p class="gutsumm">mwy nag i awen.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Bardd yn ei Awen</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> Bardd i ddod ryw
+ddydd,<br />
+A brenin-fardd ein bryniau fydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ddaw i Gymru l&acirc;n;<br />
+Ei wlad a glyw ei lef,<br />
+A ni a phawb a&rsquo;i hoffwn ef,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan gwyd pen gawr y g&acirc;n;<br />
+Fe aiff i ddwyfol fan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nghiliau dwfn hen galon dyn:<br />
+Am Hedd fe g&acirc;n o hyd,<br />
+Fod angel Hedd yn hel ynghyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Enwadau &rsquo;r byd yn un.</p>
+<p class="poetry">Fe ddaw y Bardd i&rsquo;r byd,<br />
+A&rsquo;i g&acirc;n i ben, O! gwyn eu byd<br />
+&nbsp;&nbsp; Y dorf a w&ecirc;l y dydd;<br />
+Pwy w&ecirc;l y bore gwyn,<br />
+Ac heulwen deg cyflawniad hyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y fath gyfundeb fydd!<br />
+Daw bardd i fysg ein plant,<br />
+&nbsp;&nbsp; I daro tant yn natur dyn;<br />
+Am Hedd fe g&acirc;n o hyd,<br />
+Fod angel Hedd yn hel ynghyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Enwadau &rsquo;r byd yn un.</p>
+<h2><a name="page27"></a><span class="pagenum">p. 27</span>CODIAD
+YR HAUL.</h2>
+<p class="gutsumm">Mae yr alaw hon yn fwy addas feallai i&rsquo;w
+chanu ar offeryn na chyda llais, oblegid ei bod mor gyflym, nes y
+mae synwyr, barddoniaeth geiriau, ac odlau yn cael llithro
+trostynt o&rsquo;r bron heb eu cyffwrdd.&nbsp; Yr oedd Handel yn
+gydnabyddus iawn gyda&rsquo;r hen donau Cymreig, ac fe
+ddefnyddiodd hon yn ei <i>Acis and Galatea</i>.&nbsp; Yr oedd
+cyfaill o Sais un tro yn chware yr alaw o dan fy nghronglwyd, ac
+wedi myned unwaith neu ddwy tros y d&ocirc;n, pan waeddodd allan
+tros ei ysgwydd, &ldquo;Ai t&ocirc;n Gymreig y galwch chwi
+hon?&nbsp; T&ocirc;n o waith Handel yn d&ocirc;n
+Gymreig!&rdquo;&nbsp; Yr oedd yn dda gennyf gael cyfleustra i
+esbonio iddo.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Codiad yr Haul</i>.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Gwel</span>, gwel! wyneb y wawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwenu mae y bore-gwyn mawr:<br />
+Ac wele&rsquo;r Haul trwy gwmwl rhudd,<br />
+Yn hollti ei daith gan dywallt Dydd!<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;w &#373;ydd adar a dd&ocirc;nt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dreigiau &rsquo;r Nos o&rsquo;i olwg a
+ff&ocirc;nt.<br />
+Pwy ddwed hardded ei rudd,<br />
+Wyched yw gwynfreichiau Dydd!<br />
+&nbsp;&nbsp; Try y m&ocirc;r yn gochfor gwaed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r ddaear dry o dan ei draed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r ddaear dry o dan ei draed.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Haul, Haul! hyfryd yw
+Haul,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwyneb Hedd yw gwyneb yr Haul:<br />
+I fyrdd y dysg fawredded yw<br />
+Y gwynwedd d&acirc;n gyneuodd Duw!<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;w daith&rsquo; fyny y daw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Llygaid dydd a&rsquo;i gwelant ef draw;<br />
+Egyr pob blaguryn byw,<br />
+Ar r&ocirc;s a gwaun yn rhesi gwiw&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwel pob peth wyn haul y nen,<br />
+&nbsp;&nbsp; E&rsquo; g&#373;yd y byd pan g&#373;yd ei ben,<br />
+&nbsp;&nbsp; E&rsquo; g&#373;yd y byd pan g&#373;yd ei ben.</p>
+<h2><a name="page28"></a><span class="pagenum">p.
+28</span>LLONGAU MADOG.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;Difyrrwch y Brenin.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Wele&rsquo;n</span> cychwyn
+dair ar ddeg,<br />
+O longau bach ar fore teg;<br />
+Wele Madog ddewr ei fron,<br />
+Yn gapten ar y llynges hon.<br />
+Mynd y mae i roi ei droed,<br />
+Ar le na welodd dyn erioed:<br />
+Antur enbyd ydyw hon,<br />
+Ond Duw a&rsquo;i dal o don i don.</p>
+<p class="poetry">Ser y nos a haul y dydd,<br />
+O gwmpas oll yn gwmpawd sydd;<br />
+Codai corwynt yn y De,<br />
+A chodai &rsquo;r tonnau hyd y ne;<br />
+Aeth y llongau ar eu hynt,<br />
+I grwydro &rsquo;r m&ocirc;r ym mraich y gwynt;<br />
+Dodwyd hwy ar dramor draeth,<br />
+I fyw a bod er gwell er gwaeth.</p>
+<p class="poetry">Wele&rsquo;n glanio dair ar ddeg,<br />
+O longau bach ar fore teg:<br />
+Llais y morwyr glywn yn glir,<br />
+&rsquo;R ol blwydd o daith yn bloeddio
+&ldquo;<i>Tir</i>!&rdquo;<br />
+Canent newydd g&acirc;n ynghyd,<br />
+Ar newydd draeth y newydd fyd&mdash;<br />
+Wele heddwch i bob dyn,<br />
+A phawb yn frenin arno &rsquo;i hun.</p>
+<h2><a name="page29"></a><span class="pagenum">p. 29</span>SERCH
+HUDOL.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;Serch Hudol.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span
+class="smcap">Serch</span> Hudol swyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n llanw &rsquo;r llwyn,<br />
+Pan fo myrdd o adar mwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn canu yn y coed.<br />
+Mae anian oll yn canu &rsquo;nghyd,<br />
+&rsquo;D oes dim yn fyddar nac yn fud,<br />
+Mae mwy o fiwsig yn y byd<br />
+&nbsp;&nbsp; Na thybiodd dyn erioed.<br />
+&nbsp;&nbsp; Corau &rsquo;r Wynfa wen,<br />
+A ganant byth heb ddod i ben,<br />
+Maer delyn aur gan deulu &rsquo;r nen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ngwyddfod Duw ei hun.<br />
+Mae c&acirc;n yn hedeg ar ei hynt,<br />
+Yn swn y m&ocirc;r a llais y gwynt,<br />
+Bu ser y bore &rsquo;n canu gynt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Paham na chana dyn?</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Serch hudol yw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pob peth sy&rsquo;n byw,<br />
+Yn y nef a daear Duw;<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;r haul sy&rsquo;n llosgi fry&mdash;<br />
+I&rsquo;r pryfyn t&acirc;n yr hwn a roed,<br />
+I rodio &rsquo;r clawdd a gwraidd y coed,<br />
+I oleu ar y llwybyr troed<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n arwain i dy d&#375;.<br />
+&nbsp;&nbsp; Hardd yw llun a lliw,<br />
+Pob peth a ddaeth o ddwylaw Duw,<br />
+I ble &rsquo;r a llygad dyn nad yw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ng&#373;ydd y tlws a&rsquo;r cain?<br />
+Prydferthwch sydd yn llanw &rsquo;r nef,<br />
+A phob creadur greodd Ef,<br />
+O&rsquo;r eryr ar ei aden gref,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r dryw sydd yn y drain.</p>
+<h2><a name="page30"></a><span class="pagenum">p.
+30</span>BREUDDWYD Y BARDD.</h2>
+<p class="gutsumm">Nis gwn am un engraifft o bennill ar y mesur
+hwn, ac nis gwn am neb sydd yn gallu yr hen alaw odidog heblaw y
+cyfaill Idris Vychan.&nbsp; Y mae seibiant yn y d&ocirc;n ar
+ddiwedd y chweched llinell, a&rsquo;r llinell olaf yn llwythog o
+ofid a siomedigaeth.&nbsp; Ymdrechais yn y geiriau gadw at
+gymeriad neilltuol y llinell olaf.&nbsp; Mae hi fel moeseb
+oddiwrth, neu eglurhad ar, y chwe llinell flaenorol.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Breuddwyd y Bardd</i>.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p30b.jpg">
+<img alt=
+"Music"
+title=
+"Music"
+ src="images/p30s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Eisteddai</span> hen fardd
+yn ei gadair, <br />
+&nbsp;&nbsp; Yn wargrwm a&rsquo;i wallt fel y gwlan;<br />
+A&rsquo;i feddwl a hedodd i&rsquo;r amser<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gwelid ei blant wrth y t&acirc;n.<br />
+Ei amrant a gauodd, ac yna breuddwydiodd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn weddw ac unig heb neb iw wahardd&mdash;<br />
+Yng ngwynfyd ei galon breuddwydiodd y bardd.</p>
+<p class="poetry">Fe welodd ei hun yn priodi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Genethig anwylaf y wlad;<br />
+Fe glywodd ei gyntaf anedig<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan wenu &rsquo;n ei alw fe &rsquo;n
+&ldquo;<i>dad</i>!&rdquo;<br />
+Ni welodd ef gladdu ei briod a&rsquo;i deulu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na deilen wywedig yn disgyn i&rsquo;r ardd&mdash;<br
+/>
+Na, breuddwyd ei febyd freuddwydiodd y bardd.</p>
+<p class="poetry">Fe glywai hen glychau Llanarmon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fachgen fe deimlodd ei hun,<br />
+Breuddwydiodd hen deimlad y galon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sef hiraeth am ddyfod yn ddyn.<br />
+Ni chofiodd ef helynt y dyddiau&rsquo;r aeth trwyddynt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond tybiodd fod popeth yn hyfryd a hardd&mdash;<br
+/>
+Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.</p>
+<p class="poetry">Er na bu un linell mewn argraff<br />
+&nbsp;&nbsp; O waith y breuddwydiwr erioed;<br />
+Fe wel ef ei waith yn gyfrolau,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dynion yn rhodio fel coed,<br />
+A bechgyn yn darllen cynyrchion ei awen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe wel anfarwoldeb trwy gwsg, ac fe
+chwardd&mdash;<br />
+Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.</p>
+<h2><a name="page32"></a><span class="pagenum">p. 32</span>CORN Y
+GAD.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Rhyfelgan Ap Ivan
+Bennaeth</i>.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p32b.jpg">
+<img alt=
+"Music"
+title=
+"Music"
+ src="images/p32s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> y mynydd rhodiai
+bugail,<br />
+Gwelai &rsquo;r gelyn ac yn uchel,<br />
+Bloeddiodd allan&mdash;&ldquo;Llongau Rhyfel!&rdquo;<br />
+Yna clywai gorn y g&acirc;d.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Corn y g&acirc;d!<br />
+Dyna ganiad corn arswydion,<br />
+Traidd ei ddolef trwy Blunlumon,<br />
+Cawdor sydd yn galw &rsquo;i ddynion.<br />
+<a name="page33"></a><span class="pagenum">p. 33</span>Corn y
+rhyfel hollta &rsquo;r nefoedd,<br />
+Tery arswyd trwy &rsquo;r mynyddoedd,<br />
+Etyb creigiau pell y cymoedd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gorn y
+g&acirc;d.</p>
+<p class="poetry">Fel mae Draig hen Gymru &rsquo;n deffro<br />
+Tan y amynydd yn ei hogo&rsquo;,<br />
+Cerrig ateb sydd yn bloeddio,<br />
+Chwythu &rsquo;n uwch wna corn y g&acirc;d;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Corn y g&acirc;d!<br />
+Meibion Berwyn ydynt barod,<br />
+Llifant o&rsquo;r mynyddoedd uchod,<br />
+Duant y gwastadedd isod;<br />
+Meirch i&rsquo;r frwydyr gydgarlamant,<br />
+Holl gleddyfau Cymru fflamiant,<br />
+Mewn urdduniant, cydatebant<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gorn y
+g&acirc;d!</p>
+<h2>CORN Y GAD.</h2>
+<p class="gutsumm">Meddaf y pleser o ysgrifennu geiriau am y
+waith gyntaf i hen ryfelgan Gymreig o radd uchel; o leiaf nid wyf
+yn gwybod fod neb o&rsquo;m blaen wedi cyfansoddi c&acirc;n ar yr
+alaw.&nbsp; Ni bu y gerddoriaeth ychwaith yn argraffedig.&nbsp;
+Fe ddichon fod y d&ocirc;n wedi ei chyhoeddi, ac fe ddichon fod
+rhai o&rsquo;m cyfeillion yn gwybod am eiriau hefyd llawer
+rhagorach na&rsquo;m heiddo i.&nbsp; Fe ddywedaf ar fyr eiriau pa
+fodd y daeth-um ar ei thraws.&nbsp; Fel yr oedd Idris a minnau un
+noswaith yn hwmian hen donau i&rsquo;n gilydd, fe ofynnodd ef
+braidd yn sydyn, &ldquo;A glywsoch chwi Ivan ap Ivan Bennoeth
+erioed?&rdquo;&nbsp; Dywedais, os darfum ei chlywed, na chlywais
+hi ar yr enw hwnnw.&nbsp; &ldquo;O,&rdquo; ebai yntau, &ldquo;hen
+d&ocirc;n anwyl, nad oes ei gwell gan ein cenedl.&nbsp; Mae
+tebygrwydd ynddi, fel yn amryw alawon eraill, i &lsquo;Difyrrwch
+Gw&#375;r Harlech,&rsquo; ac nid oes llawer lai o nerth a mawredd
+ynddi.&rdquo;&nbsp; Digwyddodd fod ei lais yn well nag arferol,
+a&rsquo;m ystafell innau yn fechan, ac allan &acirc; hi nes oedd
+y bwrdd yn crynnu, a phlant a phobl ar yr heol yn sefyll i wrando
+wrth y t&#375;.&nbsp; Dywedai iddo ei chlywed, er yn blentyn, yn
+cael ei chware gan seindorf Dolgellau.</p>
+<h2><a name="page34"></a><span class="pagenum">p. 34</span>DAFYDD
+Y GARREG WEN.</h2>
+<p class="gutsumm">Tyddyn yw y Garreg Wen, ger Porthmadog.&nbsp;
+Yno yn y flwydd 1720 y ganwyd Dafydd, i&rsquo;r hwn y priodolir
+cyfan-soddiaeth y d&ocirc;n sydd ar ei enw.&nbsp; Dywedir hefyd,
+ond ar ba sail nis gwyddom, mai efe ydyw awdwr Codiad yr Hedydd,
+Difyrrwch Gwyr Cricieth, ac alawon eraill.&nbsp; Y mae y
+d&ocirc;n yn un o&rsquo;r rhai prydferthaf sydd gennym, ac yn
+nodedig o alarus a dwys.&nbsp; Bu y cerddor gobeithiol hwn farw
+yn 1749, yn 29 oed, a chladdwyd ef ym mynwent Ynys Cynhaiarn, lle
+mae cofadail i&rsquo;w goffadwriaeth, a llun ei delyn yn
+gerfiedig arni ynghyd &acirc;&rsquo;r geiriau,&mdash;&ldquo;<span
+class="smcap">Bedd David Owen</span>, neu <span
+class="smcap">Dafydd y Garreg Wen</span>.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">&rsquo;R <span class="smcap">oedd</span> Dyfydd
+yn marw, pan safem yn fud<br />
+I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;<br />
+&ldquo;Ffarwel i ti &rsquo;mhriod, fy Ngwen,&rdquo; ebai ef,<br
+/>
+&ldquo;Fe ddaeth y gwahanu, cawn gwrdd yn y nef.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Fe gododd ei ddwylaw, ac anadl ddaeth<br />
+I chwyddo &rsquo;r tro olaf trwy &rsquo;i fynwes oer, gaeth;<br
+/>
+&ldquo;Hyd yma &rsquo;r adduned, anwylyd, ond moes<br />
+Im&rsquo; gyffwrdd fy nhelyn yn niwedd fy oes.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Estynwyd y delyn, yr hon yn ddioed<br />
+Ollyngodd alawon na chlywsid erioed;<br />
+&rsquo;R oedd pob tant yn canu &rsquo;i ffarweliad ei hun,<br />
+A Dafydd yn marw wrth gyffwrdd pob un.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;O! cleddwch fi gartref yn hen Ynys
+F&ocirc;n,<br />
+Yn llwch y Derwyddon, a hon fyddo &rsquo;r d&ocirc;n,<br />
+Y dydd y&rsquo;m gosodir fi &rsquo;n isel fy
+mhen,&rdquo;&mdash;<br />
+A&rsquo;i fysedd chwareuant yr &ldquo;<i>Hen Garreg
+Wen</i>.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">#R oedd Dafydd yn marw, pan safem yn fud<br />
+I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;<br />
+Yn swn yr hen delyn gogwyddodd ei ben,<br />
+Ac angau rodd fywyd i&rsquo;r &ldquo;<i>Hen Garreg
+Wen</i>.&rdquo;</p>
+<h2><a name="page35"></a><span class="pagenum">p. 35</span>TORIAD
+Y DYDD.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Toriad y Dydd</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Fe</span> welid cant o
+honom<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ngoleu &rsquo;r lleuad brudd,<br />
+Yn dringo fyny &rsquo;r Wyddfa fawr<br />
+&nbsp;&nbsp; I weled Toriad Dydd.<br />
+Edrychem ar y nefoedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth fynd o fryn i fryn;<br />
+Edrychem ar y llynoedd d&#373;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phwysem ar ein ffyn.<br />
+A gwelem y Saith Seren<br />
+&nbsp;&nbsp; Oedd yn y gogledd draw,<br />
+Yn gwenu ar Saith Seren wen<br />
+&nbsp;&nbsp; Oedd yn y llyn gerllaw.<br />
+Ond nid oedd amser sefyll,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid oedd ond hanner awr,<br />
+Na byddai Toriad Dydd yn dod<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Wyddfa fawr.</p>
+<p class="poetry">O&rsquo;r diwedd cyrhaeddasom<br />
+&nbsp;&nbsp; At ffynnon ger ei phen,<br />
+Gan ddiolch am gael gwin y graig<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor agos at y nen.<br />
+Dringasom ris i fyny,<br />
+&nbsp;&nbsp; A threm fawreddus gaed,&mdash;<br />
+Yr holl ddwyreiniol fyd yn goch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fflamio wrth ein traed;<br />
+Ataliodd pawb ei anadl,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phlethodd pawb ei law,<br />
+Wrth weld y goelcerth goch yn dod,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r nos yn treiglo draw.<br />
+Galwasom am y delyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yng ngoleuni &rsquo;r wawr,<br />
+Canasom d&ocirc;n ar &ldquo;Doriad Dydd&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Wyddfa fawr.</p>
+<h2><a name="page36"></a><span class="pagenum">p. 36</span>YR
+ENETH DDALL.</h2>
+<p style="text-align: center"><span class="smcap">Alaw</span>,
+<i>Toriad y Dydd</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> llawer un yn
+cofio<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr eneth fechan ddall;<br />
+Ni welodd neb un fach mor fwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mor brydferth, ac mor gall;<br />
+Fe gerddodd am flynyddau<br />
+&nbsp;&nbsp; I ysgol Dewi Sant,<br />
+Ar hyd y ffordd o gam i gam,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nwylaw rhai o&rsquo;r plant.<br />
+&rsquo;R oedd gofal pawb am dani,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phawb yn hoffi &rsquo;r gwaith<br />
+O helpu &rsquo;r eneth fach ymlaen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Trwy holl drofeydd y daith;<br />
+Siaradai &rsquo;r plant am gaeau,<br />
+&nbsp;&nbsp; A llwybrau ger y lli,<br />
+Ac am y blodau tan eu traed,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond plentyn dall oedd hi.</p>
+<p class="poetry">Fe glywai felus fiwsig<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr adar yn y dail;<br />
+Fe deimlai ar ei gwyneb bach<br />
+&nbsp;&nbsp; Belydrau serch yr haul;<br />
+Aroglai flodau &rsquo;r ddaear;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond nis adwaenai &rsquo;r f&ucirc;n<br />
+Mo w&ecirc;n yr haul, a mwy na &rsquo;r oll<br />
+&nbsp;&nbsp; Mo w&ecirc;n ei mam ei hun.<br />
+Mae &rsquo;r plentyn wedi marw,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar wely angau prudd<br />
+Fe wenodd ar ei mam gan ddweyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Mi welaf doriad dydd!&rdquo;<br />
+Ehedodd mewn goleuni<br />
+&nbsp;&nbsp; Oddiwrth ei phoen a&rsquo;i phall,<br />
+A gweled golygfeydd y nef<br />
+&nbsp;&nbsp; Y mae yr <span class="smcap">Eneth Ddall</span>.</p>
+<h2><a name="page37"></a><span class="pagenum">p. 37</span>CODIAD
+YR HEDYDD.</h2>
+<p class="gutsumm">Dywedir fod D. Owen wedi mynd i noson-lawen i
+Blas y Borth, Porthmadog, ac fe arosodd y telynor yn rhialtwch yr
+arwest, tan ddau neu dri o&rsquo;r gloch yn y bore.&nbsp; Fe
+ddaeth dydd ar warthaf Dafydd a&rsquo;i delyn pan oedd y ddau ar
+y ffordd adref.&nbsp; Eisteddodd y llanc ar garreg sydd i&rsquo;w
+chanfod eto yn yr ardal, i sylwi ar ehedydd uweh ei ben yn taro
+cyweirnod ei galon ar doriad dydd.&nbsp; Dyna&rsquo;r fan
+a&rsquo;r pryd y cyfansoddwyd y d&ocirc;n <i>Codiad yr
+Hedydd</i>.</p>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Codiad yr Hedydd</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Clywch</span>, clywch
+foreuol glod,<br />
+O fwyned yw &rsquo;r defnynnau &rsquo;n dod<br />
+&nbsp;&nbsp; O wynfa l&acirc;n i lawr.<br />
+Ai m&acirc;n ddefnynnau c&acirc;n<br />
+Aneirif lu ryw dyrfa l&acirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddiangodd gyda &rsquo;r wawr?<br />
+Mud yw &rsquo;r awel ar y waun,<br />
+&nbsp;&nbsp; Brig y grug yn esmwyth gryn;<br />
+Gwrando mae yr aber gain,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y brwyn ymguddia &rsquo;i hun.<br />
+Mor nefol swynol ydyw &rsquo;r sain<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy &rsquo;n dod i ddeffro dyn.</p>
+<p class="poetry">Cwyd, cwyd ehedydd, cwyd,<br />
+O le i le ar aden lwyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn uwch, yn uwch o hyd;<br />
+C&acirc;n, c&acirc;n dy ddernyn cu,<br />
+A dos yn nes at lawen lu<br />
+&nbsp;&nbsp; Adawodd boen y byd,&mdash;<br />
+Canu mae a&rsquo;r byd a glyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei alaw lon o uchel le;<br />
+Cyfyd hiraeth dynol ryw<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ei ol i froydd ne:<br />
+Yn nes at Ddydd, yn nes at Dduw,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fyny fel efe.</p>
+<h2><a name="page38"></a><span class="pagenum">p. 38</span>AR HYD
+Y NOS.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Ar hyd y Nos</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Holl</span> amrantau
+&rsquo;r ser ddywedant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos,<br />
+Dyma &rsquo;r ffordd i fro gogoniant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos.<br />
+Goleu arall yw tywyllwch,<br />
+I arddangos gwir brydferthwch<br />
+Teulu &rsquo;r nefoedd mewn tawelwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos.<br />
+O mor siriol gwena seren<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos;<br />
+I oleuo &rsquo;i chwaer-ddaearen<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos.<br />
+Nos yw henaint pan ddaw cystudd,<br />
+Ond i harddu dyn a&rsquo;i hwyrddydd,<br />
+Rhown ein goleu gwan i&rsquo;n gilydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyd y nos.</p>
+<h2>MORFA RHUDDLAN.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Morfa Rhuddlan</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gwgodd</span> y nefoedd ar
+achos y cyfion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Trechodd Caethiwed fyddinoedd y Rhydd;<br />
+Methodd gweddiau fel methodd breuddwydion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cleddyf y gelyn a gariodd y dydd;<br />
+Cuddied y Morfa tan eira tragwyddol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhewed yr eigion am byth tros y fan;<br />
+Arglwydd trugarog, O! tyred i ganol<br />
+&nbsp;&nbsp; Achos y cyfiawn a chartref y gwan.</p>
+<p class="poetry">Brenin y gelyn fydd pen ein gwladwriaeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lleiddiad Caradog a gymer ei le;<br />
+Cwymped y delyn ar gwympiad Caradog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Syrthied i&rsquo;r ddaear fel syrthiodd efe.<br />
+Eto, edrychaf ar draeth y gyflafan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wadwyd mo Ryddid, a chablwyd mo &rsquo;r
+I&ocirc;r;<br />
+Gwell ydoedd marw ar Hen Forfa Rhuddlan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwell ydoedd suddo i Ryddid y m&ocirc;r.</p>
+<h2><a name="page39"></a><span class="pagenum">p.
+39</span>&rsquo;DOES DIM OND EISIEU DECHREU.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Y Gadlys</i>.</p>
+<p class="poetry">&rsquo;<span class="smcap">Does</span> dim ond
+eisieu dechreu,<br />
+Mae dechreu &rsquo;n hanner gwaith,<br />
+I ddysgu pob gwybodau<br />
+&nbsp;&nbsp; A deall unrhyw iaith.<br />
+Nac ofnwch anhawsderau,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Does un gelfyddyd dan y rh&ocirc;d<br />
+&nbsp;&nbsp; Nad all y meddwl diwyd ddod,<br />
+I&rsquo;w deall wedi dechreu.<br />
+&ldquo;Fe hoffwn innau sengyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Wyddfa draw,&rdquo;<br />
+Medd hen foneddwr gwanllyd<br />
+&nbsp;&nbsp; A phastwn yn ei law.<br />
+Cychwynnodd yn y boreu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac erbyn hanner dydd yr oedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y mynydd yn rhoi bloedd,<br />
+&ldquo;&rsquo;Doedd dim ond eisieu dechreu.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">I fesur y planedau<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n hongian er erioed;<br />
+I ddarllen tudalennau<br />
+&nbsp;&nbsp; Y ddaear tan dy droed&mdash;<br />
+Y bachgen efo &rsquo;i lyfrau<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymlaen yr a, ymlaen yr a<br />
+&nbsp;&nbsp; I wneuthur drwg neu wneuthur da,<br />
+&rsquo;Does dim ond eisieu dechreu.<br />
+Wel, deuparth gwaith ei ddechreu,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Does un ddihareb well;<br />
+Cychwynnwch yn y boreu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ellwch fynd ymhell.<br />
+Edrychwch rhwng y bryniau<br />
+&nbsp;&nbsp; Ffynhonnau bach sy&rsquo;n llifo &rsquo;i lawr,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Ond &acirc;nt i&rsquo;r m&ocirc;r yn genllif
+mawr,<br />
+&rsquo;Does dim ond eisieu dechreu.</p>
+<h2><a name="page40"></a><span class="pagenum">p.
+40</span>DIFYRRWCH GWYR HARLECH.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Difyrrwch Gw&#375;r
+Harlech</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Wele</span> goelcerth wen
+yn fflamio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thafodau t&acirc;n yn bloeddio,<br />
+Ar i&rsquo;r dewrion ddod i daro<br />
+&nbsp;&nbsp; Unwaith eto &rsquo;n un;<br />
+Gan fanllefau &rsquo;r tywysogion,<br />
+Llais gelynion, trwst arfogion,<br />
+A charlamiad y marchogion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Craig ar graig a gryn.<br />
+Cwympa llawer llywydd,<br />
+Arfon byth ni orfudd;<br />
+Cyrff y gelyn wrth y cant<br />
+&nbsp;&nbsp; Orffwysant yn y ffosydd;<br />
+Yng ngoleuni &rsquo;r goeleerth acw,<br />
+Tros wefusau Cymro &rsquo;n marw,<br />
+Anibyniaeth sydd yn galw<br />
+&nbsp;&nbsp; Am ei dewraf dyn.</p>
+<p class="poetry">Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid<br />
+Harlech!&nbsp; Harlech; cwyd i&rsquo;w herlid;<br />
+Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhoi nerth i ni;<br />
+Wele Gymru a&rsquo;i byddinoedd<br />
+Yn ymdywallt o&rsquo;r mynyddoedd!<br />
+Rhuthrant fel rhaiadrau dyfroedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Llamant fel y lli.<br />
+Llwyddiant i&rsquo;n lluyddion,<br />
+Rwystro b&acirc;r yr estron,<br />
+Gwybod yn ei galon gaiff<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel bratha cleddyf Brython.<br />
+Cledd yn erbyn cledd a chwery,<br />
+Dur yn erbyn dur a dery,<br />
+Wele faner Gwalia i fyny,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhyddid aiff a hi.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p41b.jpg">
+<img alt=
+"Castell Dinas Bran.  S. M. Jones.  I wynebu tud"
+title=
+"Castell Dinas Bran.  S. M. Jones.  I wynebu tud"
+ src="images/p41s.jpg" />
+</a></p>
+<h2><a name="page41"></a><span class="pagenum">p. 41</span>TROT Y
+GASEG.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>&mdash;<i>Trot y Gaseg</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Rhaid</span> imi basio
+heno<br />
+&nbsp;&nbsp; T&#375; geneth lana&rsquo;r fro,<br />
+Dymunwn alw yno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ni wnaiff hynny &rsquo;r tro.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tyrd ti fy merlen hoew,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I fyny &rsquo;r dyffryn acw;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Da gwyddost am y t&#375;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y trig fy ngeneth gu&mdash;<br />
+Dynesu mae yr afon,<br />
+Cynesu mae fy nghalon,<br />
+Wrth basio &rsquo;r Dolydd Gleision,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar gefn fy merlen ddu.</p>
+<p class="poetry">Mae miwsig hen alawon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn swn dy bedwar troed:<br />
+Rwy &rsquo;n croesi tros yr afon<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi welaf lwyn o goed.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tra &rsquo;r afon ar y graian,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn hwian iddi&rsquo; hunan,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae seren Gwener gu<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn crynnu uwch y t&#375;,<br />
+A&rsquo;m calon wirion innau<br />
+Yn crynnu am y goreu.<br />
+Wrth fynd ar loergan oleu<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar gefn fy merlen ddu.</p>
+<p class="poetry">Yn y coedwigoedd agos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy merlen lo&rsquo;wddu lefn,<br />
+Y clywais lais yr eos<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth deithio ar dy gefn.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Pan oeddit ti yn trotian,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yr oeddwn innau &rsquo;n
+dotian,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <a name="page42"></a><span
+class="pagenum">p. 42</span>Wrth wrando &rsquo;r eos gu<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ac edrych ar y t&#375;.<br />
+Pan dderfydd y gostegion,<br />
+Bydd Merch y Dolydd Gleision,<br />
+Mewn cannaid ddillad gwynion,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar gefn fy merlen ddu.</p>
+<h2>LLANCES Y DYFFRYN.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Llances y Dyffryn</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Llances</span> y Dyffryn
+wnaeth bopeth yn iawn,<br />
+Llanwodd lawenydd fy nghalon yn llawn;<br />
+Glanach yw &rsquo;r defaid ar ochr y bryn,<br />
+Gwynnach yw &rsquo;r alarch ar ddwfr y llyn:<br />
+Clysach yw &rsquo;r blodau, a glasach yw &rsquo;r coed;<br />
+Harddach, prydferthach y byd nag erioed.<br />
+Gwnaed fi yn ddedwydd foreuddydd a nawn,<br />
+Llances y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.</p>
+<p class="poetry">Llances y Dyffryn oleuodd y fro,<br />
+Gloewach yw &rsquo;r afon a glanach yw &rsquo;r gro;<br />
+Purach fy meddwl a hoewach fy nhroed,<br />
+Hoenach yr awen na bu erioed.<br />
+Hoffach yw &rsquo;r Dyffryn a llonnach pob lle,<br />
+Mwynach yw &rsquo;r awel o&rsquo;r dwyrain a&rsquo;r d&ecirc;;<br
+/>
+Trom fu fy nghalon, ond &rsquo;rwan distawn,<br />
+Llances y dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.</p>
+<h2><a name="page43"></a><span class="pagenum">p. 43</span>YN
+YNYS MON FE SAFAI GWR.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>&mdash;&ldquo;<i>Ymdaith y
+Mwnc</i>.&rdquo;</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Yn</span> Ynys M&ocirc;n fe
+safai g&#373;r<br />
+Ym min y nos ar fin y traeth;<br />
+Fe welai long draw ar y d&#373;r,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i hannerch ar yr eigion
+wnaeth:&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Dos a gwel fy machgen gwiw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dos a sibrwd yn ei glyw<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn iaith
+ddinam<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ei anwyl fam,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; A dywed fod ei dad yn fyw.<br />
+Ymw&ecirc;l gyda &rsquo;m plentyn, a dwed fod ei dad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.<br />
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o&rsquo;th wlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thyner bo&rsquo;r awel lle bynnag &rsquo;r ei
+di.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Dos tros y
+don,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Cei henffych well,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Dwed yno&rsquo;n
+llon<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Wrth fachgen sydd bell,<br />
+Fod Gwalia flodeuog yn moli&rsquo;r un Duw,<br />
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod ywen
+ddu yn hardd uwchben<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y garreg
+l&acirc;s lle cwsg ei fam,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ac fod ei dad a&rsquo;i farf yn
+wen,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn grwm ei war,
+a byr ei gam;<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod y pistyll eto &rsquo;n gry,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod yr afon fel y bu,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ar wely gl&acirc;n<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+O raian m&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn sisial t&ocirc;n wrth ddrws y t&#375;.<br />
+<a name="page44"></a><span class="pagenum">p.
+44</span>Ymw&ecirc;l gyda &rsquo;m plentyn, a dwed fod ei dad,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.<br />
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o&rsquo;th wlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thyner bo&rsquo;r awel lle bynnag &rsquo;r ei
+di.<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Dos tros y don,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Cei henffych well,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Dwed yno &rsquo;n llon<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Wrth fachgen sydd bell,<br />
+Fod Gwalia flodeuog yn moli &rsquo;r un Duw,<br />
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.</p>
+<p
+class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod
+ganddo chwaer ar ddelw &rsquo;i fam,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Sydd yn parhau i&rsquo;w garu ef,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Sy &rsquo;n
+llawenhau wrth feddwl am<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Gael eto gwrdd yn nef y nef.<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod ei wlad heb weld ei hail<br />
+&nbsp;&nbsp; Am glysni teg a glesni dail;<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+A dal wrth ben<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ei Gymru wen<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae awel nef a melyn haul.<br />
+Ymw&ecirc;l gyda &rsquo;m plentyn, a dwed fod ei dad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.<br />
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o&rsquo;th wlad<br />
+&nbsp;&nbsp; A thyner bo &rsquo;r awel lle bynnag &rsquo;r ei
+di.<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Dos tros y don,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Cei henffych well,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Dwed yno &rsquo;n llon<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Wrth fachgen sydd bell,<br />
+Fod Gwalia flodeuog yn moli &rsquo;r un Duw,<br />
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.</p>
+<h2><a name="page45"></a><span class="pagenum">p. 45</span>CADLEF
+MORGANNWG.</h2>
+<p style="text-align: center">O &ldquo;Syr Rhys ap
+Tomos.&rdquo;</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Clywch</span>, clywch, hen
+gadlef Morgannwg,<br />
+Wele Rys a&rsquo;i feirch yn y golwg,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I&rsquo;w atal ymlaen<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &rsquo;Dyw mynydd ond maen<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Adewir mewn llwch ar ei ol.<br />
+Corn y g&acirc;d ydyw miwsig yr awel,<br />
+Heddyw gwledd gydag Arthur yw rhyfel,<br />
+Yn galw ar fynydd a d&ocirc;l.<br />
+Wel sefwch yn hyf gyda &rsquo;ch dreigiau,<br />
+Ac edrychwch i lawr megis creigiau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y g&acirc;d<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I godi&rsquo;r
+hen wlad yn ei hol.</p>
+<p class="poetry">Mae breichiau myrdd yn caledu,<br />
+A ffroenau y meirch yn lledu;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A berwi mae gwaed,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gw&#375;r meirch a gw&#375;r
+traed,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+I godi&rsquo;r hen wlad yn ei hol.<br />
+Fry, fry, cyhwfan mae &rsquo;r faner,<br />
+Trywanu mae &rsquo;r cledd at ei hanner;<br />
+Yn uwch eto &rsquo;n uwch gyda &rsquo;r dreigiau,<br />
+Ac edrychwch i lawr megis creigiau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y g&acirc;d,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+I godi &rsquo;r hen wlad yn ei hol!</p>
+<h2><a name="page46"></a><span class="pagenum">p. 46</span>MWYN
+YW MYNED TUA MON.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Hufen Melyn</i>.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p46b.jpg">
+<img alt=
+"Words and music"
+title=
+"Words and music"
+ src="images/p46s.jpg" />
+</a></p>
+<p class="poetry">A ddowch chwi&rsquo; rwyf&mdash;o ar yr<br />
+af-on, A ddowch chwi&rsquo; gan-u yn-o&rsquo;n g&ocirc;r?</p>
+<p class="poetry">I weld hy&mdash;naws&mdash;ed yd&mdash;yw<br />
+nos-on, A mwyn-ed murmur t&ograve;nau&rsquo;r m&ocirc;r?</p>
+<p class="poetry">A gawn ni fyn-ed ar y Fenai hen-o, I<br />
+Yn&mdash;ys Mon-a rhwyf&mdash;wn gyda&rsquo;r d&ocirc;n: O<br />
+dowch i gan-u, dowch i nof&mdash;io, Dowch i rwyf-o<br />
+gyda&rsquo;r d&ocirc;n: Mae croes&mdash;o an-wyl in&mdash;i<br />
+yn&mdash;o, O mwyn yw myn-ed tu&mdash;a M&ocirc;n.</p>
+<p class="poetry"><a name="page47"></a><span class="pagenum">p.
+47</span>Mae &rsquo;r bad yn nofio ar yr afon,<br />
+&nbsp;&nbsp; A nos o fwyniant ydyw hon;<br />
+Mae &rsquo;r ser a&rsquo;r lleuad yn dryloewon,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r c&ocirc;r yn canu ar y d&ograve;n.<br />
+Wel ar y Fenai, ar y Fenai heno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y llawen ganwn, rhwyfwn gyda &rsquo;r
+d&ocirc;n,&mdash;<br />
+A dyma &rsquo;r canu, dyma &rsquo;r nofio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyma &rsquo;r rhwyfo gyda &rsquo;r d&ocirc;n;<br />
+Mae aelwyd lawen inni yno,<br />
+&nbsp;&nbsp; O mwyn yw myned tua M&ocirc;n.</p>
+<h2>HUN GWENLLIAN.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Hun Gwenllian</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hun</span> Gwenllian, ferch
+y brenin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwyn dy fyd ti tan y g&#373;ys;<br />
+Cwsg Wenllian, dyner blentyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y ddaear ddistaw ddwys.<br />
+Cledd y Norman wnaeth gyflafan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid oes gennyt fam yn awr;<br />
+Hun Gwenllian, hun Gwenllian,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cwsg ymhell o&rsquo;r cystudd mawr.</p>
+<p class="poetry">Hun Gwenllian, i&rsquo;th fendithio<br />
+&nbsp;&nbsp; Duw &rsquo;th gymerodd yn ei g&ocirc;l;<br />
+Mae th frawd hynaf wedi cwympo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni ddaw &rsquo;r iengaf byth yn ol.<br />
+Yn dy gartref trig y Norman,<br />
+&nbsp;&nbsp; Seren Cymru aeth i lawr;<br />
+Hun Gwenllian, hun Gwenllian,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cwsg ymhell o&rsquo;r cystudd mawr.</p>
+<h2><a name="page48"></a><span class="pagenum">p. 48</span>AR
+DDOL PENDEFIG.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Y Gwenith Gwyn</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> ddol pendefig,
+heidden wen<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymgrymai&rsquo; phen yn hawddgar;<br />
+&rsquo;R oedd cnwd o honynt ar y cae,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel tonnau hyd y ddaear;<br />
+A cher y fan, ar fin rhyw lyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;R oedd gwenith gwyn yn gwenu;<br />
+Un gwlith, un gwlaw, oedd ar y ddau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cnydau prydferth hynny.</p>
+<p class="poetry">Fe roddodd Duw mewn gwlaw a gwlith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei fendith ar y maesydd;<br />
+A dyn a godai gyda &rsquo;r wawr<br />
+&nbsp;&nbsp; I dorri lawr y cynnydd.<br />
+Ond rhwng y ddeufaes trowynt ddaeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A rhuo wnaeth i&rsquo;r nefoedd,&mdash;<br />
+&ldquo;Fod un yn mynd er bendith dyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r llall i ddamnio miloedd.&rdquo;</p>
+<h2>A LAESWN NI DDWYLAW?</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Llwyn Onn</i>.</p>
+<p class="poetry">A <span class="smcap">laeswn</span> ni ddwylaw
+yng nganol y rhyfel,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tra &rsquo;r
+gelyn yn erlid, a fynnwn ni hedd?<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tra llidiart y fynwent a&rsquo;i
+sgrech ar ei hechel<br />
+Wrth dderbyn y meddwon i stafell y bedd?<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;r blodau sy&rsquo;n tyfu
+ar feddrod y meddwyn<br />
+Yn gollwng eu dagrau tan gysgod yr yw;<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r gwynt wrth fynd heibio, fel taran; yn
+gofyn<br />
+&ldquo;<i>Pa un ai moesoldeb ai meddwdod gaiff
+fyw</i>?&rdquo;</p>
+<h2><a name="page49"></a><span class="pagenum">p. 49</span>LLWYBR
+Y PERERIN.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> dybiais fod
+ffordd y pererin i&rsquo;r nef<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn un lefn ac hardd-esmwyth trwy ddyffryn gl&acirc;s
+gain;<br />
+Dangosaist Di &rsquo;r ffordd&mdash;ac un gul dywell oedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Garegog a blin trwy fieri a drain.<br />
+Mae temlau a phlasau heb ofid na phoen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond y maent tros gagendor o dir y rhai byw;<br />
+Mae afonydd o hedd, ond pa le maent i&rsquo;w cael,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y nef yno maent, fry yn nefoedd fy Nuw.</p>
+<h2>BEDD LLYWELYN.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Goslef Llywelyn</i>.</p>
+<p class="poetry">I <span class="smcap">feddrod</span> Llywelyn
+mae &rsquo;r tir wedi suddo,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac arno &rsquo;r gwlawogydd arosant yn llyn;<br />
+Mae &rsquo;r lloer wrth ymgodi, a&rsquo;r haul wrth fachludo,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn edrych gan wrido ar ysgwydd y bryn.<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy Nghymru, fy Ngwlad, a wyddost ti hyn!<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Pa le mae Gwladgarwch yn dangos ei
+gwedd?<br />
+Mae dagrau y cwmwl yn gwybod am dano,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A deryn y mynydd yn nabod y
+bedd.</p>
+<p class="poetry">Ar ddamwain mae &rsquo;r Cymro yn dyfod i
+weled,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle cwympodd yr olaf fu ddewr ar ei ran;<br />
+Yr awel a gwyna a&rsquo;r ddaear a ddywed,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod calon hen Walia yn curo &rsquo;n lled wan;<br />
+&nbsp;&nbsp; Dieithriaid a dd&ocirc;nt i weled y fan<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y gorffwys Llywelyn wrth ochor ei
+gledd;<br />
+Wel diolch am ddeigryn o&rsquo;r nefoedd i waered,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ac am y glaswelltyn yn ymyl y
+bedd.</p>
+<h2><a name="page50"></a><span class="pagenum">p. 50</span>A
+DDWEDAIST TI FOD CYMRU &rsquo;N DLAWD.</h2>
+<p class="poetry">A <span class="smcap">ddwedaist</span> ti fod
+Cymru &rsquo;n dlawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am fod ei llannau &rsquo;n llonydd,<br />
+A thithau &rsquo;th hun yn cloddio, frawd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mryniau aur Meirionnydd?<br />
+Mae mwy o gyfoeth tan dy droed,<br />
+Na ddaeth i galon dyn erioed,<br />
+Anwiredd mwy erioed ni wnawd&mdash;<br />
+Na ddywed byth fod Cymru &rsquo;n dlawd.</p>
+<p class="poetry">I ble y trown o fewn y tir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nas gwelir m&#373;n ei meini<br />
+Nad yw &rsquo;r meteloedd o&rsquo;u gwely&acirc;u<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn edrych am oleuni,<br />
+Nad yw y pr&ecirc;s a&rsquo;r arian faen,<br />
+Yn galw ar bob Cymro &rsquo;n mlaen,<br />
+I roi ei ffydd a threio &rsquo;i ffawd<br />
+Yn holl oludoedd &ldquo;Cymru dlawd?&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Estyna &rsquo;th fys pan glywot hyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn cael ei ddweyd am Gymru,<br />
+At unrhyw graig, at unrhyw fryn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fo &rsquo;n edrych ar i fyny.<br />
+Mae &rsquo;r nentydd oll wrth fynd i&rsquo;r aig<br />
+A cherrig ateb ym mhob craig,<br />
+Yn dwedyd &ldquo;Nac yw&rdquo; gyda gwawd&mdash;<br />
+Na ddywed byth fod Cymru &rsquo;n dlawd.</p>
+<h2><a name="page51"></a><span class="pagenum">p.
+51</span>PEIDIWCH BYTH A DWEDYD HYNNY.</h2>
+<p class="gutsumm">[Ysgrifennwyd y geiriau i Miss Edith Wynne, yr
+hon a&rsquo;u canodd yn Eisteddfod Genhedlaethol Caernarfon,
+1862.]</p>
+<h3>I.</h3>
+<p class="poetry"><span class="smcap">D&rsquo;wedwch</span> fod
+fy ffroen yn uchel,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod fy malchder yn drahaus,<br />
+Fod gwamalrwydd ar fy wyneb<br />
+&nbsp;&nbsp; A mursendod yn fy llais.<br />
+Ond mae terfyn i anwiredd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I greulondeb a sarhad.<br />
+Peidiwch byth a dwedyd hynny,<br />
+Imi golli &rsquo;m serch at Gymru,<br />
+&nbsp;&nbsp; Imi golli iaith fy ngwlad.</p>
+<h3>II.</h3>
+<p class="poetry">O mor barod ydyw dynion<br />
+&nbsp;&nbsp; I drywanu at y byw;<br />
+O mor gyndyn ydynt wedyn<br />
+&nbsp;&nbsp; I roi eli ar y briw.<br />
+Dodwch garreg ar fy meddrod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel y mynnoch bo &rsquo;r coff&acirc;d;<br />
+Dyna &rsquo;r pryd i dd&rsquo;wedyd hynny,<br />
+Imi golli &rsquo;m serch at Gymru,<br />
+&nbsp;&nbsp; Imi golli iaith fy ngwlad.</p>
+<h2><a name="page52"></a><span class="pagenum">p. 52</span>DYDD
+TRWY &rsquo;R FFENESTR.</h2>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Dydd Trwy &rsquo;r
+Ffenestr</i>.</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> rhyddid i wylan
+y m&ocirc;r gael ymgodi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac hedeg i&rsquo;r mynydd uchelaf ei big;<br />
+Mae rhyddid i dderyn ar greigiau &rsquo;r Eryri<br />
+&nbsp;&nbsp; Ehedeg i waered i weled y w&icirc;g;<br />
+O rhowch imi delyn, gadewch imi dalu<br />
+&nbsp;&nbsp; Croesawiad i Ryddid ar doriad y dydd;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yfory gyda &rsquo;r wawr, byddwn ninnau &rsquo;n
+rhydd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Byddwn yn rhydd!</p>
+<p class="poetry">Yfory pan welir yr haul yn cyfodi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Caf deimlo llawenydd na theimlais erioed;<br />
+Ac fel yr aderyn yng ngwlad yr Eryri<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ysgafn fy nghalon, ac ysgafn fy nhroed;<br />
+Pan welom oleuni yn gwynnu &rsquo;r ffenestri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhown garol i Ryddid ar doriad y dydd;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yfory gyda &rsquo;r wawr, byddwn ninnau &rsquo;n
+rhydd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Byddwn yn rhydd!</p>
+<h2>CERDDI CYMRU SYDD YN BYW.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Cerddi</span> Cymru sydd yn
+byw,<br />
+Trwy &rsquo;r blynyddau yn ein clyw;<br />
+Sibrwd ein halawon gynt,<br />
+Mae cwynfanau trwm y gwynt;<br />
+Dwyn yn ol lais mam a thad<br />
+Mae hen donau pur ein gwlad.</p>
+<p class="poetry">Pan sisialo dail y llwyn,<br />
+Clywir chwi yn lleddf a mwyn;<br />
+Dweyd mae &rsquo;r m&ocirc;r wrth ruo &rsquo;i g&acirc;n<br />
+Ddarnau cerddi Cymru l&acirc;n;<br />
+Ac mae clust y Cymro &rsquo;n gwneyd<br />
+I&rsquo;r gre&rsquo;digaeth oll eu dweyd.</p>
+<h2><a name="page53"></a><span class="pagenum">p. 53</span>I GADW
+&rsquo;R HEN WLAD MEWN ANRHYDEDD.</h2>
+<p class="poetry">I <span class="smcap">gadw &rsquo;r</span> hen
+wlad mewn anrhydedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r cenin yn fyw a dif&ecirc;th;<br />
+Mae rhai yn prydyddu &rsquo;n ddiddiwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond dyma fy marn am y peth,&mdash;<br />
+Mwy gwerthfawr nag awen y beirddion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu&rsquo;r dalent ddisgleiriaf a roed,<br />
+Yw tafod y bachgen bach gwirion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na ddwedodd anwiredd erioed.</p>
+<p class="poetry"><i>Cydgan</i>: Rhown bopeth sydd hardd ac
+anfarwol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn miwsig, barddoniaeth, a cherdd,<br />
+I&rsquo;r geirwir, a&rsquo;r gonest, a&rsquo;r gwrol,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n cadw&rsquo;r geninen yn werdd.</p>
+<p class="poetry">Mi adwaen gribddeiliwr ariannog,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy&rsquo;n deall bob tric i wneud pres;<br />
+Ond anhawdd anichon cael ceiniog<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;i boced at ddim a fo l&ecirc;s.<br />
+Pan allan, os a yn ei gerbyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan gartref os tyn yn ei gloch;<br />
+Mae &rsquo;n well i ni&rsquo;r gonest a&rsquo;r diwyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe na bai yn werth dimeu goch.</p>
+<p class="poetry">Ym mhell y bo &rsquo;r bobol sy&rsquo;n
+grwgnach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn erbyn caledrwydd y byd,<br />
+Y rhenti a&rsquo;r prisiau a&rsquo;r fasnach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra plethant eu dwylaw ynghyd.<br />
+Nid felly y byddai &rsquo;r hen Gymry,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac os yw dy waed ti yn bur,<br />
+&rsquo;R wyt yn edrych yn wrol i fyny<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yn fachgen sy&rsquo;n gweithio fel dur.</p>
+<h2><a name="page54"></a><span class="pagenum">p. 54</span>MYFI
+SY&rsquo;N MAGU &rsquo;R BABAN.</h2>
+<p class="gutsumm">[C&acirc;n mamaeth Gymreig wrth fagu Tywysog
+Seisnig cyntaf Cymru o &ldquo;Cantata Tywysog Cymru.&rdquo;]</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Myfi</span> sy &rsquo;n
+magu &rsquo;r baban,<br />
+&nbsp;&nbsp; Myfi sy &rsquo;n siglo &rsquo;r cryd,<br />
+Myfi sy &rsquo;n hwian, hwian,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yn hwian hwi o hyd.<br />
+Bu &rsquo;n crio bore heddyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; O hanner y nos tan dri;<br />
+Ond fi sy &rsquo;n colli &rsquo;m cysgu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae &rsquo;r gofal i gyd arnaf fi.</p>
+<p class="poetry">Myfi sy &rsquo;n magu &rsquo;r plentyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bob bore, prydnawn a hwyr;<br />
+Y drafferth sydd ei ganlyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy hunan yn unig &#373;yr.<br />
+Nis g&#373;yr ef air o Saesneg,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nac un gair o&rsquo;n hen hiaith ni,&mdash;<br />
+I ddysgu &rsquo;r twysog bychan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae &rsquo;r gofal i gyd arnaf fi.</p>
+<p class="poetry">Ond os caf fi ei fagu,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fyned yn llencyn iach;<br />
+Caiff iaith brenhinoedd Cymru<br />
+&nbsp;&nbsp; Fod rhwng ei ddwy wefus fach.<br />
+A phan ddaw ef yn frenin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Os na wnaiff fy nghofio fi,<br />
+O! cofied wlad y cenin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y wlad sydd mor anwyl i ini.</p>
+<h2><a name="page55"></a><span class="pagenum">p. 55</span>TUA
+THEGID DEWCH.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Chwi</span> feirdd y
+trefydd mawr<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy &rsquo;n byw ar fwg a llwch;<br />
+Dowch gyda fi yn awr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dowch neidiwch i fy nghwch.<br />
+Fyny &rsquo;r hen Ddyfrdwy nofiwn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A ffarwel i&rsquo;r m&#373;g sydd ar ein hol,<br />
+Rhwyfwn ymlaen, a chanwn<br />
+&nbsp;&nbsp; Dan y coed a&rsquo;r pynt, o ddol i ddol.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ger tref y
+Bala<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mae lle
+pysgota,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ar loew loew lyn;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Awn ymlaen tua &rsquo;r dyfroedd
+hyn,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Moriwn yng
+nghanol Meirion;<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Tynnwn rwyf gyda rhwyd yn hoew,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar groew loew
+lyn.</p>
+<p class="poetry">Draw, draw yng nghanol gwlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Deg, deg fel Eden ardd;<br />
+Ceir yno adfywhad<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r cerddor ac i&rsquo;r bardd.<br />
+Bywyd sydd yn yr awel<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel y d&ecirc;l o&rsquo;r coed, o&rsquo;r allt,
+a&rsquo;r rhiw,<br />
+Bywyd y Cymry &rsquo;stalwm,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ysbryd c&acirc;n a mawl sydd yno &rsquo;n byw.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ger tref y Bala,
+&amp;c.</p>
+<p class="poetry">Chwi w&#375;r y trefydd mawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwyn, gwyn eich gruddiau chwi,<br />
+O dowch am hanner awr<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn cwch ar hyd y lli;<br />
+Rhwyfwn i fyny &rsquo;r afon,##<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyda gwrid ac iechyd dychwel gewch;<br />
+Mae m&ocirc;r rhwng bryniau Meirion,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tua Thegid dewch, i Degid dewch!<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ger tref y Bala,
+&amp;c.</p>
+<h2><a name="page56"></a><span class="pagenum">p. 56</span>HEN
+GWRWG FY NGWLAD.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> gwrwg fy ngwlad
+ar fy ysgwydd gymerwn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan oeddwn yn hogyn rhwng Hafren ac Wy.<br />
+Ac yno y gleisiad ysgwyddog dryferwn<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar hyfryd hafddyddiaut nas gwelaf byth mwy.<br />
+Pe rhwyfwn gan&#373; ar y Ganges chwyddedig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu donnau &rsquo;r Caveri, rhoi hynny foddhad;<br
+/>
+Ond glannau bro Gwalia ynt fwy cysegredig,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwell gan fy nghalon hen gwrwg fy ngwlad.</p>
+<p class="poetry">Hen gwrwg fy ngwlad, &rsquo;rwyf fi gyda thi
+&rsquo;n nofio<br />
+&nbsp;&nbsp; Afonydd paradwys fy mebyd yn awr;<br />
+Hen glychau a thonau o newydd wy &rsquo;n gofio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A glywn ar y dyfroedd pan rwyfwn i lawr.<br />
+Mi dreuliais flynyddau a&rsquo;r llif yn fy erbyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;m hatal rhag dyfod i gartref fy nhad;<br />
+Ond pan ddof yn ol fe fydd cant yn fy nerbyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; I roi i&rsquo;m rwyf eto yng nghwrwg fy ngwlad.</p>
+<p class="poetry">Hen gwrwg fy ngwlad, mi a&rsquo;th rwyfais di
+ganwaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hyd lynnoedd tryloewon tan goedydd a phynt;<br />
+Cymeraist fi hefyd i fynwes wen lanwaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr hon a ddisglaeriodd trwy f&rsquo; enaid i
+gynt.<br />
+Trwy Venice fawreddog mi fum mewn gondola,<br />
+&nbsp;&nbsp; Esgynnais y Tafwys a&rsquo;r Rhein yn fy
+m&acirc;d;<br />
+Ond pasio hen gastell Llywelyn llyw ola,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd well gan fy nghalon yng nghwrwg fy ngwlad.</p>
+<h2><a name="page57"></a><span class="pagenum">p. 57</span>POB
+RHYW SEREN.</h2>
+<p class="gutsumm">[Suo-g&acirc;n y Monwyson o &ldquo;Cantata
+Tywysog Cymru.&rdquo;]</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pob</span> rhyw seren
+fechan wenai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y nefoedd glir uwch ben;<br />
+Rhwyfai cwch i fyny &rsquo;r Fenai,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ngoleuni &rsquo;r lleuad wen.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Clywid
+canu&mdash;sucganu,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Yn neshau o Ynys M&ocirc;n,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Canu, canu,
+suoganu,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Melus orfoleddus d&ocirc;n.</p>
+<p class="poetry">Mewn awelon ac alawon,<br />
+&nbsp;&nbsp; At y Castell rhwyfai&rsquo;r c&ocirc;r;<br />
+Ar y tyrau suai &rsquo;r chwaon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth eu godrau suai &rsquo;r m&ocirc;r.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Canent, canent,
+suoganent,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ar y Fenai loew, dlos;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Dan ystafell y
+Frenhines,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Suoganent yn y nos.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Fel mae &rsquo;r lloer yn hoffi sylwi<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Ar ei delw yn y lli;<br />
+Drych i Rinwedd weld ei glendid<br />
+&nbsp;&nbsp; Fyddo oes dy faban di.&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Suoganu
+i&rsquo;r Frenines,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Dan y ganlloer loew, dlos,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Felly canodd y
+Monwyson,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ar yr afon yn y nos.</p>
+<h2><a name="page58"></a><span class="pagenum">p.
+58</span>CLADDEDIGAETH MORGAN HEN.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> frenin hoff
+anwyl oedd Morgan Hen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe &rsquo;i carwyd yng nghalon y bobloedd;<br />
+Esgynnodd i&rsquo;w orsedd yn ddengmlwydd oed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chadwodd hi gant o flynyddoedd.<br />
+Ar ddydd ei gynhebrwng dilynwyd ei arch<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan ddengmil o&rsquo;i ddeiliaid tylodion;<br />
+A theirmil o filwyr fu &rsquo;n ymladd o&rsquo;i du,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac wythcant o&rsquo;i ddisgynyddion,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Rhai wrth eu ffyn, a&rsquo;u
+gwallt yn wyn,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Eraill ar
+fronnau yn dechreu byw;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wyrion, gor&#373;yrion, a phlant
+gor&#373;yrion<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gladdasant y
+brenin yn Ystrad Yw.</p>
+<p class="poetry">Ni welwyd un blewyn yn wyn ar ei ben,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na rhych ar ei dalcen mawr llydan;<br />
+&rsquo;R oedd deuddeg o&rsquo;i feibion yn edrych yn h&#375;n<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Na&rsquo;r brenin oedrannus ei hunan.<br />
+Yn nhorf ei gynhebrwng &rsquo;roedd bachgen bach mwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn drist a phenisel yn twyso<br />
+Y march heb ei farchog&mdash;y cyfrwy, a&rsquo;r ffrwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r cleddyf yn unig oedd yno.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Rhai wrth eu ffyn, a&rsquo;u
+gwallt yn wyn, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Fe welodd ryfeloedd, bradwriaeth, a thrais,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; A gwelodd Forgannwg yn gwaedu;<br />
+Ond cadwodd ei goron, a&rsquo;i orsedd yn ddewr,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i diroedd tan faner y Cymry.<br />
+Enillodd a chollodd mewn brwydrau dirif,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am hynny ni chollodd un deigryn;<br />
+Ond ar gladdedigaeth ei filwyr, a&rsquo;i blant,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe wylai, fe griai fel plentyn.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Rhai wrth eu ffyn, a&rsquo;u
+gwallt yn wyn, &amp;c.</p>
+<h2><a name="page59"></a><span class="pagenum">p.
+59</span>MYFANWY.</h2>
+<p style="text-align: center">[O &ldquo;Myfanwy
+Fychan&rdquo;.]</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;<span
+class="smcap">Myfanwy</span>! &rsquo;rwy &rsquo;n gweled dy
+rudd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mewn meillion, mewn briall, a
+rhos;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ngoleu dihalog y dydd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A llygaid serenog y nos;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan gyfyd claer Wener ei phen<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn loew rhwng awyr a lli,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe &rsquo;i cerir gan ddaear a nen.<br />
+I f&rsquo; enaid, Myfanwy, goleuach, O tecach wyt ti,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mil lanach, mil mwynach i mi.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;Fe ddwedir fod
+beirddion y byd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn symud, yn byw ac yn bod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng daear y doeth a Gwlad Hud,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar obaith anrhydedd a chlod;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe b&acirc;i anfarwoldeb yn awr<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn cynnyg ei llawryf i mi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi daflwn y lawryf i lawr&mdash;<br />
+Ddymunwn i moni, fe &rsquo;i mathrwn os na chawn i di,&mdash;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Myfanwy, os na chawn i di.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&ldquo;O! na bawn yn awel o
+wynt<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn crwydro trwy ardd Dinas
+Br&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; I suo i&rsquo;th glust ar fy hynt,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A throelli dy wallt ar wahan;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Mae &rsquo;r awel yn droiog a blin&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Un gynnes ac oer ydyw hi;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond hi sy &rsquo;n cusanu dy fin.<br />
+O feinwen fy enaid, nid troiog fy serch atat ti,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Tragwyddol yw &rsquo;m serch atat
+ti.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;<a name="page60"></a><span
+class="pagenum">p. 60</span>&ldquo;Mewn derwen agenwyd gan
+follt<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Draig-fellten wen-lachar ac
+erch;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gosodaf fy mraich yn yr hollt<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A chuddiaf beithynen o serch.<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Ni&rsquo;m gwelir gan nebun, ond gan<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y wenlloer&mdash;gwyn fyd na baet
+hi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Er mwyn iti ganfod y fan.<br />
+Ond coelio mae &rsquo;m calon, fod ysbryd eill sibrwd a
+thi&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Eill ddwedyd y cwbl i
+ti.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Petrusai Myfanwy <i>pwy oedd</i> a
+roisai&rsquo;r beithynen yn gudd?<br />
+A dwedai,&mdash;&ldquo;rhyw ffolyn o fardd,&rdquo; <i>ond
+teimlodd ei gwaed yn ei grudd</i>;<br />
+Disgynnodd ei llygaid drachefn ar &ldquo;na bawn yn awel o
+wynt<br />
+Yn crwydro trwy ardd Dinas Br&acirc;n,&rdquo;&mdash;<i>o churodd
+ei chalon yn gynt</i>.<br />
+&ldquo;Mi droellet fy ngwallt&mdash;O mi wnaet! wyt hynod
+garedig,&rdquo; medd hi,<br />
+&ldquo;A phe bawn yn suo i&rsquo;th glust, mi ddwedwn mai
+gwallgof wyt ti;<br />
+Mi hoffet gael cusan, mi wnaet! ond cymer di &rsquo;n araf fy
+ffrynd,&rdquo;&mdash;<br />
+Hi geisiai ymgellwair fel hyn,&mdash;<i>ond O</i>! <i>&rsquo;r
+oedd ei chalon yn mynd</i>!<br />
+&rsquo;R oedd wedi breuddwydio dair gwaith, heb feddwl
+doi&rsquo;r breuddwyd i ben,<br />
+Fod un o g&rsquo;lomenod ei thad, yn nythu yn agen y
+pren&mdash;<br />
+Heb gymar yn agen y pren.</p>
+<h2><a name="page61"></a><span class="pagenum">p.
+61</span>GOFIDIAU SERCH.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Wyt</span> ti &rsquo;n
+cofio &rsquo;r lloer yn codi<br />
+&nbsp;&nbsp; Dros hen dderw mawr y llwyn,<br />
+Pan ddywedaist yr aberthet<br />
+&nbsp;&nbsp; Nef a daear er fy mwyn?<br />
+Wyt ti &rsquo;n cofio &rsquo;r dagrau gollaist<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth y ffynnon fechan draw?<br />
+Wyt ti &rsquo;n cofio &rsquo;r hen wresogrwydd,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Wyt ti &rsquo;n cofio gwasgu &rsquo;m llaw?</p>
+<p class="poetry">&ldquo;<i>Hyd fy marw</i>&rdquo; oedd dy
+eiriau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y parhaet yn ffyddlon im&rsquo;;<br />
+O fy ngeneth, O fy nghariad!<br />
+&nbsp;&nbsp; Nid yw poenau marw &rsquo;n ddim.<br />
+Er wrth dorri &rsquo;th addunedau,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ti dorri &rsquo;m calon i,&mdash;<br />
+Magi anwyl, mae dy gariad<br />
+&nbsp;&nbsp; Eto &rsquo;n gariad pur i ti.</p>
+<p class="poetry">Mae &rsquo;th lythyrau yn gwneyd i mi<br />
+&nbsp;&nbsp; Lwyr anghofio mi fy hun;<br />
+Mae dy gudyn gwallt yn hongian,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel helygen tros dy lun.<br />
+Llun dy wyneb, Magi anwyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; O mae &rsquo;n twynnu fel yr haul,<br />
+Nes &rsquo;r wy &rsquo;n teimlo gwae a gwynfyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Nef ac uffern bob yn ail.</p>
+<p class="poetry">O f&rsquo; anwylyd! er mai <i>cyfaill</i><br />
+&nbsp;&nbsp; Yw yn awr fy enw i,<br />
+Maddeu i mi am ddefnyddio<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr <i>hen enw</i> arnat ti;<br />
+<i>Cariad</i> wyt ti, Magi anwyl,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bur ddihalog fel erioed;<br />
+Troi &rsquo;st dy wyneb, cefnaist arnaf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Minnau garaf ol dy droed.</p>
+<h2><a name="page62"></a><span class="pagenum">p. 62</span>WRTH
+WELD YR HAUL YN MACHLUD.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Wrth</span> weld yr haul yn
+machlud,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn eurog donog d&acirc;n;<br />
+A mil o liwiau &rsquo;n dawnsio &rsquo;n deg,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fyrdd o donnau m&acirc;n.<br />
+&rsquo;Rwy &rsquo;n teimlo dwyfol wyddfod&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Shecina Natur yw;<br />
+Yn datgan ei ogoniant Ef<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr Hollalluog Dduw.</p>
+<p class="poetry">Wrth weld yr haul yn codi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn loew l&acirc;n ei bryd;<br />
+Rwy &rsquo;n gweld y glaer Shecina fawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn amgylchynnu &rsquo;r byd.<br />
+Os gormod gwedd yr heulwen<br />
+&nbsp;&nbsp; I lygad marwol ddyn;<br />
+Fath ydyw ei ogoniant Ef<br />
+&nbsp;&nbsp; Y Crewr Mawr ei Hun!</p>
+<p class="poetry">Ar godiad haul yng Nghymru,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ces lawer boreu gwiw;<br />
+Pan blygai &rsquo;m tad wrth ben y bwrdd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I ddiolch am gael byw.<br />
+Caem eistedd yn y cysgod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra &rsquo;r haul yn croesi &rsquo;r nef;<br />
+Mi gofiaf byth y weddi hwyr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ei fachludiad ef.</p>
+<h2><a name="page63"></a><span class="pagenum">p. 63</span>Y
+FODRWY BRIODASOL.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Cymer</span> hi Annie, o
+cymer hi heno,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae&rsquo;th fys gyda &rsquo;th galon yn crynnu gan
+fraw;<br />
+Dy fodrwy di ydyw, ni waeth it heb gr&iuml;o<br />
+&nbsp;&nbsp; Os nad wyt yn meddwl am wrthod fy llaw.<br />
+Cyn mynd at yr allor y foru gad imi,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;th fys ei chysegru wrth fynd hyd y
+dd&ocirc;l&mdash;<br />
+Wel dyna hi &rsquo;n gymhwys, da gwyddwn O Annie,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na wnaet ti byth dynnu &rsquo;th addewid yn ol.</p>
+<p class="poetry">Cymer hi Annie, &rsquo;does arni ddim
+cerfiad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na gemau cywreinion i&rsquo;w gweled yn awr;<br />
+Ond ceisiwn roi arni berl Rhinwedd, fy nghariad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae engyl ar hwnnw yn edrych i lawr.<br />
+Mae gennym ni gariad a leinw &rsquo;n holl fywyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hwnnw &rsquo;r ymffurfia y maen o fawr werth;<br
+/>
+Yn hwnnw mae cyfoeth, bywoliaeth ac hawddfyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hwnnw, fy nghariad, mae mawredd a nerth.</p>
+<p class="poetry">Cymer hi Annie, a&rsquo;r nefoedd ro inni<br />
+&nbsp;&nbsp; O fewn ein haur-fodrwy fan fechan i fyw,<br />
+Yn bur ac yn ddedwydd&mdash;yn unig boed ynddi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heblaw ti a minnau, blant bychain a Duw.<br />
+Mae &rsquo;r bydoedd yn grynion a&rsquo;r haul a&rsquo;u
+goreura,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan wneuthur pob planed a lleufer yn llon;<br />
+Ond nid oes breswylfod rhwng daear a gwynfa,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddedwyddach, berffeithiach, a chrynach na hon.</p>
+<p class="poetry">Cymer hi, Annie, yn arwydd cyfamod,&mdash;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Dwy enfys fach ydyw a&rsquo;u deuben yngl&#375;n;<br
+/>
+Y gyntaf yn amod mai fi fydd dy briod,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r ail un yn amod mai ti fydd fy mun.<br />
+<a name="page64"></a><span class="pagenum">p.
+64</span>Mae&rsquo;n gyfan, mae&rsquo;n brydferth, heb gymorth y
+gemau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Arwyddnod perffeithiach y ddaear ni fedd;<br />
+Does dim eill ei thorri ond pladur lem angau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na dim eill ei rhydu ond lleithder y bedd.</p>
+<p class="poetry">Cymer hi, cymer hi, ofer yw rhwystro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyferwlaw &rsquo;r amrantau rhag tywallt i lawr;<br
+/>
+Mae &rsquo;n storm gyda minnau, gad imi tra dalio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Roi &rsquo;m pen ar dy ysgwydd&mdash;rwy&rsquo;n
+well Annie &rsquo;n awr.<br />
+Mae&rsquo;th ddeigryn fy nghariad, a&rsquo;m deigryn bach
+innau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn uno fel gwlithos neu f&acirc;n
+arian-byw&mdash;<br />
+Ond moes imi &rsquo;r fodrwy, ti cei hi &rsquo;n y boreu<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ngwyddfod yr allor, y Beibl, a Duw.</p>
+<h2>O WEDDI DAER.</h2>
+<p style="text-align: center">[O &ldquo;Jona.&rdquo;]</p>
+<p class="poetry"><i>O </i><span
+class="smcap"><i>weddi</i></span><i> daer</i>! gwyn fyd y fron<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; A fedro dy anadlu,<br />
+Yng nghalon edifeirwch gwir<br />
+&nbsp;&nbsp; Y cuddiodd Duw dy allu;<br />
+Yr isel lwch yw&rsquo;th gartref di,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac mewn sachlian gwisgi,<br />
+Gwyn fyd y llais crynedig gwan<br />
+&nbsp;&nbsp; Dywallto &rsquo;i hun i weddi.</p>
+<p class="poetry"><i>O weddi daer</i>! tramwyfa wyt<br />
+&nbsp;&nbsp; I lu o engyl deithio<br />
+I lawr i&rsquo;r dyfnder at y gwan,<br />
+&nbsp;&nbsp; I roi eu hedyn trosto,&mdash;<br />
+I wlychu gwefus oer y llesg,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwin a&rsquo;i calonoga;<br />
+O ddyn! os tynni &#373;g y nef,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dos ar dy lin&mdash;<i>gweddia</i>.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p64b.jpg">
+<img alt=
+"&ldquo;Wyt ti&rsquo;n cofio&rsquo;r lloer yn codi
   Dros hen
+dderw mawr y llwyn?&rdquo;"
+title=
+"&ldquo;Wyt ti&rsquo;n cofio&rsquo;r lloer yn codi
   Dros hen
+dderw mawr y llwyn?&rdquo;"
+ src="images/p64s.jpg" />
+</a></p>
+<h2><a name="page65"></a><span class="pagenum">p. 65</span>Y
+BABAN DIWRNOD GED.</h2>
+<p class="poetry">&rsquo;R oedd swn magnelau yn y graig,<br />
+&nbsp;&nbsp; A swn tabyrddau &rsquo;n curo,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chlywid trwst ofnadwy traed<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y Ffrancod wedi glanio,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r waedd i&rsquo;r frwydr chwyddai &rsquo;n
+uwch,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gan alw &rsquo;r dewr i daro;<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Terfysgwyd y
+glannau<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gan rym y
+taranau<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+A ruent ar lan y m&ocirc;r.</p>
+<p class="poetry">I dai &rsquo;r tylodion rhuthrai gw&#375;r,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Gan ladd y diamddiffyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A flamiai palas hardd gerllaw<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gan d&acirc;n o longau &rsquo;r
+gelyn;<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ffoai mamau gyda&rsquo;u plant,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A chodai &rsquo;r claf mewn
+dychryn;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ond &rsquo;r
+oedd yno ddynes,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A babi &rsquo;n
+ei mynwes,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Rhy waelaidd a gwan i ffoi.</p>
+<p class="poetry">Ei g&#373;r erfyniai wrth ei phen,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;O cwyd!&nbsp; O cwyd! fy Eurfron!<br />
+Mae &rsquo;r march a&rsquo;r cerbyd wrth y drws,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tyrd iddo ar dy union!<br />
+Olwynwn ymaith fel y gwynt,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwylyd, clyw &rsquo;r ergydion!<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; O Dduw, a ddaeth diwedd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fy mab, fy etifedd?<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fy mhlentyn a
+anwyd ddoe!&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Atebai &rsquo;r wraig yn llesg ei
+llais,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Fy mhriod, clyw fy ngweddi,<br />
+O gad fi ar y gwely hwn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond gad y baban imi;<br />
+<a name="page66"></a><span class="pagenum">p. 66</span>Dos at y
+rheng i gadw &rsquo;th wlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe gadwaf finnau &rsquo;r babi.&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y plentyn a hunai,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r tad a&rsquo;i
+cusanai,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ac yna fe ffodd
+i&rsquo;r rheng.</p>
+<p class="poetry">&rsquo;Roedd swn cleddyfau yn neshau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwawchiadau ac ysgrechian;<br />
+A&rsquo;r wraig weddiai &rsquo;n daer ar Dduw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan edrych ar ei baban;<br />
+Ac yna holltwyd drws y t&#375;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan filwyr oddi allan.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A hithau mewn dychryn<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A wasgodd ei phlentyn<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn nes at ei
+chalon wan.</p>
+<p class="poetry">Ar glicied drws ei &rsquo;stafell wag,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hi welai fysedd llofrudd,<br />
+Ac ar y foment rhuthrodd haid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn swn rhegfeydd eu gilydd;<br />
+A syllent fel gwylltfilod erch,<br />
+&nbsp;&nbsp; O amgylch ei gobennydd;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar wraig wan yn crynnu,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A ddaliodd i fyny<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ei babi bach
+diwrnod oed.</p>
+<p class="poetry">Atebwyd gweddi &rsquo;r ffyddiog fam,<br />
+&nbsp;&nbsp; A hi a&rsquo;i mab achubwyd;<br />
+Mae hi yn awr ym mynwent werdd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr eglwys lle &rsquo;i priodwyd;<br />
+Ac erbyn heddyw mae y mab<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hen weinidog penllwyd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn estyn ei freichiau<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I ddangos y Meichiau,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Y baban y anwyd
+i ni.</p>
+<h2><a name="page67"></a><span class="pagenum">p. 67</span>Y FAM
+IEUANC.</h2>
+<p class="gutsumm">Yr hon a fu farw ymhen ychydig wythnosau ar ol
+genedigaeth ei bachgen bychan cyntafanedig.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Cewch</span> eto
+deimlo &rsquo;r heulwen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gynnes ar eich grudd;<br />
+Cewch eto deimlo &rsquo;r awel<br />
+&nbsp;&nbsp; Am lawer hafaidd ddydd;<br />
+Peidiwch a son am farw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Peidiwch a meddwl am<br />
+I&rsquo;ch plentyn fyw heb glywed<br />
+&nbsp;&nbsp; Na&rsquo; nabod llais ei fam.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Peidiwch a son am farw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Daw eto haul ar fryn;<br />
+Ac iechyd ddaw i&rsquo;ch codi<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;r hen gystuddiau hyn.<br />
+Yn wan ei llais atebodd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Peidiwch a son am fyw!<br />
+&rsquo;Rwy &rsquo;n rhoi fy machgen anwyl<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;ch gofal chwi a Duw.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Gadawyd yr ystafell<br />
+&nbsp;&nbsp; Am ddim ond ennyd fach,<br />
+A chlywid llais yn sibrwd,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Fy anwyl fachgen bach!<br />
+Fy machgen, O! fy machgen!<br />
+&nbsp;&nbsp; O na b&rsquo;ai &rsquo;th fam yn iach;<br />
+Fy nghyntaf, olaf blentyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy anwyl fachgen bach!</p>
+<p class="poetry"><a name="page68"></a><span class="pagenum">p.
+68</span>&ldquo;Fy nghyfaill bychan <i>newydd</i><br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;R wyf fi yn mynd i&rsquo;r nef;<br />
+&rsquo;R wy &rsquo;n myned at yr Iesu,<br />
+&nbsp;&nbsp; <i>Hen</i> gyfaill ydyw Ef!&rdquo;<br />
+Bu farw, ac hi wywodd<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel blodyn ar y dail,<br />
+Gan ddyweyd,&mdash;&ldquo;Fy machgen anwyl!&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac &ldquo;Iesu!&rdquo; bob yn ail.</p>
+<h2>CEISIAIS DRYSOR.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ceisiais</span> drysor yn y
+byd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mi geisiais ac mi gefais un,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Oedd fwy o werth na&rsquo;r byd ei
+hun,<br />
+Fy anwyl Ann, fy nhrysor drud</p>
+<p class="poetry">Yn yr arch mae &rsquo;r oll yn awr,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Oddigerth y blodeuyn llon<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Adawodd angau ar ei bron<br />
+I wenu ar y storom fawr.</p>
+<p class="poetry">Pan suddai &rsquo;m llong, tan rym y lli,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; O&rsquo;i hystlys daeth rhyw nerth
+i&rsquo;m dwyn<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn ol i&rsquo;r lan.&nbsp; Fy
+mhlentyn mwyn<br />
+Bywydf&acirc;d bychan oeddyt <i>ti</i>.</p>
+<p class="poetry">Mi hoffwn innau fynd i lawr.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ond er dy fwyn fy mhlentyn
+llon,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mi geisiaf fyw o don i don<br />
+Ar wyneb m&ocirc;r fy ngofid mawr</p>
+<h2><a name="page69"></a><span class="pagenum">p. 69</span>Y
+FYNWENT YN Y COED.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Yn</span> araf y
+cerddasom,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r fynwent yn y coed;<br />
+Ac yno y claddasom<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwaer fechan bedair oed;<br />
+Gan bedair o&rsquo;i chyfeillion iach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn dillad gwynion claer,<br />
+Yng ngw&#375;dd ei thad a&rsquo;i brodyr bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; I huno rhoed ein chwaer.</p>
+<p class="poetry">Ar waelod bedd y fechan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn gollwng corff ein chwaer;<br />
+Canfyddem arch wen newydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel daeth o ddwylaw &rsquo;r saer.<br />
+Ein hanwyl fam oedd yno &rsquo;n fud,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb fawr o feddwl am<br />
+I&rsquo;r plentyn <i>olaf</i> yn y cryd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddod <i>gyntaf</i> at ei fam.</p>
+<p class="poetry">Pan gaffom ninnau &rsquo;n gollwng,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae gennym weddi daer,&mdash;<br />
+O boed ein llwch yn deilwng<br />
+&nbsp;&nbsp; O lwch ein mam a&rsquo;n chwaer.<br />
+Fe awn yn fynych dros y cae<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r fynwent yn y coed;<br />
+Y fan mae mam, a&rsquo;r fan y mae<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwaer fechan bedair oed.</p>
+<h2><a name="page70"></a><span class="pagenum">p.
+70</span>CLADDASOM DI, ELEN.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Claddasom</span> di, Elen,
+ac wrth roi dy ben<br />
+&nbsp;&nbsp; I orwedd lle fory down ni,<br />
+Dihangodd ochenaid i fyny i&rsquo;r nen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A deigryn i lawr atat ti.</p>
+<p class="poetry">Claddasom di, Elen, a chanwyd dy fedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe hefyd b&acirc;i bosibl ei gau;<br />
+Mae llygad yn edrych o hyd ar dy wedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ni fedr angau nacau.</p>
+<p class="poetry">Cyflawnwyd dy freuddwyd, ond ni ddarfu &rsquo;r
+gro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar gauad yr arch dy ddeffroi;<br />
+Ond udgorn a g&acirc;n, ac o&rsquo;r dywell fro,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn wen a dihalog y doi.</p>
+<p class="poetry">Ai &ldquo;tywell&rdquo; ddywedasom?&nbsp; Nid
+tywyll i ti<br />
+&nbsp;&nbsp; Fu pyrth tragwyddoldeb a hedd,<br />
+Dy lamp oedd wenoleu;&mdash;nid ti, ond nyni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy &rsquo;n dwedyd mai du ydyw &rsquo;r bedd.</p>
+<p class="poetry">I ninnau mae breuddwyd i ddyfod i
+ben,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Canfyddem di mhell oddi draw<br />
+Ar furiau Caersalem, a&rsquo;th wisg yn glaer-wen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwenu gan estyn dy law,&mdash;</p>
+<p class="poetry">I&rsquo;n derbyn yn ninas dragwyddol dy
+Dduw;<br />
+&nbsp;&nbsp; A thybiem ein bod wedi dod,<br />
+I gyffwrdd &acirc;&rsquo;th law, ond deffroisom yn fyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymhell oddiwrth gyrraedd y nod.</p>
+<p class="poetry">Claddasom di, Elen, ond rhyngot a ni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nis erys gagendor yn hir;<br />
+O fewn y bedd yna lle rhoisom dydi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Claddasom ein hunain yn wir.</p>
+<p class="poetry">Na, na, nis ffarweliwn, mae &rsquo;r Iesu yn
+fyw,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;n dwyn ato &rsquo;i hun a thydi;<br />
+Mae &rsquo;r ffordd yn agored o&rsquo;r ddaear at Dduw,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r nef mewn addewid i ni.</p>
+<h2><a name="page71"></a><span class="pagenum">p. 71</span>ANNIE
+LISLE.</h2>
+<p style="text-align: center">(Lledgyfieithiad.)</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> fin yr afon araf
+yn y goedwig gain,<br />
+Fan mae &rsquo;r d&#373;r yn gwneud arluniau gwiail melyn
+main,<br />
+Fan mae &rsquo;r adar haf yn canu yn eu temlau dail,<br />
+Yma &rsquo;r ydoedd am ryw adeg annedd Annie Lisle.</p>
+<p class="poetry"><i>Cydgan</i>: Doed gwanwyn, sued dyfroedd,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Gwened hyfryd haul<br />
+Ar y dyffryn, ond nis deffry<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwyl Annie Lisle.</p>
+<p class="poetry">Mwyn, mwyn yw &rsquo;r awel beraidd, gana fel y
+d&ecirc;l,<br />
+Trwy ryw fyrdd o erddi gwyrddion, lifant laeth a mel,<br />
+Ond ar wely wedi marw gorwedd Annie Lisle,<br />
+Hi ni egyr ei du lygad, Angau &rsquo;n dyn a&rsquo;i deil.</p>
+<p class="poetry">Doed gwanwyn, sued dyfroedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwened hyfryd haul<br />
+Ar y dyffryn, ond nis deffry<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwyl Annie Lisle.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Cwyd fi, fy mam anwylaf, gad i&rsquo;m
+weld y plant,<br />
+Yn y brwyn a&rsquo;r melyn helyg draw ar fin y nant;<br />
+Hust! mi glywaf fiwsig nefol, miwsig Iesu &rsquo;r nef,<br />
+Mam anwylaf, mi anelaf at ei fynwes Ef.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Doed gwanwyn, sued dyfroedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwened hyfryd haul<br />
+Ar y dyffryn, ond nis deffry<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwyl Annie Lisle.</p>
+<h2><a name="page72"></a><span class="pagenum">p. 72</span>Y
+DEFNYN CYNTAF O EIRA.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Yr</span> &ocirc;d, yr
+&ocirc;d! mae &rsquo;r eira &rsquo;n dod!<br />
+Rhwng y simneiau dacw fe,<br />
+Y defnyn cyntaf yn dod or ne;<br />
+Yn chware fel aderyn gwyn,<br />
+Trwy f&#373;g a chaddug y melinau hyn.<br />
+Mae &rsquo;n ofni disgyn, ac fel pe bae<br />
+Yn ail-ymgodi, ond disgyn mae.<br />
+Mae yn bwrw golwg tros y ddinas fawr,<br />
+Ac yn mesur y ffordd wrth ddod i lawr;<br />
+Gan edrych trwy &rsquo;r ffenestri ban,<br />
+Fry gyda &rsquo;r awel o fan i fan.<br />
+Mae &rsquo;n ymddyrchafu ac yn ymgrynhoi,<br />
+Ac yn dal i ddisgyn, ac yn dal i droi&mdash;<br />
+Ond gwel ei lengoedd!&nbsp; Mil myrddiwn m&acirc;n<br />
+O angylion gwynion y gauaf gl&acirc;n,<br />
+Sy &rsquo;n dod ag amdo a chistfeddau i&acirc;,<br />
+I gladdu meirwon flodau &rsquo;r ha.<br />
+&nbsp;&nbsp; Y nef sy &rsquo;n galw &rsquo;r blodyn hardd<br />
+I fyw a gwenu o lwch yr ardd.<br />
+A phan fydd farw, nis anghofia &rsquo;r nef<br />
+Mo dyrfa wen ei angladd ef.</p>
+<h2>CAVOUR.</h2>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;I <span
+class="smcap">fyny</span> &rsquo;r mynydd dringai ef<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wrth ochor Garibaldi,<br />
+&nbsp;&nbsp; I weld yr haul yn dringo &rsquo;r nef&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Haul Rhyddid Itali.<br />
+Ond cyn i&rsquo;r haul ymddangos ar ben y mynydd mawr<br />
+Fe gloddiwyd bedd i Cavour, yng ngoleu gwyn y wawr.</p>
+<h2><a name="page73"></a><span class="pagenum">p. 73</span>Y
+MILWR NA DDYCHWEL.</h2>
+<p class="poetry">&ldquo;<span class="smcap">Ni</span> syrthiodd
+neb erioed i&rsquo;r bedd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Na welwyd rhywun prudd ei wedd,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn gollwng deigryn arno;<br />
+Ond wrth i filwr fynd i lawr,<br />
+Mae gwlad yn dod i&rsquo;w arwyl fawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chenedl oll yn wylo.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">A thithau, gyfaill, i dy fedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Gollyngwyd ti,<br />
+Yn filwr ieuanc teg ei wedd&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ei filwrol fri.</p>
+<p class="poetry">Pan wyliem dy febyd darllennem dy lygaid,<br />
+A gwelem wrhydri cynhennid dy enaid,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwreichion dy ysbryd yn cynneu dy rudd;<br />
+Pan droet orchestion dy gyfoed yn wegi,<br />
+A phob anhawsderau o&rsquo;th flaen yn cyd-doddi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Coronwyd ti &rsquo;n arwr ym more dy ddydd.</p>
+<p class="poetry">Mae cofio&rsquo;th rinweddau fel milwr a
+Christion,<br />
+Yn hafaidd belydru trwy brudd-der ein calon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn taflu goleuni tros len dy goffhad.<br />
+Fe&rsquo;th ddysgwyd yn fore am Dduw dy rieni&mdash;<br />
+Ond cyffiwyd y gliniau fu &rsquo;n plygu mewn gweddi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn haiarn i elyn dy Dduw a dy wlad.</p>
+<p class="poetry">Pan wyliem ormesiaeth a&rsquo;i duon adenydd<br
+/>
+Fel nos yn ymledu tros wyneb y gwledydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; E rwygwyd yr awyr gan udgorn y g&acirc;d;<br />
+Dyrchafwyd y grechwen,&mdash;&ldquo;Cychwynnwn, cychwynnwn,<br />
+Yn ysbryd ein tadau arfogwn, ymruthrwn,&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes galwyd i&rsquo;r frwydr holl gedyrn y wlad.</p>
+<p class="poetry"><a name="page74"></a><span class="pagenum">p.
+74</span>Arfau &rsquo;n tadyrddu a swn oedd yn dilyn,<br />
+Aem ninnau i&rsquo;r porthladd i&rsquo;w gweled yn cychwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond cadwem yn ymyl ein cyfaill ohyd.<br />
+Pan welai &rsquo;r fath bryder, ac ofn yn ein calon,<br />
+Gorchfygwyd ei lygad gan ddagrau tryloewon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ffarwel obeithion oleuodd ei bryd.</p>
+<p class="poetry">Fel gwennol yn dilyn y llong tros yr eigion,<br
+/>
+Felly &rsquo;r dychymyg ddilynodd ein gwron,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes glaniwyd yn llawen heb arf o
+nac&acirc;d&mdash;<br />
+Gwersyllwyd am ennyd, ond ber fu&rsquo;r orffwysfa,<br />
+Nes sangwyd ar fryniau bythgofiol yi Alma,<br />
+&nbsp;&nbsp; Uwchben amchwareufa ddychrynllyd y g&acirc;d.</p>
+<p class="poetry">Edrych gyferbyn ar lengoedd y gelyn<br />
+Fel dirif locustiaid yn gwneuthur y dyffryn<br />
+&nbsp;&nbsp; Mal affwys echryslon y fall&mdash;<br />
+A mil o fagnelau yn agor eu gyddfau,<br />
+I chwythu tymestloedd ac eirias gawodau,<br />
+&nbsp;&nbsp; I gladdu holl rengoedd y llall.</p>
+<p
+class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond
+megis i&acirc; llithrol<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yr Alpau
+tragwyddol,<br />
+Tros greigiau anhygyrch yn ceisio &rsquo;r gwrthentyrch islaw:<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Trwy danllyd
+ryferthwy<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gwneir rhuthur
+ofnadwy,<br />
+Trwy &rsquo;r afon i&rsquo;r llechwedd gerllaw.</p>
+<p class="poetry">Mae rhai yn ymestyn at ystlys y gelyn,<br />
+A&rsquo;r lleill fel taranfollt yn hyrddio i&rsquo;w erbyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; I loches y fagnel a&rsquo;r t&acirc;n;<br />
+Ond llamwyd i&rsquo;r gloddfa, gorchfygwyd yn Alma,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r meirwon led-glywsant y g&acirc;n.</p>
+<p class="poetry"><a name="page75"></a><span class="pagenum">p.
+75</span>Pwy welais yn arwain hen gatrawd fy ngwlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn flaenaf, yn nesaf i&rsquo;r gelyn?<br />
+Pwy gwympodd ar fynydd llosgfalog y gad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan godi o&rsquo;i waed i oresgyn?</p>
+<p class="poetry">Pwy oedd yr un hwnnw a ddaliodd fel
+t&#373;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr ufel raiadrau diri?<br />
+Tydi, tydi gyfaill, tydi oedd y g&#373;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; A milwr fel hyn oeddyt ti.</p>
+<p class="poetry">Mynyddoedd yr Alma ddatganant dy werth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dy ddewredd, a&rsquo;th fedr milwrol;<br />
+Ond draw yn Scutari datguddiwyd dy nerth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel arwr ar faes Cristionogol.</p>
+<p class="poetry">Ar wefus y milwr dolurus a gwan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gwasget rawnsypiau tosturi;<br />
+A llawer ochenaid daer ddwys ar ei ran,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyrhaeddodd y nef yn dy weddi.</p>
+<p class="poetry">Esmwythaist y clwyfus &acirc; balm oddi fry,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Pan ballai daiarol feddygaeth;<br />
+A glyn cysgod angau oleuwyd i lu<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan ddaliet ti lamp Iachawdwriaeth.</p>
+<p class="poetry">Er cymaint y caret dangnefedd dy wlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac aelwyd dy riaint yn drigfan;<br />
+Rhy bur dy gydwybod i dderbyn mwynhad<br />
+&nbsp;&nbsp; A throi oddiwrth erchwyn y truan.</p>
+<p class="poetry">Pan ddaw y fath adeg&mdash;pan na fydd y byd<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn agor cyfrolau rhyfeloedd,<br />
+Coffeir y gwir filwr, a&rsquo;i enw o hyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fydd beraidd am fil o flynyddoedd.</p>
+<p class="poetry">Tra dyn ar y ddaear ac hefyd tra bo<br />
+&nbsp;&nbsp; Y nefoedd yn edrych ar rinwedd;<br />
+Bydd glan y Mynorfor yn anwyl mewn co<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle rhoddwyd gwir filwr i orwedd.</p>
+<p class="poetry"><a name="page76"></a><span class="pagenum">p.
+76</span>Gorphwysa fy nghyfaill yn ngwychder dy fedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar filoedd disgynned dy ysbryd;<br />
+Ond bwried rhyfeloedd i foroedd o hedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dyn i heddychol ddedwyddyd.</p>
+<h2>CARCHAROR NAPLES.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Mewn</span> carchar du oer
+y cadwynwyd fi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond clywaf y bobloedd yn bloeddio&mdash;bloeddio!<br
+/>
+A bloeddio yn nes ac uwch mae y cri,<br />
+Fod y dydd yn dod i fy nghollwng i;<br />
+&nbsp;&nbsp; A dyna fagnelau yn rhuo,&mdash;rhuo!<br />
+Mae &rsquo;r dorf yn cyhoeddi Jubil-ddydd,<br />
+Garibaldi sy &rsquo;n dyfod im&rsquo; gollwng yn rhydd.</p>
+<p class="poetry">Mi glywaf yn dod offerynau pres,<br />
+&nbsp;&nbsp; A mil o dabyrddau yn tyrddu,&mdash;tyrddu!<br />
+C&acirc;n rhyddid yw hi, a theimlaf ei gwres<br />
+Fel y del yn mlaen, yn nes ac yn nes,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes mae fy hen garchar yn crynnu,&mdash;crynnu!<br
+/>
+Fe w&ecirc;l fy ngolygon oleu ddydd,<br />
+Garibaldi sy &rsquo;n dyfod i&rsquo;m gollwng yn rhydd.</p>
+<p class="poetry">Ein heiyrn a dawdd dan gyffyrddiad ei fys,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Fy nghydgarcharorion, O!
+bloeddiwn&mdash;bloeddiwn,<br />
+Mae &rsquo;r Eidal ein gwlad yn rbydd yn ddilys,<br />
+Mae y sedd yn wag yn y gormes lys,<br />
+&nbsp;&nbsp; Caneuon Itali, O! canwn,&mdash;canwn!<br />
+A diolch i&rsquo;r nefoedd, daeth y dydd,<br />
+Garibaldi gyrhaeddodd, mae &rsquo;r Eidal yn rbydd.</p>
+<h2><a name="page77"></a><span class="pagenum">p.
+77</span>GLOGWYN ANWYL.</h2>
+<p style="text-align: center">[O &ldquo;Owain Wyn.&rdquo;]</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Glogwyn</span> anwyl, hoff
+gan i<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw hamdden am fynudyn,<br />
+Taflu carreg i fy nghi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu eistedd ar dy gribyn:<br />
+Gwylio&rsquo;r afon glir islaw,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gollwng fy myfyrion<br />
+I&rsquo;r terfysglyd drefydd draw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym miwsig ei murmuron.</p>
+<p class="poetry">Bywyd Bugail&mdash;bywyd yw<br />
+&nbsp;&nbsp; Nas g&#373;yr y byd am dano,<br />
+Heibio &rsquo;r bryniau wele &rsquo;r byw<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel nant yn rhedeg heibio;<br />
+Golud, enw, bydol fri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw eilun-dduwiau dynion;<br />
+Mwy na &rsquo;r oll i&rsquo;m golwg i<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw praidd y bryniau gwylltion.</p>
+<p class="poetry">Praidd y mynydd&mdash;O! fy mhraidd!<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae pleser wrth eich gwylio,<br />
+Cyn i&rsquo;r ser fachludo braidd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chyn i&rsquo;r dwyrain ddyddio;<br />
+Pan gusano&rsquo;r haul y lli&rsquo;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y&rsquo;m gyda chwi ein defaid;<br />
+Fel ein calon, felly chwi<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mynwes eich bugeiliaid.</p>
+<p class="poetry">Gyda phraidd y mynydd gwyllt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tynghedwyd ni a&rsquo;n dyddiau;<br />
+Llwybrau defaid, &#373;yn a myllt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw &rsquo;r llwybrau deithiwn ninnau;<br />
+<a name="page78"></a><span class="pagenum">p. 78</span>Weithiau
+tan y creigiau certh,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng nghanol y mynyddoedd,<br />
+Dim i&rsquo;w weld ond bryniau serth,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thyner lesni&rsquo;r nefoedd;</p>
+<p class="poetry">Yna dringo pen y bryn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hyd risiau craig ddaneddog,<br />
+Gweld y nant, y cwm, a&rsquo;r glyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y dd&ocirc;l, y gors, a&rsquo;r fawnog;<br />
+Edrych ar y ceunant du,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel bedd ar draws y bryniau;<br />
+Bedd, yn wir, medd hanes, fu<br />
+&nbsp;&nbsp; I lawer un o&rsquo;n tadau.</p>
+<p class="poetry">Llawer craig fygythiol sydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwgu ar ein bywyd;<br />
+Ond mae arnynt ddwylaw cudd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac nid oes maen yn syflyd;<br />
+Clywir llais y dymhestl gref,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chwiban y corwyntoedd,<br />
+Rhua croch daranau &rsquo;r nef,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond huno wna &rsquo;r mynyddoedd.</p>
+<p class="poetry">Fel yr hen fynyddoedd clyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Y&rsquo;m ninnau ym mysg dynion;<br />
+Ysed t&acirc;n ddinasoedd byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chwymped seddau &rsquo;r mawrion,<br />
+Llwybro gyda &rsquo;n defaid wnawn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thrin ein huchel diroedd;<br />
+H&ucirc;n o bur dawelwch gawn<br />
+&nbsp;&nbsp; Ym mynwes y mynyddoedd.</p>
+<h2><a name="page79"></a><span class="pagenum">p.
+79</span>FFARWEL ITI, GYMRU FAD.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Ffarwel</span> iti, Gymru
+fad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mynd yr ydym tros y tonnau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mynd gan adael ar ein holau<br />
+Beddau mam a beddau tad;<br />
+O ffarwel, ein hanwyl wlad.</p>
+<p class="poetry">Tua &rsquo;r lan fe drodd y b&acirc;d,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra cyfeillion ger yr afon<br />
+&nbsp;&nbsp; Godant eu cadachau gwynion;<br />
+Rhaid dy adael, Gymru fad,<br />
+O! ffarwel, ein hanwyl wlad.</p>
+<p class="poetry">Ffarwel, ffarwel, Gymru fad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydd yr heniaith a ddysgasom,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r alawon a ganasom<br />
+Gyda ni mewn estron wlad;<br />
+Ffarwel iti, Gymru fad.</p>
+<h2>TROS UN O DRUMIAU BERWYN.</h2>
+<p style="text-align: center">[O &ldquo;Owain Wyn.&rdquo;]</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Tros</span> un o drumiau
+Berwyn.<br />
+&nbsp;&nbsp; Ryw noson ddistaw oer,<br />
+Y teithiai g&#373;r lluddedig<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth oleu can y lloer.<br />
+Fry uwch ei ben yn crynnu<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Roedd llawer seren dlos,<br />
+A chlywid yntau &rsquo;n canu<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel hyn i glust y nos:&mdash;</p>
+<p class="poetry"><a name="page80"></a><span class="pagenum">p.
+80</span>&ldquo;Hen fynyddoedd fy mabandod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Syllant eto ger fy mron;<br />
+Wele fi yn ail gyfarfod<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyda &rsquo;r ardal dawel hon;<br />
+Cwm wrth ochr cwm yn gorwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nant a nant yn cwrdd ynghyd,<br />
+A chlogwyni gwyllt aruthredd<br />
+&nbsp;&nbsp; Wyliant uwch eu pennau &rsquo;n fud.</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Mewn pellenig gartrefleoedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Wedi ofn a phryder hir,<br />
+Hoff freuddwydion fy mlynyddoedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Sylweddolwyd gan y gwir;<br />
+Os ffarweliodd anobeithion<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fy ngenedigol wlad,<br />
+Ni ffarweliais yn fy nahalon<br />
+&nbsp;&nbsp; Gydag anwyl d&#375; fy nhad.</p>
+<p class="poetry">Dacw &rsquo;m cartref is y goedwig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Groesaw! hen arwyddion hedd;<br />
+Dacw &rsquo;r fynwent gysegredig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wele &rsquo;r ywen&mdash;dyna &rsquo;r
+<i>bedd</i>!&rdquo;<br />
+Darfyddodd c&acirc;n y teithiwr<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn teimlad llon a phrudd,<br />
+A deigryn gloew, gloew,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ollyngodd tros ei rudd.</p>
+<p class="poetry">Aeth heibio d&ocirc;r ei gartref,<br />
+&nbsp;&nbsp; Os gofyn wnei paham,<br />
+Awgrymed dy deimladau,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chofia <i>fedd ei fam</i>!<br />
+A threnlio &rsquo;r noson honno<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fedd ei fam wnaeth ef,<br />
+Nes suddo &rsquo;r seren fore<br />
+&nbsp;&nbsp; I eigion gwyn y nef.</p>
+<h2><a name="page81"></a><span class="pagenum">p.
+81</span>DYCHWELIAD YR HEN FILWR.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Pell</span>, pell, yw telyn
+Cymru<br />
+&nbsp;&nbsp; O fy llaw;<br />
+Do, dywedais gan alaru&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Byth ni ddaw,<br />
+O&rsquo;r dydd y cenais ffarwel<br />
+A chwi wrth fynd i ryfel,<br />
+O&rsquo;m mewn bu &rsquo;r geiriau dirgel&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Byth ni ddaw.&rdquo;<br />
+A rhuai safn y fagnel,<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Byth ni ddaw.&rdquo;</p>
+<p class="poetry">Ffarweliais pan yn fachgen<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyda chwi,<br />
+Yng nghanol dyddiau llawen<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhannwyd ni;<br />
+Ond nid yw &rsquo;r floedd fu &rsquo;n galw<br />
+Tros ryddid, gwlad, ac enw,<br />
+O fewn fy nglust yn farw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na, mae cri<br />
+A llais yr amser hwnnw<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyda mi.</p>
+<p class="poetry">Ond nid yw &rsquo;r holl wynebau<br />
+&nbsp;&nbsp; Ger fy mron,<br />
+Yr hardd rosynaidd ruddiau<br />
+&nbsp;&nbsp; Ieuanc llon.<br />
+Bu pellder i&rsquo;n gwahanu,<br />
+Bu amser yn ein gwynnu,&mdash;<br />
+Do, do, mae wedi claddu<br />
+&nbsp;&nbsp; Oll o&rsquo;r bron;<br />
+Ac atynt y&rsquo;m yn nesu<br />
+&nbsp;&nbsp; Bawb a&rsquo;i ffon.</p>
+<p class="poetry"><a name="page82"></a><span class="pagenum">p.
+82</span>Wyt eto, delyn Cymru,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fy llaw;<br />
+Ond ieuanc nerth i&rsquo;th ganu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Byth ni ddaw.<br />
+Ond clywaf swn dy dannau<br />
+Yn murmur megis tonnau,<br />
+Ar f&ocirc;r yr hen amserau<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddidaw;<br />
+Yn torri ar hoff lannau&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Pell, pell, draw.</p>
+<p class="poetry">I&rsquo;th erbyn delyn heddwch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pechais i;<br />
+Ond eto mewn tawelwch<br />
+&nbsp;&nbsp; Wele ni.<br />
+Mae llaw a driniodd arfau,<br />
+Mae llaw wasnaethodd angau<br />
+Yn cyffwrdd gyda&rsquo;th dannau<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwyl di;<br />
+Os aeth o gof dy chwarau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Torrer hi.</p>
+<p class="poetry">Na, na, er ei chaledu<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan y cledd,<br />
+Daw rhwng y bysedd hynny<br />
+&nbsp;&nbsp; Bennill hedd;<br />
+Os gwelir dwfn ysgrifen<br />
+Blynyddoedd ar fy nhalcen,<br />
+Os ciliodd enw bachgen<br />
+&nbsp;&nbsp; O fy ngwedd&mdash;<br />
+Rwy &rsquo;n teimlo eto &rsquo;n llawen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ger fy medd.</p>
+<p class="poetry"><a name="page83"></a><span class="pagenum">p.
+83</span>Gwir sylweddoliad breuddwyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ger fy mron,<br />
+Yw gweled eto &rsquo;r aelwyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Anwyl hon.<br />
+Ar faesydd rhuddion angau<br />
+Trwy dewfwg y magnelau,<br />
+Cyfeiriais fil o weithiau<br />
+&nbsp;&nbsp; Tros y don;<br />
+At gysegredig furiau<br />
+&nbsp;&nbsp; Mebyd llon.</p>
+<p class="poetry">Pell, pell, fu telyn Cymru<br />
+&nbsp;&nbsp; O fy llaw;<br />
+Do, dywedais gan alaru,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Byth ni ddaw.<br />
+Ond wele ni, gyfeillion,<br />
+Yn yfed gwin cysurlon<br />
+O gwpan hen adgofion<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ddifraw,&mdash;<br />
+A wele &rsquo;r tannau mwynion<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fy llaw.</p>
+<h2><a name="page84"></a><span class="pagenum">p. 84</span>TRWY
+WLEDYDD DWYREINIOL.</h2>
+<p style="text-align: center">[O &ldquo;Owain Wyn.&rdquo;]</p>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Gadewais</span> fy mhraidd
+ar y mynydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chefnais ar drumiau fy ngwlad,<br />
+Breuddwydiais am fyd o lawenydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Tu allan i furiau fy nhad;<br />
+Yn ol i&rsquo;r mynyddoedd dychwelais,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond dysgais, a&rsquo;m dagrau yn lli,<br />
+Os bywyd y milwr arweiniais,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mai&rsquo;r cymoedd yw&rsquo;r cartref i mi.</p>
+<p class="poetry">Trwy wledydd dwyreiniol tramwyais<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond cofio gwyllt Walia oedd loes;<br />
+O wagedd ieuenctyd yr yfais<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes chwerwais felusder fy oes;<br />
+Nid ofnaf lefaru fy nheimlad,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi wledydd goruchel eich bri,<br />
+Yn mhell byddoch byth o fy llygad,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mynyddau &rsquo;r hen Ferwyn i mi.</p>
+<p class="poetry">Mae gobaith cael eto cyn angau<br />
+&nbsp;&nbsp; Ailddringo llechweddau fy mro,<br />
+I gasglu y praidd i&rsquo;w corlannau<br />
+&nbsp;&nbsp; Hyd lwybrau cynefin i&rsquo;m co;<br />
+Uwch bedd anrhydeddus y milwr<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae enfys arddunol o fri;<br />
+Ond rhowch i mi farw &rsquo;n fynyddwr,<br />
+&nbsp;&nbsp; A beddrod y bugail i mi.</p>
+<h2><a name="page85"></a><span class="pagenum">p. 85</span>Y
+GARREG WEN.</h2>
+<p class="poetry"><span class="smcap">Os</span> pell yw telyn aur
+fy ngwlad<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;m dwylaw musgrell i;<br />
+Os unig wyf o d&#375; fy nhad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle gynt chwareuid hi:<br />
+Mae &rsquo;r <i>iaith</i> er hynny gyda swyn,<br />
+Fel ysbrydoliaeth yn fy nwyn,<br />
+I ganu cerdd, os nad yn fwyn<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r byd&mdash;mae&rsquo;n fwyn i mi.</p>
+<p class="poetry">Mae nant yn rhedeg ar ei hynt<br />
+&nbsp;&nbsp; I ardd fy nghartref i,<br />
+Lle cododd un o&rsquo;m teidiau gynt<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddisgynfa iddi hi.<br />
+Mae helyg melyn uwch y fan,<br />
+Lle syrthia tros y dibyn ban,<br />
+A choed afalau ar y lan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn edrych ar y lli.</p>
+<p class="poetry">O dan ddisgynfa&rsquo;r d&#373;r mae llyn,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; A throsto bont o bren;<br />
+A charreg fawr, fel marmor gwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gynhalia&rsquo;r bont uwch ben.<br />
+Fy mebyd dreuliais uwch y lli,<br />
+Yn eistedd yno arni hi;<br />
+A mwy na brenin oeddwn i,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan ar fy Ngharreg Wen.</p>
+<p class="poetry">Pan ddeuai &rsquo;r Gwanwyn teg ei bryd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ol tymhestlog hin,<br />
+Ac adfywhau &rsquo;r llysieuog fyd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ei gawodydd gwin;<br />
+Yn afon fawr ai &rsquo;r gornant fach;<br />
+Pysgotwn ar ei glennydd iach&mdash;<br />
+A phin blygedig oedd fy mach<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn grog wrth edau l&icirc;n.</p>
+<p class="poetry"><a name="page86"></a><span class="pagenum">p.
+86</span>Ni waeth pa ran o&rsquo;r eang fyd<br />
+&nbsp;&nbsp; A grwydraf tra b&rsquo;wyf byw,<br />
+Wyf wrth y Garreg Wen o hyd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r nant sydd yn fy nghlyw;<br />
+A phan hysbyswyf estron ddyn,<br />
+Mai ati&rsquo; hedaf yn fy hun,<br />
+Maddeua &rsquo;m ffoledd am mai un<br />
+&nbsp;&nbsp; O gofion mebyd yw.</p>
+<p class="poetry">Ffurfafen bell yw mebyd oes,<br />
+&nbsp;&nbsp; Serenog fel y nen;<br />
+Ac ymysg dynion neb nid oes,<br />
+&nbsp;&nbsp; Na hoffa godi ei ben<br />
+I edrych draw i&rsquo;r amser fu&mdash;<br />
+A syllaf finnau gyda&rsquo;r llu&mdash;<br />
+Ac O! fy seren fore gu<br />
+&nbsp;&nbsp; Wyt ti, fy Ngharreg Wen.</p>
+<p class="poetry">Os cyraedd ail fabandod wnaf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn gollwng arna&rsquo;r llen;<br />
+Os gauaf einioes byth a gaf,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i eira i wynnu &rsquo;m pen&mdash;<br />
+Bydd angau imi &rsquo;n &ldquo;frenin braw,&rdquo;<br />
+Nes caffwyf fynd i Walia draw,<br />
+At d&#375; fy nhad, i roi fy llaw<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ben y Garreg Wen.</p>
+<p class="poetry">Byth, byth ni ddygir o fy ngho&rsquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Gyfeillion mud yr ardd;<br />
+Nis clywir trystfawr swn y gro<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar gauad arch y bardd;<br />
+A dagrau pur tros ruddiau &rsquo;r nen<br />
+Fo &rsquo;r oll o&rsquo;r dagrau uwch fy mhen&mdash;<br />
+Os cyfaill fydd, gwnaed garnedd wen<br />
+&nbsp;&nbsp; O gerrig gwynion hardd.</p>
+<p class="poetry"><a name="page87"></a><span class="pagenum">p.
+87</span>Colofnau wnaed i feibion bri,<br />
+&nbsp;&nbsp; Uchelfawr tua&rsquo;r nen;<br />
+Ond noder fy ninodedd i<br />
+&nbsp;&nbsp; Gan garnedd uwch fy mhen;<br />
+&rsquo;Rol gado gwlad y cystudd mawr,<br />
+Os byw fy enw hanner awr,<br />
+Na alwed neb fi ar y llawr<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond Bardd y Garreg Wen.</p>
+<h2>TUAG ADRE.</h2>
+<p class="poetry">O <span class="smcap">ddydd</span> i ddydd mae
+melyn haul<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn pasio yn ei gerbyd;<br />
+O nos i nos mae &rsquo;r lleuad wen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn codi ac yn machlud?<br />
+O awr i awr mae &rsquo;r ser yn troi<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar draws yr eangderau;&mdash;<br />
+Yn wir, mae holl greadigaeth Duw<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn teithio tuag adre.</p>
+<p class="poetry">Mae &rsquo;r ffrydlif fach, ar ben y bryn,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yn rhedeg megys crwydryn;<br />
+Ac afon fawr, y dolydd &icirc;s,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn rhedeg yn y dyffryn;<br />
+Mae &rsquo;r gwynt yn crwydro yn y nef,<br />
+&nbsp;&nbsp; A symud mae &rsquo;r cymylau;&mdash;<br />
+Ac O! mae holl greadigaeth Duw<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn teithio tuag adre.</p>
+<p class="poetry">Mae gwynt Diwygiad ar ei daith,<br />
+&nbsp;&nbsp; A derw Cymru &rsquo;n gildio,<br />
+Mae swn gorfoledd yn y dail,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae swn canghenuau &rsquo;n cracio;<br />
+O!&nbsp; Anadl, tyrd o&rsquo;r pedwar gwynt,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chymer y byd mewn hymnau,<br />
+C&acirc;n a moliant iddo Ef,<br />
+&nbsp;&nbsp; I byrth tragwyddol gartre.</p>
+<h2><a name="page88"></a><span class="pagenum">p. 88</span>BEIBL
+FY MAM.</h2>
+<p class="poetry">Y <span class="smcap">cyfan</span> oll sydd
+genny &rsquo;n awr<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y cyfanfyd crwn<br />
+Yw &rsquo;r fendigedig gyfrol hon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw &rsquo;r Beibl anwyl hwn.<br />
+Mae &rsquo;n dechreu gyda dalen deg<br />
+&nbsp;&nbsp; Ein pren teuluaidd ni:<br />
+Fy mam wrth farw, megis mam<br />
+&nbsp;&nbsp; A roddodd hwn i mi.</p>
+<p class="poetry">Rwy&rsquo;n cofio &rsquo;n dda rai enwau
+hoff,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ddechreu &rsquo;r gyfrol hon;<br />
+Fy mrawd, fy chwaer, a&rsquo;r baban bach<br />
+&nbsp;&nbsp; Fu farw wrth y fron.<br />
+Rwy &rsquo;n cofio &rsquo;r hwyr darllennai &rsquo;nhad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Am Grist ac angeu loes;<br />
+Ac fel y codai &rsquo;r Beibl hwn<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth son am waed y groes.</p>
+<p class="poetry">Mi dreuliais lawer awr erioed,<br />
+&nbsp;&nbsp; I feddwl am y fan;<br />
+Rwy &rsquo;n gweld y teulu &rsquo;n fyw, er fod<br />
+&nbsp;&nbsp; Eu beddau yn y Llan.<br />
+Rwy &rsquo;n gweld y plant ar derfyn dydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r bychan byr ei gam<br />
+Yn myned ar ei ddeulin bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth lin fy anwyl fam.</p>
+<p class="poetry">Mae &rsquo;r byd yn wag, cofleidiaf di,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy Meibl anwyl iawn;<br />
+Y fynwent a&rsquo;th ddalennau di<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw &rsquo;r unig bethau llawn.<br />
+Esmwytha di fy ffordd i&rsquo;r bedd<br />
+&nbsp;&nbsp; Trwy ddysgu &rsquo;r ffordd i fyw:<br />
+Crynedig dwylaw fo &rsquo;n dy ddal<br />
+&nbsp;&nbsp; Fys anweledig Duw.</p>
+<p style="text-align: center">
+<a href="images/p89b.jpg">
+<img alt=
+"&ldquo;Aros mae&rsquo;r mynyddoedd mawr,
   Rhuo trostynt mae y
+gwynt.&rdquo;"
+title=
+"&ldquo;Aros mae&rsquo;r mynyddoedd mawr,
   Rhuo trostynt mae y
+gwynt.&rdquo;"
+ src="images/p89s.jpg" />
+</a></p>
+<h2><a name="page89"></a><span class="pagenum">p. 89</span>ALUN
+MABON.</h2>
+<p style="text-align: center">BUGEILGAN DELYNEGOL.</p>
+<h3>I.</h3>
+<p class="poetry">&rsquo;R <span class="smcap">oedd</span> Alun
+Mabon yn ei ddydd<br />
+Yn fachgen cryf a hoew;<br />
+Yn berchen grudd a thalcen hardd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A llygad gloew, gloew.<br />
+Er nad oedd goeth &rsquo;nol dull y byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe ellid dweyd er hynny<br />
+Fod ganddo galon gynnes bur<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn natur wedi tyfu.</p>
+<p class="poetry">Ar fin y mynydd ganwyd ef,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac fel y blodyn bychan<br />
+Oedd ar y grug wrth gefn ei d&#375;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Blagurodd yntau allan.&mdash;<br />
+Fe gafodd hafddydd yn yr haul,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gauaf yn y stormydd;<br />
+Ac yna megis blodyn grug,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe wywodd ar y mynydd.</p>
+<h3>II.</h3>
+<p class="poetry">Ar fin y mynydd ganwyd ef,<br />
+Ac fel yr hedydd rhyngo a&rsquo;r nef<br />
+Fe ganodd lawer anthem gref,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle nad oedd carreg ateb.<br />
+Ond dywed traddodiadol go,<br />
+I&rsquo;r llon a&rsquo;r prudd o dro i dro<br />
+Ddod ato yn ei fryniawg fro<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel haul a storm i&rsquo;w wyneb.</p>
+<p class="poetry"><a name="page90"></a><span class="pagenum">p.
+90</span>Ar rai o fydrau Cymru l&acirc;n,<br />
+Rhyw gais at roi arluniau m&acirc;n<br />
+O fywyd Alun ydyw &rsquo;r g&acirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Fugeiliol sydd yn canlyn;<br />
+Ac mae bywgraffiad byw o&rsquo;r dyn,<br />
+Yn ei ganeuon ef ei hun,<br />
+A&rsquo;i &ldquo;Arad Goch&rdquo; yw &rsquo;r gyntaf un<br />
+&nbsp;&nbsp; Gaiff fyned efo &rsquo;r delyn.</p>
+<h3>III.</h3>
+<p class="poetry">Os hoffech wybod sut<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae dyn fel fi yn byw,<br />
+Mi ddysgais gan fy nhad<br />
+&nbsp;&nbsp; Grefft gyntaf dynol ryw;<br />
+Mi ddysgais wneyd y gors<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn weirglodd ffrwythlon ir,<br />
+I godi daear las<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar wyneb anial dir.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gorwedd efo&rsquo;r hwyr,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ac yn codi efo&rsquo;r wawr,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I ddilyn yr
+&ocirc;g, ar ochr y Gl&ocirc;g,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+A chanlyn yr arad goch<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ar ben y mynydd mawr.</p>
+<p class="poetry">Cyn boddio ar eich byd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pa grefftwyr bynnag foch,<br />
+Chwi ddylech ddod am dro<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhwng cyrn yr arad goch;<br />
+A pheidiwch meddwl fod<br />
+&nbsp;&nbsp; Pob pleser a mwynhad<br />
+Yn aros byth heb ddod<br />
+&nbsp;&nbsp; I fryniau ucha&rsquo;r wlad.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwyn
+gorwedd efo&rsquo;r hwyr, &amp;c.</p>
+<p class="poetry"><a name="page91"></a><span class="pagenum">p.
+91</span>Yn ol eich clociau heirdd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bob bore codwch chwi:<br />
+Y wawr neu wyneb haul<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw &rsquo;r cloc a&rsquo;n cyfyd ni;<br />
+Y dyddiaduron sydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nodi &rsquo;r haf i chwi;<br />
+Ond dail y coed yw &rsquo;r llyfr<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy &rsquo;n dod a&rsquo;r haf i ni.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwyn
+gorwedd efo&rsquo;r hwyr, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Nis gwn i fawr am fyw<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn rhwysg a gwychder byd;<br />
+Ond diolch, gwn beth yw<br />
+&nbsp;&nbsp; Gogoniant bwthyn clyd;<br />
+Ac eistedd hanner awr<br />
+&nbsp;&nbsp; Tan goeden ger fy n&ocirc;r,<br />
+Pan aiff yr haul i lawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn cwmwl t&acirc;n i&rsquo;r m&ocirc;r.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwyn
+gorwedd efo &rsquo;r hwyr, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Cerddorion Ewrop ddont<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;ch mysg i roddi c&acirc;n:<br />
+&rsquo;R wyf innau &rsquo;n ymfoddhau<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar lais y fronfraith l&acirc;n;<br />
+Wrth wrando &rsquo;r gwcw las,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r hedydd bychan fry,<br />
+A gweled Robyn Goch<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gwrando &rsquo;r deryn du.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gorwedd efo&rsquo;r hwyr, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Ddinaswyr gwaelod gwlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gw&#375;r y celfau cain,<br />
+Pe welech Fai yn dod,<br />
+&nbsp;&nbsp; A blodau ar y drain&mdash;<br />
+<a name="page92"></a><span class="pagenum">p. 92</span>Y rhosyn
+ar y gwrych,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r lili ar y llyn;<br />
+Fe hoffech chwithau fyw<br />
+&nbsp;&nbsp; Mewn bwthyn ar y bryn.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gorwedd efo&rsquo;r hwyr, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Pan rydd yr Ionawr oer<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei gaenen ar yr ardd,<br />
+Y coed a dro&rsquo;nt yn wyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Tan flodau barrug hardd;<br />
+Daw bargod dan y to<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel rhes o berlau pur,<br />
+A&rsquo;r eira ddengys liw<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr eiddew ar y mur.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gorwedd efo&rsquo;r hwyr, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Daw Ebrill yn ei dro,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chydag ef fe ddaw<br />
+Disymwth wenau haul,<br />
+&nbsp;&nbsp; A sydyn gawod wlaw;<br />
+Fel cyfnewidiog ferch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu ddyn o deimlad gwan,<br />
+Galara &rsquo;r awyr las,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwena yn y fan.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+&rsquo;Rwy&rsquo;n gorwedd efo &rsquo;r hwyr,<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ac yn codi efo &rsquo;r wawr,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I ddilyn yr
+&ocirc;g ar ochor y Gl&ocirc;g<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+A chanlyn yr arad goch<br />
+
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
+Ar ben y mynydd mawr.</p>
+<h3>IV.</h3>
+<p class="poetry">Dowch i&rsquo;r mynydd yn y bore,<br />
+&nbsp;&nbsp; Chwi gewch weld y wawr-ddydd deg<br />
+Yn ymwrido ar y bryniau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel genethig dair-ar-ddeg.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <a name="page93"></a><span
+class="pagenum">p. 93</span>Diffodd lampau &rsquo;r nos,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Goleu &rsquo;r ddaear dlos,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Rhodio tros y
+bryniau mawr,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gosod cymyl claer<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mewn ymylon aur,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Dyna waith y
+wylaidd wawr.</p>
+<p class="poetry">Dowch i&rsquo;r mynydd gyda&rsquo;r
+hwyrddydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan aiff haul i&rsquo;w fachlud awr;<br />
+Chwi gewch weled brenin Gwynddydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ei waed yn cwympo i lawr.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Duo &rsquo;n ddyfnach bydd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mynwent laith y dydd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A daw nifwl ar y
+m&ocirc;r,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Lleuad gwyd ei phen,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Hwyrddydd rodia &rsquo;r nen<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I ail oleu
+lampau &rsquo;r I&ocirc;r.</p>
+<h3>V.</h3>
+<p class="poetry">Mi genais gerdd i&rsquo;r Arad Goch,<br />
+&nbsp;&nbsp; A cherdd ar Ddowch i&rsquo;r Mynydd:<br />
+Ond beth be bawn i eto &rsquo;n dod<br />
+&nbsp;&nbsp; I ganu c&acirc;n anghelfydd<br />
+Ar alaw anwyl &ldquo;Blodau &rsquo;r Cwm,&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp; Mae pawb yn gwybod honno;<br />
+A beth pe bawn yn dewis pwnc<br />
+&nbsp;&nbsp; Y g&#373;yr pob dyn am dano?</p>
+<p class="poetry">O! gwyn ei fyd yr hwn nis g&#373;yr<br />
+&nbsp;&nbsp; Am ferch fu &rsquo;n flinder iddo;<br />
+Ond wn i ddim yn sicr chwaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ai gwyn ei fyd, ai peidio.<br />
+Mae&rsquo;n ddigon hawdd gan ambell un<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd wedi cael ei ginio,<br />
+Areithio llawer wrth ryw blant<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gallant aros hebddo.</p>
+<p class="poetry"><a name="page94"></a><span class="pagenum">p.
+94</span>Fe guchia gwyneb llawer tad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan glywant g&acirc;n cariadau:<br />
+Tra &rsquo;u plant eu hunain wrth eu traed<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn chwerthin am eu pennau;<br />
+Ni welais i &rsquo;run deryn bach<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn hoff o fyw yn unig;<br />
+Ac ni fu oen yn hoff o&rsquo;i fam<br />
+&nbsp;&nbsp; Nad oedd yn hoff o oenig.</p>
+<p class="poetry">Ac ni fu dyn yn hoff o ddyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Na mam yn hoff o&rsquo;i phlentyn,<br />
+Nad ydoedd serch at ferch neu fab<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gyntaf wedi ennyn.<br />
+Mae holl ddynoliaeth dyn yn gudd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i enaid fel yn huno,<br />
+Nes daw rhyw lygad fel yr haul<br />
+&nbsp;&nbsp; I wenu cariad arno.</p>
+<p class="poetry">Aeddfedodd dyn erioed yn iawn<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar gangen fawr dynoliaeth,<br />
+Os bydd ei wedd heb wrido &rsquo;n goch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ng&#373;ydd ei anwyl eneth.<br />
+Ond nid athromaeth d&acirc;l i feirdd,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Barddoniaeth ydyw &rsquo;r testyn:<br />
+Am hynny tyred, Menna Rh&ecirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy awen a fy nhelyn.</p>
+<h3>VI.</h3>
+<p class="poetry">Pan welais gyntaf Menna Rh&ecirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn myned tua &rsquo;r mynydd,<br />
+Yr oedd plentynrwydd tyner llon<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn dirion ar ei dwyrudd;<br />
+Ac efo &rsquo;i brawd y byddai beunydd,<br />
+Yn adsain miwsig hyd y meusydd;<br />
+<a name="page95"></a><span class="pagenum">p. 95</span>&rsquo;R
+oedd ganddi lais, a chanddi ddeall<br />
+I ganu a charoli&rsquo;n ddiwall,<br />
+Ond nid oedd dim yn Menna Rh&ecirc;n&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddim mwy na rhywun arall.</p>
+<p class="poetry">Mi welais eilwaith Menna Rhen<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn myned tua &rsquo;r mynydd;<br />
+A byth er hynny, coeliwch fi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bu &rsquo;n boenau imi beunydd.<br />
+Yr oedd y d&ocirc;n a genid ganddi<br />
+Fel yn aros gyda myfi;<br />
+Mi dreuliais ddyddiau mewn myfyrion,<br />
+A nosweithiau mewn breuddwydion,<br />
+Nes credais fod c&acirc;n Menna l&acirc;n<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ngwaelod isa &rsquo;nghalon.</p>
+<p class="poetry">Mi welais wedyn Menna Rhen<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r mynydd hwnnw &rsquo;n myned,<br />
+Ac mi ddilynais &ocirc;l ei throed<br />
+&nbsp;&nbsp; Bob cam a fedrwn weled;<br />
+Ond hi o&rsquo;r diwedd oddiweddais,<br />
+Ac O! mi deimlais, ac mi ddwedais<br />
+Farddoniaeth dlysach mewn un munud<br />
+Na dim a genais yn fy mywyd,<br />
+Wrth roddi cangen fedwen ferth<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nwylaw fy anwylyd.</p>
+<h3>VII.</h3>
+<p class="poetry">Tra &rsquo;n cysgu &rsquo;r nos ddilynol<br />
+&nbsp;&nbsp; Canfyddais trwy fy hun,<br />
+Y gangen fedwen honno &rsquo;n bleth<br />
+&nbsp;&nbsp; Am wddf fy anwyl f&ucirc;n;<br />
+<a name="page96"></a><span class="pagenum">p. 96</span>Y dail a
+ddeuent arni,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn wyrdd a llawn bywhad;<br />
+A gwelwn hi &rsquo;n blodeuo &rsquo;n hardd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac yna &rsquo;n hadu had.<br />
+Ond wrth fwynhau fy mreuddwyd<br />
+&nbsp;&nbsp; O freuddwyd heb ei ail!<br />
+Canfyddwn locust melyn ddu<br />
+&nbsp;&nbsp; Ymysg y bedw ddail;<br />
+Ymlusgodd ac ymrwyfodd<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes cyffwrdd gwddf y ferch,<br />
+Ac yna breuddwyd mwy nid oedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond hunllef hagr erch.</p>
+<p class="poetry">Diolchais am gael deffro<br />
+&nbsp;&nbsp; Pan ddaeth yn doriad dydd;<br />
+Ond cofiais ddechreu&rsquo;r breuddwyd hwn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fwy na &rsquo;i ddiwedd prudd.&mdash;<br />
+Meddyliais am y blodau<br />
+&nbsp;&nbsp; Oedd ar y brigau cain,<br />
+Yn fwy nag am y locust erch<br />
+&nbsp;&nbsp; Lochesid yn y rhain.<br />
+Fy nghalon losgai ynnof<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth gofio llygad Men;<br />
+Ac adeiladais lawer llys<br />
+&nbsp;&nbsp; A chastell yn y nen;<br />
+Ond maluriasant ymaith,<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyn dechreu mynd yn hen,<br />
+Oherwydd cangen <i>gollen</i> ddaeth<br />
+&nbsp;&nbsp; Oddiwrth fy Menna Rh&ecirc;n.</p>
+<h3>VIII.</h3>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Hob y Deri Dando</i>.</p>
+<p class="poetry">Mae gan bawb ei brofedigaeth,<br />
+&nbsp;&nbsp; Paid a siarad gwirion,<br />
+Ond myfi gadd siomedigaeth<br />
+&nbsp;&nbsp; Paid a thorri &rsquo;th galon;<br />
+<a name="page97"></a><span class="pagenum">p. 97</span>Rhyfedd
+iawn os na wnaf farw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Siwr, siwr iawn,<br />
+Siomedigaeth chwerw arw;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mwyn, mwyn, er ei mwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A fyddai marw er ei mwyn.</p>
+<p class="poetry">Rown i&rsquo;n meddwl ei bod hi&rsquo;n
+ddidwyll,<br />
+&nbsp;&nbsp; Paid a meddwl gwirion,&mdash;<br />
+Peidiwch chwithau bod yn fyrbwyll;<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna fel mae dynion.<br />
+Dynion sydd a&rsquo;r synwyr cryfa,<br />
+&nbsp;&nbsp; Siwr, siwr iawn,<br />
+Ond gwrthodwyd fi gan Menna;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mwyn, mwyn, er ei mwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A fyddai marw er ei mwyn.</p>
+<p class="poetry">Rhoddais iddi gangen fedwen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Beth ddywedodd Menna?<br />
+Gyrrodd imi gangen gollen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wel, hi wnaeth yn eitha&rsquo;.<br />
+Ond parhaf o hyd i&rsquo;w hoffi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Siwr, siwr iawn,<br />
+Pe b&rsquo;ai &rsquo;n gyrru amdo imi;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Mwyn, mwyn, er ei mwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A fyddai marw er ei mwyn.</p>
+<h3>IX.</h3>
+<p class="poetry">&rsquo;R oedd gennyf fi gyfaill pur anwyl a
+hoff,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn fy nghyfarfod bob amser &acirc; gw&ecirc;n;<br />
+Ac wrtho mi ddwedais fy mod wedi rhoi<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy neheulaw i Menna Rh&ecirc;n.<br />
+Ond ef pan ddeallodd yr hyn oedd yn bod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Siaradodd &acirc;&rsquo;r llances ei hun&mdash;<br
+/>
+Efe oedd y locust ddisgynnodd ar ddail<br />
+&nbsp;&nbsp; Y fedwen a welais trwy f&rsquo; hun.</p>
+<p class="poetry"><a name="page98"></a><span class="pagenum">p.
+98</span>Mae llawer ffordd i lofruddio dyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y byd llofruddiog hwn;<br />
+Os cwrddwch &acirc; lleidr yng ngwyll y nos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydd angau ar ffroen ei wn;<br />
+Fe gymer eich arian ar ol eich lladd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;w logell losgedig ei hun,<br />
+Ac yna fe &rsquo;ch tafl i ffos y clawdd,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna ffordd <i>lleidr</i> i fwrdro dyn.</p>
+<p class="poetry">Mae arall o falais yn dod gyda gw&ecirc;n,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; I ro&rsquo;i i ddyn ddiod yn hael,<br />
+Mae yntau &rsquo;n cymeryd, ond bychan y g&#373;yr<br />
+&nbsp;&nbsp; Mai cwpan o wenwyn mae &rsquo;n gael;<br />
+Mae un yn ymdrengu, a&rsquo;r llall yn boddhau<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhyw deimlad sydd ynddo fe &rsquo;i hun&mdash;<br />
+Fe ddygodd y gwenwyn ryw amcan i ben,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna ffordd <i>llofrudd</i> i fwrdro dyn.</p>
+<p class="poetry">Mae arall yn byw ac yn bod gyda chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel cyfaill diffuant bob pryd,<br />
+Ac rywfodd i&rsquo;ch mynwes yn gynnes yr a,<br />
+&nbsp;&nbsp; Nes cael eich cyfrinach i gyd.&mdash;<br />
+Ac yna mae &rsquo;n myned i sibrwd ei serch<br />
+&nbsp;&nbsp; I galon un garech eich hun&mdash;<br />
+Yn ennill y llances garasech erioed;<br />
+&nbsp;&nbsp; Dyna ffordd <i>cythraul</i> i fwrdro dyn.</p>
+<h3>X.</h3>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Y Melinydd</i>.</p>
+<p class="poetry">Ond chaiff y gangen fedwen<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddim gwywo &rsquo;n goch ei lliw<br />
+Nes af i siarad eto<br />
+&nbsp;&nbsp; Yng ngwyneb Menna wiw.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<p class="poetry"><a name="page99"></a><span class="pagenum">p.
+99</span>Mae gennyf d&#375; fy hunan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb ddegwm, rhent, na threth;<br />
+A phan eisteddaf ynddo,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy&rsquo;n frenin ar bob peth.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Mae gennyf barlwr bychan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac aelwyd fechan l&acirc;n;<br />
+A&rsquo;m tegell i fy hunan<br />
+&nbsp;&nbsp; Sy &rsquo;n canu wrth y t&acirc;n.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Mae gennyf gant o ddefaid<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn pori ar y bryn,<br />
+A gallaf godi &rsquo;m cyfrwy<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar gefn fy ngheffyl gwyn.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Mae gennyf ferlyn mynydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fynd i weled Men;<br />
+Nad all neb ond fy hunan<br />
+&nbsp;&nbsp; Roi rheffyn yn ei ben.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Mae &rsquo;r ardd, a&rsquo;r cae, a&rsquo;r
+ffriddoedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r t&#375; yn eiddo im&rsquo;;<br />
+Ond heb fy Menna anwyl<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwyf fel pe bawn heb ddim.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Fe &rsquo;i ceisiaf unwaith eto,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac os gwrthodir fi,<br />
+Tros fil o weithiau wedyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Am Fenna ceisiaf fi.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fa la, &amp;c.</p>
+<h3><a name="page100"></a><span class="pagenum">p.
+100</span>XI.</h3>
+<p class="poetry">Gwelais bren yn dechreu glasu<br />
+&nbsp;&nbsp; Ei ganghennau yn yr ardd<br />
+Ac yn dwedyd wrth yr adar,&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Wele daeth y Gwanwyn hardd.&rdquo;<br />
+Daeth aderyn bychan heibio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac fe safodd ar ei frig;<br />
+Ac fe ganodd gyda deilen<br />
+&nbsp;&nbsp; Newydd irlas yn ei big.</p>
+<p class="poetry">Daeth aderyn bychan arall<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar las gangen yn y coed,<br />
+Fe ysgydwodd blu ei aden<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac fe ddawnsiodd ar ei droed;<br />
+Canodd yntau, a dewisodd<br />
+&nbsp;&nbsp; Fan lle carai wneyd ei nyth,<br />
+O! mae &rsquo;r Gwanwyn fel yn cadw<br />
+&nbsp;&nbsp; Natur hen yn ieuanc byth.</p>
+<p class="poetry">Eis o dan fy nghoeden fedwen<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac mi godais fry fy mhen,<br />
+Ac mi welais ol y gyllell,<br />
+&nbsp;&nbsp; Lle torasid cangen Men.<br />
+Gwnaeth adgofion i&rsquo;m ofidio<br />
+&nbsp;&nbsp; Na buasai &rsquo;r gainc yn wyw;<br />
+Ond canfyddais gangen ieuanc<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn y toriad hwnnw &rsquo;n byw.</p>
+<p class="poetry">O mae gobaith mewn gwrthodiad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Meddwyf innau wrth fy hun;<br />
+Er fy nhorri gallaf dyfu<br />
+&nbsp;&nbsp; Eto yn serchiadau &rsquo;r fun.<br />
+Troes fy wyneb tuag adref,<br />
+&nbsp;&nbsp; Teflais lawer tremiad ffol<br />
+Tros fy ysgwydd at y fedwen<br />
+&nbsp;&nbsp; L&acirc;s adewais ar fy ol.</p>
+<h3><a name="page101"></a><span class="pagenum">p.
+101</span>XII.</h3>
+<p class="poetry">Wrth ddychwel tuag adref,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi glywais gwcw lon,<br />
+Oedd newydd groesi &rsquo;r moroedd<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;r ynys fechan hon.</p>
+<p class="poetry">A chwcw gynta&rsquo;r tymor<br />
+&nbsp;&nbsp; A ganai yn y coed,<br />
+&rsquo;Run fath a&rsquo;r gwcw gyntaf<br />
+&nbsp;&nbsp; A ganodd gynta&rsquo; &rsquo;rioed.</p>
+<p class="poetry">Mi drois yn ol i chwilio<br />
+&nbsp;&nbsp; Y glasgoed yn y llwyn,<br />
+I edrych rhwng y brigau,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ple &rsquo;r oedd y deryn mwyn.</p>
+<p class="poetry">Mi gerddais nes dychwelais<br />
+&nbsp;&nbsp; O dan fy medw bren;<br />
+Ac yno &rsquo;r oedd y gwcw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn canu wrth fy mhen.</p>
+<p class="poetry">O! diolch iti, gwcw,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ein bod ni yma &rsquo;n cwrdd&mdash;<br />
+Mi sychais i fy llygad,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r gwcw aeth i ffwrdd.</p>
+<h3>XIII.</h3>
+<p class="poetry">Ar ol i&rsquo;r gog fy ngadaw, efo &rsquo;r
+pren,<br />
+Dechreuais ganu &rsquo;r alaw Mentra Gwen;<br />
+&nbsp;&nbsp; Cyfodi wnes yn union,<br />
+&nbsp;&nbsp; A theimlais fwy na digon<br />
+O ganu ar fy nghalon, Mentra Men,<br />
+Er gwaethaf fy ngelynion, Mentra Men.</p>
+<p class="poetry"><a name="page102"></a><span class="pagenum">p.
+102</span>Os gyrraist imi gollen, Menna Wen,<br />
+Fe yrraf eto fedwen Menna Wen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Pe b&rsquo;ai holl fedw Cymru<br />
+&nbsp;&nbsp; Tan farn yn gwywo &rsquo;fory,<br />
+Mi ddaliwn innau i ganu, Mentra Men,<br />
+Nes byddent yn aildyfu, Menna Wen.</p>
+<p class="poetry">Os gwelaist ddail yn syrthio, ar y pren,<br />
+A blodau &rsquo;r haf yn gwywo, Menna Wen.<br />
+&nbsp;&nbsp; Perogli wedi marw<br />
+&nbsp;&nbsp; Wna &rsquo;r dail sydd ar y bedw,<br />
+Gan ddal y tywydd garw, Menna Wen,<br />
+Pren cariad ydyw hwnnw, Menna Wen.</p>
+<h3>XIV.</h3>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Clychau Aberdyfi</i>.</p>
+<p class="poetry">Wrth feddwl am y gangen gyll<br />
+&nbsp;&nbsp; Ddanfonodd Menna imi;<br />
+Draw &rsquo;n y pellder clywwn swn<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen glychau Aberdyfi&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &ldquo;Menna eto fydd dy fun,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; G&acirc;d y pruddglwyf iddo
+&rsquo;i hun,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Cwyd dy galon, bydd yn
+ddyn,&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Meddai clychau
+Aberdyfi.<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Cwyd dy galon, bydd yn
+ddyn,&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Meddai clychau
+Aberdyfi.</p>
+<p class="poetry">Hawdd gan glychau ganu &rsquo;n llon,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tra na bo dim i&rsquo;w poeni:<br />
+Hawdd yw cael gweniadau merch,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond mil mwy hawdd en colli.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &ldquo;Menna eto fydd dy
+fun,&rdquo; &amp;c.</p>
+<p class="poetry"><a name="page103"></a><span class="pagenum">p.
+103</span>Pe bai etifedd i &#373;r mawr<br />
+&nbsp;&nbsp; Yfory &rsquo;n cael ei eni;<br />
+I ganu cainc dechreuech chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen glychau Aberdyfi.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &ldquo;Menna eto fydd dy
+fun,&rdquo; &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Pe bai rhyw ddeuddyn yn y wlad,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yfory &rsquo;n mynd i&rsquo;w priodi,<br />
+I ganu cainc dechreuech chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen glychau Aberdyfi,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &ldquo;Menna eto fydd dy
+fun,&rdquo; &amp;c.</p>
+<p class="poetry">Pe bawn i fory &rsquo;n mynd i&rsquo;r bedd,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;m calon wedi torri;<br />
+I ganu cainc dechreuech chwi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Hen glychau Aberdyfi.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &ldquo;Menna eto fydd dy fun,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gad y pruddglwyf iddo &rsquo;i
+hun,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Cwyd dy galon, bydd yn
+ddyn,&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Meddai clychau
+Aberdyfi.<br />
+&nbsp;&nbsp; &ldquo;Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Cwyd dy galon, bydd yn
+ddyn&rdquo;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Meddai clychau Aberdyfi.</p>
+<h3>XV.</h3>
+<p class="poetry">&rsquo;R wyf wedi canu llawer<br />
+&nbsp;&nbsp; O gerddi Cymru l&acirc;n,<br />
+Ond dyma &rsquo;r darn prydferthaf<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd gennyf yn fy ngh&acirc;n;<br />
+Ymhen rhyw flwyddyn wedyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; At Menna Rhen daeth brys,<br />
+Nes aeth yn Menna Mabon<br />
+&nbsp;&nbsp; A modrwy am ei b&#375;s.</p>
+<p class="poetry"><a name="page104"></a><span class="pagenum">p.
+104</span>Yn mhen rhyw flwyddyn arall,<br />
+&nbsp;&nbsp; A dyma ddernyn cain;<br />
+Pan oedd y g&ocirc;g yn canu<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r blodau ar y drain,<br />
+Yr &#373;yn ar ben y mynydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn chware naid a llam,<br />
+Fe wenai Mabon bychan<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar freichiau gwyn ei fam.</p>
+<h3>XVI.</h3>
+<p class="poetry">Ar ysgwydd y gwan fe ddaeth pwys<br />
+&nbsp;&nbsp; Trafferthion a helbul y byd,<br />
+Fy nheulu gynyddodd, a daeth<br />
+&nbsp;&nbsp; Gofynion am &rsquo;chwaneg o &#375;d;<br />
+Ychwaneg o fwyd i&rsquo;r rhai bach,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ychwaneg o lafur a thraul;<br />
+Er hynny yn nghwmni fy Men,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yr oedd imi gysur i&rsquo;w gael.</p>
+<p class="poetry">Un gweryl a gawsom erioed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chweryl dra chwerw oedd hon;<br />
+Fe yrrwyd fy hunan a&rsquo;m gwraig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar t&#375;&rsquo;n bendramwnwgl bron.&mdash;<br />
+Yr oedd hi &rsquo;n bur hoff o roi tro<br />
+&nbsp;&nbsp; I weled ei mam tros y bryn;<br />
+Ac wrth imi ddwedyd gair croes,<br />
+&nbsp;&nbsp; Dechreuodd areithio fel hyn:&mdash;</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Cymeryd fy hel a fy nhrin,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fy maeddu heb ddarfod na phen:<br />
+Cymeryd pob tafod a rhenc,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fel pe bawn yn ddernyn o bren!<br />
+Ai dioddef fel carreg a raid,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb deimlad&mdash;na llygad&mdash;na chlyw!<br />
+O! na wnaf, os gwelwch chwi &rsquo;n dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaf fi ddim er undyn byw!</p>
+<p class="poetry"><a name="page105"></a><span class="pagenum">p.
+105</span>&ldquo;A chymer di fi ar fy ngair,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe &rsquo;i cedwais erioed hyd yn hyn;<br />
+Cyn cei di fy ngwddf tan dy droed,<br />
+&nbsp;&nbsp; Bydd dy ben yn eitha gwyn.&mdash;<br />
+Cymeryd diflasdod a chas,<br />
+&nbsp;&nbsp; A galw fy modryb yn &lsquo;sgriw.&rsquo;&mdash;<br
+/>
+O! na wnaf, os gwelwch chwi &rsquo;n dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaf fi ddim er undyn byw!</p>
+<p class="poetry">&ldquo;Ni flasa i fynd allan o&rsquo;r
+t&#375;,<br />
+&nbsp;&nbsp; I weled fy chwaer na fy mam,<br />
+Nad codi &rsquo;r gloch fawr byddi di,<br />
+&nbsp;&nbsp; Heb reswm, nag achos, na pham.&mdash;<br />
+Wna i mono fo, Alun, er neb,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi gadwaf anrhydedd fy rhyw;<br />
+O! na wnaf os gwelwch chwi &rsquo;n dda,<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaf fi ddim er undyn byw!</p>
+<p class="poetry">&ldquo;&rsquo;Does gen&rsquo; ti &rsquo;r un
+galon o&rsquo;th fewn,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phwyll yn dy goryn ni &rsquo;roed;<br />
+A gwae fi o&rsquo;r diwrnod a&rsquo;r awr [<i>yn crio</i>.]<br />
+&nbsp;&nbsp; Y gwelais dy wyneb erioed!<br />
+Mi &acirc;f tros y bryn at fy nhad,<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;m hatal &rsquo;does undyn a wiw;<br />
+Ac aros yn h&#373;y efo &rsquo;th di&mdash;<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaf fi ddim&mdash;wnaf fi ddim!<br />
+&nbsp;&nbsp; Wnaf fi ddim er undyn byw!&rdquo;</p>
+<p>Ac i ffwrdd yr aeth hi, ac i ffwidd y bu hi, ac i ffwrdd yr
+arosodd, am nas gwn i pa hyd.&nbsp; Ond tra yr oedd hi efo
+&rsquo;i mam a&rsquo;i theulu, a minnau yn fy helbul efo fy
+mhlant bach, mi genais gerdd i ysgafnhau fy nghalon, ac fel hyn y
+cenais,&mdash;</p>
+<h3><a name="page106"></a><span class="pagenum">p.
+106</span>XVII.</h3>
+<p class="poetry">Mae &rsquo;r lloer yn codi tros yr aig<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac ogof Craig Eryri;<br />
+Ond beth yw cartref heb fy ngwraig,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ond ogof ddioleun&iacute;?<br />
+Y mae pob munud megis awr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac awr, O!&nbsp; Menna, &rsquo;n flwyddyn.<br />
+Pe bawn i heno &rsquo;n dderyn to,<br />
+&nbsp;&nbsp; Caet heno weled Alun.</p>
+<p class="poetry">O na bai cadair Morgan Mud,<br />
+&nbsp;&nbsp; Neu un o&rsquo;r hen freindlysau,<br />
+Yn mynd a fi, fy ngeneth wen,<br />
+&nbsp;&nbsp; Tros ben y coed a&rsquo;r caeau.<br />
+Mi rown fy ngwefus wrth dy glust,<br />
+&nbsp;&nbsp; A gwnawn i ti freuddwydio;<br />
+Nes codet trwy dy gwsg i ddod,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ol at Alun eto.</p>
+<p class="poetry">Ond i fy nghadair wellt yr af,<br />
+&nbsp;&nbsp; A cheisiaf huno, Menna;<br />
+Ac mewn breuddwydion cyn bo hir<br />
+&nbsp;&nbsp; Mi ddeuaf innau yna.<br />
+Yn awr &rsquo;rwy &rsquo;n cau fy amrant swrth<br />
+&nbsp;&nbsp; Wrth gychwyn i dy wyddfod;<br />
+Breuddwydia dithau, felly hed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A thyred i&rsquo;m cyfarfod.</p>
+<h3>XVIII.</h3>
+<p class="poetry">Mi dreuliais wythnos gyfan,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Menna bach i ffwrdd;<br />
+A&rsquo;r t&#375; yn llanast tryblith,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r llestri hyd y bwrdd.<br />
+<a name="page107"></a><span class="pagenum">p. 107</span>&rsquo;R
+oedd gennyf was a hogyn<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn cynhauafa mawn:<br />
+Ac eisiau pobi bara<br />
+&nbsp;&nbsp; A daeth yn fuan iawn.</p>
+<p class="poetry">&rsquo;R oedd godro un o&rsquo;r gwartheg<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn gasach na phob peth,<br />
+Oherwydd Menna &rsquo;n unig<br />
+&nbsp;&nbsp; Gai gydied yn ei theth.<br />
+A throi yn hesp wnaeth pedair<br />
+&nbsp;&nbsp; O&rsquo;r gwartheg mwyaf blith;<br />
+A llaeth y lleill a surodd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r byd a drodd o chwith.</p>
+<p class="poetry">Ac am y gegin, druan,<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;R oedd hi heb drefn na llun:<br />
+Y plant ddechreuent gr&iuml;o,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chr&iuml;ais innau f&rsquo; hun.<br />
+Mi flinais ar fy einioes,<br />
+&nbsp;&nbsp; Aeth bywyd imi &rsquo;n bwn:<br />
+A gyrrais efo &rsquo;r hogyn<br />
+&nbsp;&nbsp; I Menna &rsquo;r llythyr hwn:&mdash;</p>
+<h3>XIX.</h3>
+<p style="text-align: center"><span
+class="smcap">Alaw</span>,&mdash;<i>Bugail Aberdyfi</i>.</p>
+<p class="poetry">Mi geisiaf eto ganu c&acirc;n,<br />
+I&rsquo;th gael di &rsquo;n ol, fy ngeneth l&acirc;n,<br />
+I&rsquo;r gadair siglo ger y t&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fynydd Aberdyfi;<br />
+Paham, fy ngeneth hoff, paham,<br />
+Gadewaist fi a&rsquo;th blant dinam?<br />
+Mae Arthur bach yn galw &rsquo;i fam,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;i galon bron a thorri;<br />
+Mae &rsquo;r ddau oen llawaeth yn y llwyn,<br />
+A&rsquo;r plant yn chware efo &rsquo;r &#373;yn;<br />
+O tyrd yn ol, fy ngeneth fwyn,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fynydd Aberdyfi.</p>
+<p class="poetry"><a name="page108"></a><span class="pagenum">p.
+108</span>Nosweithiau hirion mwliog du<br />
+Sydd o fy mlaen, fy ngeneth gu:<br />
+O! agor eto ddrws y t&#375;,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fynydd Aberdyfi.<br />
+O! na chaet glywed gweddi dlos<br />
+Dy Arthur bach cyn cysgu &rsquo;r nos,<br />
+A&rsquo;i ruddiau bychain fel y rhos,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn wylo am ei fami;<br />
+Gormesaist lawer arnaf, Men,<br />
+Gormesais innau&mdash;dyna ben:<br />
+O tyrd yn ol, fy ngeneth wen,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fynydd Aberdyfi.</p>
+<p class="poetry">Fel hyn y ceisiaf ganu c&acirc;n<br />
+I&rsquo;th gael di &rsquo;n ol, fy ngeneth l&acirc;n,<br />
+I eistedd eto ger y t&acirc;n,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar fynydd Aberdyfi;<br />
+&rsquo;Rwy &rsquo;n cofio&rsquo;th lais yn canu &rsquo;n
+iach&mdash;<br />
+Ond &rsquo;fedri di, na neb o&rsquo;th &acirc;ch,<br />
+Ddiystyrru gweddi plentyn bach<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd eisieu gweld ei fami.<br />
+Rhyw chware plant oedd d&rsquo;weyd ffarwel,<br />
+Cyd-faddeu wnawn, a dyna &rsquo;r fel,<br />
+Tyrd tithau &rsquo;n ol, fy ngeneth ddel,<br />
+&nbsp;&nbsp; I fynydd Aberdyfi.</p>
+<h3>XX.</h3>
+<p class="poetry">Fe ddaeth yr hogyn adref,<br />
+&nbsp;&nbsp; A rhoddodd sicrhad,<br />
+Fod Menna &rsquo;n mynd i aros<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn nhy ei mam a&rsquo;i thad.<br />
+Os oeddem wedi priodi,<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn bendant dwedai hi<br />
+Nad oedd dim modd cymodi<br />
+&nbsp;&nbsp; A dyn o&rsquo;m tymer i.</p>
+<p class="poetry"><a name="page109"></a><span class="pagenum">p.
+109</span>Fod i&rsquo;r holl fechgyn fyned<br />
+&nbsp;&nbsp; I&rsquo;w magu ganddi hi:<br />
+Ac i&rsquo;r genethod ddyfod<br />
+&nbsp;&nbsp; O dan fy ngofal i.<br />
+&rsquo;R oedd hi yn ymwahanu,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ac felly &rsquo;n canu &rsquo;n iach;<br />
+Ond hoffai roddi cusan<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar wefus Enid fach.</p>
+<p class="poetry">A thrannoeth hi ddychwelodd<br />
+&nbsp;&nbsp; I ddwyn y rhwyg i ben:<br />
+Ond O! fe dorrodd dagrau<br />
+&nbsp;&nbsp; O eigion calon Men;<br />
+Cymerodd Arthur afael<br />
+&nbsp;&nbsp; Am wddf ei fam a fi,<br />
+Ac fel rhyw angel bychan,<br />
+&nbsp;&nbsp; Fe &rsquo;n hailgymododd ni.</p>
+<h3>XXI.</h3>
+<p class="poetry">Wyddoch chwi beth, mae ffraeo<br />
+&nbsp;&nbsp; Yn ateb diben da;<br />
+Pe na bai oerni &rsquo;r gauaf<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni theimlem wr&ecirc;s yr ha;<br />
+Pe na bai ymrafaelio,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ni byddai &rsquo;r byd ddim nes,<br />
+Yn wir mae tipyn ffraeo<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;N gwneyd llawer iawn o les.</p>
+<h3>XXII.</h3>
+<p class="poetry">Awel groes ar fy oes godai &rsquo;n gryf
+wedyn,<br />
+Daeth i mi adwyth mawr, clefyd, a thwymyn:<br />
+Rhoddai mhlant ddwylaw&rsquo;n mhleth, ogylch fy ngwely,<br />
+Minnau &rsquo;n fud welwn fyd arall yn nesu.<br />
+Is fy mhen, ias fy medd deimlais yn dyfod,<br />
+A daeth ofn, afon ddofn, ddu i&rsquo;m cyfarfod;<br />
+Ond &rsquo;roedd grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,<br />
+A rhoi gwin ar fy min ddarfu fy Menna.</p>
+<p class="poetry"><a name="page110"></a><span class="pagenum">p.
+110</span>O! os bu ias y bedd, allan o&rsquo;r briddell,<br />
+Hi a fu ennyd fer yn fy hen babell;<br />
+Yn fy nhraed teimlais waed, dyn wedi huno,<br />
+Ond fe drodd angau draw wedi fy nharo.<br />
+Fel y graig safai &rsquo;m gwraig anwyl yn &euml;on,<br />
+Ac i&rsquo;r nef, gweddi gref yrrodd o&rsquo;i chalon:<br />
+Rhoi ei grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,<br />
+A rhoi gwin ar fy min, ddarfu fy Menna.</p>
+<h3>XXIII.</h3>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ol fy
+hir gystudd,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy &rsquo;n cofio &rsquo;r
+boreuddydd<br />
+Y&rsquo;m cariwyd mewn cader dros riniog fy n&ocirc;r:<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ac ar fy ngwyn dalcen<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Disgynnodd yr heulwen,<br />
+Ac awel o&rsquo;r mynydd ac awel o&rsquo;r m&ocirc;r.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ar ol imi nychu<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Yn gaeth ar fy ngwely<br />
+Am fisoedd o gystudd, o glefyd a phoen;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fy nghalon lawenodd<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Wrth weld ar y weirglodd<br />
+Y gaseg a&rsquo;r ebol, y ddafad a&rsquo;r oen.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwy wenlas
+ffurfafen<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fe wenai yr heulwen,<br />
+Ac mi a&rsquo;i gwynebais, ac yfais y gwynt;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r adar a ddeuent<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; I&rsquo;m hymyl, a chanent,<br />
+Nes teimlais fy nghalon yn curo fel cynt.<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fy ngeneth ieuengaf<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ac Arthur ddaeth ataf,<br />
+A gwenu mewn dagrau wnai Menna gerllaw;<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A daeth fy nghi gwirion,<br />
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Gan ysgwyd ei gynffon,<br />
+A neidiodd i fyny a llyfodd fy llaw.</p>
+<h3><a name="page111"></a><span class="pagenum">p.
+111</span>XXIV.</h3>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond O! mae llawer blynedd,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Er pan own gynt yn eistedd,<br />
+O flaen fy nrws tan wenau &rsquo;r haul;<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rol gadael gwely gwaeledd.<br />
+&nbsp;&nbsp; A llawer tywydd garw<br />
+&nbsp;&nbsp; Sydd er yr amser hwnnw,<br />
+Mae &rsquo;m plant yn wragedd ac yn w&#375;r,<br />
+&nbsp;&nbsp; A Menna wedi marw.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Claddasom fachgen bychan,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Ac yna faban gwiwlan,<br />
+Ond chododd Menna byth mo&rsquo;i phen<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rol ini gladdu &rsquo;r baban.<br />
+&nbsp;&nbsp; &rsquo;Rwy &rsquo;n cofio &rsquo;r Sul y Blodau<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Yr aeth i weld eu beddau,<br />
+Pan welais arwydd ar ei gwedd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Mai mynd i&rsquo;r bedd &rsquo;roedd hithau.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Penliniodd dan yr ywen,<br />
+&nbsp;&nbsp; A phlannodd aur-fanadlen,<br />
+Mieri Mair, a chanri &rsquo;r coed,<br />
+&nbsp;&nbsp; A brig o droed y glomen.<br />
+&nbsp;&nbsp; Y blodau gwyllt a dyfent<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar ddau fedd yn y fynwent;<br />
+Ond gywo &rsquo;r oedd y rhosyn coch<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar foch y fam a&rsquo;i gwylient.</p>
+<p class="poetry">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac er pan gladdwyd Menna,<br
+/>
+&nbsp;&nbsp; Un fynwent yw &rsquo;r byd yma:<br />
+Y fodrwy hon sydd ar fy mys<br />
+&nbsp;&nbsp; Yw&rsquo; r unig drysor fedda.<br />
+&nbsp;&nbsp; Y fodrwy hon a gadwaf,<br />
+&nbsp;&nbsp; Y fodrwy hon a garaf,<br />
+A dyma destun olaf cerdd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Gwreichionen awen, olaf.</p>
+<h3><a name="page112"></a><span class="pagenum">p.
+112</span>XXV.</h3>
+<p class="poetry">Mae Menna &rsquo;n y fynwent yn isel ei
+phen,<br />
+A thi ydyw &rsquo;r fodrwy fu ar ei llaw wen:<br />
+Ar law fy anwylyd rwy &rsquo;m cofio dy roi,<br />
+Ac wrth imi gofio, mae ni calon yn troi&mdash;<br />
+Fy llygaid dywyllant, a chau mae fy nghlyw,<br />
+&rsquo;Rwyf fel pe bawn farw, ac fel pe bawn fyw:<br />
+Ond megis fy mhriod wrth adael y byd,<br />
+Mae modrwy &rsquo;r adduned yn oer ac yn fud.</p>
+<p class="poetry">Pan roddwyd ti gyntaf ar law Menna Rhen,<br />
+&rsquo;R oedd coedydd yn ddeiliog, a natur mewn gwen,<br />
+Y clychau yn canu, a&rsquo;r byd fel yn ffol,&mdash;<br />
+Ond cnul oedd yn canu pan ges i di &rsquo;n ol.<br />
+Mewn gwenwisg briodas y dodais i di,<br />
+O wenwisg yr amdo dychwelaist i mi;<br />
+O! fodrwy &rsquo;r adduned, nes gwywo &rsquo;r llaw hon,<br />
+Fe&rsquo;th gadwaf di &rsquo;n loew, fe&rsquo;th gadwaf
+di&rsquo;n gron.</p>
+<h3>XXVI.</h3>
+<p class="poetry">Aros mae &rsquo;r mynyddau mawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; Rhuo trostynt mae y gwynt;<br />
+Clywir eto gyda &rsquo;r wawr,<br />
+&nbsp;&nbsp; G&acirc;n bugeiliaid megis cynt.<br />
+Eto tyfa &rsquo;r llygad dydd,<br />
+&nbsp;&nbsp; Ogylch traed y graig a&rsquo;r bryn;<br />
+Ond bugeiliaid newydd sydd<br />
+&nbsp;&nbsp; Ar yr hen fynyddoedd hyn.</p>
+<p class="poetry">Ar arferion Cymru gynt,<br />
+&nbsp;&nbsp; Newid ddaeth o rod i rod;<br />
+Mae cenedlaeth wedi mynd,<br />
+&nbsp;&nbsp; A chenedlaeth wedi dod.<br />
+Wedi oes dymestlog hir,<br />
+&nbsp;&nbsp; Alun Mabon mwy nid yw;<br />
+Ond mae &rsquo;r heniaith yn y tir,<br />
+&nbsp;&nbsp; A&rsquo;r alawon hen yn fyw.</p>
+<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CEIRIOG***</p>
+<pre>
+
+
+***** This file should be named 3500-h.htm or 3500-h.zip******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/3/5/0/3500
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions will
+be renamed.
+
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
+specific permission. If you do not charge anything for copies of this
+eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
+for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
+performances and research. They may be modified and printed and given
+away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
+not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
+trademark license, especially commercial redistribution.
+
+START: FULL LICENSE
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
+Gutenberg-tm electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
+person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
+1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
+Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
+you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country outside the United States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
+on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
+phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+
+  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+  most other parts of the world at no cost and with almost no
+  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
+  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
+  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
+  United States, you'll have to check the laws of the country where you
+  are located before using this ebook.
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
+Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
+other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
+Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
+provided that
+
+* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
+  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+  within 60 days following each date on which you prepare (or are
+  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
+  Literary Archive Foundation."
+
+* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+  License. You must require such a user to return or destroy all
+  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
+  works.
+
+* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+  receipt of the work.
+
+* You comply with all other terms of this agreement for free
+  distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
+Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
+trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
+Defect you cause.
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
+www.gutenberg.org 
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary 
+Archive Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
+mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
+volunteers and employees are scattered throughout numerous
+locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
+Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
+date contact information can be found at the Foundation's web site and
+official page at www.gutenberg.org/contact
+
+For additional contact information:
+
+    Dr. Gregory B. Newby
+    Chief Executive and Director
+    gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
+state visit www.gutenberg.org/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search
+facility: www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+</pre></body>
+</html>
diff --git a/3500-h/images/cover.jpg b/3500-h/images/cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..72f89e7
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/cover.jpg
diff --git a/3500-h/images/fpb.jpg b/3500-h/images/fpb.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fe18b00
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/fpb.jpg
diff --git a/3500-h/images/fps.jpg b/3500-h/images/fps.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a7e7280
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/fps.jpg
diff --git a/3500-h/images/p16b.jpg b/3500-h/images/p16b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1fcb319
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p16b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p16s.jpg b/3500-h/images/p16s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..035348a
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p16s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p30b.jpg b/3500-h/images/p30b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..898a2ed
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p30b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p30s.jpg b/3500-h/images/p30s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dcd221c
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p30s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p32b.jpg b/3500-h/images/p32b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..92f57e6
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p32b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p32s.jpg b/3500-h/images/p32s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..023958c
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p32s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p41b.jpg b/3500-h/images/p41b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4c3b52b
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p41b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p41s.jpg b/3500-h/images/p41s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3a0aed5
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p41s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p46b.jpg b/3500-h/images/p46b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..92f5e15
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p46b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p46s.jpg b/3500-h/images/p46s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fbc6e8c
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p46s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p64b.jpg b/3500-h/images/p64b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4f7b235
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p64b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p64s.jpg b/3500-h/images/p64s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..285226e
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p64s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p6b.jpg b/3500-h/images/p6b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..20886fc
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p6b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p6s.jpg b/3500-h/images/p6s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..33419f7
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p6s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p89b.jpg b/3500-h/images/p89b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..60d0b86
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p89b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p89s.jpg b/3500-h/images/p89s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..098f6c8
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p89s.jpg
diff --git a/3500-h/images/p8b.jpg b/3500-h/images/p8b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..713fa56
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p8b.jpg
diff --git a/3500-h/images/p8s.jpg b/3500-h/images/p8s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1763bdb
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/p8s.jpg
diff --git a/3500-h/images/tp1b.jpg b/3500-h/images/tp1b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6e6ac9f
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/tp1b.jpg
diff --git a/3500-h/images/tp1s.jpg b/3500-h/images/tp1s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..316696a
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/tp1s.jpg
diff --git a/3500-h/images/tp2b.jpg b/3500-h/images/tp2b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cf21f62
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/tp2b.jpg
diff --git a/3500-h/images/tp2s.jpg b/3500-h/images/tp2s.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0d8bbeb
--- /dev/null
+++ b/3500-h/images/tp2s.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..531fa73
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #3500 (https://www.gutenberg.org/ebooks/3500)
diff --git a/old/ceirg10.txt b/old/ceirg10.txt
new file mode 100644
index 0000000..84b80cd
--- /dev/null
+++ b/old/ceirg10.txt
@@ -0,0 +1,4395 @@
+The Project Gutenberg Etext of Ceiriog, by John Ceiriog Hughes
+#1 in our series by John Ceiriog Hughes
+
+This Etext is in Welsh
+
+Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
+the laws for your country before redistributing these files!!!
+
+Please take a look at the important information in this header.
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+electronic path open for the next readers.
+
+Please do not remove this.
+
+This should be the first thing seen when anyone opens the book.
+Do not change or edit it without written permission.  The words
+are carefully chosen to provide users with the information they
+need about what they can legally do with the texts.
+
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+further information is included below.  We need your donations.
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a 501(c)(3)
+organization with EIN [Employee Identification Number] 64-6221541
+
+As of 12/12/00 contributions are only being solicited from people in:
+Colorado, Connecticut, Idaho, Indiana, Iowa,
+Kentucky, Louisiana, Massachusetts, Montana,
+Nevada, Oklahoma, South Carolina, South Dakota,
+Texas, Vermont, and Wyoming.
+
+As the requirements for other states are met,
+additions to this list will be made and fund raising
+will begin in the additional states.  Please feel
+free to ask to check the status of your state.
+
+International donations are accepted,
+but we don't know ANYTHING about how
+to make them tax-deductible, or
+even if they CAN be made deductible,
+and don't have the staff to handle it
+even if there are ways.
+
+These donations should be made to:
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+PMB 113
+1739 University Ave.
+Oxford, MS 38655-4109
+
+
+Title: Ceiriog
+
+Author: John Ceiriog Hughes
+
+Official Release Date: October, 2002  [Etext #3500]
+[Yes, we are about one year ahead of schedule]
+[The actual date this file first posted = 04/30/01]
+
+Edition: 10
+
+Language: Welsh
+
+The Project Gutenberg Etext of Ceiriog, by John Ceiriog Hughes
+*****This file should be named ceirg10.txt or ceirg10.zip*****
+
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, ceirg11.txt
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, ceirg10a.txt
+
+This etext was produced by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk,
+from the 1902 Ab Owen edition.
+
+Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple editions,
+all of which are in the Public Domain in the United States, unless a
+copyright notice is included.  Therefore, we usually do NOT keep any
+of these books in compliance with any particular paper edition.
+
+We are now trying to release all our books one year in advance
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+Please be encouraged to send us error messages even years after
+the official publication date.
+
+Please note:  neither this list nor its contents are final till
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.
+
+Most people start at our sites at:
+http://gutenberg.net
+http://promo.net/pg
+
+
+Those of you who want to download any Etext before announcement
+can surf to them as follows, and just download by date; this is
+also a good way to get them instantly upon announcement, as the
+indexes our cataloguers produce obviously take a while after an
+announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter.
+
+http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext02
+or
+ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext02
+
+Or /etext01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90
+
+Just search by the first five letters of the filename you want,
+as it appears in our Newsletters.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.  This
+projected audience is one hundred million readers.  If our value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+million dollars per hour this year as we release fifty new Etext
+files per month, or 500 more Etexts in 2000 for a total of 3000+
+If they reach just 1-2% of the world's population then the total
+should reach over 300 billion Etexts given away by year's end.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+Files by December 31, 2001.  [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is only about 4% of the present number of computer users.
+
+At our revised rates of production, we will reach only one-third
+of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
+manage to get some real funding.
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created
+to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium.
+
+We need your donations more than ever!
+
+Presently, contributions are only being solicited from people in:
+Colorado, Connecticut, Idaho, Indiana, Iowa,
+Kentucky, Louisiana, Massachusetts, Montana,
+Nevada, Oklahoma, South Carolina, South Dakota,
+Texas, Vermont, and Wyoming.
+
+As the requirements for other states are met,
+additions to this list will be made and fund raising
+will begin in the additional states.
+
+These donations should be made to:
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+PMB 113
+1739 University Ave.
+Oxford, MS 38655-4109
+
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation,
+EIN [Employee Identification Number] 64-6221541,
+has been approved as a 501(c)(3) organization by the US Internal
+Revenue Service (IRS).  Donations are tax-deductible to the extent
+permitted by law.  As the requirements for other states are met,
+additions to this list will be made and fund raising will begin in the
+additional states.
+
+All donations should be made to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation.  Mail to:
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+PMB 113
+1739 University Avenue
+Oxford, MS 38655-4109  [USA]
+
+
+We need your donations more than ever!
+
+You can get up to date donation information at:
+
+http://www.gutenberg.net/donation.html
+
+
+***
+
+If you can't reach Project Gutenberg,
+you can always email directly to:
+
+Michael S. Hart <hart@pobox.com>
+
+hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
+if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
+it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
+
+Prof. Hart will answer or forward your message.
+
+We would prefer to send you information by email.
+
+
+***
+
+
+Example command-line FTP session:
+
+ftp ftp.ibiblio.org
+login: anonymous
+password: your@login
+cd pub/docs/books/gutenberg
+cd etext90 through etext99 or etext00 through etext02, etc.
+dir [to see files]
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files]
+GET GUTINDEX.??  [to get a year's listing of books, e.g., GUTINDEX.99]
+GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books]
+
+
+**The Legal Small Print**
+
+
+(Three Pages)
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here?  You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this etext, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault.  So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you.  It also tells you how
+you may distribute copies of this etext if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement.  If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from.  If you received this etext on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-tm etexts,
+is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart
+through the Project Gutenberg Association (the "Project").
+Among other things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties.  Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext
+under the "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market
+any commercial products without permission.
+
+To create these etexts, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works.  Despite these efforts, the Project's etexts and any
+medium they may be on may contain "Defects".  Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may
+receive this etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims
+all liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from.  If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy.  If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS".  NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation,
+and its trustees and agents, and any volunteers associated
+with the production and distribution of Project Gutenberg-tm
+texts harmless, from all liability, cost and expense, including
+legal fees, that arise directly or indirectly from any of the
+following that you do or cause:  [1] distribution of this etext,
+[2] alteration, modification, or addition to the etext,
+or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     etext or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this etext in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word
+     processing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The etext, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The etext may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the etext (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the etext refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the
+     gross profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation"
+     the 60 days following each date you prepare (or were
+     legally required to prepare) your annual (or equivalent
+     periodic) tax return.  Please contact us beforehand to
+     let us know your plans and to work out the details.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of
+public domain and licensed works that can be freely distributed
+in machine readable form.
+
+The Project gratefully accepts contributions of money, time,
+public domain materials, or royalty free copyright licenses.
+Money should be paid to the:
+"Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+If you are interested in contributing scanning equipment or
+software or other items, please contact Michael Hart at:
+hart@pobox.com
+
+**END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.08.01*END**
+[Portions of this header are copyright (C) 2001 by Michael S. Hart
+and may be reprinted only when these Etexts are free of all fees.]
+[Project Gutenberg is a TradeMark and may not be used in any sales
+of Project Gutenberg Etexts or other materials be they hardware or
+software or any other related product without express permission.]
+
+
+
+
+
+This etext was produced by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk,
+from the 1902 Ab Owen edition.
+
+
+
+
+
+This Etext is in Welsh
+
+
+
+
+
+CEIRIOG
+
+by John Ceiriog Hughes
+
+
+
+
+CYNHWYSIAD.
+
+Rhagymadrodd
+Nant y Mynydd
+Meddyliau am y Nefoedd
+Mae John yn mynd i Loegr
+Bugail yr Hafod
+Ti wyddost beth ddywed fy nghalon
+Y fenyw fach a'r Beibl mawr
+Dychweliad y Cymro
+Addfwyn fiwsig
+Y Carnadau
+Bugeilio'r Gwenith Gwyn
+Mae'n Gymro byth
+Mi welaf mewf adgof
+Dim ond unwaith
+Y march ar gwddw brith
+Y Ferch o'r Scer
+Pa le mae'r hen Gymry
+Maes Crogen
+Tros y Garreg
+Bardd yn ei Awen
+Codiad yr haul
+Llongau Madog
+Serch Hudol
+Breuddwyd y Bardd
+Corn y Gad
+Dafydd y Garreg Wen
+Toriad y Dydd
+Yr Eneth Ddall
+Codiad yr Hedydd
+Ar hyd y Nos
+Morfa Rhuddlan
+Dim ond dechreu
+Difyrrwch Gwyr Harlech
+Trot y Gaseg
+Llances y Dyffryn
+Yn Ynys Mon
+Cadlef Morgannwg
+Mwyn yw myned tua Mon
+Hun Gwenllian
+Ar ddol pendefig
+A laeswn ni ddwylaw
+Llwybr y Pererin
+Bedd Llywelyn
+A ddywedaist ti fod Cymru 'n dlawd
+Peidiwch byth a dwedyd hynny
+Dydd trwy 'r ffenestr
+Cerddi Cymru
+I gadw 'r hen wlad
+Myfi sy'n magu 'r baban
+Tua Thegid dewch
+Hen gwrwg fy ngwlad
+Pob rhyw seren fechan wenai
+Claddedigaeth Morgan Hen
+Myfanwy
+Gofidiau Serch
+Wrth weld yr haul yn machlud
+Y fodrwy briodasol
+O weddi daer
+Y baban diwrnod oed
+Y fam ieuanc
+Ceisiais drysor
+Y fynwent yn y coed
+Claddasom di, Elen
+Annie Lisle
+Y defnyn cyntaf o eira
+Cavour
+Y milwr na ddychwel
+Garibaldi a charcharor Naples
+Glogwyn anwyl
+Ffarwel iti, Gymru fad
+Tros un o drumiau Berwyn
+Dychweliad yr hen filwr
+Trwy wledydd dwyreiniol
+Y Garreg Wen
+Tuag adre
+Beibl fy mam
+Alun Mabon
+
+
+
+
+RHAGYMADRODD.
+
+
+
+Ar un o lethrau'r Berwyn y ganwyd ac y magwyd Ceiriog.  Gadawodd ei
+gartref anghysbell a mynyddig pan yn fachgen; a'i hiraeth am
+fynyddoedd a bugeiliaid bro ei febyd, tra ym mwg a thwrw Manceinion,
+roddodd fod i'w gan pan ar ei thlysaf ac ar ei thyneraf.
+
+Mab Richard a Phoebe Hughes, Pen y Bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog,
+oedd John Ceiriog Hughes.  Ganwyd ef Medi 25ain, 1832.  Aeth i'r
+ysgol yn Nant y Glog, ger y llan.  Yn lle aros gartref ym Mhen y
+Bryn i amaethu ac i fugeila wedi gadael yr ysgol, trodd tua
+Chroesoswallt yn 1848, i swyddfa argraffydd.  Oddiyno, yn 1849, aeth
+i Fanceinion; ac yno y bu nes y daeth ei enw yn adnabyddus trwy
+Gymru.  Deffrowyd ei awen gan gapel, a chyfarfod llenyddol, a chwmni
+rhai, fel Idris Vychan, oedd yn rhoddi pris ar draddodiadau ac
+alawon Cymru.
+
+Yn 1858 yr oedd yn adrodd rhannau o'i gan fuddugol,--"Myfanwy
+Fychan,"--yn Eisteddfod Llangollen, am y mynydd a'i gartref.  Yn
+1860 cyhoeddwyd ei "Oriau'r Hwyr;" daeth hwn ar unwaith yn un o'r
+llyfrau mwyaf poblogaidd yng Nghymru.  Yn 1861 priododd un o rianod
+gwlad Ceiriog.  Yn 1862 cyhoeddwyd ei "Oriau'r Bore," lle mae ei
+awen ar ei thlysaf ac ar ei grymusaf.  O hynny hyd ddiwedd ei oes,
+daliodd i ganu.  Y mae dros chwe chant o'i ganeuon wedi dod a
+llawenydd i galon miloedd o Gymry, ac ambell un ddeigryn i lawer
+llygad.
+
+Yn 1865, daeth Ceiriog yn orsaf feistr i Lanidloes.  Aeth oddiyno i
+Dowyn yn 1870, oddiyno i Drefeglwys yn 1871, ac oddiyno i Gaersws yn
+yr un flwyddyu.  Yno y bu farw, Ebrill 23ain, 1887.  Treuliodd ei
+febyd, felly, yn Nyffryn Ceiriog, rhan ganol ei oes ym Manceinion,
+a'r rhan olaf ym mlaen Dyffryn yr Hafren.
+
+Trwy'r blynyddoedd yr oedd tri pheth yn agos iawn at ei galon,--
+llenyddiaeth Cymru, yr Eisteddfod, ac addysg Cymru.  Yr oedd yn hoff
+o Ddafydd ab Gwilym; yr oedd ganddo gariad greddfol at y naturiol
+a'r cain.  Yr oedd ei fryd ar ddiwygio'r Eisteddfod, ac ar ei gwneyd
+yn allu cenhedlaethol.  Hiraethai am ddadblygiad cyfundrefn addysg,
+ac ymfalchiai yng Ngholeg Prifysgol Cymru.  Un o wir feibion y
+mynyddoedd oedd.
+
+
+Wrth drefnu'r gyfrol hon, ceisiais ddewis darnau perffeithiaf
+Ceiriog, gan adael allan bopeth lle na welir y bardd ar ei oreu.  Y
+canlyniad ydyw hyn,--dewiswn, er fy ngwaethaf, y dwys a'r tyner yn
+ei awen, ac nid y digrif.  I'r dwys y rhoddodd Ceiriog fwyaf o'i
+enaid, ac ymarllwysiad teimlad ei oriau pruddaf yw ei ganeuon goreu.
+
+Dymunwn ddiolch yn gynnes i'r Mri. Hughes am gyhoeddi y gyfrol hon
+imi.  Y mae ganddynt hwy hawl ar y rhan fwyaf o lawer o'r caneuon
+sydd yn y gyfrol.  Ni buaswn yn gofyn iddynt gyhoeddi y pigion hyn,
+oni buasai fy mod yn gwybod y codir awydd ymysg llawer i brynnu y
+ddwy gyfrol brydferth gyhoeddwyd yn ystod bywyd Ceiriog, a than ei
+ofal, ganddynt hwy.
+
+Ceiriog, yn ddiameu, yw bardd telynegol mwyaf Cymru.  Y mae ei
+naturioldeb syml a'i gydymdemlad dwys wedi rhoi swyn anfarwol i'w
+gan.  Nid oes telyn yn yr un bywyd na chyffyrdda Ceiriog a rhai o'i
+thannau.  Tra aber yn rhedeg yn loew dros raian man, a thra bo gwrid
+mwyn yn hanner gyfaddef serch, ca'r galon ddynol fwynhad a nerth o
+ganeuon Ceiriog.
+
+"Alun Mabon" yw ei gampwaith.  Y mae miwsig hen alawon yn yr odlau;
+y mae bywyd y bugail yma yn ei bryder a'i fwynder.  Ynddo darlunia
+Ceiriog ei fywyd ei hun, a bywyd pob mynyddwr.
+
+"Ond bugeiliaid ereill sydd ar yr hen fynyddoedd hyn."  Nid teulu
+Ceiriog sydd yn byw ym Mhen y Bryn yn awr.  Ym mynwent Llanwnog, ger
+Caersws, ymysg y bryniau hanesiol mud, y rhoddwyd y prydydd i huno.
+Ar groes ei fedd y mae ysgrif syml, ac englyn o'i waith ei hun, -
+
+ER
+COF AM
+JOHN CEIRIOG HUGHES,
+A ANWYD MEDI 25,
+1832,
+A FU FARW EBRILL 23,
+1887.
+
+
+Carodd eiriau cerddorol,--carodd feirdd,
+      Carodd fyw 'n naturiol;
+   Carodd gerdd yn angerddol,
+   Dyma 'i fedd,--a dim lol.
+
+
+OWEN M. EDWARDS.
+Rhydychen,
+Mawrth 1, 1902.
+
+
+
+NANT Y MYNYDD.
+
+
+
+Nant y mynydd, groew, loew,
+   Yn ymdroelli tua'r pant;
+Rhwng y brwyu yn sisial ganu,
+   O na bawn i fel y nant.
+
+Grug y Mynydd yn eu blodau,
+   Edrych arnynt hiraeth ddug
+Am gael aros ar y bryniau
+   Yn yr awel efo'r grug.
+
+Adar man y mynydd uchel,
+   Godant yn yr awel iach;
+O'r naill drum i'r llall yn hedeg -
+   O na bawn fel deryn bach.
+
+Mab y Mynydd ydwyf innau,
+   Oddicartref yn gwneyd can,
+Ond mae'm calon yn y myuydd
+   Efo'r grug a'r adar man.
+
+
+
+MEDDYLIAU AM Y NEFOEDD.
+
+
+
+Y mae y tri phennill hyn mewn rhan yn wreiddiol, ac mewn rhan yn
+gyfieithiedig.
+
+Daw meddyliau am y nefoedd
+   Gydag awel wan y nawn,
+Gyda llanw'r mor fe ddeuant,
+   Gan lefaru 'n felus iawn;
+Pan fo 'r mellt fel ser yn syrthio,
+   Yn y storm gynhyrfus, gref -
+Pan fo 'r llong yn teimlo 'r creigiau,
+   Daw meddyliau am y nef.
+
+Daw meddyliau am y nefoedd,
+   I unigedd fforest goed,
+Ac i'r anial, lle nas tyfodd
+   Un glaswelltyn bach erioed.
+Ar fynyddau 'r ia tragwyddol,
+   Ac ar greigiau llymion, lle
+Bydd eryrod yn gorffwyso,
+   Daw meddyliau am y ne.
+
+Daw meddyliau am y nefoedd
+   I ynysig leia 'r aig,
+Lle mae 'r don yn gosod coron
+   Gwrel wen ar ben y graig;
+Trwy holl gyfandiroedd daear,
+   Glynnoedd dwfn, a bryniau ban,
+Pur feddyliau am y nefoedd
+   Ddont eu hunain i bob man.
+
+
+
+MAE JOHN YN MYND I LOEGER.
+
+
+
+Y mae hen don wladol o'r enw Gofid Gwynan, ac un led dlos ydyw ar y
+cyfan, ond nid i gyd felly.  Ysgrifennwyd y geiriau canlynol i'w
+canu arni, ond nid ydynt yn ymbriodi a'r alaw mor hapus ag y
+dymunwn.  Dymunwn ddyweyd am y gan ganlynol, mai ychydig iawn o
+ddychymyg sydd ynddi, ond fy mod yn dyweyd fy mhrofiad oreu gallwn.
+
+Mae John yn mynd i Loeger,
+   A bore fory 'r a;
+Mae gweddw fam y bachgen
+   Yn gwybod hynny 'n dda;
+Wrth bacio 'i ddillad gwladaidd,
+   A'u plygu ar y bwrdd,
+Y gist ymddengys iddi,
+   Fel arch ar fynd i ffwrdd.
+
+Mae ef yn hel ei lyfrau,
+   I'r gist sydd ar y llawr;
+Yn llon gan feddwl gweled
+   Gwychderau 'r trefydd mawr.
+Nis gwel e 'r deigryn distaw
+   Ar rudd y weddw drist;
+Na 'r Beibl bychan newydd
+   A roddwyd yn y gist.
+
+Yn fore, bore drannoeth,
+   Pan gysgai 'r holl rai bach;
+Wrth erchwyn y gwelyau
+   Mae John yn canu 'n iach.
+Carasai aros gartref,
+   Ond nid oedd dim i'w wneyd -
+Fe gawsai aros hefyd,
+   Pe b'asai 'n meiddio dweyd.
+
+I gwrdd y tren boreuol,
+   Cyn toriad dydd yr a, -
+"Ffarwel, fy mhlentyn anwyl,
+   O bydd yn fachgen da!
+Y nef a'th amddiffynno,
+   Fy machgen gwyn a gwiw;
+Paid byth anghofio 'th gartref,
+   Na 'th wlad, na 'th iaith, na' th Dduw."
+
+
+
+BUGAIL YR HAFOD.
+ALAW,--Hobed o Hilion.
+
+
+
+   Pan oeddwn i'n fugail yn Hafod y Rhyd,
+   A'r defaid yn dyfod i'r gwair a'r iraidd yd;
+   Tan goeden gysgodol mor ddedwydd 'own i,
+   Yn cysgu, yn cysgu, yn ymyl trwyn fy nghi;
+      Gwelaf a welaf, af fan y fynnaf,
+      Yno mae fy nghalon, efo hen gyfoedion
+Yn mwynhau y maesydd a'r dolydd ar hafddydd ar ei hyd.
+
+   Pan oeddwn i gartref, fy mhennaf fwynhad
+   Oedd naddu a naddu ar aelwyd glyd fy nhad;
+   Tra 'm chwaer efo 'i hosan a mam efo carth,
+   Yn nyddu, yn nyddu, ar garreg lan y barth,
+      Deued a ddeuo, anian dynn yno,
+      Hedaf yn fy afiaeth ar adenydd hiraeth
+I'r hen dy, glangynnes, dirodres, adewais yn fy ngwlad.
+
+   Mae'r wennol yn crwydro o'i hannedd ddilyth,
+   Ond dychwel wna'r wennol yn ol i'w hanwyl nyth;
+   A chrwydro wnawn ninnau ymhell ar ein hynt,
+   Gan gofio 'r hen gartref chwareuem ynddo gynt.
+      Pwyso mae adfyd, chwerwi mae bywyd,
+      Chwerwed ef a chwerwo, melus ydyw cofio
+Annedd wen dan heulwen yr awen a wena arnom byth.
+
+
+
+TI WYDDOST BETH DDYWED FY NGHALON.
+
+
+
+Achlysurwyd y penillion hyn gan eiriau ymadawol mam yr awdwr, pan
+oedd hi yn dychwelyd i Gymru, ar ol talu ymweliad iddo.
+
+Yn araf i safle 'r gerbydres gerllaw,
+   Y rhodiai fy mam gyda'i phlentyn;
+I waelod ei chalon disgynnodd y braw,
+   Pan welai y fan oedd raid cychwyn.
+Ymwelwodd ei gwefus--ei llygaid droi 'n syn,
+   Rhy floesg oedd i roddi cynghorion;
+Fe'i clywais er hynny yn sibrwd fel hyn, -
+   "Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."
+
+Canfyddodd fy llygad mewn dagrau 'n pruddhau,
+   Gwir ddelw o'i llygad ei hunan;
+Hyn ydoedd am ennyd fel yn ei boddhau,
+   Er nad fy nhristau oedd ei hamcan.
+Ond er fod cyfyngder yr ennyd yn gwneyd
+   Atalfa ar ffrwd o gysuron,
+Mudanrwydd rodd gennad i'w hanadl ddweyd, -
+   "Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."
+
+Nid son am gynllwynion y diafol, a'i fryd,
+   Er ennill ieuenctid i'w afael -
+Nid son am ffolineb, a siomiant y byd,
+   Yr ydoedd pan oedd yn fy ngadael;
+Dymunai 'n ddiameu bob lles ar fy nhaith,
+   Trwy fywyd i fyd yr ysbrydion;
+Ond hyn oedd yr oll a ddiangodd mewn iaith, -
+   "Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."
+
+I eiriau dirmygus, dieithrol nid wyf,
+   Mi wn beth yw llymder gwatwariaeth;
+Y munud diffygiwn dan loesion eu clwyf,
+   Yn nesaf dro'i oll, yn ddieffaith
+Do, clywais hyawdledd--er teimlo ei rym,
+   Mewn effaith ni lyn ei rybuddion;
+Ond hyn gan dynerwch fyth erys yn llym, -
+   "Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."
+
+Mae ysbryd yr oes megis chwyddiad y mor,
+   Yn chware a chreigiau peryglon;
+O'm amgylch mae dynion a wawdiant Dduw Ior,
+   Wyf finnau ddiferyn o'r eigion;
+Fy nghamrau brysurant i ddinistr y ffol,
+   Ond tra ar y dibyn echryslon
+Atelir fi yno gan lais o fy ol, -
+   "Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."
+
+Pe gwelwn yn llosgi ar ddalen y nef,
+   Y tanllyd lythrennau "NA PHECHA;"
+Pe rhuai taranau pob oes yn uu llef -
+   "Cyfreithiau dy Dduw na throsedda;"
+Pe mellten arafai nes aros yn fflam,
+   I'm hatal ar ffordd anuwiolion,
+Anrhaethol rymusach yw awgrym fy mam, -
+   "Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."
+
+
+
+GWYN, GWYN YW MUR.
+
+
+
+Gwyn, gwyn yw mur y bwthyn ar y bryn,
+O'i bared tyf rhosynau coch a gwyn;
+Tu allan, hardd a pharadwysaidd yw -
+Tu fewn mae'r ferch, fy nghariad wen, yn byw.
+
+
+
+Y FENYW FACH A'R BEIBL MAWR.
+
+
+
+[Mae y gan hon yn un a gerir gennyf fi tra byddaf byw, am fy mod
+wedi digwydd ei chyfansoddi rhwng 9 a 10 o'r gloch, boreu Ebrill y
+3ydd, 1859.  Boreu trannoeth derbyniais lythyr ymylddu o Gymru, yn
+dwyn imi y newydd fod fy anwyl dad wedi cau ei lygaid ar y byd hwn,
+ar y dydd a'r awr grybwylledig.--J. C. H.]
+
+Disgynnai 'r gwlaw, a gwynt y nos
+   A ruai yn y llwyn;
+Pan oedd genethig dlawd, ddifam,
+   Yn dal ei chanwyll frwyn;
+Wrth wely ei chystuddiol dad,
+   A'i gliniau ar y llawr,
+Gan dynnu 'r wylo iddi' hun,
+   A darllen y Beibl mawr.
+
+Disgynnai 'r gwlaw a gwynt y nos
+   Gwynfanai am y dydd,
+A llosgi 'r oedd y ganwyll frwyn
+   Uwchben y welw rudd;
+A gwylio 'r oedd y fenyw fach
+   Ei thad o awr i awr,
+Gan dorri mewn gweddiau taer,
+   A darllen y Beibl mawr.
+
+Disgynnai 'r gwlaw, a gwynt y nos
+   Dramwyai drumiau 'r wlad,
+A chwsg a ddaeth i esmwythau
+   Ei chystuddiedig dad;
+Ond pa fath gwsg, nis gwyddai hi,
+   Nes dwedai 'r oleu wawr,
+Ei fod ef wedi mynd i'r nef,
+   Yn swn yr hen Feibl mawr.
+
+Disgynna 'r gwlaw, ac eto 'r gwynt
+   A rua yn y llwyn,
+Uwchben amddifad eneth dlawd,
+   Tra deil ei chanwyll frwyn;
+Ar ol ei thad, ar ol ei mham,
+   Ei chysur oll yn awr
+Yw plygu wrth eu gwely hwy,
+   A darllen y Beibl mawr.
+
+
+
+DYCHWELIAD Y CYMRO I'W WLAD EI HUN.
+
+
+
+O Hinsawdd i hinsawdd mi grwydrais yn hir,
+   O rewdir y Gogledd i Itali dlos:
+Am danat ti Walia, ar for ac ar dir,
+   Hiraethais y dydd a breuddwydiais y nos.
+Cyfeiriais fy nghamrau i'r ardal hoff hon,
+   Ar gopa Clawdd Offa gosodais fy nhraed;
+Daeth awel y mynydd fel gwin i fy mron,
+   A golwg ar Gymru gynhesodd fy ngwaed,
+   A golwg ar Gymru gynhesodd ngwaed.
+
+Ar dywod yr anial bu ol fy nau droed,
+   Mi deithiais yn oerfel a phoethder yr hin;
+O'r fro lle nas tyfodd glaswelltyn erioed,
+   I wledydd y mel a gwinllanoedd y gwin;
+Yng Nghymru parhaodd fy nghalon o hyd,
+   Anwylach a harddach oedd hen Walia wen;
+Mi groesais y mor i eithafoedd y byd:
+   Ond croesais yr Hafren i orffwys fy mhen,
+   Yng nghartref fy nhadau gorffwysaf fy mhen.
+
+
+
+ADDFWYN FIWSIG.
+
+
+
+Addfwyn Fiwsig, addfwyn Fiwsig,
+Gwenferch gwynfa ydwyt ti;
+Pan anedli, adfywiedig
+   Awel haf ddaw atom ni.
+      Gauaf du helbulon,
+         Droi yn ha;
+      Danat rhew y galon,
+         Toddi wna, toddi wna.
+Dafnau melus bro gogoniant,
+Yn dy lafar di ddisgynnant;
+Blodau Eden yn ddiri',
+Dyfant, wenant, beraroglant,
+Yn dy lais a'th wyddfod ti.
+Nefol ferch ysbrydoledig,
+Ti sy 'n puro 'r fron lygredig,
+Ti sy 'n llonni 'r cystuddiedig.
+Addfwyn Fiwsig, addfwyn Fiwsig
+   Gwenferch gwynfa ydwyt ti.
+
+
+
+Y CANIADAU.
+
+
+
+Nid oes gennyf fawr o bleser gydag ysgrifennu un math o farddoniaeth
+heblaw caneuon bychain o'r fath hyn.  Fy mhlant fy hun ydyw'r
+Caniadau.  Dymuniad fy nghalon a balchder fy mynwes ydyw eu dwyn i
+fyny yn blant da.  Wrth adael i rai ddawnsio mewn plentynrwydd, ac
+i'r lleill chwerthin ac ysmalio, caiff nifer o honynt gadw
+carwriaeth ac eraill ganu hen alawon eu brodir.  Caiff bechgyn
+weithio yn y graig, a bugeilio ar y mynydd, a phan fydd dolefiad
+corn y gad yn galw, fe'u cyfeiriaf i faes y frwydr i amddiffyn eu
+cartref, ac i farw'n ddewr tros Ryddid eu mamwlad.  Yn nesaf at ofni
+Duw ac anrhydeddu y brenin, cant garu eu gwlad a meddwl yn dda am eu
+hiaith a'u cenedl.
+
+
+
+BUGEILIO 'R GWENITH GWYN.
+ALAW,--Bugeilio 'r gwenith gwyn.
+
+
+
+Eisteddai merch ar gamfa'r cae,
+   A'i phen gan flodau 'n dryfrith,
+I gadw 'r adar bach ffwrdd
+   Rhag disgyn ar y gwenith.
+Rho'i ganiatad i'r deryn to,
+   A'r asgell fraith gael disgyn;
+Rhag ofn ei fod yn eos fach,
+   A dyna deimlad plentyn.
+
+Pan welot tithau eneth wan,
+   Yn gofyn am dy gymorth:
+Wrth gil y drws, a glywi di,
+   Mo ymbil chwaer am ymborth?
+Os wyt am fendith ar dy faes,
+   Gogwydda glust i'w gweddi;
+Yr oedd yr haul, a'r gwlith, a'r gwlaw,
+   Yn meddwl am roi iddi.
+
+Os wyt am fedi gwenith gwyn,
+   Gofala beth a heui;
+A wyt ti'n hau y dyddiau hyn
+   Yr hyn ddymunet fedi?
+Tra gwelot wlith a gwlaw y nen,
+   A'r heulwen yn haelionus;
+Wel dos i hau ar dir y tlawd,
+   A chofia'th frawd anghenus.
+
+
+
+MAE 'N GYMRO BYTH.
+ALAW,--O Gylch y Ford Gron.
+
+
+
+Mae'n Gymro byth pwy bynnag yw,
+   A gar ei wlad ddinam;
+Ac ni fu hwnnw 'n Gymro 'rioed,
+   A wado fro ei fam.
+Aed un i'r gad a'r llall i'r mor,
+   A'r llall i dorri mawn;
+A chario Cymru ar ei gefn
+   A wnaiff y Cymro iawn.
+
+Cydgan:  Does neb yn caru Cymru 'n llai,
+   Er iddo grwydro 'n ffol;
+Mae calon Cymro fel y trai
+   Yn siwr o ddod yn ol.
+
+Er mynd ymhell o Walia Wen,
+   A byw o honi 'n hir,
+Ac er i'r gwallt claerdduaf droi
+   Yn wyn mewn estron dir,
+Mae 'r cof am dad a mam yn mynd
+   I'r bwthyn yn y ddol,
+A chlychau mebyd yn y glust
+   Yn galw galw 'n ol.
+
+Enilled aur ac uchel glod,
+   Mewn gwlad o win a mel;
+Aed yn ei longau ar y mor,
+   Er maint o'r byd a wel;
+Wrth edrych ar fachludiad haul
+   A gwylio ser y nos,
+Bydd clychau arian yn y gwynt
+   Yn son am Gymru dlos.
+
+
+
+MI WELAF MEWN ADGOF.
+ALAW,--Difyrrwch Arglwyddes Owen.
+
+
+
+Mi welaf mewn adgof hen ysgol y Llan,
+A'r afon dryloew yn ymyl y fan:
+O'm blaen mae pob carreg yn rhedeg yn rhes,
+A'r coedydd gysgodent fy mhen rhag y gwres.
+Yng nghanol eu cangau mae telyn y gwynt,
+Yn eilio 'r hen alaw a ganwn i gynt;
+Rwy 'n teimlo fy nhalcen dan heulwen yr haf,
+A 'nghalon yng Ngwalia ple bynnag yr af.
+
+Rwy'n gweled y defaid a'r wyn ar y bryn,
+Rwy 'n gweled gwynebau sy 'ngwaelod y glyn;
+Rwy'n clywed rhaiadrau yn adsain o draw,
+Ar mawrwynt yn erlid y cenllysg ar gwlaw.
+O sued yr awel, a rhued y don,
+Beroriaeth adgofion yn lleddf ac yn llon,
+Boed cwpan dedwyddyd yn wag neu yn llawn,
+Yng Ngwalia mae 'r galon ple bynnag yr awn.
+
+
+
+DIM OND UNWAITH YN Y FLWYDDYN.
+
+
+
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn,
+   Awn i fyny 'r cymoedd cain;
+Awn i ogli 'r peraidd borwellt
+   Llysiau 'r mel a blodau 'r drain.
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn
+   Gwena 'r ddaear oll fel gardd;
+      Awn aan dro, tua bryniau 'n bro
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn,
+   Pwy na chwery, pwy na chwardd?
+
+
+
+Y MARCH A'R GWDDW BRITH.
+ALAW,--Y Gadlys.
+
+
+
+Caradog eilw 'i ddeiliaid,
+   Ag udgorn ar ei fant;
+Fe ruthrodd y Siluriaid,
+   Cwympasant yn y pant.
+Enciliodd arwyr enwog,
+   Ond ar y march a'r gwddw brith
+   Fe ddaw 'r frenhines deg i'w plith
+I edrych am Garadog.
+
+Mae cynnwrf yn y ceunant,
+   Ar derfyn dydd y gad;
+A dynion dewr orweddant,
+   I farw tros eu gwlad.
+Yr afon foddodd fyddin,
+   Ond ar y march a'r gwddw brith,
+   Fe ddaw 'r frenhines deg i'w plith,
+I edrych am y brenin.
+
+Fe welodd y Rhufeiniaid
+   Y march a'r gwddw brith;
+Ond gwelodd y Brythoniaid
+   Frenhines yn eu plith.
+Mae 'r corn yn ail-udganu,
+   Brythoniaid yn eu holau dront,
+   Rhufeiniaid yn eu holau ffont,
+O flaen cleddyfau Cymru.
+
+
+
+Y FERCH O'R SCER.
+ALAW,--Y Ferch o'r Scer.
+
+
+
+Dywedir fod Merch y Scer yn ddarpar gwraig i'r telynor am rai
+blynyddau, ond gan iddo trwy ryw ddamwain golli ei olwg, fe
+berswadiwyd y llances gan ei pherthynasau a chan ei theimladau ei
+hun i roi pen ar y garwriaeth.  Gwnaed y don gwynfanus a phrydferth
+hon gan y telynor i arllwys allan ei siomedigaeth a'i ofid.
+
+'R wyf yn cysgu mewn dallineb
+   Ganol dydd a chanol nos;
+Gan freuddwydio gweled gwyneb
+   Lleuad wen a seren dlos.
+Tybio gweld fy mam fy hunan -
+   Gweld yr haul yn danbaid der;
+Gweld fy hun yn rhoddi cusan
+      I fy chwaer a Merch y Scer.
+
+Gwresog ydyw'r haul gwyneblon,
+   Oer, ond anwyl, ydyw 'r ser;
+Gwres oer felly yn fy nghalon
+   Bar adgofion Merch y Scer.
+Mae fy mam a'm chwaer yn dirion,
+   Yn rhoi popeth yn fy llaw;
+Merch y Scer sy 'n torri 'm calon,
+   Merch y Scer sy 'n cadw draw.
+
+Cariad sydd fel pren canghennog,
+   Pwy na chara Dduw a dyn?
+Cangen fechan orflodeuog
+   Ydyw cariad mab a mun.
+O! 'r wy'n diolch ar fy ngliniau,
+   Am y cariad pur di-ball;
+Cariad chwaer sy 'n cuddio beiau -
+   Cariad mam sy'n caru 'r dall.
+
+
+
+PA LE MAE 'R HEN GYMRY?
+ALAW,--Llwyn Onn.
+
+
+
+Bernid unwaith, nid yn unig gan Gymru hygoel, ond gan yr holl
+deyrnas, fod llwyth o Indiaid Cymreig yn preswylio parth o'r America
+ar gyffiniau yr afon Missouri, ac mai y Padoucas neu y Mandanas
+oeddynt.  Y mae yr hanes am JOHN EVANS o'r Waunfawr, yn Arfon, yn
+hynod effeithiol.  Cenhadwr ieuanc, llawn o ysbryd gwladgarol ac o
+sel grefyddol ydoedd ef.  Ymgymerodd a'r gorchwyl mawr o fyned i
+eithafoedd America, i chwilio am ddisgynyddion Madog, ac i bregethu
+yr efengyl iddynt.  Dilynodd John Evans yr afon Missouri am 1,600 o
+filldiroedd, ond tarawyd ef a'r dwymyn, a bu farw, ymhell o'i fro
+enedigol, ac mor bell ag erioed oddiwrth yr Indiaid Cymreig.  Y mae
+pedwar ugain mlynedd er hynny, ac y mae ein barn, gan mwyaf, wedi
+cyfnewid o barth i fodolaeth bresennol disgynyddion Madog ap Owen
+Gwynedd.  Gweler draethawd Thomas Stephens, Ysw., Merthyr Tydfil, ar
+y mater.  Y mae amcan mawreddus, ynni anturiaethus, taith
+aflwyddiannus, a diwedd torcalonnus y Cymro ieuanc hwn yn hynod
+darawiadol.
+
+Mae 'r haul wedi machlud, a'r lleuad yn codi,
+   A bachgen o Gymru yn flin gan ei daith;
+Yn crwydro mewn breuddwyd, ar lan y Missouri,
+   I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith.
+Ymdrochai y ser yn y tonnau tryloewon,
+   Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy i hun;
+"Pa le mae fy mrodyr?" gofynnai i'r afon
+"Pa le mae 'r hen Gymry, fy mhobol fy hun?"
+
+Fe ruai bwystfilod, a'r nos wnai dywyllu,
+   Tra 'r dwfr yn ei wyneb a'r coed yn ei gefn;
+Yng nghaban y coediwr fe syrthiodd i gysgu,
+   Ac yno breuddwydiodd ei freuddwyd drachefn.
+Fe welai Frythoniaid, Cymraeg wnaent lefaru,
+   Adroddent eu hanes, deallai bob un.
+Deffrodd yn y dwymyn, bu farw gan ofyn,
+"Pa le mae 'r hen Gymry, fy mhobol fy hun?"
+
+
+
+MAES CROGEN BORE TRANOETH.
+ALAW,--Y Fwyalchen.
+
+
+
+Ar y ffordd rhwng y Waun a Glynceiriog, y mae ty fferm mawr, o'r enw
+Crogen Iddon.  Bu brwydr dost yn yr ardal hon yn 1164, rhwng y
+Cymry, tan arweiniad Owen Gwynedd, a Harri II.  Y mae ol ei wersyll
+mewn amryw fannau ar yr Orsedd Wen, Bwrdd y Brenin--ac ar ran o'r
+mynydd perthynol i'r amaethdy y'm ganwyd ac y'm magwyd i.
+
+Y frwydr aeth trosodd o'r diwedd,
+   A baeddwyd y gelyn yn llwyr;
+A'r ser edrychasant ar Wynedd,
+   A'r bore ddilynodd yr hwyr.
+'R oedd yno ieuenctid yn gorwedd,
+   Am sefyll tros Wynedd yn bur -
+Yn fore daeth mamau a gwragedd,
+   I chwilio am feibion a gwyr.
+
+Fe ganai mwyalchen er hynny,
+   Mewn derwen ar lannerch y gad;
+Tra 'r coedydd a'r gwrychoedd yn lledu,
+   Eu breichiau tros filwyr ein gwlad.
+Gorweddai gwr ieuanc yn welw,
+   Fe drengodd bachgennyn gerllaw;
+Tra i dad wrth ei ochor yn farw,
+   A'i gleddyf yn fyw yn ei law.
+
+Gan frodyr, chwiorydd, a mamau,
+   Fe gasglwyd y meirwon ynghyd;
+Agorwyd y ffos ac fe 'i cauwyd,
+   Ond canai 'r Fwyalchen o hyd.
+Bu brwydyr Maes Crogen yn chwerw,
+   Gwyn fyd yr aderyn nas gwyr
+Am alar y byw am y meirw,
+   Y bore ddilynodd yr hwyr.
+
+
+
+TROS Y GARREG.
+ALAW,--Tros y Garreg.
+
+
+
+Pan y bydd llanciau a merched sir Feirionnydd mewn llefydd rhwng
+Bwlch Llandrillo a Chlawdd Offa, soniant yn fynych am fyned am dro i
+sir Feirionnydd, tros Garreg Ferwyn a thros y Bwlch.  Awgrymwyd y
+gan hon gan lodes oedd yn myned ag arian i helpu ei mam dalu y rhent
+am y ty bychan lle y ganwyd ac y bu farw ei thad.
+
+Fe ddaw wythnos yn yr haf,
+Gweled hen gyfeillion gaf;
+   Tros y mynydd
+   I Feirionnydd,
+Tros y Garreg acw 'r af.
+Ar y mynydd wele hi,
+Draw yn pwyntio ataf fi;
+Fyny 'r bryn o gam i gam,
+Gyda 'm troed fy nghalon lam;
+   Af ag anrheg
+   Tros y Garreg
+I fy unig anwyl fam.
+
+Fe gaf chware ar y ddol,
+Fe gaf eistedd ar y 'stol,
+   Wrth y pentan,
+   Diddan, diddan,
+Tros y Garreg af yn ol.
+Pan ddaw 'r wythnos yn yr haf,
+O fel codaf ac yr af,
+Fyny 'r bryn o gam i gam,
+Gyda 'm troed fy nghalon lam;
+   Af ag anrheg
+   Tros y Garreg
+I fy unig anwyl fam.
+
+
+
+BARDD YN EI AWEN.
+ALAW,--Bardd yn ei Awen.
+
+
+
+Mae llawer eraill o ddulliau yn bod ar y mesur hwn, ond nid wyf yn
+alluog, oddiwrth yr engreifftiau sydd gennyf, i roi barn nac opiniwn
+pa un o'r amryw fathau yw y mwyaf dewisol.  Y mae y don yn ddigon
+ystwyth ac ufudd, modd bynnag, i addasu ei hun at y cyfan.  Efallai
+
+
+Nad oes faws na dwys fesur
+O un baich i hen don bur,
+
+
+mwy nag i awen.
+
+Mae Bardd i ddod ryw ddydd,
+A brenin-fardd ein bryniau fydd,
+   Fe ddaw i Gymru lan;
+Ei wlad a glyw ei lef,
+A ni a phawb a'i hoffwn ef,
+   Pan gwyd pen gawr y gan;
+Fe aiff i ddwyfol fan,
+   Yn nghiliau dwfn hen galon dyn:
+Am Hedd fe gan o hyd,
+Fod angel Hedd yn hel ynghyd,
+   Enwadau 'r byd yn un.
+
+Fe ddaw y Bardd i'r byd,
+A'i gan i ben, O! gwyn eu byd
+   Y dorf a wel y dydd;
+Pwy wel y bore gwyn,
+Ac heulwen deg cyflawniad hyn,
+   Y fath gyfundeb fydd!
+Daw bardd i fysg ein plant,
+   I daro tant yn natur dyn;
+Am Hedd fe gan o hyd,
+Fod angel Hedd yn hel ynghyd
+   Enwadau 'r byd yn un.
+
+
+
+CODIAD YR HAUL.
+ALAW,--Codiad yr Haul.
+
+
+
+Mae yr alaw hon yn fwy addas feallai i'w chanu ar offeryn na chyda
+llais, oblegid ei bod mor gyflym, nes y mae synwyr, barddoniaeth
+geiriau, ac odlau yn cael llithro trostynt o'r bron heb eu cyffwrdd.
+Yr oedd Handel yn gydnabyddus iawn gyda'r hen donau Cymreig, ac fe
+ddefnyddiodd hon yn ei Acis and Galatea.  Yr oedd cyfaill o Sais un
+tro yn chware yr alaw o dan fy nghronglwyd, ac wedi myned unwaith
+neu ddwy tros y don, pan waeddodd allan tros ei ysgwydd, "Ai ton
+Gymreig y galwch chwi hon?  Ton o waith Handel yn don Gymreig!"  Yr
+oedd yn dda gennyf gael cyfleustra i esbonio iddo.
+
+   Gwel, gwel! wyneb y wawr,
+   Gwenu mae y bore-gwyn mawr:
+Ac wele'r Haul trwy gwmwl rhudd,
+Yn hollti ei daith gan dywallt Dydd!
+   I'w wydd adar a ddont,
+   Dreigiau 'r Nos o'i olwg a ffont.
+Pwy ddwed hardded ei rudd,
+Wyched yw gwynfreichiau Dydd!
+   Try y mor yn gochfor gwaed,
+   A'r ddaear dry o dan ei draed,
+   A'r ddaear dry o dan ei draed.
+
+   Haul, Haul! hyfryd yw Haul,
+   Gwyneb Hedd yw gwyneb yr Haul:
+I fyrdd y dysg fawredded yw
+Y gwynwedd dan gyneuodd Duw!
+   I'w daith' fyny y daw,
+   Llygaid dydd a'i gwelant ef draw;
+Egyr pob blaguryn byw,
+Ar ros a gwaun yn rhesi gwiw -
+   Gwel pob peth wyn haul y nen,
+   E' gwyd y byd pan gwyd ei ben,
+   E' gwyd y byd pan gwyd ei ben.
+
+
+
+LLONGAU MADOG.
+ALAW,--Difyrrwch y Brenin.
+
+
+
+Wele'n cychwyn dair ar ddeg,
+O longau bach ar fore teg;
+Wele Madog ddewr ei fron,
+Yn gapten ar y llynges hon.
+Mynd y mae i roi ei droed,
+Ar le na welodd dyn erioed:
+Antur enbyd ydyw hon,
+Ond Duw a'i dal o don i don.
+
+Ser y nos a haul y dydd,
+O gwmpas oll yn gwmpawd sydd;
+Codai corwynt yn y De,
+A chodai 'r tonnau hyd y ne;
+Aeth y llongau ar eu hynt,
+I grwydro 'r mor ym mraich y gwynt;
+Dodwyd hwy ar dramor draeth,
+I fyw a bod er gwell er gwaeth.
+
+Wele'n glanio dair ar ddeg,
+O longau bach ar fore teg:
+Llais y morwyr glywn yn glir,
+'R ol blwydd o daith yn bloeddio "Tir!"
+Canent newydd gan ynghyd,
+Ar newydd draeth y newydd fyd -
+Wele heddwch i bob dyn,
+A phawb yn frenin arno 'i hun.
+
+
+
+SERCH HUDOL.
+ALAW,--Serch Hudol.
+
+
+
+   Serch Hudol swyn,
+   Sy'n llanw 'r llwyn,
+Pan fo myrdd o adar mwyn,
+   Yn canu yn y coed.
+Mae anian oll yn canu 'nghyd,
+'D oes dim yn fyddar nac yn fud,
+Mae mwy o fiwsig yn y byd
+   Na thybiodd dyn erioed.
+   Corau 'r Wynfa wen,
+A ganant byth heb ddod i ben,
+Maer delyn aur gan deulu 'r nen,
+   Yng ngwyddfod Duw ei hun.
+Mae can yn hedeg ar ei hynt,
+Yn swn y mor a llais y gwynt,
+Bu ser y bore 'n canu gynt,
+   Paham na chana dyn?
+
+   Serch hudol yw,
+   Pob peth sy'n byw,
+Yn y nef a daear Duw;
+   O'r haul sy'n llosgi fry -
+I'r pryfyn tan yr hwn a roed,
+I rodio 'r clawdd a gwraidd y coed,
+I oleu ar y llwybyr troed
+   Sy'n arwain i dy dy.
+   Hardd yw llun a lliw,
+Pob peth a ddaeth o ddwylaw Duw,
+I ble 'r a llygad dyn nad yw,
+   Yng ngwydd y tlws a'r cain?
+Prydferthwch sydd yn llanw 'r nef,
+A phob creadur greodd Ef,
+O'r eryr ar ei aden gref,
+   I'r dryw sydd yn y drain.
+
+
+
+BREUDDWYD Y BARDD.
+
+
+
+Nis gwn am un engraifft o bennill ar y mesur hwn, ac nis gwn am neb
+sydd yn gallu yr hen alaw odidog heblaw y cyfaill Idris Vychan.  Y
+mae seibiant yn y don ar ddiwedd y chweched llinell, a'r llinell
+olaf yn llwythog o ofid a siomedigaeth.  Ymdrechais yn y geiriau
+gadw at gymeriad neilltuol y llinell olaf.  Mae hi fel moeseb
+oddiwrth, neu eglurhad ar, y chwe llinell flaenorol.
+
+ALAW,--Breuddwyd y Bardd.
+
+[Music not transcribed--DP]
+
+Eisteddai hen fardd yn ei gadair,
+   Yn wargrwm a'i wallt fel y gwlan;
+A'i feddwl a hedodd i'r amser
+   Y gwelid ei blant wrth y tan.
+Ei amrant a gauodd, ac yna breuddwydiodd
+   Yn weddw ac unig heb neb iw wahardd -
+Yng ngwynfyd ei galon breuddwydiodd y bardd.
+
+Fe welodd ei hun yn priodi,
+   Genethig anwylaf y wlad;
+Fe glywodd ei gyntaf anedig
+   Gan wenu 'n ei alw fe 'n "dad!"
+Ni welodd ef gladdu ei briod a'i deulu,
+   Na deilen wywedig yn disgyn i'r ardd -
+Na, breuddwyd ei febyd freuddwydiodd y bardd.
+
+Fe glywai hen glychau Llanarmon,
+   Yn fachgen fe deimlodd ei hun,
+Breuddwydiodd hen deimlad y galon,
+   Sef hiraeth am ddyfod yn ddyn.
+Ni chofiodd ef helynt y dyddiau'r aeth trwyddynt,
+   Ond tybiodd fod popeth yn hyfryd a hardd -
+Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.
+
+Er na bu un linell mewn argraff
+   O waith y breuddwydiwr erioed;
+Fe wel ef ei waith yn gyfrolau,
+   A dynion yn rhodio fel coed,
+A bechgyn yn darllen cynyrchion ei awen,
+   Fe wel anfarwoldeb trwy gwsg, ac fe chwardd -
+Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.
+
+
+
+CORN Y GAD.
+ALAW,--Rhyfelgan Ap Ivan Bennaeth.
+
+
+
+Ar y mynydd rhodiai bugail,
+Gwelai 'r gelyn ac yn uchel,
+Bloeddiodd allan--"Llongau Rhyfel!"
+Yna clywai gorn y gad.
+      Corn y gad!
+Dyna ganiad corn arswydion,
+Traidd ei ddolef trwy Blunlumon,
+Cawdor sydd yn galw 'i ddynion.
+Corn y rhyfel hollta 'r nefoedd,
+Tery arswyd trwy 'r mynyddoedd,
+Etyb creigiau pell y cymoedd
+         Gorn y gad.
+
+Fel mae Draig hen Gymru 'n deffro
+Tan y amynydd yn ei hogo',
+Cerrig ateb sydd yn bloeddio,
+Chwythu 'n uwch wna corn y gad;
+      Corn y gad!
+Meibion Berwyn ydynt barod,
+Llifant o'r mynyddoedd uchod,
+Duant y gwastadedd isod;
+Meirch i'r frwydyr gydgarlamant,
+Holl gleddyfau Cymru fflamiant,
+Mewn urdduniant, cydatebant
+         Gorn y gad!
+
+
+
+CORN Y GAD.
+
+
+
+Meddaf y pleser o ysgrifennu geiriau am y waith gyntaf i hen
+ryfelgan Gymreig o radd uchel; o leiaf nid wyf yn gwybod fod neb o'm
+blaen wedi cyfansoddi can ar yr alaw.  Ni bu y gerddoriaeth ychwaith
+yn argraffedig.  Fe ddichon fod y don wedi ei chyhoeddi, ac fe
+ddichon fod rhai o'm cyfeillion yn gwybod am eiriau hefyd llawer
+rhagorach na'm heiddo i.  Fe ddywedaf ar fyr eiriau pa fodd y daeth-
+um ar ei thraws.  Fel yr oedd Idris a minnau un noswaith yn hwmian
+hen donau i'n gilydd, fe ofynnodd ef braidd yn sydyn, "A glywsoch
+chwi Ivan ap Ivan Bennoeth erioed?"  Dywedais, os darfum ei chlywed,
+na chlywais hi ar yr enw hwnnw.  "O," ebai yntau, "hen don anwyl,
+nad oes ei gwell gan ein cenedl.  Mae tebygrwydd ynddi, fel yn amryw
+alawon eraill, i 'Difyrrwch Gwyr Harlech,' ac nid oes llawer lai o
+nerth a mawredd ynddi."  Digwyddodd fod ei lais yn well nag arferol,
+a'm ystafell innau yn fechan, ac allan a hi nes oedd y bwrdd yn
+crynnu, a phlant a phobl ar yr heol yn sefyll i wrando wrth y ty.
+Dywedai iddo ei chlywed, er yn blentyn, yn cael ei chware gan
+seindorf Dolgellau.
+
+
+
+DAFYDD Y GARREG WEN.
+
+
+
+Tyddyn yw y Garreg Wen, ger Porthmadog.  Yno yn y flwydd 1720 y
+ganwyd Dafydd, i'r hwn y priodolir cyfan-soddiaeth y don sydd ar ei
+enw.  Dywedir hefyd, ond ar ba sail nis gwyddom, mai efe ydyw awdwr
+Codiad yr Hedydd, Difyrrwch Gwyr Cricieth, ac alawon eraill.  Y mae
+y don yn un o'r rhai prydferthaf sydd gennym, ac yn nodedig o alarus
+a dwys.  Bu y cerddor gobeithiol hwn farw yn 1749, yn 29 oed, a
+chladdwyd ef ym mynwent Ynys Cynhaiarn, lle mae cofadail i'w
+goffadwriaeth, a llun ei delyn yn gerfiedig arni ynghyd a'r
+geiriau,--"BEDD DAVID OWEN, neu DAFYDD Y GARREG WEN."
+
+'R oedd Dyfydd yn marw, pan safem yn fud
+I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;
+"Ffarwel i ti 'mhriod, fy Ngwen," ebai ef,
+"Fe ddaeth y gwahanu, cawn gwrdd yn y nef."
+
+Fe gododd ei ddwylaw, ac anadl ddaeth
+I chwyddo 'r tro olaf trwy 'i fynwes oer, gaeth;
+"Hyd yma 'r adduned, anwylyd, ond moes
+Im' gyffwrdd fy nhelyn yn niwedd fy oes."
+
+Estynwyd y delyn, yr hon yn ddioed
+Ollyngodd alawon na chlywsid erioed;
+'R oedd pob tant yn canu 'i ffarweliad ei hun,
+A Dafydd yn marw wrth gyffwrdd pob un.
+
+"O! cleddwch fi gartref yn hen Ynys Fon,
+Yn llwch y Derwyddon, a hon fyddo 'r don,
+Y dydd y'm gosodir fi 'n isel fy mhen," -
+A'i fysedd chwareuant yr "Hen Garreg Wen."
+
+'R oedd Dafydd yn marw, pan safem yn fud
+I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;
+Yn swn yr hen delyn gogwyddodd ei ben,
+Ac angau rodd fywyd i'r "Hen Garreg Wen."
+
+
+
+TORIAD Y DYDD.
+ALAW,--Toriad y Dydd.
+
+
+
+Fe welid cant o honom
+   Yng ngoleu 'r lleuad brudd,
+Yn dringo fyny 'r Wyddfa fawr
+   I weled Toriad Dydd.
+Edrychem ar y nefoedd,
+   Wrth fynd o fryn i fryn;
+Edrychem ar y llynoedd dwr,
+   A phwysem ar ein ffyn.
+A gwelem y Saith Seren
+   Oedd yn y gogledd draw,
+Yn gwenu ar Saith Seren wen
+   Oedd yn y llyn gerllaw.
+Ond nid oedd amser sefyll,
+   Nid oedd ond hanner awr,
+Na byddai Toriad Dydd yn dod
+   Ar ben y Wyddfa fawr.
+
+O'r diwedd cyrhaeddasom
+   At ffynnon ger ei phen,
+Gan ddiolch am gael gwin y graig
+   Mor agos at y nen.
+Dringasom ris i fyny,
+   A threm fawreddus gaed, -
+Yr holl ddwyreiniol fyd yn goch,
+   Yn fflamio wrth ein traed;
+Ataliodd pawb ei anadl,
+   A phlethodd pawb ei law,
+Wrth weld y goelcerth goch yn dod,
+   A'r nos yn treiglo draw.
+Galwasom am y delyn,
+   Ac yng ngoleuni 'r wawr,
+Canasom don ar "Doriad Dydd"
+   Ar ben y Wyddfa fawr.
+
+
+
+YR ENETH DDALL.
+ALAW, Toriad y Dydd.
+
+
+
+Mae llawer un yn cofio
+   Yr eneth fechan ddall;
+Ni welodd neb un fach mor fwyn,
+   Mor brydferth, ac mor gall;
+Fe gerddodd am flynyddau
+   I ysgol Dewi Sant,
+Ar hyd y ffordd o gam i gam,
+   Yn nwylaw rhai o'r plant.
+'R oedd gofal pawb am dani,
+   A phawb yn hoffi 'r gwaith
+O helpu 'r eneth fach ymlaen,
+   Trwy holl drofeydd y daith;
+Siaradai 'r plant am gaeau,
+   A llwybrau ger y lli,
+Ac am y blodau tan eu traed,
+   Ond plentyn dall oedd hi.
+
+Fe glywai felus fiwsig
+   Yr adar yn y dail;
+Fe deimlai ar ei gwyneb bach
+   Belydrau serch yr haul;
+Aroglai flodau 'r ddaear;
+   Ond nis adwaenai 'r fun
+Mo wen yr haul, a mwy na 'r oll
+   Mo wen ei mam ei hun.
+Mae 'r plentyn wedi marw, -
+   Ar wely angau prudd
+Fe wenodd ar ei mam gan ddweyd,
+   "Mi welaf doriad dydd!"
+Ehedodd mewn goleuni
+   Oddiwrth ei phoen a'i phall,
+A gweled golygfeydd y nef
+   Y mae yr ENETH DDALL.
+
+
+
+CODIAD YR HEDYDD.
+ALAW,--Codiad yr Hedydd.
+
+
+
+Dywedir fod D. Owen wedi mynd i noson-lawen i Blas y Borth,
+Porthmadog, ac fe arosodd y telynor yn rhialtwch yr arwest, tan ddau
+neu dri o'r gloch yn y bore.  Fe ddaeth dydd ar warthaf Dafydd a'i
+delyn pan oedd y ddau ar y ffordd adref.  Eisteddodd y llanc ar
+garreg sydd i'w chanfod eto yn yr ardal, i sylwi ar ehedydd uweh ei
+ben yn taro cyweirnod ei galon ar doriad dydd.  Dyna'r fan a'r pryd
+y cyfansoddwyd y don Codiad yr Hedydd.
+
+Clywch, clywch foreuol glod,
+O fwyned yw 'r defnynnau 'n dod
+   O wynfa lan i lawr.
+Ai man ddefnynnau can
+Aneirif lu ryw dyrfa lan
+   Ddiangodd gyda 'r wawr?
+Mud yw 'r awel ar y waun,
+   Brig y grug yn esmwyth gryn;
+Gwrando mae yr aber gain,
+   Yn y brwyn ymguddia 'i hun.
+Mor nefol swynol ydyw 'r sain
+   Sy 'n dod i ddeffro dyn.
+
+Cwyd, cwyd ehedydd, cwyd,
+O le i le ar aden lwyd,
+   Yn uwch, yn uwch o hyd;
+Can, can dy ddernyn cu,
+A dos yn nes at lawen lu
+   Adawodd boen y byd, -
+Canu mae a'r byd a glyw,
+   Ei alaw lon o uchel le;
+Cyfyd hiraeth dynol ryw
+   Ar ei ol i froydd ne:
+Yn nes at Ddydd, yn nes at Dduw,
+   I fyny fel efe.
+
+
+
+AR HYD Y NOS
+ALAW,--Ar hyd y Nos.
+
+
+
+Holl amrantau 'r ser ddywedant,
+   Ar hyd y nos,
+Dyma 'r ffordd i fro gogoniant,
+   Ar hyd y nos.
+Goleu arall yw tywyllwch,
+I arddangos gwir brydferthwch
+Teulu 'r nefoedd mewn tawelwch,
+   Ar hyd y nos.
+O mor siriol gwena seren
+   Ar hyd y nos;
+I oleuo 'i chwaer-ddaearen
+   Ar hyd y nos.
+Nos yw henaint pan ddaw cystudd,
+Ond i harddu dyn a'i hwyrddydd,
+Rhown ein goleu gwan i'n gilydd
+   Ar hyd y nos.
+
+
+
+MORFA RHUDDLAN.
+ALAW,--Morfa Rhuddlan.
+
+
+
+Gwgodd y nefoedd ar achos y cyfion,
+   Trechodd Caethiwed fyddinoedd y Rhydd;
+Methodd gweddiau fel methodd breuddwydion,
+   Cleddyf y gelyn a gariodd y dydd;
+Cuddied y Morfa tan eira tragwyddol,
+   Rhewed yr eigion am byth tros y fan;
+Arglwydd trugarog, O! tyred i ganol
+   Achos y cyfiawn a chartref y gwan.
+
+Brenin y gelyn fydd pen ein gwladwriaeth,
+   Lleiddiad Caradog a gymer ei le;
+Cwymped y delyn ar gwympiad Caradog,
+   Syrthied i'r ddaear fel syrthiodd efe.
+Eto, edrychaf ar draeth y gyflafan,
+   Wadwyd mo Ryddid, a chablwyd mo 'r Ior;
+Gwell ydoedd marw ar Hen Forfa Rhuddlan,
+   Gwell ydoedd suddo i Ryddid y mor.
+
+
+
+'DOES DIM OND EISIEU DECHREU.
+ALAW,--Y Gadlys.
+
+
+
+'Does dim ond eisieu dechreu,
+Mae dechreu 'n hanner gwaith,
+I ddysgu pob gwybodau
+   A deall unrhyw iaith.
+Nac ofnwch anhawsderau,
+   'Does un gelfyddyd dan y rhod
+   Nad all y meddwl diwyd ddod,
+I'w deall wedi dechreu.
+"Fe hoffwn innau sengyd
+   Ar ben y Wyddfa draw,"
+Medd hen foneddwr gwanllyd
+   A phastwn yn ei law.
+Cychwynnodd yn y boreu,
+   Ac erbyn hanner dydd yr oedd
+   Ar ben y mynydd yn rhoi bloedd,
+"'Doedd dim ond eisieu dechreu."
+
+I fesur y planedau
+   Sy'n hongian er erioed;
+I ddarllen tudalennau
+   Y ddaear tan dy droed -
+Y bachgen efo 'i lyfrau
+   Ymlaen yr a, ymlaen yr a
+   I wneuthur drwg neu wneuthur da,
+'Does dim ond eisieu dechreu.
+Wel, deuparth gwaith ei ddechreu,
+   'Does un ddihareb well;
+Cychwynnwch yn y boreu,
+   Fe ellwch fynd ymhell.
+Edrychwch rhwng y bryniau
+   Ffynhonnau bach sy'n llifo 'i lawr,
+   Ond ant i'r mor yn genllif mawr,
+'Does dim ond eisieu dechreu.
+
+
+
+DIFYRRWCH GWYR HARLECH
+ALAW,--Difyrrwch Gwyr Harlech
+
+
+
+Wele goelcerth wen yn fflamio,
+   A thafodau tan yn bloeddio,
+Ar i'r dewrion ddod i daro
+   Unwaith eto 'n un;
+Gan fanllefau 'r tywysogion,
+Llais gelynion, trwst arfogion,
+A charlamiad y marchogion,
+   Craig ar graig a gryn.
+Cwympa llawer llywydd,
+Arfon byth ni orfudd;
+Cyrff y gelyn wrth y cant
+   Orffwysant yn y ffosydd;
+Yng ngoleuni 'r goeleerth acw,
+Tros wefusau Cymro 'n marw,
+Anibyniaeth sydd yn galw
+   Am ei dewraf dyn.
+
+Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid
+Harlech!  Harlech; cwyd i'w herlid;
+Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid,
+   Yn rhoi nerth i ni;
+Wele Gymru a'i byddinoedd
+Yn ymdywallt o'r mynyddoedd!
+Rhuthrant fel rhaiadrau dyfroedd
+   Llamant fel y lli.
+Llwyddiant i'n lluyddion,
+Rwystro bar yr estron,
+Gwybod yn ei galon gaiff
+   Fel bratha cleddyf Brython.
+Cledd yn erbyn cledd a chwery,
+Dur yn erbyn dur a dery,
+Wele faner Gwalia i fyny,
+   Rhyddid aiff a hi.
+
+
+
+TROT Y GASEG.
+ALAW--Trot y Gaseg.
+
+
+
+Rhaid imi basio heno
+   Ty geneth lana'r fro,
+Dymunwn alw yno,
+   Ond ni wnaiff hynny 'r tro.
+      Tyrd ti fy merlen hoew,
+      I fyny 'r dyffryn acw;
+      Da gwyddost am y ty
+      Y trig fy ngeneth gu -
+Dynesu mae yr afon,
+Cynesu mae fy nghalon,
+Wrth basio 'r Dolydd Gleision,
+      Ar gefn fy merlen ddu.
+
+Mae miwsig hen alawon,
+   Yn swn dy bedwar troed:
+Rwy 'n croesi tros yr afon
+   Mi welaf lwyn o goed.
+      Tra 'r afon ar y graian,
+      Yn hwian iddi' hunan,
+      Mae seren Gwener gu
+      Yn crynnu uwch y ty,
+A'm calon wirion innau
+Yn crynnu am y goreu.
+Wrth fynd ar loergan oleu
+      Ar gefn fy merlen ddu.
+
+Yn y coedwigoedd agos,
+   Fy merlen lo'wddu lefn,
+Y clywais lais yr eos
+   Wrth deithio ar dy gefn.
+      Pan oeddit ti yn trotian,
+      Yr oeddwn innau 'n dotian,
+      Wrth wrando 'r eos gu
+      Ac edrych ar y ty.
+Pan dderfydd y gostegion,
+Bydd Merch y Dolydd Gleision,
+Mewn cannaid ddillad gwynion,
+      Ar gefn fy merlen ddu.
+
+
+
+LLANCES Y DYFFRYN.
+ALAW,--Llances y Dyffryn.
+
+
+
+Llances y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn,
+Llanwodd lawenydd fy nghalon yn llawn;
+Glanach yw 'r defaid ar ochr y bryn,
+Gwynnach yw 'r alarch ar ddwfr y llyn:
+Clysach yw 'r blodau, a glasach yw 'r coed;
+Harddach, prydferthach y byd nag erioed.
+Gwnaed fi yn ddedwydd foreuddydd a nawn,
+Llances y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.
+
+Llances y Dyffryn oleuodd y fro,
+Gloewach yw 'r afon a glanach yw 'r gro;
+Purach fy meddwl a hoewach fy nhroed,
+Hoenach yr awen na bu erioed.
+Hoffach yw 'r Dyffryn a llonnach pob lle,
+Mwynach yw 'r awel o'r dwyrain a'r de;
+Trom fu fy nghalon, ond 'rwan distawn,
+Llances y dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.
+
+
+
+YN YNYS MON FE SAFAI GWR.
+ALAW--"Ymdaith y Mwnc."
+
+
+
+Yn Ynys Mon fe safai gwr
+Ym min y nos ar fin y traeth;
+Fe welai long draw ar y dwr,
+      A'i hannerch ar yr eigion wnaeth:-
+   Dos a gwel fy machgen gwiw,
+   Dos a sibrwd yn ei glyw
+         Yn iaith ddinam
+         Ei anwyl fam,
+   A dywed fod ei dad yn fyw.
+Ymwel gyda 'm plentyn, a dwed fod ei dad,
+   Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o'th wlad,
+   A thyner bo'r awel lle bynnag 'r ei di.
+         Dos tros y don,
+            Cei henffych well,
+         Dwed yno'n llon
+            Wrth fachgen sydd bell,
+Fod Gwalia flodeuog yn moli'r un Duw,
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.
+
+      Fod ywen ddu yn hardd uwchben
+         Y garreg las lle cwsg ei fam,
+      Ac fod ei dad a'i farf yn wen,
+         Yn grwm ei war, a byr ei gam;
+   Fod y pistyll eto 'n gry,
+   Fod yr afon fel y bu,
+            Ar wely glan
+            O raian man,
+   Yn sisial ton wrth ddrws y ty.
+Ymwel gyda 'm plentyn, a dwed fod ei dad,
+   Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o'th wlad,
+   A thyner bo'r awel lle bynnag 'r ei di.
+            Dos tros y don,
+               Cei henffych well,
+            Dwed yno 'n llon
+               Wrth fachgen sydd bell,
+Fod Gwalia flodeuog yn moli 'r un Duw,
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.
+
+         Fod ganddo chwaer ar ddelw 'i fam,
+            Sydd yn parhau i'w garu ef,
+         Sy 'n llawenhau wrth feddwl am
+            Gael eto gwrdd yn nef y nef.
+   Fod ei wlad heb weld ei hail
+   Am glysni teg a glesni dail;
+               A dal wrth ben
+               Ei Gymru wen
+   Mae awel nef a melyn haul.
+Ymwel gyda 'm plentyn, a dwed fod ei dad,
+   Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o'th wlad
+   A thyner bo 'r awel lle bynnag 'r ei di.
+               Dos tros y don,
+                  Cei henffych well,
+               Dwed yno 'n llon
+                  Wrth fachgen sydd bell,
+Fod Gwalia flodeuog yn moli 'r un Duw,
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.
+
+
+
+CADLEF MORGANNWG.
+
+
+
+O "Syr Rhys ap Tomos."
+
+Clywch, clywch, hen gadlef Morgannwg,
+Wele Rys a'i feirch yn y golwg,
+      I'w atal ymlaen
+      'Dyw mynydd ond maen
+            Adewir mewn llwch ar ei ol.
+Corn y gad ydyw miwsig yr awel,
+Heddyw gwledd gydag Arthur yw rhyfel,
+Yn galw ar fynydd a dol.
+Wel sefwch yn hyf gyda 'ch dreigiau,
+Ac edrychwch i lawr megis creigiau,
+   Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y gad
+         I godi'r hen wlad yn ei hol.
+
+Mae breichiau myrdd yn caledu,
+A ffroenau y meirch yn lledu;
+      A berwi mae gwaed,
+      Gwyr meirch a gwyr traed,
+            I godi'r hen wlad yn ei hol.
+Fry, fry, cyhwfan mae 'r faner,
+Trywanu mae 'r cledd at ei hanner;
+Yn uwch eto 'n uwch gyda 'r dreigiau,
+Ac edrychwch i lawr megis creigiau,
+   Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y gad,
+            I godi 'r hen wlad yn ei hol!
+
+
+
+MWYN YW MYNED TUA MON.
+ALAW,--Hufen Melyn.
+
+
+
+A ddowch chwi' rwyf--o ar yr
+af--on, A ddowch chwi' gan-u yn-o'n gor?
+
+I weld hy--naws--ed yd--yw
+nos-on, A mwyn-ed murmur tonau'r mor?
+
+A gawn ni fyn-ed ar y Fenai hen- o, I
+Yn--ys Mon-a rhwyf--wn gyda'r don:  O
+dowch i gan-u, dowch i nof--io, Dowch i rwyf-o
+gyda'r don:  Mae croes--o an-wyl in--i
+yn--o, O mwyn yw myn-ed tu--a Mon.
+
+Mae 'r bad yn nofio ar yr afon,
+   A nos o fwyniant ydyw hon;
+Mae 'r ser a'r lleuad yn dryloewon,
+   A'r cor yn canu ar y don.
+Wel ar y Fenai, ar y Fenai heno,
+   Y llawen ganwn, rhwyfwn gyda 'r don, -
+A dyma 'r canu, dyma 'r nofio,
+   Dyma 'r rhwyfo gyda 'r don;
+Mae aelwyd lawen inni yno,
+   O mwyn yw myned tua Mon.
+
+
+
+HUN GWENLLIAN.
+ALAW,--Hun Gwenllian.
+
+
+
+Hun Gwenllian, ferch y brenin,
+   Gwyn dy fyd ti tan y gwys;
+Cwsg Wenllian, dyner blentyn,
+   Yn y ddaear ddistaw ddwys.
+Cledd y Norman wnaeth gyflafan,
+   Nid oes gennyt fam yn awr;
+Hun Gwenllian, hun Gwenllian,
+   Cwsg ymhell o'r cystudd mawr.
+
+Hun Gwenllian, i'th fendithio
+   Duw 'th gymerodd yn ei gol;
+Mae th frawd hynaf wedi cwympo,
+   Ni ddaw 'r iengaf byth yn ol.
+Yn dy gartref trig y Norman,
+   Seren Cymru aeth i lawr;
+Hun Gwenllian, hun Gwenllian,
+   Cwsg ymhell o'r cystudd mawr.
+
+
+
+AR DDOL PENDEFIG.
+ALAW,--Y Gwenith Gwyn.
+
+
+
+Ar ddol pendefig, heidden wen
+   Ymgrymai' phen yn hawddgar;
+'R oedd cnwd o honynt ar y cae,
+   Fel tonnau hyd y ddaear;
+A cher y fan, ar fin rhyw lyn,
+   'R oedd gwenith gwyn yn gwenu;
+Un gwlith, un gwlaw, oedd ar y ddau,
+   Y cnydau prydferth hynny.
+
+Fe roddodd Duw mewn gwlaw a gwlith,
+   Ei fendith ar y maesydd;
+A dyn a godai gyda 'r wawr
+   I dorri lawr y cynnydd.
+Ond rhwng y ddeufaes trowynt ddaeth,
+   A rhuo wnaeth i'r nefoedd, -
+"Fod un yn mynd er bendith dyn,
+   A'r llall i ddamnio miloedd."
+
+
+
+A LAESWN NI DDWYLAW?
+ALAW,--Llwyn Onn.
+
+
+
+A Laeswn ni ddwylaw yng nganol y rhyfel,
+         Tra 'r gelyn yn erlid, a fynnwn ni hedd?
+      Tra llidiart y fynwent a'i sgrech ar ei hechel
+Wrth dderbyn y meddwon i stafell y bedd?
+      Mae'r blodau sy'n tyfu ar feddrod y meddwyn
+Yn gollwng eu dagrau tan gysgod yr yw;
+   A'r gwynt wrth fynd heibio, fel taran; yn gofyn
+"Pa un ai moesoldeb ai meddwdod gaiff fyw?"
+
+
+
+LLWYBR Y PERERIN.
+
+
+
+Mi dybiais fod ffordd y pererin i'r nef
+   Yn un lefn ac hardd-esmwyth trwy ddyffryn glas gain;
+Dangosaist Di 'r ffordd--ac un gul dywell oedd,
+   Garegog a blin trwy fieri a drain.
+Mae temlau a phlasau heb ofid na phoen,
+   Ond y maent tros gagendor o dir y rhai byw;
+Mae afonydd o hedd, ond pa le maent i'w cael, -
+   Yn y nef yno maent, fry yn nefoedd fy Nuw.
+
+
+
+BEDD LLYWELYN.
+ALAW,--Goslef Llywelyn.
+
+
+
+I Feddrod Llywelyn mae 'r tir wedi suddo,
+   Ac arno 'r gwlawogydd arosant yn llyn;
+Mae 'r lloer wrth ymgodi, a'r haul wrth fachludo,
+   Yn edrych gan wrido ar ysgwydd y bryn.
+   Fy Nghymru, fy Ngwlad, a wyddost ti hyn!
+      Pa le mae Gwladgarwch yn dangos ei gwedd?
+Mae dagrau y cwmwl yn gwybod am dano,
+      A deryn y mynydd yn nabod y bedd.
+
+Ar ddamwain mae 'r Cymro yn dyfod i weled,
+   Lle cwympodd yr olaf fu ddewr ar ei ran;
+Yr awel a gwyna a'r ddaear a ddywed,
+   Fod calon hen Walia yn curo 'n lled wan;
+   Dieithriaid a ddont i weled y fan
+      Y gorffwys Llywelyn wrth ochor ei gledd;
+Wel diolch am ddeigryn o'r nefoedd i waered,
+      Ac am y glaswelltyn yn ymyl y bedd.
+
+
+
+A DDWEDAIST TI FOD CYMRU 'N DLAWD.
+
+
+
+A Ddwedaist ti fod Cymru 'n dlawd,
+   Am fod ei llannau 'n llonydd,
+A thithau 'th hun yn cloddio, frawd,
+   Ym mryniau aur Meirionnydd?
+Mae mwy o gyfoeth tan dy droed,
+Na ddaeth i galon dyn erioed,
+Anwiredd mwy erioed ni wnawd -
+Na ddywed byth fod Cymru 'n dlawd.
+
+I ble y trown o fewn y tir,
+   Nas gwelir mwn ei meini
+Nad yw 'r meteloedd o'u gwelyau
+   Yn edrych am oleuni,
+Nad yw y pres a'r arian faen,
+Yn galw ar bob Cymro 'n mlaen,
+I roi ei ffydd a threio 'i ffawd
+Yn holl oludoedd "Cymru dlawd?"
+
+Estyna 'th fys pan glywot hyn,
+   Yn cael ei ddweyd am Gymru,
+At unrhyw graig, at unrhyw fryn,
+   Fo 'n edrych ar i fyny.
+Mae 'r nentydd oll wrth fynd i'r aig
+A cherrig ateb ym mhob craig,
+Yn dwedyd "Nac yw" gyda gwawd -
+Na ddywed byth fod Cymru 'n dlawd.
+
+
+
+PEIDIWCH BYTH A DWEDYD HYNNY.
+
+
+
+[Ysgrifennwyd y geiriau i Miss Edith Wynne, yr hon a'u canodd yn
+Eisteddfod Genhedlaethol Caernarfon, 1862.]
+
+D'wedwch fod fy ffroen yn uchel,
+   Fod fy malchder yn drahaus,
+Fod gwamalrwydd ar fy wyneb
+   A mursendod yn fy llais.
+Ond mae terfyn i anwiredd,
+   I greulondeb a sarhad.
+Peidiwch byth a dwedyd hynny,
+Imi golli m serch at Gymru,
+   Imi golli iaith fy ngwlad.
+
+II.
+
+O mor barod ydyw dynion
+   I drywanu at y byw;
+O mor gyndyn ydynt wedyn
+   I roi eli ar y briw.
+Dodwch garreg ar fy meddrod,
+   Fel y mynnoch bo 'r coffad;
+Dyna 'r pryd i dd'wedyd hynny,
+Imi golli 'm serch at Gymru,
+   Imi golli iaith fy ngwlad.
+
+
+
+DYDD TRWY 'R FFENESTR.
+ALAW,--Dydd Trwy 'r Ffenestr.
+
+
+
+Mae rhyddid i wylan y mor gael ymgodi,
+   Ac hedeg i'r mynydd uchelaf ei big;
+Mae rhyddid i dderyn ar greigiau 'r Eryri
+   Ehedeg i waered i weled y wig;
+O rhowch imi delyn, gadewch imi dalu
+   Croesawiad i Ryddid ar doriad y dydd;
+   Yfory gyda 'r wawr, byddwn ninnau 'n rhydd,
+      Byddwn yn rhydd!
+
+Yfory pan welir yr haul yn cyfodi,
+   Caf deimlo llawenydd na theimlais erioed;
+Ac fel yr aderyn yng ngwlad yr Eryri
+   Yn ysgafn fy nghalon, ac ysgafn fy nhroed;
+Pan welom oleuni yn gwynnu 'r ffenestri,
+   Rhown garol i Ryddid ar doriad y dydd;
+   Yfory gyda 'r wawr, byddwn ninnau 'n rhydd,
+      Byddwn yn rhydd!
+
+
+
+CERDDI CYMRU SYDD YN BYW.
+
+
+
+Cerddi Cymru sydd yn byw,
+Trwy 'r blynyddau yn ein clyw;
+Sibrwd ein halawon gynt,
+Mae cwynfanau trwm y gwynt;
+Dwyn yn ol lais mam a thad
+Mae hen donau pur ein gwlad.
+
+Pan sisialo dail y llwyn,
+Clywir chwi yn lleddf a mwyn;
+Dweyd mae 'r mor wrth ruo 'i gan
+Ddarnau cerddi Cymru lan;
+Ac mae clust y Cymro 'n gwneyd
+I'r gre'digaeth oll eu dweyd.
+
+
+
+I GADW 'R HEN WLAD MEWN ANRHYDEDD.
+
+
+
+I gadw 'r hen wlad mewn anrhydedd,
+   A'r cenin yn fyw a difeth;
+Mae rhai yn prydyddu 'n ddiddiwedd,
+   Ond dyma fy marn am y peth, -
+Mwy gwerthfawr nag awen y beirddion,
+   Neu'r dalent ddisgleiriaf a roed,
+Yw tafod y bachgen bach gwirion,
+   Na ddwedodd anwiredd erioed.
+
+Cydgan:  Rhown bopeth sydd hardd ac anfarwol,
+   Mewn miwsig, barddoniaeth, a cherdd,
+I'r geirwir, a'r gonest, a'r gwrol,
+   Sy'n cadw'r geninen yn werdd.
+
+Mi adwaen gribddeiliwr ariannog,
+   Sy'n deall bob tric i wneud pres;
+Ond anhawdd anichon cael ceiniog
+   O'i boced at ddim a fo les.
+Pan allan, os a yn ei gerbyd,
+   Pan gartref os tyn yn ei gloch;
+Mae 'n well i ni'r gonest a'r diwyd
+   Pe na bai yn werth dimeu goch.
+
+Ym mhell y bo 'r bobol sy'n grwgnach,
+   Yn erbyn caledrwydd y byd,
+Y rhenti a'r prisiau a'r fasnach,
+   Tra plethant eu dwylaw ynghyd.
+Nid felly y byddai 'r hen Gymry,
+   Ac os yw dy waed ti yn bur,
+'R wyt yn edrych yn wrol i fyny
+   Ac yn fachgen sy'n gweithio fel dur.
+
+
+
+MYFI  SY'N MAGU 'R BABAN.
+
+
+
+[Can mamaeth Gymreig wrth fagu Tywysog Seisnig cyntaf Cymru o
+"Cantata Tywysog Cymru."]
+
+Myfi sy 'n magu 'r baban,
+   Myfi sy 'n siglo 'r cryd,
+Myfi sy 'n hwian, hwian,
+   Ac yn hwian hwi o hyd.
+Bu 'n crio bore heddyw,
+   O hanner y nos tan dri;
+Ond fi sy 'n colli 'm cysgu,
+   Mae 'r gofal i gyd arnaf fi.
+
+Myfi sy 'n magu 'r plentyn,
+   Bob bore, prydnawn a hwyr;
+Y drafferth sydd ei ganlyn,
+   Fy hunan yn unig wyr.
+Nis gwyr ef air o Saesneg,
+   Nac un gair o'n hen hiaith ni, -
+I ddysgu 'r twysog bychan,
+   Mae 'r gofal i gyd arnaf fi.
+
+Ond os caf fi ei fagu,
+   I fyned yn llencyn iach;
+Caiff iaith brenhinoedd Cymru
+   Fod rhwng ei ddwy wefus fach.
+A phan ddaw ef yn frenin,
+   Os na wnaiff fy nghofio fi,
+O! cofied wlad y cenin,
+   Y wlad sydd mor anwyl i ini.
+
+
+
+TUA THEGID DEWCH.
+
+
+
+Chwi feirdd y trefydd mawr
+   Sy 'n byw ar fwg a llwch;
+Dowch gyda fi yn awr,
+   Dowch neidiwch i fy nghwch.
+Fyny 'r hen Ddyfrdwy nofiwn,
+   A ffarwel i'r mwg sydd ar ein hol,
+Rhwyfwn ymlaen, a chanwn
+   Dan y coed a'r pynt, o ddol i ddol.
+         Ger tref y Bala
+         Mae lle pysgota,
+            Ar loew loew lyn;
+      Awn ymlaen tua 'r dyfroedd hyn,
+         Moriwn yng nghanol Meirion;
+            Tynnwn rwyf gyda rhwyd yn hoew,
+         Ar groew loew lyn.
+
+Draw, draw yng nghanol gwlad,
+   Deg, deg fel Eden ardd;
+Ceir yno adfywhad
+   I'r cerddor ac i'r bardd.
+Bywyd sydd yn yr awel
+   Fel y del o'r coed, o'r allt, a'r rhiw,
+Bywyd y Cymry 'stalwm,
+   Ysbryd can a mawl sydd yno 'n byw.
+         Ger tref y Bala, &c.
+
+Chwi wyr y trefydd mawr,
+   Gwyn, gwyn eich gruddiau chwi,
+O dowch am hanner awr
+   Mewn cwch ar hyd y lli;
+Rhwyfwn i fyny 'r afon,
+   Gyda gwrid ac iechyd dychwel gewch;
+Mae mor rhwng bryniau Meirion,
+   Tua Thegid dewch, i Degid dewch!
+         Ger tref y Bala, &c.
+
+
+
+HEN GWRWG FY NGWLAD.
+
+
+
+Hen gwrwg fy ngwlad ar fy ysgwydd gymerwn,
+   Pan oeddwn yn hogyn rhwng Hafren ac Wy.
+Ac yno y gleisiad ysgwyddog dryferwn
+   Ar hyfryd hafddyddiaut nas gwelaf byth mwy.
+Pe rhwyfwn ganw ar y Ganges chwyddedig,
+   Neu donnau 'r Caveri, rhoi hynny foddhad;
+Ond glannau bro Gwalia ynt fwy cysegredig,
+   A gwell gan fy nghalon hen gwrwg fy ngwlad.
+
+Hen gwrwg fy ngwlad, 'rwyf fi gyda thi 'n nofio
+   Afonydd paradwys fy mebyd yn awr;
+Hen glychau a thonau o newydd wy 'n gofio,
+   A glywn ar y dyfroedd pan rwyfwn i lawr.
+Mi dreuliais flynyddau a'r llif yn fy erbyn,
+   I'm hatal rhag dyfod i gartref fy nhad;
+Ond pan ddof yn ol fe fydd cant yn fy nerbyn,
+   I roi i'm rwyf eto yng nghwrwg fy ngwlad.
+
+Hen gwrwg fy ngwlad, mi a'th rwyfais di ganwaith,
+   Hyd lynnoedd tryloewon tan goedydd a phynt;
+Cymeraist fi hefyd i fynwes wen lanwaith,
+   Yr hon a ddisglaeriodd trwy f' enaid i gynt.
+Trwy Venice fawreddog mi fum mewn gondola,
+   Esgynnais y Tafwys a'r Rhein yn fy mad;
+Ond pasio hen gastell Llywelyn llyw ola,
+   Sydd well gan fy nghalon yng nghwrwg fy ngwlad.
+
+
+
+POB RHYW SEREN.
+
+
+
+[Suo-gan y Monwyson o "Cantata Tywysog Cymru."]
+
+Pob rhyw seren fechan wenai,
+   Yn y nefoedd glir uwch ben;
+Rhwyfai cwch i fyny 'r Fenai,
+   Yng ngoleuni 'r lleuad wen.
+         Clywid canu--sucganu,
+            Yn neshau o Ynys Mon, -
+         Canu, canu, suoganu,
+            Melus orfoleddus don.
+
+Mewn awelon ac alawon,
+   At y Castell rhwyfai'r cor;
+Ar y tyrau suai 'r chwaon,
+   Wrth eu godrau suai 'r mor.
+         Canent, canent, suoganent,
+            Ar y Fenai loew, dlos;
+         Dan ystafell y Frenhines,
+            Suoganent yn y nos.
+
+"Fel mae 'r lloer yn hoffi sylwi
+   Ar ei delw yn y lli;
+Drych i Rinwedd weld ei glendid
+   Fyddo oes dy faban di."
+         Suoganu i'r Frenines,
+            Dan y ganlloer loew, dlos,
+         Felly canodd y Monwyson,
+            Ar yr afon yn y nos.
+
+
+
+CLADDEDIGAETH MORGAN HEN.
+
+
+
+Hen frenin hoff anwyl oedd Morgan Hen,
+   Fe 'i carwyd yng nghalon y bobloedd;
+Esgynnodd i'w orsedd yn ddengmlwydd oed,
+   A chadwodd hi gant o flynyddoedd.
+Ar ddydd ei gynhebrwng dilynwyd ei arch
+   Gan ddengmil o'i ddeiliaid tylodion;
+A theirmil o filwyr fu 'n ymladd o'i du,
+   Ac wythcant o'i ddisgynyddion,
+      Rhai wrth eu ffyn, a'u gwallt yn wyn,
+         Eraill ar fronnau yn dechreu byw;
+      Wyrion, gorwyrion, a phlant gorwyrion
+         Gladdasant y brenin yn Ystrad Yw.
+
+Ni welwyd un blewyn yn wyn ar ei ben,
+   Na rhych ar ei dalcen mawr llydan;
+'R oedd deuddeg o'i feibion yn edrych yn hyn
+   Na'r brenin oedrannus ei hunan.
+Yn nhorf ei gynhebrwng 'roedd bachgen bach mwyn,
+   Yn drist a phenisel yn twyso
+Y march heb ei farchog--y cyfrwy, a'r ffrwyn,
+   A'r cleddyf yn unig oedd yno.
+      Rhai wrth eu ffyn, a'u gwallt yn wyn, &c.
+
+Fe welodd ryfeloedd, bradwriaeth, a thrais,
+   A gwelodd Forgannwg yn gwaedu;
+Ond cadwodd ei goron, a'i orsedd yn ddewr,
+   A'i diroedd tan faner y Cymry.
+Enillodd a chollodd mewn brwydrau dirif,
+   Am hynny ni chollodd un deigryn;
+Ond ar gladdedigaeth ei filwyr, a'i blant,
+   Fe wylai, fe griai fel plentyn.
+      Rhai wrth eu ffyn, a'u gwallt yn wyn, &c.
+
+
+
+MYFANWY.
+[O "Myfanwy Fychan".]
+
+
+
+   "Myfanwy! 'rwy 'n gweled dy rudd
+      Mewn meillion, mewn briall, a rhos;
+   Yng ngoleu dihalog y dydd,
+      A llygaid serenog y nos;
+   Pan gyfyd claer Wener ei phen
+      Yn loew rhwng awyr a lli,
+   Fe 'i cerir gan ddaear a nen.
+I f' enaid, Myfanwy, goleuach, O tecach wyt ti,
+      Mil lanach, mil mwynach i mi.
+
+   "Fe ddwedir fod beirddion y byd
+      Yn symud, yn byw ac yn bod,
+   Rhwng daear y doeth a Gwlad Hud,
+      Ar obaith anrhydedd a chlod;
+   Pe bai anfarwoldeb yn awr
+      Yn cynnyg ei llawryf i mi,
+   Mi daflwn y lawryf i lawr -
+Ddymunwn i moni, fe 'i mathrwn os na chawn i di, -
+      Myfanwy, os na chawn i di.
+
+   "O! na bawn yn awel o wynt
+      Yn crwydro trwy ardd Dinas Bran,
+   I suo i'th glust ar fy hynt,
+      A throelli dy wallt ar wahan;
+   Mae 'r awel yn droiog a blin -
+      Un gynnes ac oer ydyw hi;
+   Ond hi sy 'n cusanu dy fin.
+O feinwen fy enaid, nid troiog fy serch atat ti,
+      Tragwyddol yw 'm serch atat ti.
+
+   "Mewn derwen agenwyd gan follt
+      Draig-fellten wen-lachar ac erch;
+   Gosodaf fy mraich yn yr hollt
+      A chuddiaf beithynen o serch.
+   Ni'm gwelir gan nebun, ond gan
+      Y wenlloer--gwyn fyd na baet hi,
+   Er mwyn iti ganfod y fan.
+Ond coelio mae 'm calon, fod ysbryd eill sibrwd a thi -
+      Eill ddwedyd y cwbl i ti.
+
+Petrusai Myfanwy pwy oedd a roisai'r beithynen yn gudd?
+A dwedai,--"rhyw ffolyn o fardd," ond teimlodd ei gwaed yn ei grudd;
+Disgynnodd ei llygaid drachefn ar "na bawn yn awel o wynt
+Yn crwydro trwy ardd Dinas Bran,"--o churodd ei chalon yn gynt.
+"Mi droellet fy ngwallt--O mi wnaet! wyt hynod garedig," medd hi,
+"A phe bawn yn suo i'th glust, mi ddwedwn mai gwallgof wyt ti;
+Mi hoffet gael cusan, mi wnaet! ond cymer di 'n araf fy ffrynd," -
+Hi geisiai ymgellwair fel hyn,--ond O! 'r oedd ei chalon yn mynd!
+'R oedd wedi breuddwydio dair gwaith, heb feddwl doi'r breuddwyd i
+ben,
+Fod un o g'lomenod ei thad, yn nythu yn agen y pren -
+Heb gymar yn agen y pren.
+
+
+
+GOFIDIAU SERCH.
+
+
+
+Wyt ti 'n cofio 'r lloer yn codi
+   Dros hen dderw mawr y llwyn,
+Pan ddywedaist yr aberthet
+   Nef a daear er fy mwyn?
+Wyt ti 'n cofio 'r dagrau gollaist
+   Wrth y ffynnon fechan draw?
+Wyt ti 'n cofio 'r hen wresogrwydd, -
+   Wyt ti 'n cofio gwasgu 'm llaw?
+
+"Hyd fy marw" oedd dy eiriau,
+   Y parhaet yn ffyddlon im';
+O fy ngeneth, O fy nghariad!
+   Nid yw poenau marw 'n ddim.
+Er wrth dorri 'th addunedau,
+   I ti dorri 'm calon i, -
+Magi anwyl, mae dy gariad
+   Eto 'n gariad pur i ti.
+
+Mae 'th lythyrau yn gwneyd i mi
+   Lwyr anghofio mi fy hun;
+Mae dy gudyn gwallt yn hongian,
+   Fel helygen tros dy lun.
+Llun dy wyneb, Magi anwyl,
+   O mae 'n twynnu fel yr haul,
+Nes 'r wy 'n teimlo gwae a gwynfyd
+   Nef ac uffern bob yn ail.
+
+O f' anwylyd! er mai CYFAILL
+   Yw yn awr fy enw 'i,
+Maddeu i mi am ddefnyddio
+   Yr HEN ENW arnat ti;
+CARIAD wyt ti, Magi anwyl,
+   Bur ddihalog fel erioed;
+Troi 'st dy wyneb, cefnaist arnaf,
+   Minnau garaf ol dy droed.
+
+
+
+WRTH WELD YR HAUL YN MACHLUD.
+
+
+
+Wrth weld yr haul yn machlud,
+   Mewn eurog donog dan;
+A mil o liwiau 'n dawnsio 'n deg,
+   Ar fyrdd o donnau man.
+'Rwy 'n teimlo dwyfol wyddfod -
+   Shecina Natur yw;
+Yn datgan ei ogoniant Ef
+   Yr Hollalluog Dduw.
+
+Wrth weld yr haul yn codi,
+   Yn loew lan ei bryd;
+Rwy 'n gweld y glaer Shecina fawr,
+   Yn amgylchynnu 'r byd.
+Os gormod gwedd yr heulwen
+   I lygad marwol ddyn;
+Fath ydyw ei ogoniant Ef
+   Y Crewr Mawr ei Hun!
+
+Ar godiad haul yng Nghymru,
+   Ces lawer boreu gwiw;
+Pan blygai 'm tad wrth ben y bwrdd,
+   I ddiolch am gael byw.
+Caem eistedd yn y cysgod,
+   Tra 'r haul yn croesi 'r nef;
+Mi gofiaf byth y weddi hwyr,
+   Ar ei fachludiad ef.
+
+
+
+Y FODRWY BRIODASOL.
+
+
+
+Cymer hi Annie, o cymer hi heno,
+   Mae'th fys gyda 'th galon yn crynnu gan fraw;
+Dy fodrwy di ydyw, ni waeth it heb grio
+   Os nad wyt yn meddwl am wrthod fy llaw.
+Cyn mynd at yr allor y foru gad imi,
+   A'th fys ei chysegru wrth fynd hyd y ddol -
+Wel dyna hi 'n gymhwys, da gwyddwn O Annie,
+   Na wnaet ti byth dynnu 'th addewid yn ol.
+
+Cymer hi Annie, 'does arni ddim cerfiad,
+   Na gemau cywreinion i'w gweled yn awr;
+Ond ceisiwn roi arni berl Rhinwedd, fy nghariad,
+   Mae engyl ar hwnnw yn edrych i lawr.
+Mae gennym ni gariad a leinw 'n holl fywyd,
+   Yn hwnnw 'r ymffurfia y maen o fawr werth;
+Yn hwnnw mae cyfoeth, bywoliaeth ac hawddfyd,
+   Yn hwnnw, fy nghariad, mae mawredd a nerth.
+
+Cymer hi Annie, a'r nefoedd ro inni
+   O fewn ein haur- fodrwy fan fechan i fyw,
+Yn bur ac yn ddedwydd--yn unig boed ynddi,
+   Heblaw ti a minnau, blant bychain a Duw.
+Mae 'r bydoedd yn grynion a'r haul a'u goreura,
+   Gan wneuthur pob planed a lleufer yn llon;
+Ond nid oes breswylfod rhwng daear a gwynfa,
+   Ddedwyddach, berffeithiach, a chrynach na hon.
+
+Cymer hi, Annie, yn arwydd cyfamod, -
+   Dwy enfys fach ydyw a'u deuben ynglyn;
+Y gyntaf yn amod mai fi fydd dy briod,
+   A'r ail un yn amod mai ti fydd fy mun.
+Mae'n gyfan, mae'n brydferth, heb gymorth y gemau,
+   Arwyddnod perffeithiach y ddaear ni fedd;
+Does dim eill ei thorri ond pladur lem angau,
+   Na dim eill ei rhydu ond lleithder y bedd.
+
+Cymer hi, cymer hi, ofer yw rhwystro,
+   Dyferwlaw 'r amrantau rhag tywallt i lawr;
+Mae 'n storm gyda minnau, gad imi tra dalio,
+   Roi 'm pen ar dy ysgwydd--rwy'n well Annie 'n awr.
+Mae'th ddeigryn fy nghariad, a'm deigryn bach innau,
+   Yn uno fel gwlithos neu fan arian-byw -
+Ond moes imi 'r fodrwy, ti cei hi 'n y boreu
+   Yng ngwyddfod yr allor, y Beibl, a Duw.
+
+
+
+O WEDDI DAER.
+[O "Jona."]
+
+
+
+O WEDDI DAER! gwyn fyd y fron
+   A fedro dy anadlu,
+Yng nghalon edifeirwch gwir
+   Y cuddiodd Duw dy allu;
+Yr isel lwch yw'th gartref di,
+   Ac mewn sachlian gwisgi,
+Gwyn fyd y llais crynedig gwan
+   Dywallto 'i hun 'i weddi.
+
+O WEDDI DAER! tramwyfa wyt
+   I lu o engyl deithio
+I lawr i'r dyfnder at y gwan,
+   I roi eu hedyn trosto, -
+I wlychu gwefus oer y llesg,
+   A gwin a'i calonoga;
+O ddyn! os tynni wg y nef,
+   Dos ar dy lin--GWEDDIA.
+
+
+
+Y BABAN DIWRNOD GED.
+
+
+
+'R oedd swn magnelau yn y graig,
+   A swn tabyrddau 'n curo,
+   A chlywid trwst ofnadwy traed
+      Y Ffrancod wedi glanio,
+   A'r waedd i'r frwydr chwyddai 'n uwch,
+      Gan alw 'r dewr i daro;
+         Terfysgwyd y glannau
+         Gan rym y taranau
+            A ruent ar lan y mor.
+
+I dai 'r tylodion rhuthrai gwyr,
+   Gan ladd y diamddiffyn,
+   A flamiai palas hardd gerllaw
+      Gan dan o longau 'r gelyn;
+   Fe ffoai mamau gyda'u plant,
+      A chodai 'r claf mewn dychryn;
+         Ond 'r oedd yno ddynes,
+         A babi 'n ei mynwes,
+            Rhy waelaidd a gwan i ffoi.
+
+Ei gwr erfyniai wrth ei phen, -
+   "O cwyd!  O cwyd! fy Eurfron!
+Mae 'r march a'r cerbyd wrth y drws,
+   Tyrd iddo ar dy union!
+Olwynwn ymaith fel y gwynt, -
+   Anwylyd, clyw 'r ergydion!
+      O Dduw, a ddaeth diwedd
+      Fy mab, fy etifedd?
+         Fy mhlentyn a anwyd ddoe!"
+
+Atebai 'r wraig yn llesg ei llais, -
+   "Fy mhriod, clyw fy ngweddi,
+O gad fi ar y gwely hwn,
+   Ond gad y baban imi;
+Dos at y rheng i gadw 'th wlad,
+   Fe gadwaf finnau 'r babi."
+      Y plentyn a hunai,
+      A'r tad a'i cusanai,
+         Ac yna fe ffodd i'r rheng.
+
+'Roedd swn cleddyfau yn neshau,
+   Gwawchiadau ac ysgrechian;
+A'r wraig weddiai 'n daer ar Dduw,
+   Gan edrych ar ei baban;
+Ac yna holltwyd drws y ty
+   Gan filwyr oddi allan.
+      A hithau mewn dychryn
+      A wasgodd ei phlentyn
+         Yn nes at ei chalon wan.
+
+Ar glicied drws ei 'stafell wag,
+   Hi welai fysedd llofrudd,
+Ac ar y foment rhuthrodd haid,
+   Yn swn rhegfeydd eu gilydd;
+A syllent fel gwylltfilod erch,
+   O amgylch ei gobennydd;
+      Ar wraig wan yn crynnu,
+      A ddaliodd i fyny
+         Ei babi bach diwrnod oed.
+
+Atebwyd gweddi 'r ffyddiog fam,
+   A hi a'i mab achubwyd;
+Mae hi yn awr ym mynwent werdd
+   Yr eglwys lle 'i priodwyd;
+Ac erbyn heddyw mae y mab
+   Yn hen weinidog penllwyd,
+      Yn estyn ei freichiau
+      I ddangos y Meichiau, -
+         Y baban y anwyd i ni.
+
+
+
+Y FAM IEUANC.
+
+
+
+Yr hon a fu farw ymhen ychydig wythnosau ar ol genedigaeth ei
+bachgen bychan cyntafanedig.
+
+
+"Cewch eto deimlo 'r heulwen
+   Yn gynnes ar eich grudd;
+Cewch eto deimlo 'r awel
+   Am lawer hafaidd ddydd;
+Peidiwch a son am farw,
+   Peidiwch a meddwl am
+I'ch plentyn fyw heb glywed
+   Na' nabod llais ei fam.
+
+"Peidiwch a son am farw,
+   Daw eto haul ar fryn;
+Ac iechyd ddaw i'ch codi
+   O'r hen gystuddiau hyn.
+Yn wan ei llais atebodd,
+   Peidiwch a son am fyw!
+'Rwy 'n rhoi fy machgen anwyl
+   I'ch gofal chwi a Duw."
+
+Gadawyd yr ystafell
+   Am ddim ond ennyd fach,
+A chlywid llais yn sibrwd, -
+   "Fy anwyl fachgen bach!
+Fy machgen, O! fy machgen!
+   O na b'ai 'th fam yn iach;
+Fy nghyntaf, olaf blentyn,
+   Fy anwyl fachgen bach!
+
+"Fy nghyfaill bychan NEWYDD
+   'R wyf fi yn mynd i'r nef;
+'R wy 'n myned at yr Iesu,
+   HEN gyfaill ydyw Ef!"
+Bu farw, ac hi wywodd
+   Fel blodyn ar y dail,
+Gan ddyweyd,--"Fy machgen anwyl!"
+   Ac "Iesu!" bob yn ail.
+
+
+
+CEISIAIS DRYSOR
+
+
+
+Ceisiais drysor yn y byd
+      Mi geisiais ac mi gefais un,
+      Oedd fwy o werth na 'r byd ei hun,
+Fy anwyl Ann, fy nhrysor drud
+
+Yn yr arch mae 'r oll yn awr,
+      Oddigerth y blodeuyn llon
+      Adawodd angau ar ei bron
+I wenu ar y storom fawr.
+
+Pan suddai 'm llong, tan rym y lli,
+      O'i hystlys daeth rhyw nerth i'm dwyn
+      Yn ol i'r lan.  Fy mhlentyn mwyn
+Bywydfad bychan oeddyt TI.
+
+Mi hoffwn innau fynd i lawr.
+      Ond er dy fwyn fy mhlentyn llon,
+      Mi geisiaf fyw o don i don
+Ar wyneb mor fy ngofid mawr
+
+
+
+Y FYNWENT YN Y COED.
+
+
+
+Yn araf y cerddasom,
+   I'r fynwent yn y coed;
+Ac yno y claddasom
+   Chwaer fechan bedair oed;
+Gan bedair o'i chyfeillion iach,
+   Mewn dillad gwynion claer,
+Yng ngwydd ei thad a'i brodyr bach,
+   I huno rhoed ein chwaer.
+
+Ar waelod bedd y fechan,
+   Cyn gollwng corff ein chwaer;
+Canfyddem arch wen newydd
+   Fel daeth o ddwylaw 'r saer.
+Ein hanwyl fam oedd yno 'n fud,
+   Heb fawr o feddwl am
+I'r plentyn OLAF yn y cryd
+   Ddod GYNTAF at ei fam.
+
+Pan gaffom ninnau 'n gollwng,
+   Mae gennym weddi daer, -
+O boed ein llwch yn deilwng
+   O lwch ein mam a'n chwaer.
+Fe awn yn fynych dros y cae
+   I'r fynwent yn y coed;
+Y fan mae mam, a'r fan y mae
+   Chwaer fechan bedair oed.
+
+
+
+CLADDASOM DI, ELEN.
+
+
+
+Claddasom di, Elen, ac wrth roi dy ben
+   I orwedd lle fory down ni,
+Dihangodd ochenaid i fyny i'r nen,
+   A deigryn i lawr atat ti.
+
+Claddasom di, Elen, a chanwyd dy fedd,
+   Pe hefyd bai bosibl ei gau;
+Mae llygad yn edrych o hyd ar dy wedd,
+   Ac ni fedr angau nacau.
+
+Cyflawnwyd dy freuddwyd, ond ni ddarfu 'r gro,
+   Ar gauad yr arch dy ddeffroi;
+Ond udgorn a gan, ac o'r dywell fro,
+   Yn wen a dihalog y doi.
+
+Ai "tywell" ddywedasom?  Nid tywyll i ti
+   Fu pyrth tragwyddoldeb a hedd,
+Dy lamp oedd wenoleu;--nid ti, ond nyni,
+   Sy 'n dwedyd mai du ydyw 'r bedd.
+
+I ninnau mae breuddwyd i ddyfod i ben, -
+   Canfyddem di mhell oddi draw
+Ar furiau Caersalem, a'th wisg yn glaer-wen,
+   Yn gwenu gan estyn dy law, -
+
+I'n derbyn yn ninas dragwyddol dy Dduw;
+   A thybiem ein bod wedi dod,
+I gyffwrdd a'th law, ond deffroisom yn fyw,
+   Ymhell oddiwrth gyrraedd y nod.
+
+Claddasom di, Elen, ond rhyngot a ni,
+   Nis erys gagendor yn hir;
+O fewn y bedd yna lle rhoisom dydi,
+   Claddasom ein hunain yn wir.
+
+Na, na, nis ffarweliwn, mae 'r Iesu yn fyw,
+   I'n dwyn ato 'i hun a thydi;
+Mae 'r ffordd yn agored o'r ddaear at Dduw,
+   A'r nef mewn addewid i ni.
+
+
+
+ANNIE LISLE.
+(Lledgyfieithiad.)
+
+
+
+Ar fin yr afon araf yn y goedwig gain,
+Fan mae 'r dwr yn gwneud arluniau gwiail melyn main,
+Fan mae 'r adar haf yn canu yn eu temlau dail,
+Yma 'r ydoedd am ryw adeg annedd Annie Lisle.
+
+Cydgan:  Doed gwanwyn, sued dyfroedd,
+   Gwened hyfryd haul
+Ar y dyffryn, ond nis deffry
+   Anwyl Annie Lisle.
+
+Mwyn, mwyn yw 'r awel beraidd, gana fel y del,
+Trwy ryw fyrdd o erddi gwyrddion, lifant laeth a mel,
+Ond ar wely wedi marw gorwedd Annie Lisle,
+Hi ni egyr ei du lygad, Angau 'n dyn a'i deil.
+
+Doed gwanwyn, sued dyfroedd,
+   Gwened hyfryd haul
+Ar y dyffryn, ond nis deffry
+   Anwyl Annie Lisle.
+
+"Cwyd fi, fy mam anwylaf, gad i'm weld y plant,
+Yn y brwyn a'r melyn helyg draw ar fin y nant;
+Hust! mi glywaf fiwsig nefol, miwsig Iesu 'r nef,
+Mam anwylaf, mi anelaf at ei fynwes Ef."
+
+Doed gwanwyn, sued dyfroedd,
+   Gwened hyfryd haul
+Ar y dyffryn, ond nis deffry
+   Anwyl Annie Lisle.
+
+
+
+Y DEFNYN CYNTAF O EIRA.
+
+
+
+Yr od, yr od! mae 'r eira 'n dod!
+Rhwng y simneiau dacw fe,
+Y defnyn cyntaf yn dod or ne;
+Yn chware fel aderyn gwyn,
+Trwy fwg a chaddug y melinau hyn.
+Mae 'n ofni disgyn, ac fel pe bae
+Yn ail-ymgodi, ond disgyn mae.
+Mae yn bwrw golwg tros y ddinas fawr,
+Ac yn mesur y ffordd wrth ddod i lawr;
+Gan edrych trwy 'r ffenestri ban,
+Fry gyda 'r awel o fan i fan.
+Mae 'n ymddyrchafu ac yn ymgrynhoi,
+Ac yn dal i ddisgyn, ac yn dal i droi -
+Ond gwel ei lengoedd!  Mil myrddiwn man
+O angylion gwynion y gauaf glan,
+Sy 'n dod ag amdo a chistfeddau ia,
+I gladdu meirwon flodau 'r ha.
+   Y nef sy 'n galw 'r blodyn hardd
+I fyw a gwenu o lwch yr ardd.
+A phan fydd farw, nis anghofia 'r nef
+Mo dyrfa wen ei angladd ef.
+
+
+
+CAVOUR.
+
+
+
+   I Fyny 'r mynydd dringai ef
+      Wrth ochor Garibaldi,
+   I weld yr haul yn dringo 'r nef -
+      Haul Rhyddid Itali.
+Ond cyn i'r haul ymddangos ar ben y mynydd mawr
+Fe gloddiwyd bedd i Cavour, yng ngoleu gwyn y wawr.
+
+
+
+Y MILWR NA DDYCHWEL.
+
+
+
+"Ni syrthiodd neb erioed i'r bedd,
+      Na welwyd rhywun prudd ei wedd,
+   Yn gollwng deigryn arno;
+Ond wrth i filwr fynd i lawr,
+Mae gwlad yn dod i'w arwyl fawr,
+   A chenedl oll yn wylo."
+
+A thithau, gyfaill, i dy fedd
+   Gollyngwyd ti,
+Yn filwr ieuanc teg ei wedd -
+   Yn ei filwrol fri.
+
+Pan wyliem dy febyd darllennem dy lygaid,
+A gwelem wrhydri cynhennid dy enaid,
+   A gwreichion dy ysbryd yn cynneu dy rudd;
+Pan droet orchestion dy gyfoed yn wegi,
+A phob anhawsderau o'th flaen yn cyd-doddi,
+   Coronwyd ti 'n arwr ym more dy ddydd.
+
+Mae cofio'th rinweddau fel milwr a Christion,
+Yn hafaidd belydru trwy brudd-der ein calon,
+   Yn taflu goleuni tros len dy goffhad.
+Fe'th ddysgwyd yn fore am Dduw dy rieni -
+Ond cyffiwyd y gliniau fu 'n plygu mewn gweddi,
+   Yn haiarn i elyn dy Dduw a dy wlad.
+
+Pan wyliem ormesiaeth a'i duon adenydd
+Fel nos yn ymledu tros wyneb y gwledydd,
+   E rwygwyd yr awyr gan udgorn y gad;
+Dyrchafwyd y grechwen,--"Cychwynnwn, cychwynnwn,
+Yn ysbryd ein tadau arfogwn, ymruthrwn,"
+   Nes galwyd i'r frwydr holl gedyrn y wlad.
+
+Arfau 'n tadyrddu a swn oedd yn dilyn,
+Aem ninnau i'r porthladd i'w gweled yn cychwyn,
+   Ond cadwem yn ymyl ein cyfaill ohyd.
+Pan welai 'r fath bryder, ac ofn yn ein calon,
+Gorchfygwyd ei lygad gan ddagrau tryloewon,
+   Ond ffarwel obeithion oleuodd ei bryd.
+
+Fel gwennol yn dilyn y llong tros yr eigion,
+Felly 'r dychymyg ddilynodd ein gwron,
+   Nes glaniwyd yn llawen heb arf o nacad -
+Gwersyllwyd am ennyd, ond ber fu'r orffwysfa,
+Nes sangwyd ar fryniau bythgofiol yi Alma,
+   Uwchben amchwareufa ddychrynllyd y gad.
+
+Edrych gyferbyn ar lengoedd y gelyn
+Fel dirif locustiaid yn gwneuthur y dyffryn
+   Mal affwys echryslon y fall -
+A mil o fagnelau yn agor eu gyddfau,
+I chwythu tymestloedd ac eirias gawodau,
+   I gladdu holl rengoedd y llall.
+
+         Ond megis ia llithrol
+         Yr Alpau tragwyddol,
+Tros greigiau anhygyrch yn ceisio 'r gwrthentyrch islaw:
+         Trwy danllyd ryferthwy
+         Gwneir rhuthur ofnadwy,
+Trwy 'r afon i'r llechwedd gerllaw.
+
+Mae rhai yn ymestyn at ystlys y gelyn,
+A'r lleill fel taranfollt yn hyrddio i'w erbyn,
+   I loches y fagnel a'r tan;
+Ond llamwyd i'r gloddfa, gorchfygwyd yn Alma,
+   A'r meirwon led-glywsant y gan.
+
+Pwy welais yn arwain hen gatrawd fy ngwlad,
+   Yn flaenaf, yn nesaf i'r gelyn?
+Pwy gwympodd ar fynydd llosgfalog y gad,
+   Gan godi o'i waed i oresgyn?
+
+Pwy oedd yr un hwnnw a ddaliodd fel twr,
+   Yr ufel raiadrau diri?
+Tydi, tydi gyfaill, tydi oedd y gwr,
+   A milwr fel hyn oeddyt ti.
+
+Mynyddoedd yr Alma ddatganant dy werth,
+   Dy ddewredd, a'th fedr milwrol;
+Ond draw yn Scutari datguddiwyd dy nerth,
+   Fel arwr ar faes Cristionogol.
+
+Ar wefus y milwr dolurus a gwan,
+   Y gwasget rawnsypiau tosturi;
+A llawer ochenaid daer ddwys ar ei ran,
+   Gyrhaeddodd y nef yn dy weddi.
+
+Esmwythaist y clwyfus a balm oddi fry,
+   Pan ballai daiarol feddygaeth;
+A glyn cysgod angau oleuwyd i lu
+   Pan ddaliet ti lamp Iachawdwriaeth.
+
+Er cymaint y caret dangnefedd dy wlad,
+   Ac aelwyd dy riaint yn drigfan;
+Rhy bur dy gydwybod i dderbyn mwynhad
+   A throi oddiwrth erchwyn y truan.
+
+Pan ddaw y fath adeg--pan na fydd y byd
+   Yn agor cyfrolau rhyfeloedd,
+Coffeir y gwir filwr, a'i enw o hyd,
+   Fydd beraidd am fil o flynyddoedd.
+
+Tra dyn ar y ddaear ac hefyd tra bo
+   Y nefoedd yn edrych ar rinwedd;
+Bydd glan y Mynorfor yn anwyl mewn co
+   Lle rhoddwyd gwir filwr i orwedd.
+
+Gorphwysa fy nghyfaill yn ngwychder dy fedd,
+   Ar filoedd disgynned dy ysbryd;
+Ond bwried rhyfeloedd i foroedd o hedd,
+   A dyn i heddychol ddedwyddyd.
+
+
+
+CARCHAROR NAPLES.
+
+
+
+Mewn carchar du oer y cadwynwyd fi,
+   Ond clywaf y bobloedd yn bloeddio--bloeddio!
+A bloeddio yn nes ac uwch mae y cri,
+Fod y dydd yn dod i fy nghollwng i;
+   A dyna fagnelau yn rhuo,--rhuo!
+Mae 'r dorf yn cyhoeddi Jubil-ddydd,
+Garibaldi sy 'n dyfod im' gollwng yn rhydd.
+
+Mi glywaf yn dod offerynau pres,
+   A mil o dabyrddau yn tyrddu,--tyrddu!
+Can rhyddid yw hi, a theimlaf ei gwres
+Fel y del yn mlaen, yn nes ac yn nes,
+   Nes mae fy hen garchar yn crynnu,--crynnu!
+Fe wel fy ngolygon oleu ddydd,
+Garibaldi sy 'n dyfod i'm gollwng yn rhydd.
+
+Ein heiyrn a dawdd dan gyffyrddiad ei fys,
+   Fy nghydgarcharorion, O! bloeddiwn--bloeddiwn,
+Mae 'r Eidal ein gwlad yn rbydd yn ddilys,
+Mae y sedd yn wag yn y gormes lys,
+   Caneuon Itali, O! canwn,--canwn!
+A diolch i'r nefoedd, daeth y dydd,
+Garibaldi gyrhaeddodd, mae 'r Eidal yn rbydd.
+
+
+
+GLOGWYN ANWYL.
+[O "Owain Wyn."]
+
+
+
+"Glogwyn anwyl, hoff gan i
+   Yw hamdden am fynudyn,
+Taflu carreg i fy nghi,
+   Neu eistedd ar dy gribyn:
+Gwylio'r afon glir islaw,
+   A gollwng fy myfyrion
+I'r terfysglyd drefydd draw,
+   Ym miwsig ei murmuron.
+
+Bywyd Bugail--bywyd yw
+   Nas gwyr y byd am dano,
+Heibio 'r bryniau wele 'r byw
+   Fel nant yn rhedeg heibio;
+Golud, enw, bydol fri,
+   Yw eilun-dduwiau dynion;
+Mwy na 'r oll i'm golwg i
+   Yw praidd y bryniau gwylltion.
+
+Praidd y mynydd--O! fy mhraidd!
+   Mae pleser wrth eich gwylio,
+Cyn i'r ser fachludo braidd,
+   A chyn i'r dwyrain ddyddio;
+Pan gusano'r haul y lli',
+   Y'm gyda chwi ein defaid;
+Fel ein calon, felly chwi
+   Ym mynwes eich bugeiliaid.
+
+Gyda phraidd y mynydd gwyllt,
+   Tynghedwyd ni a'n dyddiau;
+Llwybrau defaid, wyn a myllt,
+   Yw 'r llwybrau deithiwn ninnau;
+Weithiau tan y creigiau certh,
+   Yng nghanol y mynyddoedd,
+Dim i'w weld ond bryniau serth,
+   A thyner lesni'r nefoedd;
+
+Yna dringo pen y bryn,
+   Hyd risiau craig ddaneddog,
+Gweld y nant, y cwm, a'r glyn,
+   Y ddol, y gors, a'r fawnog;
+Edrych ar y ceunant du,
+   Fel bedd ar draws y bryniau;
+Bedd, yn wir, medd hanes, fu
+   I lawer un o'n tadau.
+
+Llawer craig fygythiol sydd
+   Yn gwgu ar ein bywyd;
+Ond mae arnynt ddwylaw cudd,
+   Ac nid oes maen yn syflyd;
+Clywir llais y dymhestl gref,
+   A chwiban y corwyntoedd,
+Rhua croch daranau 'r nef,
+   Ond huno wna 'r mynyddoedd.
+
+Fel yr hen fynyddoedd clyd
+   Y'm ninnau ym mysg dynion;
+Ysed tan ddinasoedd byd,
+   A chwymped seddau 'r mawrion,
+Llwybro gyda 'n defaid wnawn,
+   A thrin ein huchel diroedd;
+Hun o bur dawelwch gawn
+   Ym mynwes y mynyddoedd.
+
+
+
+FFARWEL ITI, GYMRU FAD.
+
+
+
+Ffarwel iti, Gymru fad,
+   Mynd yr ydym tros y tonnau,
+   Mynd gan adael ar ein holau
+Beddau mam a beddau tad;
+O ffarwel, ein hanwyl wlad.
+
+Tua 'r lan fe drodd y bad,
+   Tra cyfeillion ger yr afon
+   Godant eu cadachau gwynion;
+Rhaid dy adael, Gymru fad,
+O! ffarwel, ein hanwyl wlad.
+
+Ffarwel, ffarwel, Gymru fad,
+   Bydd yr heniaith a ddysgasom,
+   A'r alawon a ganasom
+Gyda ni mewn estron wlad;
+Ffarwel iti, Gymru fad.
+
+
+
+TROS UN O DRUMIAU BERWYN.
+[O "Owain Wyn."]
+
+
+
+Tros un o drumiau Berwyn.
+   Ryw noson ddistaw oer,
+Y teithiai gwr lluddedig
+   Wrth oleu can y lloer.
+Fry uwch ei ben yn crynnu
+   'Roedd llawer seren dlos,
+A chlywid yntau 'n canu
+   Fel hyn i glust y nos:-
+
+"Hen fynyddoedd fy mabandod,
+   Syllant eto ger fy mron;
+Wele fi yn ail gyfarfod
+   Gyda 'r ardal dawel hon;
+Cwm wrth ochr cwm yn gorwedd,
+   Nant a nant yn cwrdd ynghyd,
+A chlogwyni gwyllt aruthredd
+   Wyliant uwch eu pennau 'n fud.
+
+"Mewn pellenig gartrefleoedd
+   Wedi ofn a phryder hir,
+Hoff freuddwydion fy mlynyddoedd
+   Sylweddolwyd gan y gwir;
+Os ffarweliodd anobeithion
+   Ar fy ngenedigol wlad,
+Ni ffarweliais yn fy nahalon
+   Gydag anwyl dy fy nhad.
+
+Dacw 'm cartref is y goedwig,
+   Groesaw! hen arwyddion hedd;
+Dacw 'r fynwent gysegredig,
+   Wele 'r ywen--dyna 'r BEDD!"
+Darfyddodd can y teithiwr
+   Mewn teimlad llon a phrudd,
+A deigryn gloew, gloew,
+   Ollyngodd tros ei rudd.
+
+Aeth heibio dor ei gartref,
+   Os gofyn wnei paham,
+Awgrymed dy deimladau,
+   A chofia FEDD EI FAM!
+A threnlio 'r noson honno
+   Ar fedd ei fam wnaeth ef,
+Nes suddo 'r seren fore
+   I eigion gwyn y nef.
+
+
+
+DYCHWELIAD YR HEN FILWR.
+
+
+
+Pell, pell, yw telyn Cymru
+   O fy llaw;
+Do, dywedais gan alaru -
+   Byth ni ddaw,
+O'r dydd y cenais ffarwel
+A chwi wrth fynd i ryfel,
+O'm mewn bu 'r geiriau dirgel -
+   "Byth ni ddaw."
+A rhuai safn y fagnel,
+   "Byth ni ddaw."
+
+Ffarweliais pan yn fachgen
+   Gyda chwi,
+Yng nghanol dyddiau llawen
+   Rhannwyd ni;
+Ond nid yw 'r floedd fu 'n galw
+Tros ryddid, gwlad, ac enw,
+O fewn fy nglust yn farw,
+   Na, mae cri
+A llais yr amser hwnnw
+   Gyda mi.
+
+Ond nid yw 'r holl wynebau
+   Ger fy mron,
+Yr hardd rosynaidd ruddiau
+   Ieuanc llon.
+Bu pellder i'n gwahanu,
+Bu amser yn ein gwynnu, -
+Do, do, mae wedi claddu
+   Oll o'r bron;
+Ac atynt y'm yn nesu
+   Bawb a'i ffon.
+
+Wyt eto, delyn Cymru,
+   Yn fy llaw;
+Ond ieuanc nerth i'th ganu,
+   Byth ni ddaw.
+Ond clywaf swn dy dannau
+Yn murmur megis tonnau,
+Ar for yr hen amserau
+   Yn ddidaw;
+Yn torri ar hoff lannau -
+   Pell, pell, draw.
+
+I'th erbyn delyn heddwch,
+   Pechais i;
+Ond eto mewn tawelwch
+   Wele ni.
+Mae llaw a driniodd arfau,
+Mae llaw wasnaethodd angau
+Yn cyffwrdd gyda'th dannau
+   Anwyl di;
+Os aeth o gof dy chwarau,
+   Torrer hi.
+
+Na, na, er ei chaledu
+   Gan y cledd,
+Daw rhwng y bysedd hynny
+   Bennill hedd;
+Os gwelir dwfn ysgrifen
+Blynyddoedd ar fy nhalcen,
+Os ciliodd enw bachgen
+   O fy ngwedd -
+Rwy 'n teimlo eto 'n llawen,
+   Ger fy medd.
+
+Gwir sylweddoliad breuddwyd
+   Ger fy mron,
+Yw gweled eto 'r aelwyd
+   Anwyl hon.
+Ar faesydd rhuddion angau
+Trwy dewfwg y magnelau,
+Cyfeiriais fil o weithiau
+   Tros y don;
+At gysegredig furiau
+   Mebyd llon.
+
+Pell, pell, fu telyn Cymru
+   O fy llaw;
+Do, dywedais gan alaru, -
+   Byth ni ddaw.
+Ond wele ni, gyfeillion,
+Yn yfed gwin cysurlon
+O gwpan hen adgofion
+   Yn ddifraw, -
+A wele 'r tannau mwynion
+   Yn fy llaw.
+
+
+
+TRWY WLEDYDD DWYREINIOL.
+[O "Owain Wyn."]
+
+
+
+Gadewais fy mhraidd ar y mynydd,
+   A chefnais ar drumiau fy ngwlad,
+Breuddwydiais am fyd o lawenydd
+   Tu allan i furiau fy nhad;
+Yn ol i'r mynyddoedd dychwelais,
+   Ond dysgais, a'm dagrau yn lli,
+Os bywyd y milwr arweiniais,
+   Mai'r cymoedd yw'r cartref i mi.
+
+Trwy wledydd dwyreiniol tramwyais
+   Ond cofio gwyllt Walia oedd loes;
+O wagedd ieuenctyd yr yfais
+   Nes chwerwais felusder fy oes;
+Nid ofnaf lefaru fy nheimlad, -
+   Chwi wledydd goruchel eich bri,
+Yn mhell byddoch byth o fy llygad, -
+   Mynyddau 'r hen Ferwyn i mi.
+
+Mae gobaith cael eto cyn angau
+   Ailddringo llechweddau fy mro,
+I gasglu y praidd i'w corlannau
+   Hyd lwybrau cynefin i'm co;
+Uwch bedd anrhydeddus y milwr
+   Mae enfys arddunol o fri;
+Ond rhowch i mi farw 'n fynyddwr,
+   A beddrod y bugail i mi.
+
+
+
+Y GARREG WEN.
+
+
+
+Os pell yw telyn aur fy ngwlad
+   O'm dwylaw musgrell i;
+Os unig wyf o dy fy nhad,
+   Lle gynt chwareuid hi:
+Mae 'r IAITH er hynny gyda swyn,
+Fel ysbrydoliaeth yn fy nwyn,
+I ganu cerdd, os nad yn fwyn
+   I'r byd--mae'n fwyn i mi.
+
+Mae nant yn rhedeg ar ei hynt
+   I ardd fy nghartref i,
+Lle cododd un o'm teidiau gynt
+   Ddisgynfa iddi hi.
+Mae helyg melyn uwch y fan,
+Lle syrthia tros y dibyn ban,
+A choed afalau ar y lan,
+   Yn edrych ar y lli.
+
+O dan ddisgynfa'r dwr mae llyn,
+   A throsto bont o bren;
+A charreg fawr, fel marmor gwyn,
+   Gynhalia'r bont uwch ben.
+Fy mebyd dreuliais uwch y lli,
+Yn eistedd yno arni hi;
+A mwy na brenin oeddwn i,
+   Pan ar fy Ngharreg Wen.
+
+Pan ddeuai 'r Gwanwyn teg ei bryd
+   Ar ol tymhestlog hin,
+Ac adfywhau 'r llysieuog fyd
+   Yn ei gawodydd gwin;
+Yn afon fawr ai 'r gornant fach;
+Pysgotwn ar ei glennydd iach -
+A phin blygedig oedd fy mach
+   Yn grog wrth edau lin.
+
+Ni waeth pa ran o'r eang fyd
+   A grwydraf tra b'wyf byw,
+Wyf wrth y Garreg Wen o hyd,
+   A'r nant sydd yn fy nghlyw;
+A phan hysbyswyf estron ddyn,
+Mai ati' hedaf yn fy hun,
+Maddeua 'm ffoledd am mai un
+   O gofion mebyd yw.
+
+Ffurfafen bell yw mebyd oes,
+   Serenog fel y nen;
+Ac ymysg dynion neb nid oes,
+   Na hoffa godi ei ben
+I edrych draw i'r amser fu -
+A syllaf finnau gyda'r llu -
+Ac O! fy seren fore gu
+   Wyt ti, fy Ngharreg Wen.
+
+Os cyraedd ail fabandod wnaf,
+   Cyn gollwng arna'r llen;
+Os gauaf einioes byth a gaf,
+   A'i eira i wynnu 'm pen -
+Bydd angau imi 'n "frenin braw,"
+Nes caffwyf fynd i Walia draw,
+At dy fy nhad, i roi fy llaw
+   Ar ben y Garreg Wen.
+
+Byth, byth ni ddygir o fy ngho'
+   Gyfeillion mud yr ardd;
+Nis clywir trystfawr swn y gro
+   Ar gauad arch y bardd;
+A dagrau pur tros ruddiau 'r nen
+Fo 'r oll o'r dagrau uwch fy mhen -
+Os cyfaill fydd, gwnaed garnedd wen
+   O gerrig gwynion hardd.
+
+Colofnau wnaed i feibion bri,
+   Uchelfawr tua'r nen;
+Ond noder fy ninodedd i
+   Gan garnedd uwch fy mhen;
+'Rol gado gwlad y cystudd mawr,
+Os byw fy enw hanner awr,
+Na alwed neb fi ar y llawr
+   Ond Bardd y Garreg Wen.
+
+
+
+TUAG ADRE.
+
+
+
+O ddydd i ddydd mae melyn haul
+   Yn pasio yn ei gerbyd;
+O nos i nos mae 'r lleuad wen
+   Yn codi ac yn machlud?
+O awr i awr mae 'r ser yn troi
+   Ar draws yr eangderau; -
+Yn wir, mae holl greadigaeth Duw
+   Yn teithio tuag adre.
+
+Mae 'r ffrydlif fach, ar ben y bryn,
+   Yn rhedeg megys crwydryn;
+Ac afon fawr, y dolydd is,
+   Yn rhedeg yn y dyffryn;
+Mae 'r gwynt yn crwydro yn y nef,
+   A symud mae 'r cymylau; -
+Ac O! mae holl greadigaeth Duw
+   Yn teithio tuag adre.
+
+Mae gwynt Diwygiad ar ei daith,
+   A derw Cymru 'n gildio,
+Mae swn gorfoledd yn y dail, -
+   Mae swn canghenuau 'n cracio;
+O!  Anadl, tyrd o'r pedwar gwynt,
+   A chymer y byd mewn hymnau,
+Can a moliant iddo Ef,
+   I byrth tragwyddol gartre.
+
+
+
+BEIBL FY MAM.
+
+
+
+Y cyfan oll sydd genny 'n awr
+   Yn y cyfanfyd crwn
+Yw 'r fendigedig gyfrol hon,
+   Yw 'r Beibl anwyl hwn.
+Mae 'n dechreu gyda dalen deg
+   Ein pren teuluaidd ni:
+Fy mam wrth farw, megis mam
+   A roddodd hwn i mi.
+
+Rwy'n cofio 'n dda rai enwau hoff,
+   Ar ddechreu 'r gyfrol hon;
+Fy mrawd, fy chwaer, a'r baban bach
+   Fu farw wrth y fron.
+Rwy 'n cofio 'r hwyr darllennai 'nhad,
+   Am Grist ac angeu loes;
+Ac fel y codai 'r Beibl hwn
+   Wrth son am waed y groes.
+
+Mi dreuliais lawer awr erioed,
+   I feddwl am y fan;
+Rwy 'n gweld y teulu 'n fyw, er fod
+   Eu beddau yn y Llan.
+Rwy 'n gweld y plant ar derfyn dydd,
+   A'r bychan byr ei gam
+Yn myned ar ei ddeulin bach,
+   Wrth lin fy anwyl fam.
+
+Mae 'r byd yn wag, cofleidiaf di,
+   Fy Meibl anwyl iawn;
+Y fynwent a'th ddalennau di
+   Yw 'r unig bethau llawn.
+Esmwytha di fy ffordd i'r bedd
+   Trwy ddysgu 'r ffordd i fyw:
+Crynedig dwylaw fo 'n dy ddal
+   Fys anweledig Duw.
+
+
+
+ALUN MABON.
+BUGEILGAN DELYNEGOL.
+
+
+
+I.
+
+'R oedd Alun Mabon yn ei ddydd
+Yn fachgen cryf a hoew;
+Yn berchen grudd a thalcen hardd,
+   A llygad gloew, gloew.
+Er nad oedd goeth 'nol dull y byd,
+   Fe ellid dweyd er hynny
+Fod ganddo galon gynnes bur
+   Yn natur wedi tyfu.
+
+Ar fin y mynydd ganwyd ef,
+   Ac fel y blodyn bychan
+Oedd ar y grug wrth gefn ei dy,
+   Blagurodd yntau allan. -
+Fe gafodd hafddydd yn yr haul,
+   A gauaf yn y stormydd;
+Ac yna megis blodyn grug,
+   Fe wywodd ar y mynydd.
+
+II.
+
+Ar fin y mynydd ganwyd ef,
+Ac fel yr hedydd rhyngo a'r nef
+Fe ganodd lawer anthem gref,
+   Lle nad oedd carreg ateb.
+Ond dywed traddodiadol go,
+I'r llon a'r prudd o dro i dro
+Ddod ato yn ei fryniawg fro
+   Fel haul a storm i'w wyneb.
+
+Ar rai o fydrau Cymru lan,
+Rhyw gais at roi arluniau man
+O fywyd Alun ydyw 'r gan
+   Fugeiliol sydd yn canlyn;
+Ac mae bywgraffiad byw o'r dyn,
+Yn ei ganeuon ef ei hun,
+A'i "Arad Goch" yw 'r gyntaf un
+   Gaiff fyned efo 'r delyn.
+
+III.
+
+Os hoffech wybod sut
+   Mae dyn fel fi yn byw,
+Mi ddysgais gan fy nhad
+   Grefft gyntaf dynol ryw;
+Mi ddysgais wneyd y gors
+   Yn weirglodd ffrwythlon ir,
+I godi daear las
+   Ar wyneb anial dir.
+         'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr,
+            Ac yn codi efo'r wawr,
+         I ddilyn yr og, ar ochr y Glog,
+            A chanlyn yr arad goch
+            Ar ben y mynydd mawr.
+
+Cyn boddio ar eich byd,
+   Pa grefftwyr bynnag foch,
+Chwi ddylech ddod am dro
+   Rhwng cyrn yr arad goch;
+A pheidiwch meddwl fod
+   Pob pleser a mwynhad
+Yn aros byth heb ddod
+   I fryniau ucha'r wlad.
+         'Rwyn gorwedd efo'r hwyr, &c.
+
+Yn ol eich clociau heirdd,
+   Bob bore codwch chwi:
+Y wawr neu wyneb haul
+   Yw 'r cloc a'n cyfyd ni;
+Y dyddiaduron sydd
+   Yn nodi 'r haf i chwi;
+Ond dail y coed yw 'r llyfr
+   Sy 'n dod a'r haf i ni.
+         'Rwyn gorwedd efo'r hwyr, &c.
+
+Nis gwn i fawr am fyw
+   Mewn rhwysg a gwychder byd;
+Ond diolch, gwn beth yw
+   Gogoniant bwthyn clyd;
+Ac eistedd hanner awr
+   Tan goeden ger fy nor,
+Pan aiff yr haul i lawr,
+   Mewn cwmwl tan i'r mor.
+         'Rwyn gorwedd efo 'r hwyr, &c.
+
+Cerddorion Ewrop ddont
+   I'ch mysg i roddi can:
+'R wyf innau 'n ymfoddhau
+   Ar lais y fronfraith lan;
+Wrth wrando 'r gwcw las,
+   A'r hedydd bychan fry,
+A gweled Robyn Goch
+   Yn gwrando 'r deryn du.
+         'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr, &c.
+
+Ddinaswyr gwaelod gwlad,
+   A gwyr y celfau cain,
+Pe welech Fai yn dod,
+   A blodau ar y drain -
+Y rhosyn ar y gwrych,
+   A'r lili ar y llyn;
+Fe hoffech chwithau fyw
+   Mewn bwthyn ar y bryn.
+         'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr, &c.
+
+Pan rydd yr Ionawr oer
+   Ei gaenen ar yr ardd,
+Y coed a dro'nt yn wyn
+   Tan flodau barrug hardd;
+Daw bargod dan y to
+   Fel rhes o berlau pur,
+A'r eira ddengys liw
+   Yr eiddew ar y mur.
+         'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr, &c.
+
+Daw Ebrill yn ei dro,
+   A chydag ef fe ddaw
+Disymwth wenau haul,
+   A sydyn gawod wlaw;
+Fel cyfnewidiog ferch,
+   Neu ddyn o deimlad gwan,
+Galara 'r awyr las,
+   A gwena yn y fan.
+         'Rwy'n gorwedd efo 'r hwyr,
+            Ac yn codi efo 'r wawr,
+         I ddilyn yr og ar ochor y Glog
+            A chanlyn yr arad goch
+            Ar ben y mynydd mawr.
+
+IV.
+
+Dowch i'r mynydd yn y bore,
+   Chwi gewch weld y wawr-ddydd deg
+Yn ymwrido ar y bryniau,
+   Fel genethig dair-ar-ddeg.
+      Diffodd lampau 'r nos,
+      Goleu 'r ddaear dlos,
+         Rhodio tros y bryniau mawr,
+      Gosod cymyl claer
+      Mewn ymylon aur,
+         Dyna waith y wylaidd wawr.
+
+Dowch i'r mynydd gyda'r hwyrddydd,
+   Pan aiff haul i'w fachlud awr;
+Chwi gewch weled brenin Gwynddydd
+   Yn ei waed yn cwympo i lawr.
+      Duo 'n ddyfnach bydd
+      Mynwent laith y dydd,
+         A daw nifwl ar y mor,
+      Lleuad gwyd ei phen,
+      Hwyrddydd rodia 'r nen
+         I ail oleu lampau 'r Ior.
+
+V.
+
+Mi genais gerdd i'r Arad Goch,
+   A cherdd ar Ddowch i'r Mynydd:
+Ond beth be bawn i eto 'n dod
+   I ganu can anghelfydd
+Ar alaw anwyl "Blodau 'r Cwm,"
+   Mae pawb yn gwybod honno;
+A beth pe bawn yn dewis pwnc
+   Y gwyr pob dyn am dano?
+
+O! gwyn ei fyd yr hwn nis gwyr
+   Am ferch fu 'n flinder iddo;
+Ond wn i ddim yn sicr chwaith,
+   Ai gwyn ei fyd, ai peidio.
+Mae'n ddigon hawdd gan ambell un
+   Sydd wedi cael ei ginio,
+Areithio llawer wrth ryw blant
+   Y gallant aros hebddo.
+
+Fe guchia gwyneb llawer tad,
+   Pan glywant gan cariadau:
+Tra 'u plant eu hunain wrth eu traed
+   Yn chwerthin am eu pennau;
+Ni welais i 'run deryn bach
+   Yn hoff o fyw yn unig;
+Ac ni fu oen yn hoff o'i fam
+   Nad oedd yn hoff o oenig.
+
+Ac ni fu dyn yn hoff o ddyn
+   Na mam yn hoff o'i phlentyn,
+Nad ydoedd serch at ferch neu fab
+   Yn gyntaf wedi ennyn.
+Mae holl ddynoliaeth dyn yn gudd,
+   A'i enaid fel yn huno,
+Nes daw rhyw lygad fel yr haul
+   I wenu cariad arno.
+
+Aeddfedodd dyn erioed yn iawn
+   Ar gangen fawr dynoliaeth,
+Os bydd ei wedd heb wrido 'n goch,
+   Yng ngwydd ei anwyl eneth.
+Ond nid athromaeth dal i feirdd, -
+   Barddoniaeth ydyw 'r testyn:
+Am hynny tyred, Menna Rhen,
+   Fy awen a fy nhelyn.
+
+VI.
+
+Pan welais gyntaf Menna Rhen
+   Yn myned tua 'r mynydd,
+Yr oedd plentynrwydd tyner llon
+   Yn dirion ar ei dwyrudd;
+Ac efo 'i brawd y byddai beunydd,
+Yn adsain miwsig hyd y meusydd;
+'R oedd ganddi lais, a chanddi ddeall
+I ganu a charoli'n ddiwall,
+Ond nid oedd dim yn Menna Rhen -
+   Ddim mwy na rhywun arall.
+
+Mi welais eilwaith Menna Rhen
+   Yn myned tua 'r mynydd;
+A byth er hynny, coeliwch fi,
+   Bu 'n boenau imi beunydd.
+Yr oedd y don a genid ganddi
+Fel yn aros gyda myfi;
+Mi dreuliais ddyddiau mewn myfyrion,
+A nosweithiau mewn breuddwydion,
+Nes credais fod can Menna lan
+   Yn ngwaelod isa 'nghalon.
+
+Mi welais wedyn Menna Rhen
+   I'r mynydd hwnnw 'n myned,
+Ac mi ddilynais ol ei throed
+   Bob cam a fedrwn weled;
+Ond hi o'r diwedd oddiweddais,
+Ac O! mi deimlais, ac mi ddwedais
+Farddoniaeth dlysach mewn un munud
+Na dim a genais yn fy mywyd,
+Wrth roddi cangen fedwen ferth
+   Yn nwylaw fy anwylyd.
+
+VII.
+
+Tra 'n cysgu 'r nos ddilynol
+   Canfyddais trwy fy hun,
+Y gangen fedwen honno 'n bleth
+   Am wddf fy anwyl fun;
+Y dail a ddeuent arni,
+   Yn wyrdd a llawn bywhad;
+A gwelwn hi 'n blodeuo 'n hardd,
+   Ac yna 'n hadu had.
+Ond wrth fwynhau fy mreuddwyd
+   O freuddwyd heb ei ail!
+Canfyddwn locust melyn ddu
+   Ymysg y bedw ddail;
+Ymlusgodd ac ymrwyfodd
+   Nes cyffwrdd gwddf y ferch,
+Ac yna breuddwyd mwy nid oedd,
+   Ond hunllef hagr erch.
+
+Diolchais am gael deffro
+   Pan ddaeth yn doriad dydd;
+Ond cofiais ddechreu'r breuddwyd hwn
+   Yn fwy na 'i ddiwedd prudd. -
+Meddyliais am y blodau
+   Oedd ar y brigau cain,
+Yn fwy nag am y locust erch
+   Lochesid yn y rhain.
+Fy nghalon losgai ynnof
+   Wrth gofio llygad Men;
+Ac adeiladais lawer llys
+   A chastell yn y nen;
+Ond maluriasant ymaith,
+   Cyn dechreu mynd yn hen,
+Oherwydd cangen GOLLEN ddaeth
+   Oddiwrth fy Menna Rhen.
+
+VIII.
+ALAW,--Hob y Deri Dando.
+
+Mae gan bawb ei brofedigaeth,
+   Paid a siarad gwirion,
+Ond myfi gadd siomedigaeth
+   Paid a thorri 'th galon;
+Rhyfedd iawn os na wnaf farw,
+   Siwr, siwr iawn,
+Siomedigaeth chwerw arw;
+      Mwyn, mwyn, er ei mwyn,
+      A fyddai marw er ei mwyn.
+
+Rown i'n meddwl ei bod hi'n ddidwyll,
+   Paid a meddwl gwirion, -
+Peidiwch chwithau bod yn fyrbwyll;
+   Dyna fel mae dynion.
+Dynion sydd a'r synwyr cryfa,
+   Siwr, siwr iawn,
+Ond gwrthodwyd fi gan Menna;
+      Mwyn, mwyn, er ei mwyn,
+      A fyddai marw er ei mwyn.
+
+Rhoddais iddi gangen fedwen,
+   Beth ddywedodd Menna?
+Gyrrodd imi gangen gollen,
+   Wel, hi wnaeth yn eitha'.
+Ond parhaf o hyd i'w hoffi,
+   Siwr, siwr iawn,
+Pe b'ai 'n gyrru amdo imi;
+      Mwyn, mwyn, er ei mwyn,
+      A fyddai marw er ei mwyn.
+
+IX.
+
+'R oedd gennyf fi gyfaill pur anwyl a hoff,
+   Yn fy nghyfarfod bob amser a gwen;
+Ac wrtho mi ddwedais fy mod wedi rhoi
+   Fy neheulaw i Menna Rhen.
+Ond ef pan ddeallodd yr hyn oedd yn bod,
+   Siaradodd a'r llances ei hun -
+Efe oedd y locust ddisgynnodd ar ddail
+   Y fedwen a welais trwy f' hun.
+
+Mae llawer ffordd i lofruddio dyn
+   Yn y byd llofruddiog hwn;
+Os cwrddwch a lleidr yng ngwyll y nos,
+   Bydd angau ar ffroen ei wn;
+Fe gymer eich arian ar ol eich lladd,
+   I'w logell losgedig ei hun,
+Ac yna fe 'ch tafl i ffos y clawdd, -
+   Dyna ffordd LLEIDR i fwrdro dyn.
+
+Mae arall o falais yn dod gyda gwen,
+   I ro'i i ddyn ddiod yn hael,
+Mae yntau 'n cymeryd, ond bychan y gwyr
+   Mai cwpan o wenwyn mae 'n gael;
+Mae un yn ymdrengu, a'r llall yn boddhau
+   Rhyw deimlad sydd ynddo fe 'i hun -
+Fe ddygodd y gwenwyn ryw amcan 'i ben,
+   Dyna ffordd LLOFRUDD i fwrdro dyn.
+
+Mae arall yn byw ac yn bod gyda chwi,
+   Fel cyfaill diffuant bob pryd,
+Ac rywfodd i'ch mynwes yn gynnes yr a,
+   Nes cael eich cyfrinach i gyd. -
+Ac yna mae 'n myned i sibrwd ei serch
+   I galon un garech eich hun -
+Yn ennill y llances garasech erioed;
+   Dyna ffordd CYTHRAUL i fwrdro dyn.
+
+X.
+ALAW,--Y Melinydd.
+
+Ond chaiff y gangen fedwen
+   Ddim gwywo 'n goch ei lliw
+Nes af i siarad eto
+   Yng ngwyneb Menna wiw.
+      Fa la, &c.
+
+Mae gennyf dy fy hunan,
+   Heb ddegwm, rhent, na threth;
+A phan eisteddaf ynddo,
+   'Rwy'n frenin ar bob peth.
+      Fa la, &c.
+
+Mae gennyf barlwr bychan,
+   Ac aelwyd fechan lan;
+A'm tegell i fy hunan
+   Sy 'n canu wrth y tan.
+      Fa la, &c.
+
+Mae gennyf gant o ddefaid
+   Yn pori ar y bryn,
+A gallaf godi 'm cyfrwy
+   Ar gefn fy ngheffyl gwyn.
+      Fa la, &c.
+
+Mae gennyf ferlyn mynydd,
+   I fynd i weled Men;
+Nad all neb ond fy hunan
+   Roi rheffyn yn ei ben.
+      Fa la, &c.
+
+Mae 'r ardd, a'r cae, a'r ffriddoedd,
+   A'r ty yn eiddo im';
+Ond heb fy Menna anwyl
+   'Rwyf fel pe bawn heb ddim.
+      Fa la, &c.
+
+Fe 'i ceisiaf unwaith eto,
+   Ac os gwrthodir fi,
+Tros fil o weithiau wedyn
+   Am Fenna ceisiaf fi.
+      Fa la, &c.
+
+XI.
+
+Gwelais bren yn dechreu glasu
+   Ei ganghennau yn yr ardd
+Ac yn dwedyd wrth yr adar, -
+   "Wele daeth y Gwanwyn hardd."
+Daeth aderyn bychan heibio,
+   Ac fe safodd ar ei frig;
+Ac fe ganodd gyda deilen
+   Newydd irlas yn ei big.
+
+Daeth aderyn bychan arall
+   Ar las gangen yn y coed,
+Fe ysgydwodd blu ei aden
+   Ac fe ddawnsiodd ar ei droed;
+Canodd yntau, a dewisodd
+   Fan lle carai wneyd ei nyth,
+O! mae 'r Gwanwyn fel yn cadw
+   Natur hen yn ieuanc byth.
+
+Eis o dan fy nghoeden fedwen
+   Ac mi godais fry fy mhen,
+Ac mi welais ol y gyllell,
+   Lle torasid cangen Men.
+Gwnaeth adgofion i'm ofidio
+   Na buasai 'r gainc yn wyw;
+Ond canfyddais gangen ieuanc
+   Yn y toriad hwnnw 'n byw.
+
+O mae gobaith mewn gwrthodiad,
+   Meddwyf innau wrth fy hun;
+Er fy nhorri gallaf dyfu
+   Eto yn serchiadau 'r fun.
+Troes fy wyneb tuag adref,
+   Teflais lawer tremiad ffol
+Tros fy ysgwydd at y fedwen
+   Las adewais ar fy ol.
+
+XII.
+
+Wrth ddychwel tuag adref,
+   Mi glywais gwcw lon,
+Oedd newydd groesi 'r moroedd
+   I'r ynys fechan hon.
+
+A chwcw gynta'r tymor
+   A ganai yn y coed,
+'Run fath a'r gwcw gyntaf
+   A ganodd gynta' 'rioed.
+
+Mi drois yn ol i chwilio
+   Y glasgoed yn y llwyn,
+I edrych rhwng y brigau,
+   Ple 'r oedd y deryn mwyn.
+
+Mi gerddais nes dychwelais
+   O dan fy medw bren;
+Ac yno 'r oedd y gwcw,
+   Yn canu wrth fy mhen.
+
+O! diolch iti, gwcw,
+   Ein bod ni yma 'n cwrdd -
+Mi sychais i fy llygad,
+   A'r gwcw aeth i ffwrdd.
+
+XIII.
+
+Ar ol i'r gog fy ngadaw, efo 'r pren,
+Dechreuais ganu 'r alaw Mentra Gwen;
+   Cyfodi wnes yn union,
+   A theimlais fwy na digon
+O ganu ar fy nghalon, Mentra Men,
+Er gwaethaf fy ngelynion, Mentra Men.
+
+Os gyrraist imi gollen, Menna Wen,
+Fe yrraf eto fedwen Menna Wen,
+   Pe b'ai holl fedw Cymru
+   Tan farn yn gwywo 'fory,
+Mi ddaliwn innau i ganu, Mentra Men,
+Nes byddent yn aildyfu, Menna Wen.
+
+Os gwelaist ddail yn syrthio, ar y pren,
+A blodau 'r haf yn gwywo, Menna Wen.
+   Perogli wedi marw
+   Wna 'r dail sydd ar y bedw,
+Gan ddal y tywydd garw, Menna Wen,
+Pren cariad ydyw hwnnw, Menna Wen.
+
+XIV.
+ALAW,--Clychau Aberdyfi.
+
+Wrth feddwl am y gangen gyll
+   Ddanfonodd Menna imi;
+Draw 'n y pellder clywwn swn
+   Hen glychau Aberdyfi -
+      "Menna eto fydd dy fun,
+      Gad y pruddglwyf iddo 'i hun,
+      Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,"
+         Meddai clychau Aberdyfi.
+   "Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech
+      Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,"
+         Meddai clychau Aberdyfi.
+
+Hawdd gan glychau ganu 'n llon,
+   Tra na bo dim i'w poeni:
+Hawdd yw cael gweniadau merch,
+   Ond mil mwy hawdd en colli.
+      "Menna eto fydd dy fun," &c.
+
+Pe bai etifedd i wr mawr
+   Yfory 'n cael ei eni;
+I ganu cainc dechreuech chwi,
+   Hen glychau Aberdyfi.
+      "Menna eto fydd dy fun," &c.
+
+Pe bai rhyw ddeuddyn yn y wlad,
+   Yfory 'n mynd i'w priodi,
+I ganu cainc dechreuech chwi,
+   Hen glychau Aberdyfi,
+      "Menna eto fydd dy fun," &c.
+
+Pe bawn i fory 'n mynd i'r bedd,
+   A'm calon wedi torri;
+I ganu cainc dechreuech chwi,
+   Hen glychau Aberdyfi.
+      "Menna eto fydd dy fun,
+      Gad y pruddglwyf iddo 'i hun,
+      Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,"
+         Meddai clychau Aberdyfi.
+   "Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech
+      Cwyd dy galon, bydd yn ddyn"
+      Meddai clychau Aberdyfi.
+
+XV.
+
+'R wyf wedi canu llawer
+   O gerddi Cymru lan,
+Ond dyma 'r darn prydferthaf
+   Sydd gennyf yn fy nghan;
+Ymhen rhyw flwyddyn wedyn,
+   At Menna Rhen daeth brys,
+Nes aeth yn Menna Mabon
+   A modrwy am ei bys.
+
+Yn mhen rhyw flwyddyn arall,
+   A dyma ddernyn cain;
+Pan oedd y gog yn canu
+   A'r blodau ar y drain,
+Yr wyn ar ben y mynydd
+   Yn chware naid a llam,
+Fe wenai Mabon bychan
+   Ar freichiau gwyn ei fam.
+
+XVI.
+
+Ar ysgwydd y gwan fe ddaeth pwys
+   Trafferthion a helbul y byd,
+Fy nheulu gynyddodd, a daeth
+   Gofynion am 'chwaneg o yd;
+Ychwaneg o fwyd i'r rhai bach,
+   Ychwaneg o lafur a thraul;
+Er hynny yn nghwmni fy Men,
+   Yr oedd imi gysur i'w gael.
+
+Un gweryl a gawsom erioed,
+   A chweryl dra chwerw oedd hon;
+Fe yrrwyd fy hunan a'm gwraig,
+   Ar ty'n bendramwnwgl bron. -
+Yr oedd hi 'n bur hoff o roi tro
+   I weled ei mam tros y bryn;
+Ac wrth imi ddwedyd gair croes,
+   Dechreuodd areithio fel hyn:-
+
+"Cymeryd fy hel a fy nhrin,
+   Fy maeddu heb ddarfod na phen:
+Cymeryd pob tafod a rhenc,
+   Fel pe bawn yn ddernyn o bren!
+Ai dioddef fel carreg a raid,
+   Heb deimlad--na llygad--na chlyw!
+O! na wnaf, os gwelwch chwi 'n dda,
+   Wnaf fi ddim er undyn byw!
+
+"A chymer di fi ar fy ngair,
+   Fe 'i cedwais erioed hyd yn hyn;
+Cyn cei di fy ngwddf tan dy droed,
+   Bydd dy ben yn eitha gwyn. -
+Cymeryd diflasdod a chas,
+   A galw fy modryb yn 'sgriw.' -
+O! na wnaf, os gwelwch chwi 'n dda,
+   Wnaf fi ddim er undyn byw!
+
+"Ni flasa i fynd allan o'r ty,
+   I weled fy chwaer na fy mam,
+Nad codi 'r gloch fawr byddi di,
+   Heb reswm, nag achos, na pham. -
+Wna i mono fo, Alun, er neb,
+   Mi gadwaf anrhydedd fy rhyw;
+O! na wnaf os gwelwch chwi 'n dda,
+   Wnaf fi ddim er undyn byw!
+
+"'Does gen' ti 'r un galon o'th fewn,
+   A phwyll yn dy goryn ni 'roed;
+A gwae fi o'r diwrnod a'r awr [yn crio.]
+   Y gwelais dy wyneb erioed!
+Mi af tros y bryn at fy nhad,
+   I'm hatal 'does undyn a wiw;
+Ac aros yn hwy efo 'th di -
+   Wnaf fi ddim--wnaf fi ddim!
+   Wnaf fi ddim er undyn byw!"
+
+Ac i ffwrdd yr aeth hi, ac i ffwidd y bu hi, ac i ffwrdd yr arosodd,
+am nas gwn i pa hyd.  Ond tra yr oedd hi efo 'i mam a'i theulu, a
+minnau yn fy helbul efo fy mhlant bach, mi genais gerdd i ysgafnhau
+fy nghalon, ac fel hyn y cenais, -
+
+XVII.
+
+Mae 'r lloer yn codi tros yr aig
+   Ac ogof Craig Eryri;
+Ond beth yw cartref heb fy ngwraig,
+   Ond ogof ddioleuni?
+Y mae pob munud megis awr,
+   Ac awr, O!  Menna, 'n flwyddyn.
+Pe bawn i heno 'n dderyn to,
+   Caet heno weled Alun.
+
+O na bai cadair Morgan Mud,
+   Neu un o'r hen freindlysau,
+Yn mynd a fi, fy ngeneth wen,
+   Tros ben y coed a'r caeau.
+Mi rown fy ngwefus wrth dy glust,
+   A gwnawn i ti freuddwydio;
+Nes codet trwy dy gwsg i ddod,
+   Yn ol at Alun eto.
+
+Ond i fy nghadair wellt yr af,
+   A cheisiaf huno, Menna;
+Ac mewn breuddwydion cyn bo hir
+   Mi ddeuaf innau yna.
+Yn awr 'rwy 'n cau fy amrant swrth
+   Wrth gychwyn i dy wyddfod;
+Breuddwydia dithau, felly hed,
+   A thyred i'm cyfarfod.
+
+XVIII.
+
+Mi dreuliais wythnos gyfan,
+   A Menna bach i ffwrdd;
+A'r ty yn llanast tryblith,
+   A'r llestri hyd y bwrdd.
+'R oedd gennyf was a hogyn
+   Yn cynhauafa mawn:
+Ac eisiau pobi bara
+   A daeth yn fuan iawn.
+
+'R oedd godro un o'r gwartheg
+   Yn gasach na phob peth,
+Oherwydd Menna 'n unig
+   Gai gydied yn ei theth.
+A throi yn hesp wnaeth pedair
+   O'r gwartheg mwyaf blith;
+A llaeth y lleill a surodd,
+   A'r byd a drodd o chwith.
+
+Ac am y gegin, druan,
+   'R oedd hi heb drefn na llun:
+Y plant ddechreuent grio,
+   A chriais innau f' hun.
+Mi flinais ar fy einioes,
+   Aeth bywyd imi 'n bwn:
+A gyrrais efo 'r hogyn
+   I Menna 'r llythyr hwn:-
+
+XIX.
+ALAW,--Bugail Aberdyfi.
+
+Mi geisiaf eto ganu can,
+I'th gael di 'n ol, fy ngeneth lan,
+I'r gadair siglo ger y tan,
+   Ar fynydd Aberdyfi;
+Paham, fy ngeneth hoff, paham,
+Gadewaist fi a'th blant dinam?
+Mae Arthur bach yn galw 'i fam,
+   A'i galon bron a thorri;
+Mae 'r ddau oen llawaeth yn y llwyn,
+A'r plant yn chware efo 'r wyn;
+O tyrd yn ol, fy ngeneth fwyn,
+   I fynydd Aberdyfi.
+
+Nosweithiau hirion mwliog du
+Sydd o fy mlaen, fy ngeneth gu:
+O! agor eto ddrws y ty,
+   Ar fynydd Aberdyfi.
+O! na chaet glywed gweddi dlos
+Dy Arthur bach cyn cysgu 'r nos,
+A'i ruddiau bychain fel y rhos,
+   Yn wylo am ei fami;
+Gormesaist lawer arnaf, Men,
+Gormesais innau--dyna ben:
+O tyrd yn ol, fy ngeneth wen,
+   I fynydd Aberdyfi.
+
+Fel hyn y ceisiaf ganu can
+I'th gael di 'n ol, fy ngeneth lan,
+I eistedd eto ger y tan,
+   Ar fynydd Aberdyfi;
+'Rwy 'n cofio'th lais yn canu 'n iach -
+Ond 'fedri di, na neb o'th ach,
+Ddiystyrru gweddi plentyn bach
+   Sydd eisieu gweld ei fami.
+Rhyw chware plant oedd d'weyd ffarwel,
+Cyd-faddeu wnawn, a dyna 'r fel,
+Tyrd tithau 'n ol, fy ngeneth ddel,
+   I fynydd Aberdyfi.
+
+XX.
+
+Fe ddaeth yr hogyn adref,
+   A rhoddodd sicrhad,
+Fod Menna 'n mynd 'i aros
+   Yn nhy ei mam a'i thad.
+Os oeddem wedi priodi,
+   Yn bendant dwedai hi
+Nad oedd dim modd cymodi
+   A dyn o'm tymer i.
+
+Fod i'r holl fechgyn fyned
+   I'w magu ganddi hi:
+Ac i'r genethod ddyfod
+   O dan fy ngofal i.
+'R oedd hi yn ymwahanu,
+   Ac felly 'n canu 'n iach;
+Ond hoffai roddi cusan
+   Ar wefus Enid fach.
+
+A thrannoeth hi ddychwelodd
+   I ddwyn y rhwyg i ben:
+Ond O! fe dorrodd dagrau
+   O eigion calon Men;
+Cymerodd Arthur afael
+   Am wddf ei fam a fi,
+Ac fel rhyw angel bychan,
+   Fe 'n hailgymododd ni.
+
+XXI.
+
+Wyddoch chwi beth, mae ffraeo
+   Yn ateb diben da;
+Pe na bai oerni 'r gauaf
+   Ni theimlem wres yr ha;
+Pe na bai ymrafaelio,
+   Ni byddai 'r byd ddim nes,
+Yn wir mae tipyn ffraeo
+   'N gwneyd llawer iawn o les.
+
+XXII.
+
+Awel groes ar fy oes godai 'n gryf wedyn,
+Daeth i mi adwyth mawr, clefyd, a thwymyn:
+Rhoddai mhlant ddwylaw'n mhleth, ogylch fy ngwely,
+Minnau 'n fud welwn fyd arall yn nesu.
+Is fy mhen, ias fy medd deimlais yn dyfod,
+A daeth ofn, afon ddofn, ddu i'm cyfarfod;
+Ond 'roedd grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,
+A rhoi gwin ar fy min ddarfu fy Menna.
+
+O! os bu ias y bedd, allan o'r briddell,
+Hi a fu ennyd fer yn fy hen babell;
+Yn fy nhraed teimlais waed, dyn wedi huno,
+Ond fe drodd angau draw wedi fy nharo.
+Fel y graig safai 'm gwraig anwyl yn eon,
+Ac i'r nef, gweddi gref yrrodd o'i chalon:
+Rhoi ei grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,
+A rhoi gwin ar fy min, ddarfu fy Menna.
+
+XXIII.
+
+      Ar ol fy hir gystudd,
+      'Rwy 'n cofio 'r boreuddydd
+Y'm cariwyd mewn cader dros riniog fy nor:
+      Ac ar fy ngwyn dalcen
+      Disgynnodd yr heulwen,
+Ac awel o'r mynydd ac awel o'r mor.
+      Ar ol imi nychu
+      Yn gaeth ar fy ngwely
+Am fisoedd o gystudd, o glefyd a phoen;
+      Fy nghalon lawenodd
+      Wrth weld ar y weirglodd
+Y gaseg a'r ebol, y ddafad a'r oen.
+
+      Trwy wenlas ffurfafen
+      Fe wenai yr heulwen,
+Ac mi a'i gwynebais, ac yfais y gwynt;
+      A'r adar a ddeuent
+      I'm hymyl, a chanent,
+Nes teimlais fy nghalon yn curo fel cynt.
+      Fy ngeneth ieuengaf
+      Ac Arthur ddaeth ataf,
+A gwenu mewn dagrau wnai Menna gerllaw;
+      A daeth fy nghi gwirion,
+      Gan ysgwyd ei gynffon,
+A neidiodd i fyny a llyfodd fy llaw.
+
+XXIV.
+
+   Ond O! mae llawer blynedd,
+   Er pan own gynt yn eistedd,
+O flaen fy nrws tan wenau 'r haul;
+   'Rol gadael gwely gwaeledd.
+   A llawer tywydd garw
+   Sydd er yr amser hwnnw,
+Mae 'm plant yn wragedd ac yn wyr,
+   A Menna wedi marw.
+
+   Claddasom fachgen bychan,
+   Ac yna faban gwiwlan,
+Ond chododd Menna byth mo'i phen
+   'Rol ini gladdu 'r baban.
+   'Rwy 'n cofio 'r Sul y Blodau
+   Yr aeth i weld eu beddau,
+Pan welais arwydd ar ei gwedd,
+   Mai mynd i'r bedd 'roedd hithau.
+
+   Penliniodd dan yr ywen,
+   A phlannodd aur-fanadlen,
+Mieri Mair, a chanri 'r coed,
+   A brig o droed y glomen.
+   Y blodau gwyllt a dyfent
+   Ar ddau fedd yn y fynwent;
+Ond gywo 'r oedd y rhosyn coch
+   Ar foch y fam a'i gwylient.
+
+   Ac er pan gladdwyd Menna,
+   Un fynwent yw 'r byd yma:
+Y fodrwy hon sydd ar fy mys
+   Yw 'r unig drysor fedda.
+   Y fodrwy hon a gadwaf,
+   Y fodrwy hon a garaf,
+A dyma destun olaf cerdd,
+   Gwreichionen awen, olaf.
+
+XXV.
+
+Mae Menna 'n y fynwent yn isel ei phen,
+A thi ydyw 'r fodrwy fu ar ei llaw wen:
+Ar law fy anwylyd rwy 'm cofio dy roi,
+Ac wrth imi gofio, mae ni calon yn troi -
+Fy llygaid dywyllant, a chau mae fy nghlyw,
+'Rwyf fel pe bawn farw, ac fel pe bawn fyw:
+Ond megis fy mhriod wrth adael y byd,
+Mae modrwy 'r adduned yn oer ac yn fud.
+
+Pan roddwyd ti gyntaf ar law Menna Rhen,
+'R oedd coedydd yn ddeiliog, a natur mewn gwen,
+Y clychau yn canu, a'r byd fel yn ffol, -
+Ond cnul oedd yn canu pan ges i di 'n ol.
+Mewn gwenwisg briodas y dodais i di,
+O wenwisg yr amdo dychwelaist i mi;
+O! fodrwy 'r adduned, nes gwywo 'r llaw hon,
+Fe'th gadwaf di 'n loew, fe'th gadwaf di'n gron.
+
+XXVI.
+
+Aros mae 'r mynyddau mawr,
+   Rhuo trostynt mae y gwynt;
+Clywir eto gyda 'r wawr,
+   Gan bugeiliaid megis cynt.
+Eto tyfa 'r llygad dydd,
+   Ogylch traed y graig a'r bryn;
+Ond bugeiliaid newydd sydd
+   Ar yr hen fynyddoedd hyn.
+
+Ar arferion Cymru gynt,
+   Newid ddaeth o rod i rod;
+Mae cenedlaeth wedi mynd,
+   A chenedlaeth wedi dod.
+Wedi oes dymestlog hir,
+   Alun Mabon mwy nid yw;
+Ond mae 'r heniaith yn y tir,
+   A'r alawon hen yn fyw.
+
+
+
+
+
+End of The Project Gutenberg Etext of Ceiriog, by John Ceiriog Hughes
+
diff --git a/old/ceirg10.zip b/old/ceirg10.zip
new file mode 100644
index 0000000..ca3e250
--- /dev/null
+++ b/old/ceirg10.zip
diff --git a/old/ceirg10h.htm b/old/ceirg10h.htm
new file mode 100644
index 0000000..5ba68a6
--- /dev/null
+++ b/old/ceirg10h.htm
@@ -0,0 +1,4264 @@
+<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+<html>
+<head>
+<title>New File</title>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=iso-8859-1">
+<style type="text/css">
+<!--
+body {margin:10%; text-align:justify}
+blockquote {font-size:14pt}
+P {font-size:14pt}
+-->
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+
+
+
+<pre>
+The Project Gutenberg Etext of Ceiriog, by John Ceiriog Hughes
+#1 in our series by John Ceiriog Hughes
+
+This Etext is in Welsh.
+
+Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
+the laws for your country before redistributing these files!!!
+
+Please take a look at the important information in this header.
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+electronic path open for the next readers.
+
+Please do not remove this.
+
+This should be the first thing seen when anyone opens the book.
+Do not change or edit it without written permission.  The words
+are carefully chosen to provide users with the information they
+need about what they can legally do with the texts.
+
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+further information is included below.  We need your donations.
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a 501(c)(3)
+organization with EIN [Employee Identification Number] 64-6221541
+
+As of 12/12/00 contributions are only being solicited from people in:
+Colorado, Connecticut, Idaho, Indiana, Iowa,
+Kentucky, Louisiana, Massachusetts, Montana,
+Nevada, Oklahoma, South Carolina, South Dakota,
+Texas, Vermont, and Wyoming.
+
+As the requirements for other states are met,
+additions to this list will be made and fund raising
+will begin in the additional states.  Please feel
+free to ask to check the status of your state.
+
+International donations are accepted,
+but we don't know ANYTHING about how
+to make them tax-deductible, or
+even if they CAN be made deductible,
+and don't have the staff to handle it
+even if there are ways.
+
+These donations should be made to:
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+PMB 113
+1739 University Ave.
+Oxford, MS 38655-4109
+
+
+Title: Ceiriog
+
+Author: John Ceiriog Hughes
+
+Official Release Date: October, 2002  [Etext #3500]
+[Yes, we are about one year ahead of schedule]
+[The actual date this file first posted = 05/06/01]
+
+Edition: 10
+
+Language: English
+
+The Project Gutenberg Etext of Ceiriog, by John Ceiriog Hughes
+****This file should be named ceirg10h.txt or ceirg10h.zip****
+
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, ceirg11h.txt
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, ceirg10ah.txt
+
+This etext was produced by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+from the 1902 Ab Owen edition.
+
+Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple editions,
+all of which are in the Public Domain in the United States, unless a
+copyright notice is included.  Therefore, we usually do NOT keep any
+of these books in compliance with any particular paper edition.
+
+We are now trying to release all our books one year in advance
+of the official release dates, leaving time for better editing.
+Please be encouraged to send us error messages even years after
+the official publication date.
+
+Please note:  neither this list nor its contents are final till
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.
+
+Most people start at our sites at:
+http://gutenberg.net
+http://promo.net/pg
+
+
+Those of you who want to download any Etext before announcement
+can surf to them as follows, and just download by date; this is
+also a good way to get them instantly upon announcement, as the
+indexes our cataloguers produce obviously take a while after an
+announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter.
+
+http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext02
+or
+ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext02
+
+Or /etext01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90
+
+Just search by the first five letters of the filename you want,
+as it appears in our Newsletters.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.  This
+projected audience is one hundred million readers.  If our value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
+million dollars per hour this year as we release fifty new Etext
+files per month, or 500 more Etexts in 2000 for a total of 3000+
+If they reach just 1-2% of the world's population then the total
+should reach over 300 billion Etexts given away by year's end.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+Files by December 31, 2001.  [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is only about 4% of the present number of computer users.
+
+At our revised rates of production, we will reach only one-third
+of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
+manage to get some real funding.
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created
+to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium.
+
+We need your donations more than ever!
+
+Presently, contributions are only being solicited from people in:
+Colorado, Connecticut, Idaho, Indiana, Iowa,
+Kentucky, Louisiana, Massachusetts, Montana,
+Nevada, Oklahoma, South Carolina, South Dakota,
+Texas, Vermont, and Wyoming.
+
+As the requirements for other states are met,
+additions to this list will be made and fund raising
+will begin in the additional states.
+
+These donations should be made to:
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+PMB 113
+1739 University Ave.
+Oxford, MS 38655-4109
+
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation,
+EIN [Employee Identification Number] 64-6221541,
+has been approved as a 501(c)(3) organization by the US Internal
+Revenue Service (IRS).  Donations are tax-deductible to the extent
+permitted by law.  As the requirements for other states are met,
+additions to this list will be made and fund raising will begin in the
+additional states.
+
+All donations should be made to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation.  Mail to:
+
+Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+PMB 113
+1739 University Avenue
+Oxford, MS 38655-4109  [USA]
+
+
+We need your donations more than ever!
+
+You can get up to date donation information at:
+
+http://www.gutenberg.net/donation.html
+
+
+***
+
+If you can't reach Project Gutenberg,
+you can always email directly to:
+
+Michael S. Hart &lt;hart@pobox.com&gt;
+
+hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
+if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
+it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
+
+Prof. Hart will answer or forward your message.
+
+We would prefer to send you information by email.
+
+
+***
+
+
+Example command-line FTP session:
+
+ftp ftp.ibiblio.org
+login: anonymous
+password: your@login
+cd pub/docs/books/gutenberg
+cd etext90 through etext99 or etext00 through etext02, etc.
+dir [to see files]
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files]
+GET GUTINDEX.??  [to get a year's listing of books, e.g., GUTINDEX.99]
+GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books]
+
+
+**The Legal Small Print**
+
+
+(Three Pages)
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here?  You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this etext, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault.  So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you.  It also tells you how
+you may distribute copies of this etext if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement.  If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from.  If you received this etext on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-tm etexts,
+is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart
+through the Project Gutenberg Association (the "Project").
+Among other things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties.  Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext
+under the "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market
+any commercial products without permission.
+
+To create these etexts, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works.  Despite these efforts, the Project's etexts and any
+medium they may be on may contain "Defects".  Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may 
+receive this etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims
+all liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from.  If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy.  If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS".  NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation,
+and its trustees and agents, and any volunteers associated
+with the production and distribution of Project Gutenberg-tm
+texts harmless, from all liability, cost and expense, including
+legal fees, that arise directly or indirectly from any of the 
+following that you do or cause:  [1] distribution of this etext,
+[2] alteration, modification, or addition to the etext,
+or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     etext or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this etext in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word
+     processing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The etext, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The etext may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the etext (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the etext refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the
+     gross profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation"
+     the 60 days following each date you prepare (or were
+     legally required to prepare) your annual (or equivalent
+     periodic) tax return.  Please contact us beforehand to
+     let us know your plans and to work out the details.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of
+public domain and licensed works that can be freely distributed
+in machine readable form.  
+
+The Project gratefully accepts contributions of money, time, 
+public domain materials, or royalty free copyright licenses.
+Money should be paid to the:
+"Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+If you are interested in contributing scanning equipment or
+software or other items, please contact Michael Hart at:
+hart@pobox.com
+
+**END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.08.01*END**
+[Portions of this header are copyright (C) 2001 by Michael S. Hart
+and may be reprinted only when these Etexts are free of all fees.]
+[Project Gutenberg is a TradeMark and may not be used in any sales
+of Project Gutenberg Etexts or other materials be they hardware or
+software or any other related product without express permission.]
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+This etext was produced by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk
+from the 1902 Ab Owen edition.
+This Etext is in Welsh.
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+</pre>
+<br><br><br><br><br>
+<h1>CEIRIOG</h1><br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CYNHWYSIAD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Rhagymadrodd<br>
+Nant y Mynydd<br>
+Meddyliau am y Nefoedd<br>
+Mae John yn mynd i Loegr<br>
+Bugail yr Hafod<br>
+Ti wyddost beth ddywed fy nghalon<br>
+Y fenyw fach a'r Beibl mawr<br>
+Dychweliad y Cymro<br>
+Addfwyn fiwsig<br>
+Y Carnadau<br>
+Bugeilio'r Gwenith Gwyn<br>
+Mae'n Gymro byth<br>
+Mi welaf mewf adgof<br>
+Dim ond unwaith<br>
+Y march ar gwddw brith<br>
+Y Ferch o'r Scer<br>
+Pa le mae'r hen Gymry<br>
+Maes Crogen<br>
+Tros y Garreg<br>
+Bardd yn ei Awen<br>
+Codiad yr haul<br>
+Llongau Madog<br>
+Serch Hudol<br>
+Breuddwyd y Bardd<br>
+Corn y Gad<br>
+Dafydd y Garreg Wen<br>
+Toriad y Dydd<br>
+Yr Eneth Ddall<br>
+Codiad yr Hedydd<br>
+Ar hyd y Nos<br>
+Morfa Rhuddlan<br>
+Dim ond dechreu<br>
+Difyrrwch Gwyr Harlech<br>
+Trot y Gaseg<br>
+Llances y Dyffryn<br>
+Yn Ynys Mon<br>
+Cadlef Morgannwg<br>
+Mwyn yw myned tua Mon<br>
+Hun Gwenllian<br>
+Ar dd&ocirc;l pendefig<br>
+A laeswn ni ddwylaw<br>
+Llwybr y Pererin<br>
+Bedd Llywelyn<br>
+A ddywedaist ti fod Cymru 'n dlawd<br>
+Peidiwch byth a dwedyd hynny<br>
+Dydd trwy 'r ffenestr<br>
+Cerddi Cymru<br>
+I gadw 'r hen wlad<br>
+Myfi sy'n magu 'r baban<br>
+Tua Thegid dewch<br>
+Hen gwrwg fy ngwlad<br>
+Pob rhyw seren fechan wenai<br>
+Claddedigaeth Morgan Hen<br>
+Myfanwy<br>
+Gofidiau Serch<br>
+Wrth weld yr haul yn machlud<br>
+Y fodrwy briodasol<br>
+O weddi daer<br>
+Y baban diwrnod oed<br>
+Y fam ieuanc<br>
+Ceisiais drysor<br>
+Y fynwent yn y coed<br>
+Claddasom di, Elen<br>
+Annie Lisle<br>
+Y defnyn cyntaf o eira<br>
+Cavour<br>
+Y milwr na ddychwel<br>
+Garibaldi a charcharor Naples<br>
+Glogwyn anwyl<br>
+Ffarwel iti, Gymru fad<br>
+Tros un o drumiau Berwyn<br>
+Dychweliad yr hen filwr<br>
+Trwy wledydd dwyreiniol<br>
+Y Garreg Wen<br>
+Tuag adre<br>
+Beibl fy mam<br>
+Alun Mabon<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+RHAGYMADRODD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ar un o lethrau'r Berwyn y ganwyd ac y magwyd Ceiriog.  Gadawodd ei gartref anghysbell a mynyddig pan yn fachgen; a'i hiraeth am fynyddoedd a bugeiliaid bro ei febyd, tra ym mwg a thwrw Manceinion, roddodd fod i'w g&acirc;n pan ar ei thlysaf ac ar ei thyneraf.<br>
+<br>
+Mab Richard a Phoebe Hughes, Pen y Bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog, oedd John Ceiriog Hughes.  Ganwyd ef Medi 25ain, 1832.  Aeth i'r ysgol yn Nant y Glog, ger y llan.  Yn lle aros gartref ym Mhen y Bryn i amaethu ac i fugeila wedi gadael yr ysgol, trodd tua Chroesoswallt yn 1848, i swyddfa argraffydd.  Oddiyno, yn 1849, aeth i Fanceinion; ac yno y bu nes y daeth ei enw yn adnabyddus trwy Gymru.  Deffrowyd ei awen gan gapel, a chyfarfod llenyddol, a chwmni rhai, fel Idris Vychan, oedd yn rhoddi pris ar draddodiadau ac alawon Cymru.<br>
+<br>
+Yn 1858 yr oedd yn adrodd rhannau o'i g&acirc;n fuddugol, - "Myfanwy Fychan," - yn Eisteddfod Llangollen, am y mynydd a'i gartref.  Yn 1860 cyhoeddwyd ei "Oriau'r Hwyr;" daeth hwn ar unwaith yn un o'r llyfrau mwyaf poblogaidd yng Nghymru.  Yn 1861 priododd un o rianod gwlad Ceiriog.  Yn 1862 cyhoeddwyd ei "Oriau'r Bore," lle mae ei awen ar ei thlysaf ac ar ei grymusaf.  O hynny hyd ddiwedd ei oes, daliodd i ganu.  Y mae dros chwe chant o'i ganeuon wedi dod a llawenydd i galon miloedd o Gymry, ac ambell un ddeigryn i lawer llygad.<br>
+<br>
+Yn 1865, daeth Ceiriog yn orsaf feistr i Lanidloes.  Aeth oddiyno i Dowyn yn 1870, oddiyno i Drefeglwys yn 1871, ac oddiyno i Gaersws yn yr un flwyddyu.  Yno y bu farw, Ebrill 23ain, 1887.  Treuliodd ei febyd, felly, yn Nyffryn Ceiriog, rhan ganol ei oes ym Manceinion, a'r rhan olaf ym mlaen Dyffryn yr Hafren.<br>
+<br>
+Trwy'r blynyddoedd yr oedd tri pheth yn agos iawn at ei galon, - llenyddiaeth Cymru, yr Eisteddfod, ac addysg Cymru.  Yr oedd yn hoff o Ddafydd ab Gwilym; yr oedd ganddo gariad greddfol at y naturiol a'r cain.  Yr oedd ei fryd ar ddiwygio'r Eisteddfod, ac ar ei gwneyd yn allu cenhedlaethol.  Hiraethai am ddadblygiad cyfundrefn addysg, ac ymfalchiai yng Ngholeg Prifysgol Cymru.  Un o wir feibion y mynyddoedd oedd.<br>
+<br>
+<br>
+Wrth drefnu'r gyfrol hon, ceisiais ddewis darnau perffeithiaf Ceiriog, gan adael allan bopeth lle na welir y bardd ar ei oreu.  Y canlyniad ydyw hyn, - dewiswn, er fy ngwaethaf, y dwys a'r tyner yn ei awen, ac nid y digrif.  I'r dwys y rhoddodd Ceiriog fwyaf o'i enaid, ac ymarllwysiad teimlad ei oriau pruddaf yw ei ganeuon goreu.<br>
+<br>
+Dymunwn ddiolch yn gynnes i'r Mri. Hughes am gyhoeddi y gyfrol hon imi.  Y mae ganddynt hwy hawl ar y rhan fwyaf o lawer o'r caneuon sydd yn y gyfrol.  Ni buaswn yn gofyn iddynt gyhoeddi y pigion hyn, oni buasai fy mod yn gwybod y codir awydd ymysg llawer i brynnu y ddwy gyfrol brydferth gyhoeddwyd yn ystod bywyd Ceiriog, a than ei ofal, ganddynt hwy.<br>
+<br>
+Ceiriog, yn ddiameu, yw bardd telynegol mwyaf Cymru.  Y mae ei naturioldeb syml a'i gydymdemlad dwys wedi rhoi swyn anfarwol i'w g&acirc;n.  Nid oes telyn yn yr un bywyd na chyffyrdda Ceiriog &acirc; rhai o'i thannau.  Tra aber yn rhedeg yn loew dros raian m&acirc;n, a thra bo gwrid mwyn yn hanner gyfaddef serch, ca'r galon ddynol fwynhad a nerth o ganeuon Ceiriog.<br>
+<br>
+"Alun Mabon" yw ei gampwaith.  Y mae miwsig hen alawon yn yr odlau; y mae bywyd y bugail yma yn ei bryder a'i fwynder.  Ynddo darlunia Ceiriog ei fywyd ei hun, a bywyd pob mynyddwr.<br>
+<br>
+"Ond bugeiliaid ereill sydd ar yr hen fynyddoedd hyn."  Nid teulu Ceiriog sydd yn byw ym Mhen y Bryn yn awr.  Ym mynwent Llanwnog, ger Caersws, ymysg y bryniau hanesiol mud, y rhoddwyd y prydydd i huno.  Ar groes ei fedd y mae ysgrif syml, ac englyn o'i waith ei hun, -<br>
+<br>
+ER<br>
+COF AM<br>
+JOHN CEIRIOG HUGHES,<br>
+A ANWYD MEDI 25,<br>
+1832,<br>
+A FU FARW EBRILL 23,<br>
+1887.<br>
+<br>
+<br>
+Carodd eiriau cerddorol, - carodd feirdd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Carodd fyw 'n naturiol;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Carodd gerdd yn angerddol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyma 'i fedd, - a dim lol.<br>
+<br>
+<br>
+OWEN M. EDWARDS.<br>
+Rhydychen,<br>
+Mawrth 1, 1902.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+NANT Y MYNYDD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Nant y mynydd, groew, loew,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ymdroelli tua'r pant;<br>
+Rhwng y brwyu yn sisial ganu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O na bawn i fel y nant.<br>
+<br>
+Grug y Mynydd yn eu blodau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Edrych arnynt hiraeth ddug<br>
+Am gael aros ar y bryniau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn yr awel efo'r grug.<br>
+<br>
+Adar m&acirc;n y mynydd uchel,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Godant yn yr awel iach;<br>
+O'r naill drum i'r llall yn hedeg -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O na bawn fel deryn bach.<br>
+<br>
+Mab y Mynydd ydwyf innau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oddicartref yn gwneyd c&acirc;n,<br>
+Ond mae'm calon yn y myuydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Efo'r grug a'r adar m&acirc;n.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MEDDYLIAU AM Y NEFOEDD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y mae y tri phennill hyn mewn rhan yn wreiddiol, ac mewn rhan yn gyfieithiedig.<br>
+<br>
+Daw meddyliau am y nefoedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gydag awel wan y nawn,<br>
+Gyda llanw'r m&ocirc;r fe ddeuant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan lefaru 'n felus iawn;<br>
+Pan fo 'r mellt fel ser yn syrthio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y storm gynhyrfus, gref -<br>
+Pan fo 'r llong yn teimlo 'r creigiau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Daw meddyliau am y nef.<br>
+<br>
+Daw meddyliau am y nefoedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I unigedd fforest goed,<br>
+Ac i'r anial, lle nas tyfodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Un glaswelltyn bach erioed.<br>
+Ar fynyddau 'r ia tragwyddol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac ar greigiau llymion, lle<br>
+Bydd eryrod yn gorffwyso,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Daw meddyliau am y ne.<br>
+<br>
+Daw meddyliau am y nefoedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ynysig leia 'r aig,<br>
+Lle mae 'r don yn gosod coron<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwrel wen ar ben y graig;<br>
+Trwy holl gyfandiroedd daear,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Glynnoedd dwfn, a bryniau ban,<br>
+Pur feddyliau am y nefoedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddont eu hunain i bob man.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MAE JOHN YN MYND I LOEGER.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y mae hen d&ocirc;n wladol o'r enw Gofid Gwynan, ac un led dlos ydyw ar y cyfan, ond nid i gyd felly.  Ysgrifennwyd y geiriau canlynol i'w canu arni, ond nid ydynt yn ymbriodi &acirc;'r alaw mor hapus ag y dymunwn.  Dymunwn ddyweyd am y g&acirc;n ganlynol, mai ychydig iawn o ddychymyg sydd ynddi, ond fy mod yn dyweyd fy mhrofiad oreu gallwn.<br>
+<br>
+Mae John yn mynd i Loeger,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A bore fory 'r a;<br>
+Mae gweddw fam y bachgen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwybod hynny 'n dda;<br>
+Wrth bacio 'i ddillad gwladaidd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'u plygu ar y bwrdd,<br>
+Y gist ymddengys iddi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel arch ar fynd i ffwrdd.<br>
+<br>
+Mae ef yn hel ei lyfrau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r gist sydd ar y llawr;<br>
+Yn llon gan feddwl gweled<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwychderau 'r trefydd mawr.<br>
+Nis gwel e 'r deigryn distaw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar rudd y weddw drist;<br>
+Na 'r Beibl bychan newydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A roddwyd yn y gist.<br>
+<br>
+Yn fore, bore drannoeth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan gysgai 'r holl rai bach;<br>
+Wrth erchwyn y gwelyau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae John yn canu 'n iach.<br>
+Carasai aros gartref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond nid oedd dim i'w wneyd -<br>
+Fe gawsai aros hefyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pe b'asai 'n meiddio dweyd.<br>
+<br>
+I gwrdd y tren boreuol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyn toriad dydd yr a, -<br>
+"Ffarwel, fy mhlentyn anwyl,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O bydd yn fachgen da!<br>
+Y nef a'th amddiffynno,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy machgen gwyn a gwiw;<br>
+Paid byth anghofio 'th gartref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na 'th wlad, na 'th iaith, na' th Dduw."<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+BUGAIL YR HAFOD.<br>
+ALAW, - Hobed o Hilion.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan oeddwn i'n fugail yn Hafod y Rhyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r defaid yn dyfod i'r gwair a'r iraidd yd;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tan goeden gysgodol mor ddedwydd 'own i,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn cysgu, yn cysgu, yn ymyl trwyn fy nghi;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwelaf a welaf, af fan y fynnaf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yno mae fy nghalon, efo hen gyfoedion<br>
+Yn mwynhau y maesydd a'r dolydd ar hafddydd ar ei hyd.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan oeddwn i gartref, fy mhennaf fwynhad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oedd naddu a naddu ar aelwyd glyd fy nhad;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra 'm chwaer efo 'i hosan a mam efo carth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nyddu, yn nyddu, ar garreg l&acirc;n y barth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Deued a ddeuo, anian dynn yno,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hedaf yn fy afiaeth ar adenydd hiraeth<br>
+I'r hen dy, glangynnes, dirodres, adewais yn fy ngwlad.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae'r wennol yn crwydro o'i hannedd ddilyth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond dychwel wna'r wennol yn ol i'w hanwyl nyth;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chrwydro wnawn ninnau ymhell ar ein hynt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan gofio 'r hen gartref chwareuem ynddo gynt.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwyso mae adfyd, chwerwi mae bywyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwerwed ef a chwerwo, melus ydyw cofio<br>
+Annedd wen dan heulwen yr awen a wena arnom byth.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TI WYDDOST BETH DDYWED FY NGHALON.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Achlysurwyd y penillion hyn gan eiriau ymadawol mam yr awdwr, pan oedd hi yn dychwelyd i Gymru, ar ol talu ymweliad iddo.<br>
+<br>
+Yn araf i safle 'r gerbydres gerllaw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y rhodiai fy mam gyda'i phlentyn;<br>
+I waelod ei chalon disgynnodd y braw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan welai y fan oedd raid cychwyn.<br>
+Ymwelwodd ei gwefus - ei llygaid droi 'n syn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhy floesg oedd i roddi cynghorion;<br>
+Fe'i clywais er hynny yn sibrwd fel hyn, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."<br>
+<br>
+Canfyddodd fy llygad mewn dagrau 'n pruddhau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwir ddelw o'i llygad ei hunan;<br>
+Hyn ydoedd am ennyd fel yn ei boddhau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er nad fy nhristau oedd ei hamcan.<br>
+Ond er fod cyfyngder yr ennyd yn gwneyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Atalfa ar ffrwd o gysuron,<br>
+Mudanrwydd rodd gennad i'w hanadl ddweyd, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."<br>
+<br>
+Nid son am gynllwynion y diafol, a'i fryd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er ennill ieuenctid i'w afael -<br>
+Nid son am ffolineb, a siomiant y byd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr ydoedd pan oedd yn fy ngadael;<br>
+Dymunai 'n ddiameu bob lles ar fy nhaith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwy fywyd i fyd yr ysbrydion;<br>
+Ond hyn oedd yr oll a ddiangodd mewn iaith, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."<br>
+<br>
+I eiriau dirmygus, dieithrol nid wyf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi wn beth yw llymder gwatwariaeth;<br>
+Y munud diffygiwn dan loesion eu clwyf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nesaf dro'i oll, yn ddieffaith<br>
+Do, clywais hyawdledd - er teimlo ei rym,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn effaith ni lyn ei rybuddion;<br>
+Ond hyn gan dynerwch fyth erys yn llym, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."<br>
+<br>
+Mae ysbryd yr oes megis chwyddiad y m&ocirc;r,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn chware &acirc; chreigiau peryglon;<br>
+O'm amgylch mae dynion a wawdiant Dduw Ior,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyf finnau ddiferyn o'r eigion;<br>
+Fy nghamrau brysurant i ddinistr y ffol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond tra ar y dibyn echryslon<br>
+Atelir fi yno gan lais o fy ol, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."<br>
+<br>
+Pe gwelwn yn llosgi ar ddalen y nef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y tanllyd lythrennau "NA PHECHA;"<br>
+Pe rhuai taranau pob oes yn uu llef -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Cyfreithiau dy Dduw na throsedda;"<br>
+Pe mellten arafai nes aros yn fflam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'm hatal ar ffordd anuwiolion,<br>
+Anrhaethol rymusach yw awgrym fy mam, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Ti wyddost beth ddywed fy nghalon."<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+GWYN, GWYN YW MUR.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Gwyn, gwyn yw mur y bwthyn ar y bryn,<br>
+O'i bared tyf rhosynau coch a gwyn;<br>
+Tu allan, hardd a pharadwysaidd yw -<br>
+Tu fewn mae'r ferch, fy nghariad wen, yn byw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y FENYW FACH A'R BEIBL MAWR.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+[Mae y g&acirc;n hon yn un a gerir gennyf fi tra byddaf byw, am fy mod wedi digwydd ei chyfansoddi rhwng 9 a 10 o'r gloch, boreu Ebrill y 3ydd, 1859.  Boreu trannoeth derbyniais lythyr ymylddu o Gymru, yn dwyn imi y newydd fod fy anwyl dad wedi cau ei lygaid ar y byd hwn, ar y dydd a'r awr grybwylledig. - J. C. H.]<br>
+<br>
+Disgynnai 'r gwlaw, a gwynt y nos<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ruai yn y llwyn;<br>
+Pan oedd genethig dlawd, ddifam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn dal ei chanwyll frwyn;<br>
+Wrth wely ei chystuddiol dad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i gliniau ar y llawr,<br>
+Gan dynnu 'r wylo iddi' hun,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A darllen y Beibl mawr.<br>
+<br>
+Disgynnai 'r gwlaw a gwynt y nos<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwynfanai am y dydd,<br>
+A llosgi 'r oedd y ganwyll frwyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Uwchben y welw rudd;<br>
+A gwylio 'r oedd y fenyw fach<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei thad o awr i awr,<br>
+Gan dorri mewn gweddiau taer,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A darllen y Beibl mawr.<br>
+<br>
+Disgynnai 'r gwlaw, a gwynt y nos<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dramwyai drumiau 'r wlad,<br>
+A chwsg a ddaeth i esmwyth&acirc;u<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei chystuddiedig dad;<br>
+Ond pa fath gwsg, nis gwyddai hi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes dwedai 'r oleu wawr,<br>
+Ei fod ef wedi mynd i'r nef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn swn yr hen Feibl mawr.<br>
+<br>
+Disgynna 'r gwlaw, ac eto 'r gwynt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A rua yn y llwyn,<br>
+Uwchben amddifad eneth dlawd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra deil ei chanwyll frwyn;<br>
+Ar ol ei thad, ar ol ei mham,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei chysur oll yn awr<br>
+Yw plygu wrth eu gwely hwy,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A darllen y Beibl mawr.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+DYCHWELIAD Y CYMRO I'W WLAD EI HUN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+O Hinsawdd i hinsawdd mi grwydrais yn hir,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O rewdir y Gogledd i Itali dlos:<br>
+Am danat ti Walia, ar f&ocirc;r ac ar dir,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hiraethais y dydd a breuddwydiais y nos.<br>
+Cyfeiriais fy nghamrau i'r ardal hoff hon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gopa Clawdd Offa gosodais fy nhraed;<br>
+Daeth awel y mynydd fel gwin i fy mron,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A golwg ar Gymru gynhesodd fy ngwaed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A golwg ar Gymru gynhesodd ngwaed.<br>
+<br>
+Ar dywod yr anial bu &ocirc;l fy nau droed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi deithiais yn oerfel a phoethder yr hin;<br>
+O'r fro lle nas tyfodd glaswelltyn erioed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I wledydd y m&ecirc;l a gwinllanoedd y gwin;<br>
+Yng Nghymru parhaodd fy nghalon o hyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwylach a harddach oedd hen Walia wen;<br>
+Mi groesais y m&ocirc;r i eithafoedd y byd:<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond croesais yr Hafren i orffwys fy mhen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng nghartref fy nhadau gorffwysaf fy mhen.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+ADDFWYN FIWSIG.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Addfwyn Fiwsig, addfwyn Fiwsig,<br>
+Gwenferch gwynfa ydwyt ti;<br>
+Pan anedli, adfywiedig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Awel haf ddaw atom ni.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gauaf du helbulon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Droi yn ha;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Danat rhew y galon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Toddi wna, toddi wna.<br>
+Dafnau melus bro gogoniant,<br>
+Yn dy lafar di ddisgynnant;<br>
+Blodau Eden yn ddiri',<br>
+Dyfant, wenant, beraroglant,<br>
+Yn dy lais a'th wyddfod ti.<br>
+Nefol ferch ysbrydoledig,<br>
+Ti sy 'n puro 'r fron lygredig,<br>
+Ti sy 'n llonni 'r cystuddiedig.<br>
+Addfwyn Fiwsig, addfwyn Fiwsig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwenferch gwynfa ydwyt ti.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y CANIADAU.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Nid oes gennyf fawr o bleser gydag ysgrifennu un math o farddoniaeth heblaw caneuon bychain o'r fath hyn.  Fy mhlant fy hun ydyw'r Caniadau.  Dymuniad fy nghalon a balchder fy mynwes ydyw eu dwyn i fyny yn blant da.  Wrth adael i rai ddawnsio mewn plentynrwydd, ac i'r lleill chwerthin ac ysmalio, caiff nifer o honynt gadw carwriaeth ac eraill ganu hen alawon eu brodir.  Caiff bechgyn weithio yn y graig, a bugeilio ar y mynydd, a phan fydd dolefiad corn y g&acirc;d yn galw, fe'u cyfeiriaf i faes y frwydr i amddiffyn eu cartref, ac i farw'n ddewr tros Ryddid eu mamwlad.  Yn nesaf at ofni Duw ac anrhydeddu y brenin, cant garu eu gwlad a meddwl yn dda am eu hiaith a'u cenedl.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+BUGEILIO 'R GWENITH GWYN.<br>
+ALAW, - Bugeilio 'r gwenith gwyn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Eisteddai merch ar gamfa'r cae,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i phen gan flodau 'n dryfrith,<br>
+I gadw 'r adar bach ffwrdd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhag disgyn ar y gwenith.<br>
+Rho'i ganiatad i'r deryn to,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r asgell fraith gael disgyn;<br>
+Rhag ofn ei fod yn eos fach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dyna deimlad plentyn.<br>
+<br>
+Pan welot tithau eneth wan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gofyn am dy gymorth:<br>
+Wrth gil y drws, a glywi di,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mo ymbil chwaer am ymborth?<br>
+Os wyt am fendith ar dy faes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gogwydda glust i'w gweddi;<br>
+Yr oedd yr haul, a'r gwlith, a'r gwlaw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn meddwl am roi iddi.<br>
+<br>
+Os wyt am fedi gwenith gwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gofala beth a heui;<br>
+A wyt ti'n hau y dyddiau hyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr hyn ddymunet fedi?<br>
+Tra gwelot wlith a gwlaw y nen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r heulwen yn haelionus;<br>
+Wel dos i hau ar dir y tlawd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chofia'th frawd anghenus.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MAE 'N GYMRO BYTH.<br>
+ALAW, - O Gylch y Ford Gron.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mae'n Gymro byth pwy bynnag yw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A g&acirc;r ei wlad ddinam;<br>
+Ac ni fu hwnnw 'n Gymro 'rioed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A wado fro ei fam.<br>
+Aed un i'r g&acirc;d a'r llall i'r m&ocirc;r,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r llall i dorri mawn;<br>
+A chario Cymru ar ei gefn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A wnaiff y Cymro iawn.<br>
+<br>
+Cydgan: Does neb yn caru Cymru 'n llai,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er iddo grwydro 'n ffol;<br>
+Mae calon Cymro fel y trai<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn siwr o ddod yn ol.<br>
+<br>
+Er mynd ymhell o Walia Wen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A byw o honi 'n hir,<br>
+Ac er i'r gwallt claerdduaf droi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn wyn mewn estron dir,<br>
+Mae 'r cof am dad a mam yn mynd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r bwthyn yn y dd&ocirc;l,<br>
+A chlychau mebyd yn y glust<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn galw galw 'n ol.<br>
+<br>
+Enilled aur ac uchel glod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn gwlad o win a m&ecirc;l;<br>
+Aed yn ei longau ar y m&ocirc;r,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er maint o'r byd a w&ecirc;l;<br>
+Wrth edrych ar fachludiad haul<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwylio ser y nos,<br>
+Bydd clychau arian yn y gwynt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn son am Gymru dlos.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MI WELAF MEWN ADGOF.<br>
+ALAW, - Difyrrwch Arglwyddes Owen.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mi welaf mewn adgof hen ysgol y Llan,<br>
+A'r afon dryloew yn ymyl y fan:<br>
+O'm blaen mae pob carreg yn rhedeg yn rhes,<br>
+A'r coedydd gysgodent fy mhen rhag y gwres.<br>
+Yng nghanol eu cangau mae telyn y gwynt,<br>
+Yn eilio 'r hen alaw a ganwn i gynt;<br>
+Rwy 'n teimlo fy nhalcen dan heulwen yr haf,<br>
+A 'nghalon yng Ngwalia ple bynnag yr af.<br>
+<br>
+Rwy'n gweled y defaid a'r wyn ar y bryn,<br>
+Rwy 'n gweled gwynebau sy 'ngwaelod y glyn;<br>
+Rwy'n clywed rhaiadrau yn adsain o draw,<br>
+Ar mawrwynt yn erlid y cenllysg ar gwlaw.<br>
+O sued yr awel, a rhued y don,<br>
+Beroriaeth adgofion yn lleddf ac yn llon,<br>
+Boed cwpan dedwyddyd yn wag neu yn llawn,<br>
+Yng Ngwalia mae 'r galon ple bynnag yr awn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+DIM OND UNWAITH YN Y FLWYDDYN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Awn i fyny 'r cymoedd cain;<br>
+Awn i ogli 'r peraidd borwellt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Llysiau 'r m&ecirc;l a blodau 'r drain.<br>
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwena 'r ddaear oll fel gardd;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Awn aan dro, tua bryniau 'n bro<br>
+Dim ond unwaith yn y flwyddyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy na chwery, pwy na chwardd?<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y MARCH A'R GWDDW BRITH.<br>
+ALAW, - Y Gadlys.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Caradog eilw 'i ddeiliaid,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ag udgorn ar ei fant;<br>
+Fe ruthrodd y Siluriaid,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwympasant yn y pant.<br>
+Enciliodd arwyr enwog,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ar y march a'r gwddw brith<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ddaw 'r frenhines deg i'w plith<br>
+I edrych am Garadog.<br>
+<br>
+Mae cynnwrf yn y ceunant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar derfyn dydd y gad;<br>
+A dynion dewr orweddant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I farw tros eu gwlad.<br>
+Yr afon foddodd fyddin,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ar y march a'r gwddw brith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ddaw 'r frenhines deg i'w plith,<br>
+I edrych am y brenin.<br>
+<br>
+Fe welodd y Rhufeiniaid<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y march a'r gwddw brith;<br>
+Ond gwelodd y Brythoniaid<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Frenhines yn eu plith.<br>
+Mae 'r corn yn ail-udganu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Brythoniaid yn eu holau dr&ocirc;nt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhufeiniaid yn eu holau ff&ocirc;nt,<br>
+O flaen cleddyfau Cymru.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y FERCH O'R SCER.<br>
+ALAW, - Y Ferch o'r Scer.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Dywedir fod Merch y Scer yn ddarpar gwraig i'r telynor am rai blynyddau, ond gan iddo trwy ryw ddamwain golli ei olwg, fe berswadiwyd y llances gan ei pherthynasau a chan ei theimladau ei hun i roi pen ar y garwriaeth.  Gwnaed y d&ocirc;n gwynfanus a phrydferth hon gan y telynor i arllwys allan ei siomedigaeth a'i ofid.<br>
+<br>
+'R wyf yn cysgu mewn dallineb<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ganol dydd a chanol nos;<br>
+Gan freuddwydio gweled gwyneb<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lleuad wen a seren dlos.<br>
+Tybio gweld fy mam fy hunan -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gweld yr haul yn danbaid d&ecirc;r;<br>
+Gweld fy hun yn rhoddi cusan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fy chwaer a Merch y Scer.<br>
+<br>
+Gwresog ydyw'r haul gwyneblon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oer, ond anwyl, ydyw 'r ser;<br>
+Gwres oer felly yn fy nghalon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;B&acirc;r adgofion Merch y Scer.<br>
+Mae fy mam a'm chwaer yn dirion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn rhoi popeth yn fy llaw;<br>
+Merch y Scer sy 'n torri 'm calon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Merch y Scer sy 'n cadw draw.<br>
+<br>
+Cariad sydd fel pren canghennog,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pwy na chara Dduw a dyn?<br>
+Cangen fechan orflodeuog<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ydyw cariad mab a mun.<br>
+O! 'r wy'n diolch ar fy ngliniau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am y cariad pur di-ball;<br>
+Cariad chwaer sy 'n cuddio beiau -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cariad mam sy'n caru 'r dall.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+PA LE MAE 'R HEN GYMRY?<br>
+ALAW, - Llwyn Onn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Bernid unwaith, nid yn unig gan Gymru hygoel, ond gan yr holl deyrnas, fod llwyth o Indiaid Cymreig yn preswylio parth o'r America ar gyffiniau yr afon Missouri, ac mai y Padoucas neu y Mandanas oeddynt.  Y mae yr hanes am JOHN EVANS o'r Waunfawr, yn Arfon, yn hynod effeithiol.  Cenhadwr ieuanc, llawn o ysbryd gwladgarol ac o s&ecirc;l grefyddol ydoedd ef.  Ymgymerodd &acirc;'r gorchwyl mawr o fyned i eithafoedd America, i chwilio am ddisgynyddion Madog, ac i bregethu yr efengyl iddynt.  Dilynodd John Evans yr afon Missouri am 1,600 o filldiroedd, ond tarawyd ef &acirc;'r dwymyn, a bu farw, ymhell o'i fro enedigol, ac mor bell ag erioed oddiwrth yr Indiaid Cymreig.  Y mae pedwar ugain mlynedd er hynny, ac y mae ein barn, gan mwyaf, wedi cyfnewid o barth i fodolaeth bresennol disgynyddion Madog ap Owen Gwynedd.  Gweler draethawd Thomas Stephens, Ysw., Merthyr Tydfil, ar y mater.  Y mae amcan mawreddus, ynni anturiaethus, taith aflwyddiannus, a diwedd torcalonnus y Cymro ieuanc hwn yn hynod darawiadol.<br>
+<br>
+Mae 'r haul wedi machlud, a'r lleuad yn codi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A bachgen o Gymru yn flin gan ei daith;<br>
+Yn crwydro mewn breuddwyd, ar lan y Missouri,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I chwilio am lwyth a lefarent ein hiaith.<br>
+Ymdrochai y ser yn y tonnau tryloewon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yntau fel meudwy yn rhodio trwy i hun;<br>
+"Pa le mae fy mrodyr?" gofynnai i'r afon<br>
+"Pa le mae 'r hen Gymry, fy mhobol fy hun?"<br>
+<br>
+Fe ruai bwystfilod, a'r nos wnai dywyllu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra 'r dwfr yn ei wyneb a'r coed yn ei gefn;<br>
+Yng nghaban y coediwr fe syrthiodd i gysgu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yno breuddwydiodd ei freuddwyd drachefn.<br>
+Fe welai Frythoniaid, Cymraeg wnaent lefaru,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Adroddent eu hanes, deallai bob un.<br>
+Deffr&ocirc;dd yn y dwymyn, bu farw gan ofyn,<br>
+"Pa le mae 'r hen Gymry, fy mhobol fy hun?"<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MAES CROGEN BORE TRANOETH.<br>
+ALAW, - Y Fwyalchen.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ar y ffordd rhwng y Waun a Glynceiriog, y mae ty fferm mawr, o'r enw Crogen Iddon.  Bu brwydr dost yn yr ardal hon yn 1164, rhwng y Cymry, tan arweiniad Owen Gwynedd, a Harri II.  Y mae &ocirc;l ei wersyll mewn amryw fannau ar yr Orsedd Wen, Bwrdd y Brenin - ac ar ran o'r mynydd perthynol i'r amaethdy y'm ganwyd ac y'm magwyd i.<br>
+<br>
+Y frwydr aeth trosodd o'r diwedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A baeddwyd y gelyn yn llwyr;<br>
+A'r ser edrychasant ar Wynedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r bore ddilynodd yr hwyr.<br>
+'R oedd yno ieuenctid yn gorwedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am sefyll tros Wynedd yn bur -<br>
+Yn fore daeth mamau a gwragedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I chwilio am feibion a gwyr.<br>
+<br>
+Fe ganai mwyalchen er hynny,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn derwen ar lannerch y g&acirc;d;<br>
+Tra 'r coedydd a'r gwrychoedd yn lledu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eu breichiau tros filwyr ein gwlad.<br>
+Gorweddai gwr ieuanc yn welw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe drengodd bachgennyn gerllaw;<br>
+Tra i dad wrth ei ochor yn farw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i gleddyf yn fyw yn ei law.<br>
+<br>
+Gan frodyr, chwiorydd, a mamau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe gasglwyd y meirwon ynghyd;<br>
+Agorwyd y ffos ac fe 'i cauwyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond canai 'r Fwyalchen o hyd.<br>
+Bu brwydyr Maes Crogen yn chwerw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwyn fyd yr aderyn nas gwyr<br>
+Am alar y byw am y meirw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y bore ddilynodd yr hwyr.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TROS Y GARREG.<br>
+ALAW, - Tros y Garreg.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Pan y bydd llanciau a merched sir Feirionnydd mewn llefydd rhwng Bwlch Llandrillo a Chlawdd Offa, soniant yn fynych am fyned am dro i sir Feirionnydd, tros Garreg Ferwyn a thros y Bwlch.  Awgrymwyd y g&acirc;n hon gan lodes oedd yn myned ag arian i helpu ei mam dalu y rhent am y ty bychan lle y ganwyd ac y bu farw ei thad.<br>
+<br>
+Fe ddaw wythnos yn yr haf,<br>
+Gweled hen gyfeillion gaf;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tros y mynydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I Feirionnydd,<br>
+Tros y Garreg acw 'r af.<br>
+Ar y mynydd wele hi,<br>
+Draw yn pwyntio ataf fi;<br>
+Fyny 'r bryn o gam i gam,<br>
+Gyda 'm troed fy nghalon lam;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Af ag anrheg<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tros y Garreg<br>
+I fy unig anwyl fam.<br>
+<br>
+Fe gaf chware ar y dd&ocirc;l,<br>
+Fe gaf eistedd ar y 'stol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth y pentan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Diddan, diddan,<br>
+Tros y Garreg af yn ol.<br>
+Pan ddaw 'r wythnos yn yr haf,<br>
+O fel codaf ac yr af,<br>
+Fyny 'r bryn o gam i gam,<br>
+Gyda 'm troed fy nghalon lam;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Af ag anrheg<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tros y Garreg<br>
+I fy unig anwyl fam.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+BARDD YN EI AWEN.<br>
+ALAW, - Bardd yn ei Awen.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mae llawer eraill o ddulliau yn bod ar y mesur hwn, ond nid wyf yn alluog, oddiwrth yr engreifftiau sydd gennyf, i roi barn nac opiniwn pa un o'r amryw fathau yw y mwyaf dewisol.  Y mae y d&ocirc;n yn ddigon ystwyth ac ufudd, modd bynnag, i addasu ei hun at y cyfan.  Efallai<br>
+<br>
+<br>
+Nad oes faws na dwys fesur<br>
+O un baich i hen d&ocirc;n bur,<br>
+<br>
+<br>
+mwy nag i awen.<br>
+<br>
+Mae Bardd i ddod ryw ddydd,<br>
+A brenin-fardd ein bryniau fydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ddaw i Gymru l&acirc;n;<br>
+Ei wlad a glyw ei lef,<br>
+A ni a phawb a'i hoffwn ef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan gwyd pen gawr y g&acirc;n;<br>
+Fe aiff i ddwyfol fan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nghiliau dwfn hen galon dyn:<br>
+Am Hedd fe g&acirc;n o hyd,<br>
+Fod angel Hedd yn hel ynghyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Enwadau 'r byd yn un.<br>
+<br>
+Fe ddaw y Bardd i'r byd,<br>
+A'i g&acirc;n i ben, O! gwyn eu byd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y dorf a w&ecirc;l y dydd;<br>
+Pwy w&ecirc;l y bore gwyn,<br>
+Ac heulwen deg cyflawniad hyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y fath gyfundeb fydd!<br>
+Daw bardd i fysg ein plant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I daro tant yn natur dyn;<br>
+Am Hedd fe g&acirc;n o hyd,<br>
+Fod angel Hedd yn hel ynghyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Enwadau 'r byd yn un.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CODIAD YR HAUL.<br>
+ALAW, - Codiad yr Haul.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mae yr alaw hon yn fwy addas feallai i'w chanu ar offeryn na chyda llais, oblegid ei bod mor gyflym, nes y mae synwyr, barddoniaeth geiriau, ac odlau yn cael llithro trostynt o'r bron heb eu cyffwrdd.  Yr oedd Handel yn gydnabyddus iawn gyda'r hen donau Cymreig, ac fe ddefnyddiodd hon yn ei Acis and Galatea.  Yr oedd cyfaill o Sais un tro yn chware yr alaw o dan fy nghronglwyd, ac wedi myned unwaith neu ddwy tros y d&ocirc;n, pan waeddodd allan tros ei ysgwydd, "Ai t&ocirc;n Gymreig y galwch chwi hon?  T&ocirc;n o waith Handel yn d&ocirc;n Gymreig!"  Yr oedd yn dda gennyf gael cyfleustra i esbonio iddo.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwel, gwel! wyneb y wawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwenu mae y bore-gwyn mawr:<br>
+Ac wele'r Haul trwy gwmwl rhudd,<br>
+Yn hollti ei daith gan dywallt Dydd!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'w wydd adar a dd&ocirc;nt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dreigiau 'r Nos o'i olwg a ff&ocirc;nt.<br>
+Pwy ddwed hardded ei rudd,<br>
+Wyched yw gwynfreichiau Dydd!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Try y m&ocirc;r yn gochfor gwaed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r ddaear dry o dan ei draed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r ddaear dry o dan ei draed.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Haul, Haul! hyfryd yw Haul,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwyneb Hedd yw gwyneb yr Haul:<br>
+I fyrdd y dysg fawredded yw<br>
+Y gwynwedd d&acirc;n gyneuodd Duw!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'w daith' fyny y daw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Llygaid dydd a'i gwelant ef draw;<br>
+Egyr pob blaguryn byw,<br>
+Ar r&ocirc;s a gwaun yn rhesi gwiw -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwel pob peth wyn haul y nen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;E' gwyd y byd pan gwyd ei ben,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;E' gwyd y byd pan gwyd ei ben.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+LLONGAU MADOG.<br>
+ALAW, - Difyrrwch y Brenin.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Wele'n cychwyn dair ar ddeg,<br>
+O longau bach ar fore teg;<br>
+Wele Madog ddewr ei fron,<br>
+Yn gapten ar y llynges hon.<br>
+Mynd y mae i roi ei droed,<br>
+Ar le na welodd dyn erioed:<br>
+Antur enbyd ydyw hon,<br>
+Ond Duw a'i dal o don i don.<br>
+<br>
+Ser y nos a haul y dydd,<br>
+O gwmpas oll yn gwmpawd sydd;<br>
+Codai corwynt yn y De,<br>
+A chodai 'r tonnau hyd y ne;<br>
+Aeth y llongau ar eu hynt,<br>
+I grwydro 'r m&ocirc;r ym mraich y gwynt;<br>
+Dodwyd hwy ar dramor draeth,<br>
+I fyw a bod er gwell er gwaeth.<br>
+<br>
+Wele'n glanio dair ar ddeg,<br>
+O longau bach ar fore teg:<br>
+Llais y morwyr glywn yn glir,<br>
+'R ol blwydd o daith yn bloeddio "Tir!"<br>
+Canent newydd g&acirc;n ynghyd,<br>
+Ar newydd draeth y newydd fyd -<br>
+Wele heddwch i bob dyn,<br>
+A phawb yn frenin arno 'i hun.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+SERCH HUDOL.<br>
+ALAW, - Serch Hudol.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Serch Hudol swyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy'n llanw 'r llwyn,<br>
+Pan fo myrdd o adar mwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn canu yn y coed.<br>
+Mae anian oll yn canu 'nghyd,<br>
+'D oes dim yn fyddar nac yn fud,<br>
+Mae mwy o fiwsig yn y byd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na thybiodd dyn erioed.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Corau 'r Wynfa wen,<br>
+A ganant byth heb ddod i ben,<br>
+Maer delyn aur gan deulu 'r nen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngwyddfod Duw ei hun.<br>
+Mae c&acirc;n yn hedeg ar ei hynt,<br>
+Yn swn y m&ocirc;r a llais y gwynt,<br>
+Bu ser y bore 'n canu gynt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paham na chana dyn?<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Serch hudol yw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pob peth sy'n byw,<br>
+Yn y nef a daear Duw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O'r haul sy'n llosgi fry -<br>
+I'r pryfyn t&acirc;n yr hwn a roed,<br>
+I rodio 'r clawdd a gwraidd y coed,<br>
+I oleu ar y llwybyr troed<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy'n arwain i dy dy.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hardd yw llun a lliw,<br>
+Pob peth a ddaeth o ddwylaw Duw,<br>
+I ble 'r a llygad dyn nad yw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngwydd y tlws a'r cain?<br>
+Prydferthwch sydd yn llanw 'r nef,<br>
+A phob creadur greodd Ef,<br>
+O'r eryr ar ei aden gref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r dryw sydd yn y drain.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+BREUDDWYD Y BARDD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Nis gwn am un engraifft o bennill ar y mesur hwn, ac nis gwn am neb sydd yn gallu yr hen alaw odidog heblaw y cyfaill Idris Vychan.  Y mae seibiant yn y d&ocirc;n ar ddiwedd y chweched llinell, a'r llinell olaf yn llwythog o ofid a siomedigaeth.  Ymdrechais yn y geiriau gadw at gymeriad neilltuol y llinell olaf.  Mae hi fel moeseb oddiwrth, neu eglurhad ar, y chwe llinell flaenorol.<br>
+<br>
+ALAW, - Breuddwyd y Bardd.<br>
+<br>
+[Music not transcribed - DP]<br>
+<br>
+Eisteddai hen fardd yn ei gadair,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn wargrwm a'i wallt fel y gwlan;<br>
+A'i feddwl a hedodd i'r amser<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gwelid ei blant wrth y t&acirc;n.<br>
+Ei amrant a gauodd, ac yna breuddwydiodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn weddw ac unig heb neb iw wahardd -<br>
+Yng ngwynfyd ei galon breuddwydiodd y bardd.<br>
+<br>
+Fe welodd ei hun yn priodi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Genethig anwylaf y wlad;<br>
+Fe glywodd ei gyntaf anedig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan wenu 'n ei alw fe 'n "dad!"<br>
+Ni welodd ef gladdu ei briod a'i deulu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na deilen wywedig yn disgyn i'r ardd -<br>
+Na, breuddwyd ei febyd freuddwydiodd y bardd.<br>
+<br>
+Fe glywai hen glychau Llanarmon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn fachgen fe deimlodd ei hun,<br>
+Breuddwydiodd hen deimlad y galon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sef hiraeth am ddyfod yn ddyn.<br>
+Ni chofiodd ef helynt y dyddiau'r aeth trwyddynt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond tybiodd fod popeth yn hyfryd a hardd -<br>
+Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.<br>
+<br>
+Er na bu un linell mewn argraff<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O waith y breuddwydiwr erioed;<br>
+Fe wel ef ei waith yn gyfrolau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dynion yn rhodio fel coed,<br>
+A bechgyn yn darllen cynyrchion ei awen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe wel anfarwoldeb trwy gwsg, ac fe chwardd -<br>
+Breuddwydion ei galon freuddwydiodd y bardd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CORN Y GAD.<br>
+ALAW, - Rhyfelgan Ap Ivan Bennaeth.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ar y mynydd rhodiai bugail,<br>
+Gwelai 'r gelyn ac yn uchel,<br>
+Bloeddiodd allan - "Llongau Rhyfel!"<br>
+Yna clywai gorn y g&acirc;d.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Corn y g&acirc;d!<br>
+Dyna ganiad corn arswydion,<br>
+Traidd ei ddolef trwy Blunlumon,<br>
+Cawdor sydd yn galw 'i ddynion.<br>
+Corn y rhyfel hollta 'r nefoedd,<br>
+Tery arswyd trwy 'r mynyddoedd,<br>
+Etyb creigiau pell y cymoedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gorn y g&acirc;d.<br>
+<br>
+Fel mae Draig hen Gymru 'n deffro<br>
+Tan y amynydd yn ei hogo',<br>
+Cerrig ateb sydd yn bloeddio,<br>
+Chwythu 'n uwch wna corn y g&acirc;d;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Corn y g&acirc;d!<br>
+Meibion Berwyn ydynt barod,<br>
+Llifant o'r mynyddoedd uchod,<br>
+Duant y gwastadedd isod;<br>
+Meirch i'r frwydyr gydgarlamant,<br>
+Holl gleddyfau Cymru fflamiant,<br>
+Mewn urdduniant, cydatebant<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gorn y g&acirc;d!<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CORN Y GAD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Meddaf y pleser o ysgrifennu geiriau am y waith gyntaf i hen ryfelgan Gymreig o radd uchel; o leiaf nid wyf yn gwybod fod neb o'm blaen wedi cyfansoddi c&acirc;n ar yr alaw.  Ni bu y gerddoriaeth ychwaith yn argraffedig.  Fe ddichon fod y d&ocirc;n wedi ei chyhoeddi, ac fe ddichon fod rhai o'm cyfeillion yn gwybod am eiriau hefyd llawer rhagorach na'm heiddo i.  Fe ddywedaf ar fyr eiriau pa fodd y daeth-um ar ei thraws.  Fel yr oedd Idris a minnau un noswaith yn hwmian hen donau i'n gilydd, fe ofynnodd ef braidd yn sydyn, "A glywsoch chwi Ivan ap Ivan Bennoeth erioed?"  Dywedais, os darfum ei chlywed, na chlywais hi ar yr enw hwnnw.  "O," ebai yntau, "hen d&ocirc;n anwyl, nad oes ei gwell gan ein cenedl.  Mae tebygrwydd ynddi, fel yn amryw alawon eraill, i 'Difyrrwch Gwyr Harlech,' ac nid oes llawer lai o nerth a mawredd ynddi."  Digwyddodd fod ei lais yn well nag arferol, a'm ystafell innau yn fechan, ac allan &acirc; hi nes oedd y bwrdd yn crynnu, a phlant a phobl ar yr heol yn sefyll i wrando wrth y ty.  Dywedai iddo ei chlywed, er yn blentyn, yn cael ei chware gan seindorf Dolgellau.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+DAFYDD Y GARREG WEN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Tyddyn yw y Garreg Wen, ger Porthmadog.  Yno yn y flwydd 1720 y ganwyd Dafydd, i'r hwn y priodolir cyfan-soddiaeth y d&ocirc;n sydd ar ei enw.  Dywedir hefyd, ond ar ba sail nis gwyddom, mai efe ydyw awdwr Codiad yr Hedydd, Difyrrwch Gwyr Cricieth, ac alawon eraill.  Y mae y d&ocirc;n yn un o'r rhai prydferthaf sydd gennym, ac yn nodedig o alarus a dwys.  Bu y cerddor gobeithiol hwn farw yn 1749, yn 29 oed, a chladdwyd ef ym mynwent Ynys Cynhaiarn, lle mae cofadail i'w goffadwriaeth, a llun ei delyn yn gerfiedig arni ynghyd &acirc;'r geiriau, - "BEDD DAVID OWEN, neu DAFYDD Y GARREG WEN."<br>
+<br>
+'R oedd Dyfydd yn marw, pan safem yn fud<br>
+I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;<br>
+"Ffarwel i ti 'mhriod, fy Ngwen," ebai ef,<br>
+"Fe ddaeth y gwahanu, cawn gwrdd yn y nef."<br>
+<br>
+Fe gododd ei ddwylaw, ac anadl ddaeth<br>
+I chwyddo 'r tro olaf trwy 'i fynwes oer, gaeth;<br>
+"Hyd yma 'r adduned, anwylyd, ond moes<br>
+Im' gyffwrdd fy nhelyn yn niwedd fy oes."<br>
+<br>
+Estynwyd y delyn, yr hon yn ddioed<br>
+Ollyngodd alawon na chlywsid erioed;<br>
+'R oedd pob tant yn canu 'i ffarweliad ei hun,<br>
+A Dafydd yn marw wrth gyffwrdd pob un.<br>
+<br>
+"O! cleddwch fi gartref yn hen Ynys F&ocirc;n,<br>
+Yn llwch y Derwyddon, a hon fyddo 'r d&ocirc;n,<br>
+Y dydd y'm gosodir fi 'n isel fy mhen," -<br>
+A'i fysedd chwareuant yr "Hen Garreg Wen."<br>
+<br>
+'R oedd Dafydd yn marw, pan safem yn fud<br>
+I wylio datodiad rhwng bywyd a byd;<br>
+Yn swn yr hen delyn gogwyddodd ei ben,<br>
+Ac angau rodd fywyd i'r "Hen Garreg Wen."<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TORIAD Y DYDD.<br>
+ALAW, - Toriad y Dydd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Fe welid cant o honom<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngoleu 'r lleuad brudd,<br>
+Yn dringo fyny 'r Wyddfa fawr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I weled Toriad Dydd.<br>
+Edrychem ar y nefoedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth fynd o fryn i fryn;<br>
+Edrychem ar y llynoedd dwr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phwysem ar ein ffyn.<br>
+A gwelem y Saith Seren<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oedd yn y gogledd draw,<br>
+Yn gwenu ar Saith Seren wen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oedd yn y llyn gerllaw.<br>
+Ond nid oedd amser sefyll,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid oedd ond hanner awr,<br>
+Na byddai Toriad Dydd yn dod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y Wyddfa fawr.<br>
+<br>
+O'r diwedd cyrhaeddasom<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;At ffynnon ger ei phen,<br>
+Gan ddiolch am gael gwin y graig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mor agos at y nen.<br>
+Dringasom ris i fyny,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A threm fawreddus gaed, -<br>
+Yr holl ddwyreiniol fyd yn goch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn fflamio wrth ein traed;<br>
+Ataliodd pawb ei anadl,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phlethodd pawb ei law,<br>
+Wrth weld y goelcerth goch yn dod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r nos yn treiglo draw.<br>
+Galwasom am y delyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yng ngoleuni 'r wawr,<br>
+Canasom d&ocirc;n ar "Doriad Dydd"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y Wyddfa fawr.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+YR ENETH DDALL.<br>
+ALAW, Toriad y Dydd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mae llawer un yn cofio<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr eneth fechan ddall;<br>
+Ni welodd neb un fach mor fwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mor brydferth, ac mor gall;<br>
+Fe gerddodd am flynyddau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ysgol Dewi Sant,<br>
+Ar hyd y ffordd o gam i gam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nwylaw rhai o'r plant.<br>
+'R oedd gofal pawb am dani,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phawb yn hoffi 'r gwaith<br>
+O helpu 'r eneth fach ymlaen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwy holl drofeydd y daith;<br>
+Siaradai 'r plant am gaeau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A llwybrau ger y lli,<br>
+Ac am y blodau tan eu traed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond plentyn dall oedd hi.<br>
+<br>
+Fe glywai felus fiwsig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr adar yn y dail;<br>
+Fe deimlai ar ei gwyneb bach<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Belydrau serch yr haul;<br>
+Aroglai flodau 'r ddaear;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond nis adwaenai 'r f&ucirc;n<br>
+Mo w&ecirc;n yr haul, a mwy na 'r oll<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mo w&ecirc;n ei mam ei hun.<br>
+Mae 'r plentyn wedi marw, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar wely angau prudd<br>
+Fe wenodd ar ei mam gan ddweyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Mi welaf doriad dydd!"<br>
+Ehedodd mewn goleuni<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oddiwrth ei phoen a'i phall,<br>
+A gweled golygfeydd y nef<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y mae yr ENETH DDALL.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CODIAD YR HEDYDD.<br>
+ALAW, - Codiad yr Hedydd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Dywedir fod D. Owen wedi mynd i noson-lawen i Blas y Borth, Porthmadog, ac fe arosodd y telynor yn rhialtwch yr arwest, tan ddau neu dri o'r gloch yn y bore.  Fe ddaeth dydd ar warthaf Dafydd a'i delyn pan oedd y ddau ar y ffordd adref.  Eisteddodd y llanc ar garreg sydd i'w chanfod eto yn yr ardal, i sylwi ar ehedydd uweh ei ben yn taro cyweirnod ei galon ar doriad dydd.  Dyna'r fan a'r pryd y cyfansoddwyd y d&ocirc;n Codiad yr Hedydd.<br>
+<br>
+Clywch, clywch foreuol glod,<br>
+O fwyned yw 'r defnynnau 'n dod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O wynfa l&acirc;n i lawr.<br>
+Ai m&acirc;n ddefnynnau c&acirc;n<br>
+Aneirif lu ryw dyrfa l&acirc;n<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddiangodd gyda 'r wawr?<br>
+Mud yw 'r awel ar y waun,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Brig y grug yn esmwyth gryn;<br>
+Gwrando mae yr aber gain,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y brwyn ymguddia 'i hun.<br>
+Mor nefol swynol ydyw 'r sain<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy 'n dod i ddeffro dyn.<br>
+<br>
+Cwyd, cwyd ehedydd, cwyd,<br>
+O le i le ar aden lwyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn uwch, yn uwch o hyd;<br>
+C&acirc;n, c&acirc;n dy ddernyn cu,<br>
+A dos yn nes at lawen lu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Adawodd boen y byd, -<br>
+Canu mae a'r byd a glyw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei alaw lon o uchel le;<br>
+Cyfyd hiraeth dynol ryw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ei ol i froydd ne:<br>
+Yn nes at Ddydd, yn nes at Dduw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fyny fel efe.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+AR HYD Y NOS<br>
+ALAW, - Ar hyd y Nos.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Holl amrantau 'r ser ddywedant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y nos,<br>
+Dyma 'r ffordd i fro gogoniant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y nos.<br>
+Goleu arall yw tywyllwch,<br>
+I arddangos gwir brydferthwch<br>
+Teulu 'r nefoedd mewn tawelwch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y nos.<br>
+O mor siriol gwena seren<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y nos;<br>
+I oleuo 'i chwaer-ddaearen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y nos.<br>
+Nos yw henaint pan ddaw cystudd,<br>
+Ond i harddu dyn a'i hwyrddydd,<br>
+Rhown ein goleu gwan i'n gilydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyd y nos.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MORFA RHUDDLAN.<br>
+ALAW, - Morfa Rhuddlan.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Gwgodd y nefoedd ar achos y cyfion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trechodd Caethiwed fyddinoedd y Rhydd;<br>
+Methodd gweddiau fel methodd breuddwydion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cleddyf y gelyn a gariodd y dydd;<br>
+Cuddied y Morfa tan eira tragwyddol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhewed yr eigion am byth tros y fan;<br>
+Arglwydd trugarog, O! tyred i ganol<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Achos y cyfiawn a chartref y gwan.<br>
+<br>
+Brenin y gelyn fydd pen ein gwladwriaeth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lleiddiad Caradog a gymer ei le;<br>
+Cwymped y delyn ar gwympiad Caradog,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Syrthied i'r ddaear fel syrthiodd efe.<br>
+Eto, edrychaf ar draeth y gyflafan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wadwyd mo Ryddid, a chablwyd mo 'r I&ocirc;r;<br>
+Gwell ydoedd marw ar Hen Forfa Rhuddlan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwell ydoedd suddo i Ryddid y m&ocirc;r.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+'DOES DIM OND EISIEU DECHREU.<br>
+ALAW, - Y Gadlys.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+'Does dim ond eisieu dechreu,<br>
+Mae dechreu 'n hanner gwaith,<br>
+I ddysgu pob gwybodau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A deall unrhyw iaith.<br>
+Nac ofnwch anhawsderau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Does un gelfyddyd dan y rh&ocirc;d<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nad all y meddwl diwyd ddod,<br>
+I'w deall wedi dechreu.<br>
+"Fe hoffwn innau sengyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y Wyddfa draw,"<br>
+Medd hen foneddwr gwanllyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phastwn yn ei law.<br>
+Cychwynnodd yn y boreu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac erbyn hanner dydd yr oedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y mynydd yn rhoi bloedd,<br>
+"'Doedd dim ond eisieu dechreu."<br>
+<br>
+I fesur y planedau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy'n hongian er erioed;<br>
+I ddarllen tudalennau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y ddaear tan dy droed -<br>
+Y bachgen efo 'i lyfrau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ymlaen yr a, ymlaen yr a<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I wneuthur drwg neu wneuthur da,<br>
+'Does dim ond eisieu dechreu.<br>
+Wel, deuparth gwaith ei ddechreu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Does un ddihareb well;<br>
+Cychwynnwch yn y boreu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ellwch fynd ymhell.<br>
+Edrychwch rhwng y bryniau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ffynhonnau bach sy'n llifo 'i lawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond &acirc;nt i'r m&ocirc;r yn genllif mawr,<br>
+'Does dim ond eisieu dechreu.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+DIFYRRWCH GWYR HARLECH<br>
+ALAW, - Difyrrwch Gwyr Harlech<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Wele goelcerth wen yn fflamio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thafodau t&acirc;n yn bloeddio,<br>
+Ar i'r dewrion ddod i daro<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Unwaith eto 'n un;<br>
+Gan fanllefau 'r tywysogion,<br>
+Llais gelynion, trwst arfogion,<br>
+A charlamiad y marchogion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Craig ar graig a gryn.<br>
+Cwympa llawer llywydd,<br>
+Arfon byth ni orfudd;<br>
+Cyrff y gelyn wrth y cant<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Orffwysant yn y ffosydd;<br>
+Yng ngoleuni 'r goeleerth acw,<br>
+Tros wefusau Cymro 'n marw,<br>
+Anibyniaeth sydd yn galw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am ei dewraf dyn.<br>
+<br>
+Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid<br>
+Harlech!  Harlech; cwyd i'w herlid;<br>
+Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn rhoi nerth i ni;<br>
+Wele Gymru a'i byddinoedd<br>
+Yn ymdywallt o'r mynyddoedd!<br>
+Rhuthrant fel rhaiadrau dyfroedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Llamant fel y lli.<br>
+Llwyddiant i'n lluyddion,<br>
+Rwystro b&acirc;r yr estron,<br>
+Gwybod yn ei galon gaiff<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel bratha cleddyf Brython.<br>
+Cledd yn erbyn cledd a chwery,<br>
+Dur yn erbyn dur a dery,<br>
+Wele faner Gwalia i fyny,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhyddid aiff a hi.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TROT Y GASEG.<br>
+ALAW - Trot y Gaseg.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Rhaid imi basio heno<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ty geneth lana'r fro,<br>
+Dymunwn alw yno,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ni wnaiff hynny 'r tro.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tyrd ti fy merlen hoew,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fyny 'r dyffryn acw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Da gwyddost am y ty<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y trig fy ngeneth gu -<br>
+Dynesu mae yr afon,<br>
+Cynesu mae fy nghalon,<br>
+Wrth basio 'r Dolydd Gleision,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gefn fy merlen ddu.<br>
+<br>
+Mae miwsig hen alawon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn swn dy bedwar troed:<br>
+Rwy 'n croesi tros yr afon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi welaf lwyn o goed.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra 'r afon ar y graian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn hwian iddi' hunan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae seren Gwener gu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn crynnu uwch y ty,<br>
+A'm calon wirion innau<br>
+Yn crynnu am y goreu.<br>
+Wrth fynd ar loergan oleu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gefn fy merlen ddu.<br>
+<br>
+Yn y coedwigoedd agos,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy merlen lo'wddu lefn,<br>
+Y clywais lais yr eos<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth deithio ar dy gefn.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan oeddit ti yn trotian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr oeddwn innau 'n dotian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth wrando 'r eos gu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac edrych ar y ty.<br>
+Pan dderfydd y gostegion,<br>
+Bydd Merch y Dolydd Gleision,<br>
+Mewn cannaid ddillad gwynion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gefn fy merlen ddu.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+LLANCES Y DYFFRYN.<br>
+ALAW, - Llances y Dyffryn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Llances y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn,<br>
+Llanwodd lawenydd fy nghalon yn llawn;<br>
+Glanach yw 'r defaid ar ochr y bryn,<br>
+Gwynnach yw 'r alarch ar ddwfr y llyn:<br>
+Clysach yw 'r blodau, a glasach yw 'r coed;<br>
+Harddach, prydferthach y byd nag erioed.<br>
+Gwnaed fi yn ddedwydd foreuddydd a nawn,<br>
+Llances y Dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.<br>
+<br>
+Llances y Dyffryn oleuodd y fro,<br>
+Gloewach yw 'r afon a glanach yw 'r gro;<br>
+Purach fy meddwl a hoewach fy nhroed,<br>
+Hoenach yr awen na bu erioed.<br>
+Hoffach yw 'r Dyffryn a llonnach pob lle,<br>
+Mwynach yw 'r awel o'r dwyrain a'r d&ecirc;;<br>
+Trom fu fy nghalon, ond 'rwan distawn,<br>
+Llances y dyffryn wnaeth bopeth yn iawn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+YN YNYS MON FE SAFAI GWR.<br>
+ALAW - "Ymdaith y Mwnc."<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Yn Ynys M&ocirc;n fe safai gwr<br>
+Ym min y nos ar fin y traeth;<br>
+Fe welai long draw ar y dwr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i hannerch ar yr eigion wnaeth:-<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos a gwel fy machgen gwiw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos a sibrwd yn ei glyw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn iaith ddinam<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei anwyl fam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dywed fod ei dad yn fyw.<br>
+Ymw&ecirc;l gyda 'm plentyn, a dwed fod ei dad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.<br>
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o'th wlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thyner bo'r awel lle bynnag 'r ei di.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos tros y don,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cei henffych well,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dwed yno'n llon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth fachgen sydd bell,<br>
+Fod Gwalia flodeuog yn moli'r un Duw,<br>
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod ywen ddu yn hardd uwchben<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y garreg l&acirc;s lle cwsg ei fam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac fod ei dad a'i farf yn wen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn grwm ei war, a byr ei gam;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod y pistyll eto 'n gry,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod yr afon fel y bu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar wely gl&acirc;n<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;O raian m&acirc;n,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn sisial t&ocirc;n wrth ddrws y ty.<br>
+Ymw&ecirc;l gyda 'm plentyn, a dwed fod ei dad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.<br>
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o'th wlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thyner bo'r awel lle bynnag 'r ei di.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos tros y don,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cei henffych well,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dwed yno 'n llon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth fachgen sydd bell,<br>
+Fod Gwalia flodeuog yn moli 'r un Duw,<br>
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod ganddo chwaer ar ddelw 'i fam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd yn parhau i'w garu ef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy 'n llawenhau wrth feddwl am<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gael eto gwrdd yn nef y nef.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod ei wlad heb weld ei hail<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am glysni teg a glesni dail;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dal wrth ben<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei Gymru wen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae awel nef a melyn haul.<br>
+Ymw&ecirc;l gyda 'm plentyn, a dwed fod ei dad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn edrych yn fynych dros wyneb y lli.<br>
+O! chwydder dy hwyliau gan chwaon o'th wlad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thyner bo 'r awel lle bynnag 'r ei di.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos tros y don,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cei henffych well,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dwed yno 'n llon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth fachgen sydd bell,<br>
+Fod Gwalia flodeuog yn moli 'r un Duw,<br>
+Ac iaith ei gyndadau yn iach ac yn fyw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CADLEF MORGANNWG.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+O "Syr Rhys ap Tomos."<br>
+<br>
+Clywch, clywch, hen gadlef Morgannwg,<br>
+Wele Rys a'i feirch yn y golwg,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'w atal ymlaen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Dyw mynydd ond maen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Adewir mewn llwch ar ei ol.<br>
+Corn y g&acirc;d ydyw miwsig yr awel,<br>
+Heddyw gwledd gydag Arthur yw rhyfel,<br>
+Yn galw ar fynydd a d&ocirc;l.<br>
+Wel sefwch yn hyf gyda 'ch dreigiau,<br>
+Ac edrychwch i lawr megis creigiau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y g&acirc;d<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I godi'r hen wlad yn ei hol.<br>
+<br>
+Mae breichiau myrdd yn caledu,<br>
+A ffroenau y meirch yn lledu;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A berwi mae gwaed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwyr meirch a gwyr traed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I godi'r hen wlad yn ei hol.<br>
+Fry, fry, cyhwfan mae 'r faner,<br>
+Trywanu mae 'r cledd at ei hanner;<br>
+Yn uwch eto 'n uwch gyda 'r dreigiau,<br>
+Ac edrychwch i lawr megis creigiau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gawrfloeddio mae Rhyddid i ganol y g&acirc;d,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I godi 'r hen wlad yn ei hol!<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MWYN YW MYNED TUA MON.<br>
+ALAW, - Hufen Melyn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+A ddowch chwi' rwyf - o ar yr<br>
+af - on, A ddowch chwi' gan-u yn-o'n g&ocirc;r?<br>
+<br>
+I weld hy - naws - ed yd - yw<br>
+nos-on, A mwyn-ed murmur t&ograve;nau'r m&ocirc;r?<br>
+<br>
+A gawn ni fyn-ed ar y Fenai hen- o, I<br>
+Yn - ys Mon-a rhwyf - wn gyda'r d&ocirc;n: O<br>
+dowch i gan-u, dowch i nof - io, Dowch i rwyf-o<br>
+gyda'r d&ocirc;n: Mae croes - o an-wyl in - i<br>
+yn - o, O mwyn yw myn-ed tu - a M&ocirc;n.<br>
+<br>
+Mae 'r bad yn nofio ar yr afon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A nos o fwyniant ydyw hon;<br>
+Mae 'r ser a'r lleuad yn dryloewon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r c&ocirc;r yn canu ar y d&ograve;n.<br>
+Wel ar y Fenai, ar y Fenai heno,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y llawen ganwn, rhwyfwn gyda 'r d&ocirc;n, -<br>
+A dyma 'r canu, dyma 'r nofio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyma 'r rhwyfo gyda 'r d&ocirc;n;<br>
+Mae aelwyd lawen inni yno,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O mwyn yw myned tua M&ocirc;n.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+HUN GWENLLIAN.<br>
+ALAW, - Hun Gwenllian.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Hun Gwenllian, ferch y brenin,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwyn dy fyd ti tan y gwys;<br>
+Cwsg Wenllian, dyner blentyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y ddaear ddistaw ddwys.<br>
+Cledd y Norman wnaeth gyflafan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid oes gennyt fam yn awr;<br>
+Hun Gwenllian, hun Gwenllian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwsg ymhell o'r cystudd mawr.<br>
+<br>
+Hun Gwenllian, i'th fendithio<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Duw 'th gymerodd yn ei g&ocirc;l;<br>
+Mae th frawd hynaf wedi cwympo,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni ddaw 'r iengaf byth yn ol.<br>
+Yn dy gartref trig y Norman,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Seren Cymru aeth i lawr;<br>
+Hun Gwenllian, hun Gwenllian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwsg ymhell o'r cystudd mawr.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+AR DDOL PENDEFIG.<br>
+ALAW, - Y Gwenith Gwyn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ar ddol pendefig, heidden wen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ymgrymai' phen yn hawddgar;<br>
+'R oedd cnwd o honynt ar y cae,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel tonnau hyd y ddaear;<br>
+A cher y fan, ar fin rhyw lyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'R oedd gwenith gwyn yn gwenu;<br>
+Un gwlith, un gwlaw, oedd ar y ddau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y cnydau prydferth hynny.<br>
+<br>
+Fe roddodd Duw mewn gwlaw a gwlith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei fendith ar y maesydd;<br>
+A dyn a godai gyda 'r wawr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I dorri lawr y cynnydd.<br>
+Ond rhwng y ddeufaes trowynt ddaeth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A rhuo wnaeth i'r nefoedd, -<br>
+"Fod un yn mynd er bendith dyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r llall i ddamnio miloedd."<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+A LAESWN NI DDWYLAW?<br>
+ALAW, - Llwyn Onn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+A Laeswn ni ddwylaw yng nganol y rhyfel,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra 'r gelyn yn erlid, a fynnwn ni hedd?<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra llidiart y fynwent a'i sgrech ar ei hechel<br>
+Wrth dderbyn y meddwon i stafell y bedd?<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae'r blodau sy'n tyfu ar feddrod y meddwyn<br>
+Yn gollwng eu dagrau tan gysgod yr yw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r gwynt wrth fynd heibio, fel taran; yn gofyn<br>
+"Pa un ai moesoldeb ai meddwdod gaiff fyw?"<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+LLWYBR Y PERERIN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mi dybiais fod ffordd y pererin i'r nef<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn un lefn ac hardd-esmwyth trwy ddyffryn gl&acirc;s gain;<br>
+Dangosaist Di 'r ffordd - ac un gul dywell oedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Garegog a blin trwy fieri a drain.<br>
+Mae temlau a phlasau heb ofid na phoen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond y maent tros gagendor o dir y rhai byw;<br>
+Mae afonydd o hedd, ond pa le maent i'w cael, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y nef yno maent, fry yn nefoedd fy Nuw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+BEDD LLYWELYN.<br>
+ALAW, - Goslef Llywelyn.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+I Feddrod Llywelyn mae 'r tir wedi suddo,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac arno 'r gwlawogydd arosant yn llyn;<br>
+Mae 'r lloer wrth ymgodi, a'r haul wrth fachludo,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn edrych gan wrido ar ysgwydd y bryn.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy Nghymru, fy Ngwlad, a wyddost ti hyn!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pa le mae Gwladgarwch yn dangos ei gwedd?<br>
+Mae dagrau y cwmwl yn gwybod am dano,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A deryn y mynydd yn nabod y bedd.<br>
+<br>
+Ar ddamwain mae 'r Cymro yn dyfod i weled,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle cwympodd yr olaf fu ddewr ar ei ran;<br>
+Yr awel a gwyna a'r ddaear a ddywed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod calon hen Walia yn curo 'n lled wan;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dieithriaid a dd&ocirc;nt i weled y fan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gorffwys Llywelyn wrth ochor ei gledd;<br>
+Wel diolch am ddeigryn o'r nefoedd i waered,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac am y glaswelltyn yn ymyl y bedd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+A DDWEDAIST TI FOD CYMRU 'N DLAWD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+A Ddwedaist ti fod Cymru 'n dlawd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am fod ei llannau 'n llonydd,<br>
+A thithau 'th hun yn cloddio, frawd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ym mryniau aur Meirionnydd?<br>
+Mae mwy o gyfoeth tan dy droed,<br>
+Na ddaeth i galon dyn erioed,<br>
+Anwiredd mwy erioed ni wnawd -<br>
+Na ddywed byth fod Cymru 'n dlawd.<br>
+<br>
+I ble y trown o fewn y tir,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nas gwelir mwn ei meini<br>
+Nad yw 'r meteloedd o'u gwely&acirc;u<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn edrych am oleuni,<br>
+Nad yw y pr&ecirc;s a'r arian faen,<br>
+Yn galw ar bob Cymro 'n mlaen,<br>
+I roi ei ffydd a threio 'i ffawd<br>
+Yn holl oludoedd "Cymru dlawd?"<br>
+<br>
+Estyna 'th fys pan glywot hyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn cael ei ddweyd am Gymru,<br>
+At unrhyw graig, at unrhyw fryn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fo 'n edrych ar i fyny.<br>
+Mae 'r nentydd oll wrth fynd i'r aig<br>
+A cherrig ateb ym mhob craig,<br>
+Yn dwedyd "Nac yw" gyda gwawd -<br>
+Na ddywed byth fod Cymru 'n dlawd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+PEIDIWCH BYTH A DWEDYD HYNNY.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+[Ysgrifennwyd y geiriau i Miss Edith Wynne, yr hon a'u canodd yn Eisteddfod Genhedlaethol Caernarfon, 1862.]<br>
+<br>
+D'wedwch fod fy ffroen yn uchel,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod fy malchder yn drahaus,<br>
+Fod gwamalrwydd ar fy wyneb<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A mursendod yn fy llais.<br>
+Ond mae terfyn i anwiredd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I greulondeb a sarhad.<br>
+Peidiwch byth a dwedyd hynny,<br>
+Imi golli m serch at Gymru,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Imi golli iaith fy ngwlad.<br>
+<br>
+II.<br>
+<br>
+O mor barod ydyw dynion<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I drywanu at y byw;<br>
+O mor gyndyn ydynt wedyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I roi eli ar y briw.<br>
+Dodwch garreg ar fy meddrod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel y mynnoch bo 'r coff&acirc;d;<br>
+Dyna 'r pryd i dd'wedyd hynny,<br>
+Imi golli 'm serch at Gymru,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Imi golli iaith fy ngwlad.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+DYDD TRWY 'R FFENESTR.<br>
+ALAW, - Dydd Trwy 'r Ffenestr.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mae rhyddid i wylan y m&ocirc;r gael ymgodi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac hedeg i'r mynydd uchelaf ei big;<br>
+Mae rhyddid i dderyn ar greigiau 'r Eryri<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ehedeg i waered i weled y w&icirc;g;<br>
+O rhowch imi delyn, gadewch imi dalu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Croesawiad i Ryddid ar doriad y dydd;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yfory gyda 'r wawr, byddwn ninnau 'n rhydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Byddwn yn rhydd!<br>
+<br>
+Yfory pan welir yr haul yn cyfodi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Caf deimlo llawenydd na theimlais erioed;<br>
+Ac fel yr aderyn yng ngwlad yr Eryri<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ysgafn fy nghalon, ac ysgafn fy nhroed;<br>
+Pan welom oleuni yn gwynnu 'r ffenestri,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhown garol i Ryddid ar doriad y dydd;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yfory gyda 'r wawr, byddwn ninnau 'n rhydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Byddwn yn rhydd!<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CERDDI CYMRU SYDD YN BYW.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Cerddi Cymru sydd yn byw,<br>
+Trwy 'r blynyddau yn ein clyw;<br>
+Sibrwd ein halawon gynt,<br>
+Mae cwynfanau trwm y gwynt;<br>
+Dwyn yn ol lais mam a thad<br>
+Mae hen donau pur ein gwlad.<br>
+<br>
+Pan sisialo dail y llwyn,<br>
+Clywir chwi yn lleddf a mwyn;<br>
+Dweyd mae 'r m&ocirc;r wrth ruo 'i g&acirc;n<br>
+Ddarnau cerddi Cymru l&acirc;n;<br>
+Ac mae clust y Cymro 'n gwneyd<br>
+I'r gre'digaeth oll eu dweyd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+I GADW 'R HEN WLAD MEWN ANRHYDEDD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+I gadw 'r hen wlad mewn anrhydedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r cenin yn fyw a dif&ecirc;th;<br>
+Mae rhai yn prydyddu 'n ddiddiwedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond dyma fy marn am y peth, -<br>
+Mwy gwerthfawr nag awen y beirddion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Neu'r dalent ddisgleiriaf a roed,<br>
+Yw tafod y bachgen bach gwirion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na ddwedodd anwiredd erioed.<br>
+<br>
+Cydgan: Rhown bopeth sydd hardd ac anfarwol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn miwsig, barddoniaeth, a cherdd,<br>
+I'r geirwir, a'r gonest, a'r gwrol,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy'n cadw'r geninen yn werdd.<br>
+<br>
+Mi adwaen gribddeiliwr ariannog,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy'n deall bob tric i wneud pres;<br>
+Ond anhawdd anichon cael ceiniog<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O'i boced at ddim a fo l&ecirc;s.<br>
+Pan allan, os a yn ei gerbyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan gartref os tyn yn ei gloch;<br>
+Mae 'n well i ni'r gonest a'r diwyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pe na bai yn werth dimeu goch.<br>
+<br>
+Ym mhell y bo 'r bobol sy'n grwgnach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn erbyn caledrwydd y byd,<br>
+Y rhenti a'r prisiau a'r fasnach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra plethant eu dwylaw ynghyd.<br>
+Nid felly y byddai 'r hen Gymry,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac os yw dy waed ti yn bur,<br>
+'R wyt yn edrych yn wrol i fyny<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yn fachgen sy'n gweithio fel dur.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MYFI  SY'N MAGU 'R BABAN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+[C&acirc;n mamaeth Gymreig wrth fagu Tywysog Seisnig cyntaf Cymru o "Cantata Tywysog Cymru."]<br>
+<br>
+Myfi sy 'n magu 'r baban,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Myfi sy 'n siglo 'r cryd,<br>
+Myfi sy 'n hwian, hwian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yn hwian hwi o hyd.<br>
+Bu 'n crio bore heddyw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O hanner y nos tan dri;<br>
+Ond fi sy 'n colli 'm cysgu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae 'r gofal i gyd arnaf fi.<br>
+<br>
+Myfi sy 'n magu 'r plentyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bob bore, prydnawn a hwyr;<br>
+Y drafferth sydd ei ganlyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy hunan yn unig wyr.<br>
+Nis gwyr ef air o Saesneg,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nac un gair o'n hen hiaith ni, -<br>
+I ddysgu 'r twysog bychan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae 'r gofal i gyd arnaf fi.<br>
+<br>
+Ond os caf fi ei fagu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fyned yn llencyn iach;<br>
+Caiff iaith brenhinoedd Cymru<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fod rhwng ei ddwy wefus fach.<br>
+A phan ddaw ef yn frenin,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os na wnaiff fy nghofio fi,<br>
+O! cofied wlad y cenin,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y wlad sydd mor anwyl i ini.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TUA THEGID DEWCH.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Chwi feirdd y trefydd mawr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy 'n byw ar fwg a llwch;<br>
+Dowch gyda fi yn awr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dowch neidiwch i fy nghwch.<br>
+Fyny 'r hen Ddyfrdwy nofiwn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ffarwel i'r mwg sydd ar ein hol,<br>
+Rhwyfwn ymlaen, a chanwn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dan y coed a'r pynt, o ddol i ddol.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ger tref y Bala<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae lle pysgota,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar loew loew lyn;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Awn ymlaen tua 'r dyfroedd hyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Moriwn yng nghanol Meirion;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tynnwn rwyf gyda rhwyd yn hoew,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar groew loew lyn.<br>
+<br>
+Draw, draw yng nghanol gwlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Deg, deg fel Eden ardd;<br>
+Ceir yno adfywhad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r cerddor ac i'r bardd.<br>
+Bywyd sydd yn yr awel<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel y d&ecirc;l o'r coed, o'r allt, a'r rhiw,<br>
+Bywyd y Cymry 'stalwm,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ysbryd c&acirc;n a mawl sydd yno 'n byw.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ger tref y Bala, &amp;c.<br>
+<br>
+Chwi wyr y trefydd mawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwyn, gwyn eich gruddiau chwi,<br>
+O dowch am hanner awr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn cwch ar hyd y lli;<br>
+Rhwyfwn i fyny 'r afon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gyda gwrid ac iechyd dychwel gewch;<br>
+Mae m&ocirc;r rhwng bryniau Meirion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tua Thegid dewch, i Degid dewch!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ger tref y Bala, &amp;c.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+HEN GWRWG FY NGWLAD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Hen gwrwg fy ngwlad ar fy ysgwydd gymerwn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan oeddwn yn hogyn rhwng Hafren ac Wy.<br>
+Ac yno y gleisiad ysgwyddog dryferwn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar hyfryd hafddyddiaut nas gwelaf byth mwy.<br>
+Pe rhwyfwn ganw ar y Ganges chwyddedig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Neu donnau 'r Caveri, rhoi hynny foddhad;<br>
+Ond glannau bro Gwalia ynt fwy cysegredig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwell gan fy nghalon hen gwrwg fy ngwlad.<br>
+<br>
+Hen gwrwg fy ngwlad, 'rwyf fi gyda thi 'n nofio<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Afonydd paradwys fy mebyd yn awr;<br>
+Hen glychau a thonau o newydd wy 'n gofio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A glywn ar y dyfroedd pan rwyfwn i lawr.<br>
+Mi dreuliais flynyddau a'r llif yn fy erbyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'm hatal rhag dyfod i gartref fy nhad;<br>
+Ond pan ddof yn ol fe fydd cant yn fy nerbyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I roi i'm rwyf eto yng nghwrwg fy ngwlad.<br>
+<br>
+Hen gwrwg fy ngwlad, mi a'th rwyfais di ganwaith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hyd lynnoedd tryloewon tan goedydd a phynt;<br>
+Cymeraist fi hefyd i fynwes wen lanwaith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr hon a ddisglaeriodd trwy f' enaid i gynt.<br>
+Trwy Venice fawreddog mi fum mewn gondola,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Esgynnais y Tafwys a'r Rhein yn fy m&acirc;d;<br>
+Ond pasio hen gastell Llywelyn llyw ola,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd well gan fy nghalon yng nghwrwg fy ngwlad.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+POB RHYW SEREN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+[Suo-g&acirc;n y Monwyson o "Cantata Tywysog Cymru."]<br>
+<br>
+Pob rhyw seren fechan wenai,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y nefoedd glir uwch ben;<br>
+Rhwyfai cwch i fyny 'r Fenai,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngoleuni 'r lleuad wen.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Clywid canu - sucganu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn neshau o Ynys M&ocirc;n, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Canu, canu, suoganu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Melus orfoleddus d&ocirc;n.<br>
+<br>
+Mewn awelon ac alawon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;At y Castell rhwyfai'r c&ocirc;r;<br>
+Ar y tyrau suai 'r chwaon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth eu godrau suai 'r m&ocirc;r.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Canent, canent, suoganent,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar y Fenai loew, dlos;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dan ystafell y Frenhines,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Suoganent yn y nos.<br>
+<br>
+"Fel mae 'r lloer yn hoffi sylwi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ei delw yn y lli;<br>
+Drych i Rinwedd weld ei glendid<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fyddo oes dy faban di."<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Suoganu i'r Frenines,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dan y ganlloer loew, dlos,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Felly canodd y Monwyson,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar yr afon yn y nos.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CLADDEDIGAETH MORGAN HEN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Hen frenin hoff anwyl oedd Morgan Hen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe 'i carwyd yng nghalon y bobloedd;<br>
+Esgynnodd i'w orsedd yn ddengmlwydd oed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chadwodd hi gant o flynyddoedd.<br>
+Ar ddydd ei gynhebrwng dilynwyd ei arch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan ddengmil o'i ddeiliaid tylodion;<br>
+A theirmil o filwyr fu 'n ymladd o'i du,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac wythcant o'i ddisgynyddion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhai wrth eu ffyn, a'u gwallt yn wyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eraill ar fronnau yn dechreu byw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyrion, gorwyrion, a phlant gorwyrion<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gladdasant y brenin yn Ystrad Yw.<br>
+<br>
+Ni welwyd un blewyn yn wyn ar ei ben,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na rhych ar ei dalcen mawr llydan;<br>
+'R oedd deuddeg o'i feibion yn edrych yn hyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na'r brenin oedrannus ei hunan.<br>
+Yn nhorf ei gynhebrwng 'roedd bachgen bach mwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn drist a phenisel yn twyso<br>
+Y march heb ei farchog - y cyfrwy, a'r ffrwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r cleddyf yn unig oedd yno.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhai wrth eu ffyn, a'u gwallt yn wyn, &amp;c.<br>
+<br>
+Fe welodd ryfeloedd, bradwriaeth, a thrais,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwelodd Forgannwg yn gwaedu;<br>
+Ond cadwodd ei goron, a'i orsedd yn ddewr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i diroedd tan faner y Cymry.<br>
+Enillodd a chollodd mewn brwydrau dirif,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am hynny ni chollodd un deigryn;<br>
+Ond ar gladdedigaeth ei filwyr, a'i blant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe wylai, fe griai fel plentyn.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhai wrth eu ffyn, a'u gwallt yn wyn, &amp;c.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+MYFANWY.<br>
+[O "Myfanwy Fychan".]<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Myfanwy! 'rwy 'n gweled dy rudd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn meillion, mewn briall, a rhos;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngoleu dihalog y dydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A llygaid serenog y nos;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan gyfyd claer Wener ei phen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn loew rhwng awyr a lli,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe 'i cerir gan ddaear a nen.<br>
+I f' enaid, Myfanwy, goleuach, O tecach wyt ti,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mil lanach, mil mwynach i mi.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Fe ddwedir fod beirddion y byd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn symud, yn byw ac yn bod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhwng daear y doeth a Gwlad Hud,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar obaith anrhydedd a chlod;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pe b&acirc;i anfarwoldeb yn awr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn cynnyg ei llawryf i mi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi daflwn y lawryf i lawr -<br>
+Ddymunwn i moni, fe 'i mathrwn os na chawn i di, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Myfanwy, os na chawn i di.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"O! na bawn yn awel o wynt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn crwydro trwy ardd Dinas Br&acirc;n,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I suo i'th glust ar fy hynt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A throelli dy wallt ar wahan;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae 'r awel yn droiog a blin -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Un gynnes ac oer ydyw hi;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond hi sy 'n cusanu dy fin.<br>
+O feinwen fy enaid, nid troiog fy serch atat ti,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tragwyddol yw 'm serch atat ti.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Mewn derwen agenwyd gan follt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Draig-fellten wen-lachar ac erch;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gosodaf fy mraich yn yr hollt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chuddiaf beithynen o serch.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni'm gwelir gan nebun, ond gan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y wenlloer - gwyn fyd na baet hi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er mwyn iti ganfod y fan.<br>
+Ond coelio mae 'm calon, fod ysbryd eill sibrwd a thi -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eill ddwedyd y cwbl i ti.<br>
+<br>
+Petrusai Myfanwy pwy oedd a roisai'r beithynen yn gudd?<br>
+A dwedai, - "rhyw ffolyn o fardd," ond teimlodd ei gwaed yn ei grudd;<br>
+Disgynnodd ei llygaid drachefn ar "na bawn yn awel o wynt<br>
+Yn crwydro trwy ardd Dinas Br&acirc;n," - o churodd ei chalon yn gynt.<br>
+"Mi droellet fy ngwallt - O mi wnaet! wyt hynod garedig," medd hi,<br>
+"A phe bawn yn suo i'th glust, mi ddwedwn mai gwallgof wyt ti;<br>
+Mi hoffet gael cusan, mi wnaet! ond cymer di 'n araf fy ffrynd," -<br>
+Hi geisiai ymgellwair fel hyn, - ond O! 'r oedd ei chalon yn mynd!<br>
+'R oedd wedi breuddwydio dair gwaith, heb feddwl doi'r breuddwyd i ben,<br>
+Fod un o g'lomenod ei thad, yn nythu yn agen y pren -<br>
+Heb gymar yn agen y pren.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+GOFIDIAU SERCH.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Wyt ti 'n cofio 'r lloer yn codi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dros hen dderw mawr y llwyn,<br>
+Pan ddywedaist yr aberthet<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nef a daear er fy mwyn?<br>
+Wyt ti 'n cofio 'r dagrau gollaist<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth y ffynnon fechan draw?<br>
+Wyt ti 'n cofio 'r hen wresogrwydd, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyt ti 'n cofio gwasgu 'm llaw?<br>
+<br>
+"Hyd fy marw" oedd dy eiriau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y parhaet yn ffyddlon im';<br>
+O fy ngeneth, O fy nghariad!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nid yw poenau marw 'n ddim.<br>
+Er wrth dorri 'th addunedau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ti dorri 'm calon i, -<br>
+Magi anwyl, mae dy gariad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eto 'n gariad pur i ti.<br>
+<br>
+Mae 'th lythyrau yn gwneyd i mi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lwyr anghofio mi fy hun;<br>
+Mae dy gudyn gwallt yn hongian,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel helygen tros dy lun.<br>
+Llun dy wyneb, Magi anwyl,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O mae 'n twynnu fel yr haul,<br>
+Nes 'r wy 'n teimlo gwae a gwynfyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nef ac uffern bob yn ail.<br>
+<br>
+O f' anwylyd! er mai cyfaill<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw yn awr fy enw 'i,<br>
+Maddeu i mi am ddefnyddio<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr hen enw arnat ti;<br>
+Cariad wyt ti, Magi anwyl,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bur ddihalog fel erioed;<br>
+Troi 'st dy wyneb, cefnaist arnaf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Minnau garaf ol dy droed.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+WRTH WELD YR HAUL YN MACHLUD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Wrth weld yr haul yn machlud,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn eurog donog d&acirc;n;<br>
+A mil o liwiau 'n dawnsio 'n deg,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar fyrdd o donnau m&acirc;n.<br>
+'Rwy 'n teimlo dwyfol wyddfod -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Shecina Natur yw;<br>
+Yn datgan ei ogoniant Ef<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr Hollalluog Dduw.<br>
+<br>
+Wrth weld yr haul yn codi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn loew l&acirc;n ei bryd;<br>
+Rwy 'n gweld y glaer Shecina fawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn amgylchynnu 'r byd.<br>
+Os gormod gwedd yr heulwen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I lygad marwol ddyn;<br>
+Fath ydyw ei ogoniant Ef<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y Crewr Mawr ei Hun!<br>
+<br>
+Ar godiad haul yng Nghymru,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ces lawer boreu gwiw;<br>
+Pan blygai 'm tad wrth ben y bwrdd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ddiolch am gael byw.<br>
+Caem eistedd yn y cysgod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra 'r haul yn croesi 'r nef;<br>
+Mi gofiaf byth y weddi hwyr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ei fachludiad ef.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y FODRWY BRIODASOL.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Cymer hi Annie, o cymer hi heno,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae'th fys gyda 'th galon yn crynnu gan fraw;<br>
+Dy fodrwy di ydyw, ni waeth it heb gr&iuml;o<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os nad wyt yn meddwl am wrthod fy llaw.<br>
+Cyn mynd at yr allor y foru gad imi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'th fys ei chysegru wrth fynd hyd y dd&ocirc;l -<br>
+Wel dyna hi 'n gymhwys, da gwyddwn O Annie,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na wnaet ti byth dynnu 'th addewid yn ol.<br>
+<br>
+Cymer hi Annie, 'does arni ddim cerfiad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na gemau cywreinion i'w gweled yn awr;<br>
+Ond ceisiwn roi arni berl Rhinwedd, fy nghariad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae engyl ar hwnnw yn edrych i lawr.<br>
+Mae gennym ni gariad a leinw 'n holl fywyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn hwnnw 'r ymffurfia y maen o fawr werth;<br>
+Yn hwnnw mae cyfoeth, bywoliaeth ac hawddfyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn hwnnw, fy nghariad, mae mawredd a nerth.<br>
+<br>
+Cymer hi Annie, a'r nefoedd ro inni<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O fewn ein haur- fodrwy fan fechan i fyw,<br>
+Yn bur ac yn ddedwydd - yn unig boed ynddi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heblaw ti a minnau, blant bychain a Duw.<br>
+Mae 'r bydoedd yn grynion a'r haul a'u goreura,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan wneuthur pob planed a lleufer yn llon;<br>
+Ond nid oes breswylfod rhwng daear a gwynfa,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddedwyddach, berffeithiach, a chrynach na hon.<br>
+<br>
+Cymer hi, Annie, yn arwydd cyfamod, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dwy enfys fach ydyw a'u deuben ynglyn;<br>
+Y gyntaf yn amod mai fi fydd dy briod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r ail un yn amod mai ti fydd fy mun.<br>
+Mae'n gyfan, mae'n brydferth, heb gymorth y gemau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Arwyddnod perffeithiach y ddaear ni fedd;<br>
+Does dim eill ei thorri ond pladur lem angau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na dim eill ei rhydu ond lleithder y bedd.<br>
+<br>
+Cymer hi, cymer hi, ofer yw rhwystro,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyferwlaw 'r amrantau rhag tywallt i lawr;<br>
+Mae 'n storm gyda minnau, gad imi tra dalio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Roi 'm pen ar dy ysgwydd - rwy'n well Annie 'n awr.<br>
+Mae'th ddeigryn fy nghariad, a'm deigryn bach innau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn uno fel gwlithos neu f&acirc;n arian-byw -<br>
+Ond moes imi 'r fodrwy, ti cei hi 'n y boreu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngwyddfod yr allor, y Beibl, a Duw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+O WEDDI DAER.<br>
+[O "Jona."]<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+O Weddi daer! gwyn fyd y fron<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A fedro dy anadlu,<br>
+Yng nghalon edifeirwch gwir<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y cuddiodd Duw dy allu;<br>
+Yr isel lwch yw'th gartref di,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac mewn sachlian gwisgi,<br>
+Gwyn fyd y llais crynedig gwan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dywallto 'i hun 'i weddi.<br>
+<br>
+O weddi daer! tramwyfa wyt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I lu o engyl deithio<br>
+I lawr i'r dyfnder at y gwan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I roi eu hedyn trosto, -<br>
+I wlychu gwefus oer y llesg,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwin a'i calonoga;<br>
+O ddyn! os tynni wg y nef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dos ar dy lin - gweddia.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y BABAN DIWRNOD GED.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+'R oedd swn magnelau yn y graig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A swn tabyrddau 'n curo,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chlywid trwst ofnadwy traed<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y Ffrancod wedi glanio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r waedd i'r frwydr chwyddai 'n uwch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan alw 'r dewr i daro;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Terfysgwyd y glannau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan rym y taranau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ruent ar lan y m&ocirc;r.<br>
+<br>
+I dai 'r tylodion rhuthrai gwyr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan ladd y diamddiffyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A flamiai palas hardd gerllaw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan d&acirc;n o longau 'r gelyn;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ffoai mamau gyda'u plant,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chodai 'r claf mewn dychryn;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond 'r oedd yno ddynes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A babi 'n ei mynwes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhy waelaidd a gwan i ffoi.<br>
+<br>
+Ei gwr erfyniai wrth ei phen, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"O cwyd!  O cwyd! fy Eurfron!<br>
+Mae 'r march a'r cerbyd wrth y drws,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tyrd iddo ar dy union!<br>
+Olwynwn ymaith fel y gwynt, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwylyd, clyw 'r ergydion!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;O Dduw, a ddaeth diwedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy mab, fy etifedd?<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy mhlentyn a anwyd ddoe!"<br>
+<br>
+Atebai 'r wraig yn llesg ei llais, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Fy mhriod, clyw fy ngweddi,<br>
+O gad fi ar y gwely hwn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond gad y baban imi;<br>
+Dos at y rheng i gadw 'th wlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe gadwaf finnau 'r babi."<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y plentyn a hunai,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r tad a'i cusanai,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yna fe ffodd i'r rheng.<br>
+<br>
+'Roedd swn cleddyfau yn neshau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwawchiadau ac ysgrechian;<br>
+A'r wraig weddiai 'n daer ar Dduw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan edrych ar ei baban;<br>
+Ac yna holltwyd drws y ty<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan filwyr oddi allan.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A hithau mewn dychryn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A wasgodd ei phlentyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nes at ei chalon wan.<br>
+<br>
+Ar glicied drws ei 'stafell wag,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hi welai fysedd llofrudd,<br>
+Ac ar y foment rhuthrodd haid,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn swn rhegfeydd eu gilydd;<br>
+A syllent fel gwylltfilod erch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O amgylch ei gobennydd;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar wraig wan yn crynnu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ddaliodd i fyny<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei babi bach diwrnod oed.<br>
+<br>
+Atebwyd gweddi 'r ffyddiog fam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A hi a'i mab achubwyd;<br>
+Mae hi yn awr ym mynwent werdd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr eglwys lle 'i priodwyd;<br>
+Ac erbyn heddyw mae y mab<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn hen weinidog penllwyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn estyn ei freichiau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ddangos y Meichiau, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y baban y anwyd i ni.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y FAM IEUANC.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Yr hon a fu farw ymhen ychydig wythnosau ar ol genedigaeth ei bachgen bychan cyntafanedig.<br>
+<br>
+<br>
+"Cewch eto deimlo 'r heulwen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gynnes ar eich grudd;<br>
+Cewch eto deimlo 'r awel<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am lawer hafaidd ddydd;<br>
+Peidiwch a son am farw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Peidiwch a meddwl am<br>
+I'ch plentyn fyw heb glywed<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na' nabod llais ei fam.<br>
+<br>
+"Peidiwch a son am farw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Daw eto haul ar fryn;<br>
+Ac iechyd ddaw i'ch codi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O'r hen gystuddiau hyn.<br>
+Yn wan ei llais atebodd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Peidiwch a son am fyw!<br>
+'Rwy 'n rhoi fy machgen anwyl<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'ch gofal chwi a Duw."<br>
+<br>
+Gadawyd yr ystafell<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am ddim ond ennyd fach,<br>
+A chlywid llais yn sibrwd, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Fy anwyl fachgen bach!<br>
+Fy machgen, O! fy machgen!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O na b'ai 'th fam yn iach;<br>
+Fy nghyntaf, olaf blentyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy anwyl fachgen bach!<br>
+<br>
+"Fy nghyfaill bychan newydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'R wyf fi yn mynd i'r nef;<br>
+'R wy 'n myned at yr Iesu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen gyfaill ydyw Ef!"<br>
+Bu farw, ac hi wywodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel blodyn ar y dail,<br>
+Gan ddyweyd, - "Fy machgen anwyl!"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac "Iesu!" bob yn ail.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CEISIAIS DRYSOR<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ceisiais drysor yn y byd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi geisiais ac mi gefais un,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oedd fwy o werth na 'r byd ei hun,<br>
+Fy anwyl Ann, fy nhrysor drud<br>
+<br>
+Yn yr arch mae 'r oll yn awr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oddigerth y blodeuyn llon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Adawodd angau ar ei bron<br>
+I wenu ar y storom fawr.<br>
+<br>
+Pan suddai 'm llong, tan rym y lli,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;O'i hystlys daeth rhyw nerth i'm dwyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ol i'r lan.  Fy mhlentyn mwyn<br>
+Bywydf&acirc;d bychan oeddyt ti.<br>
+<br>
+Mi hoffwn innau fynd i lawr.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond er dy fwyn fy mhlentyn llon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi geisiaf fyw o don i don<br>
+Ar wyneb m&ocirc;r fy ngofid mawr<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y FYNWENT YN Y COED.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Yn araf y cerddasom,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r fynwent yn y coed;<br>
+Ac yno y claddasom<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwaer fechan bedair oed;<br>
+Gan bedair o'i chyfeillion iach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn dillad gwynion claer,<br>
+Yng ngwydd ei thad a'i brodyr bach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I huno rhoed ein chwaer.<br>
+<br>
+Ar waelod bedd y fechan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyn gollwng corff ein chwaer;<br>
+Canfyddem arch wen newydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel daeth o ddwylaw 'r saer.<br>
+Ein hanwyl fam oedd yno 'n fud,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heb fawr o feddwl am<br>
+I'r plentyn olaf yn y cryd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddod gyntaf at ei fam.<br>
+<br>
+Pan gaffom ninnau 'n gollwng,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae gennym weddi daer, -<br>
+O boed ein llwch yn deilwng<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O lwch ein mam a'n chwaer.<br>
+Fe awn yn fynych dros y cae<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r fynwent yn y coed;<br>
+Y fan mae mam, a'r fan y mae<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwaer fechan bedair oed.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CLADDASOM DI, ELEN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Claddasom di, Elen, ac wrth roi dy ben<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I orwedd lle fory down ni,<br>
+Dihangodd ochenaid i fyny i'r nen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A deigryn i lawr atat ti.<br>
+<br>
+Claddasom di, Elen, a chanwyd dy fedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pe hefyd b&acirc;i bosibl ei gau;<br>
+Mae llygad yn edrych o hyd ar dy wedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac ni fedr angau nacau.<br>
+<br>
+Cyflawnwyd dy freuddwyd, ond ni ddarfu 'r gro,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gauad yr arch dy ddeffroi;<br>
+Ond udgorn a g&acirc;n, ac o'r dywell fro,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn wen a dihalog y doi.<br>
+<br>
+Ai "tywell" ddywedasom?  Nid tywyll i ti<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fu pyrth tragwyddoldeb a hedd,<br>
+Dy lamp oedd wenoleu; - nid ti, ond nyni,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy 'n dwedyd mai du ydyw 'r bedd.<br>
+<br>
+I ninnau mae breuddwyd i ddyfod i ben, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Canfyddem di mhell oddi draw<br>
+Ar furiau Caersalem, a'th wisg yn glaer-wen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwenu gan estyn dy law, -<br>
+<br>
+I'n derbyn yn ninas dragwyddol dy Dduw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thybiem ein bod wedi dod,<br>
+I gyffwrdd &acirc;'th law, ond deffroisom yn fyw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ymhell oddiwrth gyrraedd y nod.<br>
+<br>
+Claddasom di, Elen, ond rhyngot a ni,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nis erys gagendor yn hir;<br>
+O fewn y bedd yna lle rhoisom dydi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Claddasom ein hunain yn wir.<br>
+<br>
+Na, na, nis ffarweliwn, mae 'r Iesu yn fyw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'n dwyn ato 'i hun a thydi;<br>
+Mae 'r ffordd yn agored o'r ddaear at Dduw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r nef mewn addewid i ni.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+ANNIE LISLE.<br>
+(Lledgyfieithiad.)<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ar fin yr afon araf yn y goedwig gain,<br>
+Fan mae 'r dwr yn gwneud arluniau gwiail melyn main,<br>
+Fan mae 'r adar haf yn canu yn eu temlau dail,<br>
+Yma 'r ydoedd am ryw adeg annedd Annie Lisle.<br>
+<br>
+Cydgan: Doed gwanwyn, sued dyfroedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwened hyfryd haul<br>
+Ar y dyffryn, ond nis deffry<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwyl Annie Lisle.<br>
+<br>
+Mwyn, mwyn yw 'r awel beraidd, gana fel y d&ecirc;l,<br>
+Trwy ryw fyrdd o erddi gwyrddion, lifant laeth a mel,<br>
+Ond ar wely wedi marw gorwedd Annie Lisle,<br>
+Hi ni egyr ei du lygad, Angau 'n dyn a'i deil.<br>
+<br>
+Doed gwanwyn, sued dyfroedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwened hyfryd haul<br>
+Ar y dyffryn, ond nis deffry<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwyl Annie Lisle.<br>
+<br>
+"Cwyd fi, fy mam anwylaf, gad i'm weld y plant,<br>
+Yn y brwyn a'r melyn helyg draw ar fin y nant;<br>
+Hust! mi glywaf fiwsig nefol, miwsig Iesu 'r nef,<br>
+Mam anwylaf, mi anelaf at ei fynwes Ef."<br>
+<br>
+Doed gwanwyn, sued dyfroedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwened hyfryd haul<br>
+Ar y dyffryn, ond nis deffry<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwyl Annie Lisle.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y DEFNYN CYNTAF O EIRA.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Yr &ocirc;d, yr &ocirc;d! mae 'r eira 'n dod!<br>
+Rhwng y simneiau dacw fe,<br>
+Y defnyn cyntaf yn dod or ne;<br>
+Yn chware fel aderyn gwyn,<br>
+Trwy fwg a chaddug y melinau hyn.<br>
+Mae 'n ofni disgyn, ac fel pe bae<br>
+Yn ail-ymgodi, ond disgyn mae.<br>
+Mae yn bwrw golwg tros y ddinas fawr,<br>
+Ac yn mesur y ffordd wrth ddod i lawr;<br>
+Gan edrych trwy 'r ffenestri ban,<br>
+Fry gyda 'r awel o fan i fan.<br>
+Mae 'n ymddyrchafu ac yn ymgrynhoi,<br>
+Ac yn dal i ddisgyn, ac yn dal i droi -<br>
+Ond gwel ei lengoedd!  Mil myrddiwn m&acirc;n<br>
+O angylion gwynion y gauaf gl&acirc;n,<br>
+Sy 'n dod ag amdo a chistfeddau i&acirc;,<br>
+I gladdu meirwon flodau 'r ha.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y nef sy 'n galw 'r blodyn hardd<br>
+I fyw a gwenu o lwch yr ardd.<br>
+A phan fydd farw, nis anghofia 'r nef<br>
+Mo dyrfa wen ei angladd ef.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CAVOUR.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I Fyny 'r mynydd dringai ef<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth ochor Garibaldi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I weld yr haul yn dringo 'r nef -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Haul Rhyddid Itali.<br>
+Ond cyn i'r haul ymddangos ar ben y mynydd mawr<br>
+Fe gloddiwyd bedd i Cavour, yng ngoleu gwyn y wawr.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y MILWR NA DDYCHWEL.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+"Ni syrthiodd neb erioed i'r bedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na welwyd rhywun prudd ei wedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gollwng deigryn arno;<br>
+Ond wrth i filwr fynd i lawr,<br>
+Mae gwlad yn dod i'w arwyl fawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chenedl oll yn wylo."<br>
+<br>
+A thithau, gyfaill, i dy fedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gollyngwyd ti,<br>
+Yn filwr ieuanc teg ei wedd -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ei filwrol fri.<br>
+<br>
+Pan wyliem dy febyd darllennem dy lygaid,<br>
+A gwelem wrhydri cynhennid dy enaid,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwreichion dy ysbryd yn cynneu dy rudd;<br>
+Pan droet orchestion dy gyfoed yn wegi,<br>
+A phob anhawsderau o'th flaen yn cyd-doddi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Coronwyd ti 'n arwr ym more dy ddydd.<br>
+<br>
+Mae cofio'th rinweddau fel milwr a Christion,<br>
+Yn hafaidd belydru trwy brudd-der ein calon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn taflu goleuni tros len dy goffhad.<br>
+Fe'th ddysgwyd yn fore am Dduw dy rieni -<br>
+Ond cyffiwyd y gliniau fu 'n plygu mewn gweddi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn haiarn i elyn dy Dduw a dy wlad.<br>
+<br>
+Pan wyliem ormesiaeth a'i duon adenydd<br>
+Fel nos yn ymledu tros wyneb y gwledydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;E rwygwyd yr awyr gan udgorn y g&acirc;d;<br>
+Dyrchafwyd y grechwen, - "Cychwynnwn, cychwynnwn,<br>
+Yn ysbryd ein tadau arfogwn, ymruthrwn,"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes galwyd i'r frwydr holl gedyrn y wlad.<br>
+<br>
+Arfau 'n tadyrddu a swn oedd yn dilyn,<br>
+Aem ninnau i'r porthladd i'w gweled yn cychwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond cadwem yn ymyl ein cyfaill ohyd.<br>
+Pan welai 'r fath bryder, ac ofn yn ein calon,<br>
+Gorchfygwyd ei lygad gan ddagrau tryloewon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ffarwel obeithion oleuodd ei bryd.<br>
+<br>
+Fel gwennol yn dilyn y llong tros yr eigion,<br>
+Felly 'r dychymyg ddilynodd ein gwron,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes glaniwyd yn llawen heb arf o nac&acirc;d -<br>
+Gwersyllwyd am ennyd, ond ber fu'r orffwysfa,<br>
+Nes sangwyd ar fryniau bythgofiol yi Alma,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Uwchben amchwareufa ddychrynllyd y g&acirc;d.<br>
+<br>
+Edrych gyferbyn ar lengoedd y gelyn<br>
+Fel dirif locustiaid yn gwneuthur y dyffryn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mal affwys echryslon y fall -<br>
+A mil o fagnelau yn agor eu gyddfau,<br>
+I chwythu tymestloedd ac eirias gawodau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I gladdu holl rengoedd y llall.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond megis i&acirc; llithrol<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr Alpau tragwyddol,<br>
+Tros greigiau anhygyrch yn ceisio 'r gwrthentyrch islaw:<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwy danllyd ryferthwy<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwneir rhuthur ofnadwy,<br>
+Trwy 'r afon i'r llechwedd gerllaw.<br>
+<br>
+Mae rhai yn ymestyn at ystlys y gelyn,<br>
+A'r lleill fel taranfollt yn hyrddio i'w erbyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I loches y fagnel a'r t&acirc;n;<br>
+Ond llamwyd i'r gloddfa, gorchfygwyd yn Alma,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r meirwon led-glywsant y g&acirc;n.<br>
+<br>
+Pwy welais yn arwain hen gatrawd fy ngwlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn flaenaf, yn nesaf i'r gelyn?<br>
+Pwy gwympodd ar fynydd llosgfalog y gad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan godi o'i waed i oresgyn?<br>
+<br>
+Pwy oedd yr un hwnnw a ddaliodd fel twr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr ufel raiadrau diri?<br>
+Tydi, tydi gyfaill, tydi oedd y gwr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A milwr fel hyn oeddyt ti.<br>
+<br>
+Mynyddoedd yr Alma ddatganant dy werth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dy ddewredd, a'th fedr milwrol;<br>
+Ond draw yn Scutari datguddiwyd dy nerth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel arwr ar faes Cristionogol.<br>
+<br>
+Ar wefus y milwr dolurus a gwan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gwasget rawnsypiau tosturi;<br>
+A llawer ochenaid daer ddwys ar ei ran,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gyrhaeddodd y nef yn dy weddi.<br>
+<br>
+Esmwythaist y clwyfus &acirc; balm oddi fry,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan ballai daiarol feddygaeth;<br>
+A glyn cysgod angau oleuwyd i lu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan ddaliet ti lamp Iachawdwriaeth.<br>
+<br>
+Er cymaint y caret dangnefedd dy wlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac aelwyd dy riaint yn drigfan;<br>
+Rhy bur dy gydwybod i dderbyn mwynhad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A throi oddiwrth erchwyn y truan.<br>
+<br>
+Pan ddaw y fath adeg - pan na fydd y byd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn agor cyfrolau rhyfeloedd,<br>
+Coffeir y gwir filwr, a'i enw o hyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fydd beraidd am fil o flynyddoedd.<br>
+<br>
+Tra dyn ar y ddaear ac hefyd tra bo<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y nefoedd yn edrych ar rinwedd;<br>
+Bydd glan y Mynorfor yn anwyl mewn co<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle rhoddwyd gwir filwr i orwedd.<br>
+<br>
+Gorphwysa fy nghyfaill yn ngwychder dy fedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar filoedd disgynned dy ysbryd;<br>
+Ond bwried rhyfeloedd i foroedd o hedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dyn i heddychol ddedwyddyd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+CARCHAROR NAPLES.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Mewn carchar du oer y cadwynwyd fi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond clywaf y bobloedd yn bloeddio - bloeddio!<br>
+A bloeddio yn nes ac uwch mae y cri,<br>
+Fod y dydd yn dod i fy nghollwng i;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dyna fagnelau yn rhuo, - rhuo!<br>
+Mae 'r dorf yn cyhoeddi Jubil-ddydd,<br>
+Garibaldi sy 'n dyfod im' gollwng yn rhydd.<br>
+<br>
+Mi glywaf yn dod offerynau pres,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A mil o dabyrddau yn tyrddu, - tyrddu!<br>
+C&acirc;n rhyddid yw hi, a theimlaf ei gwres<br>
+Fel y del yn mlaen, yn nes ac yn nes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes mae fy hen garchar yn crynnu, - crynnu!<br>
+Fe w&ecirc;l fy ngolygon oleu ddydd,<br>
+Garibaldi sy 'n dyfod i'm gollwng yn rhydd.<br>
+<br>
+Ein heiyrn a dawdd dan gyffyrddiad ei fys,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy nghydgarcharorion, O! bloeddiwn - bloeddiwn,<br>
+Mae 'r Eidal ein gwlad yn rbydd yn ddilys,<br>
+Mae y sedd yn wag yn y gormes lys,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Caneuon Itali, O! canwn, - canwn!<br>
+A diolch i'r nefoedd, daeth y dydd,<br>
+Garibaldi gyrhaeddodd, mae 'r Eidal yn rbydd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+GLOGWYN ANWYL.<br>
+[O "Owain Wyn."]<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+"Glogwyn anwyl, hoff gan i<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw hamdden am fynudyn,<br>
+Taflu carreg i fy nghi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Neu eistedd ar dy gribyn:<br>
+Gwylio'r afon glir islaw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gollwng fy myfyrion<br>
+I'r terfysglyd drefydd draw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ym miwsig ei murmuron.<br>
+<br>
+Bywyd Bugail - bywyd yw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nas gwyr y byd am dano,<br>
+Heibio 'r bryniau wele 'r byw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel nant yn rhedeg heibio;<br>
+Golud, enw, bydol fri,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw eilun-dduwiau dynion;<br>
+Mwy na 'r oll i'm golwg i<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw praidd y bryniau gwylltion.<br>
+<br>
+Praidd y mynydd - O! fy mhraidd!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae pleser wrth eich gwylio,<br>
+Cyn i'r ser fachludo braidd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chyn i'r dwyrain ddyddio;<br>
+Pan gusano'r haul y lli',<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y'm gyda chwi ein defaid;<br>
+Fel ein calon, felly chwi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ym mynwes eich bugeiliaid.<br>
+<br>
+Gyda phraidd y mynydd gwyllt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tynghedwyd ni a'n dyddiau;<br>
+Llwybrau defaid, wyn a myllt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw 'r llwybrau deithiwn ninnau;<br>
+Weithiau tan y creigiau certh,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng nghanol y mynyddoedd,<br>
+Dim i'w weld ond bryniau serth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thyner lesni'r nefoedd;<br>
+<br>
+Yna dringo pen y bryn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hyd risiau craig ddaneddog,<br>
+Gweld y nant, y cwm, a'r glyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y dd&ocirc;l, y gors, a'r fawnog;<br>
+Edrych ar y ceunant du,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel bedd ar draws y bryniau;<br>
+Bedd, yn wir, medd hanes, fu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I lawer un o'n tadau.<br>
+<br>
+Llawer craig fygythiol sydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwgu ar ein bywyd;<br>
+Ond mae arnynt ddwylaw cudd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac nid oes maen yn syflyd;<br>
+Clywir llais y dymhestl gref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chwiban y corwyntoedd,<br>
+Rhua croch daranau 'r nef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond huno wna 'r mynyddoedd.<br>
+<br>
+Fel yr hen fynyddoedd clyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y'm ninnau ym mysg dynion;<br>
+Ysed t&acirc;n ddinasoedd byd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chwymped seddau 'r mawrion,<br>
+Llwybro gyda 'n defaid wnawn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thrin ein huchel diroedd;<br>
+H&ucirc;n o bur dawelwch gawn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ym mynwes y mynyddoedd.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+FFARWEL ITI, GYMRU FAD.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Ffarwel iti, Gymru fad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mynd yr ydym tros y tonnau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mynd gan adael ar ein holau<br>
+Beddau mam a beddau tad;<br>
+O ffarwel, ein hanwyl wlad.<br>
+<br>
+Tua 'r lan fe drodd y b&acirc;d,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra cyfeillion ger yr afon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Godant eu cadachau gwynion;<br>
+Rhaid dy adael, Gymru fad,<br>
+O! ffarwel, ein hanwyl wlad.<br>
+<br>
+Ffarwel, ffarwel, Gymru fad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bydd yr heniaith a ddysgasom,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r alawon a ganasom<br>
+Gyda ni mewn estron wlad;<br>
+Ffarwel iti, Gymru fad.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TROS UN O DRUMIAU BERWYN.<br>
+[O "Owain Wyn."]<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Tros un o drumiau Berwyn.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ryw noson ddistaw oer,<br>
+Y teithiai gwr lluddedig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth oleu can y lloer.<br>
+Fry uwch ei ben yn crynnu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Roedd llawer seren dlos,<br>
+A chlywid yntau 'n canu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel hyn i glust y nos:-<br>
+<br>
+"Hen fynyddoedd fy mabandod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Syllant eto ger fy mron;<br>
+Wele fi yn ail gyfarfod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gyda 'r ardal dawel hon;<br>
+Cwm wrth ochr cwm yn gorwedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nant a nant yn cwrdd ynghyd,<br>
+A chlogwyni gwyllt aruthredd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyliant uwch eu pennau 'n fud.<br>
+<br>
+"Mewn pellenig gartrefleoedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wedi ofn a phryder hir,<br>
+Hoff freuddwydion fy mlynyddoedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sylweddolwyd gan y gwir;<br>
+Os ffarweliodd anobeithion<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar fy ngenedigol wlad,<br>
+Ni ffarweliais yn fy nahalon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gydag anwyl dy fy nhad.<br>
+<br>
+Dacw 'm cartref is y goedwig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Groesaw! hen arwyddion hedd;<br>
+Dacw 'r fynwent gysegredig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wele 'r ywen - dyna 'r bedd!"<br>
+Darfyddodd c&acirc;n y teithiwr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn teimlad llon a phrudd,<br>
+A deigryn gloew, gloew,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ollyngodd tros ei rudd.<br>
+<br>
+Aeth heibio d&ocirc;r ei gartref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Os gofyn wnei paham,<br>
+Awgrymed dy deimladau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chofia fedd ei fam!<br>
+A threnlio 'r noson honno<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar fedd ei fam wnaeth ef,<br>
+Nes suddo 'r seren fore<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I eigion gwyn y nef.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+DYCHWELIAD YR HEN FILWR.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Pell, pell, yw telyn Cymru<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O fy llaw;<br>
+Do, dywedais gan alaru -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Byth ni ddaw,<br>
+O'r dydd y cenais ffarwel<br>
+A chwi wrth fynd i ryfel,<br>
+O'm mewn bu 'r geiriau dirgel -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Byth ni ddaw."<br>
+A rhuai safn y fagnel,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Byth ni ddaw."<br>
+<br>
+Ffarweliais pan yn fachgen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gyda chwi,<br>
+Yng nghanol dyddiau llawen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhannwyd ni;<br>
+Ond nid yw 'r floedd fu 'n galw<br>
+Tros ryddid, gwlad, ac enw,<br>
+O fewn fy nglust yn farw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na, mae cri<br>
+A llais yr amser hwnnw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gyda mi.<br>
+<br>
+Ond nid yw 'r holl wynebau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ger fy mron,<br>
+Yr hardd rosynaidd ruddiau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ieuanc llon.<br>
+Bu pellder i'n gwahanu,<br>
+Bu amser yn ein gwynnu, -<br>
+Do, do, mae wedi claddu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oll o'r bron;<br>
+Ac atynt y'm yn nesu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bawb a'i ffon.<br>
+<br>
+Wyt eto, delyn Cymru,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn fy llaw;<br>
+Ond ieuanc nerth i'th ganu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Byth ni ddaw.<br>
+Ond clywaf swn dy dannau<br>
+Yn murmur megis tonnau,<br>
+Ar f&ocirc;r yr hen amserau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ddidaw;<br>
+Yn torri ar hoff lannau -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pell, pell, draw.<br>
+<br>
+I'th erbyn delyn heddwch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pechais i;<br>
+Ond eto mewn tawelwch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wele ni.<br>
+Mae llaw a driniodd arfau,<br>
+Mae llaw wasnaethodd angau<br>
+Yn cyffwrdd gyda'th dannau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwyl di;<br>
+Os aeth o gof dy chwarau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Torrer hi.<br>
+<br>
+Na, na, er ei chaledu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan y cledd,<br>
+Daw rhwng y bysedd hynny<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bennill hedd;<br>
+Os gwelir dwfn ysgrifen<br>
+Blynyddoedd ar fy nhalcen,<br>
+Os ciliodd enw bachgen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O fy ngwedd -<br>
+Rwy 'n teimlo eto 'n llawen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ger fy medd.<br>
+<br>
+Gwir sylweddoliad breuddwyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ger fy mron,<br>
+Yw gweled eto 'r aelwyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Anwyl hon.<br>
+Ar faesydd rhuddion angau<br>
+Trwy dewfwg y magnelau,<br>
+Cyfeiriais fil o weithiau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tros y don;<br>
+At gysegredig furiau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mebyd llon.<br>
+<br>
+Pell, pell, fu telyn Cymru<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O fy llaw;<br>
+Do, dywedais gan alaru, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Byth ni ddaw.<br>
+Ond wele ni, gyfeillion,<br>
+Yn yfed gwin cysurlon<br>
+O gwpan hen adgofion<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ddifraw, -<br>
+A wele 'r tannau mwynion<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn fy llaw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TRWY WLEDYDD DWYREINIOL.<br>
+[O "Owain Wyn."]<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Gadewais fy mhraidd ar y mynydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chefnais ar drumiau fy ngwlad,<br>
+Breuddwydiais am fyd o lawenydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tu allan i furiau fy nhad;<br>
+Yn ol i'r mynyddoedd dychwelais,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond dysgais, a'm dagrau yn lli,<br>
+Os bywyd y milwr arweiniais,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mai'r cymoedd yw'r cartref i mi.<br>
+<br>
+Trwy wledydd dwyreiniol tramwyais<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond cofio gwyllt Walia oedd loes;<br>
+O wagedd ieuenctyd yr yfais<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes chwerwais felusder fy oes;<br>
+Nid ofnaf lefaru fy nheimlad, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwi wledydd goruchel eich bri,<br>
+Yn mhell byddoch byth o fy llygad, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mynyddau 'r hen Ferwyn i mi.<br>
+<br>
+Mae gobaith cael eto cyn angau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ailddringo llechweddau fy mro,<br>
+I gasglu y praidd i'w corlannau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hyd lwybrau cynefin i'm co;<br>
+Uwch bedd anrhydeddus y milwr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae enfys arddunol o fri;<br>
+Ond rhowch i mi farw 'n fynyddwr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A beddrod y bugail i mi.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y GARREG WEN.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Os pell yw telyn aur fy ngwlad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O'm dwylaw musgrell i;<br>
+Os unig wyf o dy fy nhad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle gynt chwareuid hi:<br>
+Mae 'r iaith er hynny gyda swyn,<br>
+Fel ysbrydoliaeth yn fy nwyn,<br>
+I ganu cerdd, os nad yn fwyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r byd - mae'n fwyn i mi.<br>
+<br>
+Mae nant yn rhedeg ar ei hynt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ardd fy nghartref i,<br>
+Lle cododd un o'm teidiau gynt<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddisgynfa iddi hi.<br>
+Mae helyg melyn uwch y fan,<br>
+Lle syrthia tros y dibyn ban,<br>
+A choed afalau ar y lan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn edrych ar y lli.<br>
+<br>
+O dan ddisgynfa'r dwr mae llyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A throsto bont o bren;<br>
+A charreg fawr, fel marmor gwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gynhalia'r bont uwch ben.<br>
+Fy mebyd dreuliais uwch y lli,<br>
+Yn eistedd yno arni hi;<br>
+A mwy na brenin oeddwn i,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan ar fy Ngharreg Wen.<br>
+<br>
+Pan ddeuai 'r Gwanwyn teg ei bryd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ol tymhestlog hin,<br>
+Ac adfywhau 'r llysieuog fyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ei gawodydd gwin;<br>
+Yn afon fawr ai 'r gornant fach;<br>
+Pysgotwn ar ei glennydd iach -<br>
+A phin blygedig oedd fy mach<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn grog wrth edau l&icirc;n.<br>
+<br>
+Ni waeth pa ran o'r eang fyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A grwydraf tra b'wyf byw,<br>
+Wyf wrth y Garreg Wen o hyd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r nant sydd yn fy nghlyw;<br>
+A phan hysbyswyf estron ddyn,<br>
+Mai ati' hedaf yn fy hun,<br>
+Maddeua 'm ffoledd am mai un<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O gofion mebyd yw.<br>
+<br>
+Ffurfafen bell yw mebyd oes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Serenog fel y nen;<br>
+Ac ymysg dynion neb nid oes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na hoffa godi ei ben<br>
+I edrych draw i'r amser fu -<br>
+A syllaf finnau gyda'r llu -<br>
+Ac O! fy seren fore gu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wyt ti, fy Ngharreg Wen.<br>
+<br>
+Os cyraedd ail fabandod wnaf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyn gollwng arna'r llen;<br>
+Os gauaf einioes byth a gaf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i eira i wynnu 'm pen -<br>
+Bydd angau imi 'n "frenin braw,"<br>
+Nes caffwyf fynd i Walia draw,<br>
+At dy fy nhad, i roi fy llaw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y Garreg Wen.<br>
+<br>
+Byth, byth ni ddygir o fy ngho'<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gyfeillion mud yr ardd;<br>
+Nis clywir trystfawr swn y gro<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gauad arch y bardd;<br>
+A dagrau pur tros ruddiau 'r nen<br>
+Fo 'r oll o'r dagrau uwch fy mhen -<br>
+Os cyfaill fydd, gwnaed garnedd wen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O gerrig gwynion hardd.<br>
+<br>
+Colofnau wnaed i feibion bri,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Uchelfawr tua'r nen;<br>
+Ond noder fy ninodedd i<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan garnedd uwch fy mhen;<br>
+'Rol gado gwlad y cystudd mawr,<br>
+Os byw fy enw hanner awr,<br>
+Na alwed neb fi ar y llawr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond Bardd y Garreg Wen.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+TUAG ADRE.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+O ddydd i ddydd mae melyn haul<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn pasio yn ei gerbyd;<br>
+O nos i nos mae 'r lleuad wen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn codi ac yn machlud?<br>
+O awr i awr mae 'r ser yn troi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar draws yr eangderau; -<br>
+Yn wir, mae holl greadigaeth Duw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn teithio tuag adre.<br>
+<br>
+Mae 'r ffrydlif fach, ar ben y bryn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn rhedeg megys crwydryn;<br>
+Ac afon fawr, y dolydd &icirc;s,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn rhedeg yn y dyffryn;<br>
+Mae 'r gwynt yn crwydro yn y nef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A symud mae 'r cymylau; -<br>
+Ac O! mae holl greadigaeth Duw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn teithio tuag adre.<br>
+<br>
+Mae gwynt Diwygiad ar ei daith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A derw Cymru 'n gildio,<br>
+Mae swn gorfoledd yn y dail, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae swn canghenuau 'n cracio;<br>
+O!  Anadl, tyrd o'r pedwar gwynt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chymer y byd mewn hymnau,<br>
+C&acirc;n a moliant iddo Ef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I byrth tragwyddol gartre.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+BEIBL FY MAM.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+Y cyfan oll sydd genny 'n awr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y cyfanfyd crwn<br>
+Yw 'r fendigedig gyfrol hon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw 'r Beibl anwyl hwn.<br>
+Mae 'n dechreu gyda dalen deg<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ein pren teuluaidd ni:<br>
+Fy mam wrth farw, megis mam<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A roddodd hwn i mi.<br>
+<br>
+Rwy'n cofio 'n dda rai enwau hoff,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ddechreu 'r gyfrol hon;<br>
+Fy mrawd, fy chwaer, a'r baban bach<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fu farw wrth y fron.<br>
+Rwy 'n cofio 'r hwyr darllennai 'nhad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am Grist ac angeu loes;<br>
+Ac fel y codai 'r Beibl hwn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth son am waed y groes.<br>
+<br>
+Mi dreuliais lawer awr erioed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I feddwl am y fan;<br>
+Rwy 'n gweld y teulu 'n fyw, er fod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eu beddau yn y Llan.<br>
+Rwy 'n gweld y plant ar derfyn dydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r bychan byr ei gam<br>
+Yn myned ar ei ddeulin bach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth lin fy anwyl fam.<br>
+<br>
+Mae 'r byd yn wag, cofleidiaf di,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy Meibl anwyl iawn;<br>
+Y fynwent a'th ddalennau di<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw 'r unig bethau llawn.<br>
+Esmwytha di fy ffordd i'r bedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwy ddysgu 'r ffordd i fyw:<br>
+Crynedig dwylaw fo 'n dy ddal<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fys anweledig Duw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+ALUN MABON.<br>
+BUGEILGAN DELYNEGOL.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+I.<br>
+<br>
+'R oedd Alun Mabon yn ei ddydd<br>
+Yn fachgen cryf a hoew;<br>
+Yn berchen grudd a thalcen hardd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A llygad gloew, gloew.<br>
+Er nad oedd goeth 'nol dull y byd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe ellid dweyd er hynny<br>
+Fod ganddo galon gynnes bur<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn natur wedi tyfu.<br>
+<br>
+Ar fin y mynydd ganwyd ef,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac fel y blodyn bychan<br>
+Oedd ar y grug wrth gefn ei dy,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Blagurodd yntau allan. -<br>
+Fe gafodd hafddydd yn yr haul,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gauaf yn y stormydd;<br>
+Ac yna megis blodyn grug,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe wywodd ar y mynydd.<br>
+<br>
+II.<br>
+<br>
+Ar fin y mynydd ganwyd ef,<br>
+Ac fel yr hedydd rhyngo a'r nef<br>
+Fe ganodd lawer anthem gref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle nad oedd carreg ateb.<br>
+Ond dywed traddodiadol go,<br>
+I'r llon a'r prudd o dro i dro<br>
+Ddod ato yn ei fryniawg fro<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel haul a storm i'w wyneb.<br>
+<br>
+Ar rai o fydrau Cymru l&acirc;n,<br>
+Rhyw gais at roi arluniau m&acirc;n<br>
+O fywyd Alun ydyw 'r g&acirc;n<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fugeiliol sydd yn canlyn;<br>
+Ac mae bywgraffiad byw o'r dyn,<br>
+Yn ei ganeuon ef ei hun,<br>
+A'i "Arad Goch" yw 'r gyntaf un<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gaiff fyned efo 'r delyn.<br>
+<br>
+III.<br>
+<br>
+Os hoffech wybod sut<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae dyn fel fi yn byw,<br>
+Mi ddysgais gan fy nhad<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Grefft gyntaf dynol ryw;<br>
+Mi ddysgais wneyd y gors<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn weirglodd ffrwythlon ir,<br>
+I godi daear las<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar wyneb anial dir.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yn codi efo'r wawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ddilyn yr &ocirc;g, ar ochr y Gl&ocirc;g,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chanlyn yr arad goch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y mynydd mawr.<br>
+<br>
+Cyn boddio ar eich byd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pa grefftwyr bynnag foch,<br>
+Chwi ddylech ddod am dro<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhwng cyrn yr arad goch;<br>
+A pheidiwch meddwl fod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pob pleser a mwynhad<br>
+Yn aros byth heb ddod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fryniau ucha'r wlad.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwyn gorwedd efo'r hwyr, &amp;c.<br>
+<br>
+Yn ol eich clociau heirdd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bob bore codwch chwi:<br>
+Y wawr neu wyneb haul<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw 'r cloc a'n cyfyd ni;<br>
+Y dyddiaduron sydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nodi 'r haf i chwi;<br>
+Ond dail y coed yw 'r llyfr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy 'n dod a'r haf i ni.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwyn gorwedd efo'r hwyr, &amp;c.<br>
+<br>
+Nis gwn i fawr am fyw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn rhwysg a gwychder byd;<br>
+Ond diolch, gwn beth yw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gogoniant bwthyn clyd;<br>
+Ac eistedd hanner awr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tan goeden ger fy n&ocirc;r,<br>
+Pan aiff yr haul i lawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn cwmwl t&acirc;n i'r m&ocirc;r.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwyn gorwedd efo 'r hwyr, &amp;c.<br>
+<br>
+Cerddorion Ewrop ddont<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'ch mysg i roddi c&acirc;n:<br>
+'R wyf innau 'n ymfoddhau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar lais y fronfraith l&acirc;n;<br>
+Wrth wrando 'r gwcw las,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r hedydd bychan fry,<br>
+A gweled Robyn Goch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gwrando 'r deryn du.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr, &amp;c.<br>
+<br>
+Ddinaswyr gwaelod gwlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwyr y celfau cain,<br>
+Pe welech Fai yn dod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A blodau ar y drain -<br>
+Y rhosyn ar y gwrych,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r lili ar y llyn;<br>
+Fe hoffech chwithau fyw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn bwthyn ar y bryn.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr, &amp;c.<br>
+<br>
+Pan rydd yr Ionawr oer<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei gaenen ar yr ardd,<br>
+Y coed a dro'nt yn wyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tan flodau barrug hardd;<br>
+Daw bargod dan y to<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel rhes o berlau pur,<br>
+A'r eira ddengys liw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr eiddew ar y mur.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy'n gorwedd efo'r hwyr, &amp;c.<br>
+<br>
+Daw Ebrill yn ei dro,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chydag ef fe ddaw<br>
+Disymwth wenau haul,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A sydyn gawod wlaw;<br>
+Fel cyfnewidiog ferch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Neu ddyn o deimlad gwan,<br>
+Galara 'r awyr las,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwena yn y fan.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy'n gorwedd efo 'r hwyr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yn codi efo 'r wawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ddilyn yr &ocirc;g ar ochor y Gl&ocirc;g<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chanlyn yr arad goch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ben y mynydd mawr.<br>
+<br>
+IV.<br>
+<br>
+Dowch i'r mynydd yn y bore,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chwi gewch weld y wawr-ddydd deg<br>
+Yn ymwrido ar y bryniau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel genethig dair-ar-ddeg.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Diffodd lampau 'r nos,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Goleu 'r ddaear dlos,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhodio tros y bryniau mawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gosod cymyl claer<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mewn ymylon aur,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna waith y wylaidd wawr.<br>
+<br>
+Dowch i'r mynydd gyda'r hwyrddydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan aiff haul i'w fachlud awr;<br>
+Chwi gewch weled brenin Gwynddydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ei waed yn cwympo i lawr.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Duo 'n ddyfnach bydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mynwent laith y dydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A daw nifwl ar y m&ocirc;r,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lleuad gwyd ei phen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hwyrddydd rodia 'r nen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ail oleu lampau 'r I&ocirc;r.<br>
+<br>
+V.<br>
+<br>
+Mi genais gerdd i'r Arad Goch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A cherdd ar Ddowch i'r Mynydd:<br>
+Ond beth be bawn i eto 'n dod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ganu c&acirc;n anghelfydd<br>
+Ar alaw anwyl "Blodau 'r Cwm,"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mae pawb yn gwybod honno;<br>
+A beth pe bawn yn dewis pwnc<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gwyr pob dyn am dano?<br>
+<br>
+O! gwyn ei fyd yr hwn nis gwyr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am ferch fu 'n flinder iddo;<br>
+Ond wn i ddim yn sicr chwaith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ai gwyn ei fyd, ai peidio.<br>
+Mae'n ddigon hawdd gan ambell un<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd wedi cael ei ginio,<br>
+Areithio llawer wrth ryw blant<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gallant aros hebddo.<br>
+<br>
+Fe guchia gwyneb llawer tad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan glywant g&acirc;n cariadau:<br>
+Tra 'u plant eu hunain wrth eu traed<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn chwerthin am eu pennau;<br>
+Ni welais i 'run deryn bach<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn hoff o fyw yn unig;<br>
+Ac ni fu oen yn hoff o'i fam<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nad oedd yn hoff o oenig.<br>
+<br>
+Ac ni fu dyn yn hoff o ddyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na mam yn hoff o'i phlentyn,<br>
+Nad ydoedd serch at ferch neu fab<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gyntaf wedi ennyn.<br>
+Mae holl ddynoliaeth dyn yn gudd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i enaid fel yn huno,<br>
+Nes daw rhyw lygad fel yr haul<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I wenu cariad arno.<br>
+<br>
+Aeddfedodd dyn erioed yn iawn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gangen fawr dynoliaeth,<br>
+Os bydd ei wedd heb wrido 'n goch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngwydd ei anwyl eneth.<br>
+Ond nid athromaeth d&acirc;l i feirdd, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Barddoniaeth ydyw 'r testyn:<br>
+Am hynny tyred, Menna Rh&ecirc;n,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy awen a fy nhelyn.<br>
+<br>
+VI.<br>
+<br>
+Pan welais gyntaf Menna Rh&ecirc;n<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn myned tua 'r mynydd,<br>
+Yr oedd plentynrwydd tyner llon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn dirion ar ei dwyrudd;<br>
+Ac efo 'i brawd y byddai beunydd,<br>
+Yn adsain miwsig hyd y meusydd;<br>
+'R oedd ganddi lais, a chanddi ddeall<br>
+I ganu a charoli'n ddiwall,<br>
+Ond nid oedd dim yn Menna Rh&ecirc;n -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddim mwy na rhywun arall.<br>
+<br>
+Mi welais eilwaith Menna Rhen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn myned tua 'r mynydd;<br>
+A byth er hynny, coeliwch fi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bu 'n boenau imi beunydd.<br>
+Yr oedd y d&ocirc;n a genid ganddi<br>
+Fel yn aros gyda myfi;<br>
+Mi dreuliais ddyddiau mewn myfyrion,<br>
+A nosweithiau mewn breuddwydion,<br>
+Nes credais fod c&acirc;n Menna l&acirc;n<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ngwaelod isa 'nghalon.<br>
+<br>
+Mi welais wedyn Menna Rhen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r mynydd hwnnw 'n myned,<br>
+Ac mi ddilynais &ocirc;l ei throed<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bob cam a fedrwn weled;<br>
+Ond hi o'r diwedd oddiweddais,<br>
+Ac O! mi deimlais, ac mi ddwedais<br>
+Farddoniaeth dlysach mewn un munud<br>
+Na dim a genais yn fy mywyd,<br>
+Wrth roddi cangen fedwen ferth<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nwylaw fy anwylyd.<br>
+<br>
+VII.<br>
+<br>
+Tra 'n cysgu 'r nos ddilynol<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Canfyddais trwy fy hun,<br>
+Y gangen fedwen honno 'n bleth<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am wddf fy anwyl f&ucirc;n;<br>
+Y dail a ddeuent arni,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn wyrdd a llawn bywhad;<br>
+A gwelwn hi 'n blodeuo 'n hardd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yna 'n hadu had.<br>
+Ond wrth fwynhau fy mreuddwyd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O freuddwyd heb ei ail!<br>
+Canfyddwn locust melyn ddu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ymysg y bedw ddail;<br>
+Ymlusgodd ac ymrwyfodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes cyffwrdd gwddf y ferch,<br>
+Ac yna breuddwyd mwy nid oedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond hunllef hagr erch.<br>
+<br>
+Diolchais am gael deffro<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pan ddaeth yn doriad dydd;<br>
+Ond cofiais ddechreu'r breuddwyd hwn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn fwy na 'i ddiwedd prudd. -<br>
+Meddyliais am y blodau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oedd ar y brigau cain,<br>
+Yn fwy nag am y locust erch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lochesid yn y rhain.<br>
+Fy nghalon losgai ynnof<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth gofio llygad Men;<br>
+Ac adeiladais lawer llys<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chastell yn y nen;<br>
+Ond maluriasant ymaith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyn dechreu mynd yn hen,<br>
+Oherwydd cangen gollen ddaeth<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oddiwrth fy Menna Rh&ecirc;n.<br>
+<br>
+VIII.<br>
+ALAW, - Hob y Deri Dando.<br>
+<br>
+Mae gan bawb ei brofedigaeth,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paid a siarad gwirion,<br>
+Ond myfi gadd siomedigaeth<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paid a thorri 'th galon;<br>
+Rhyfedd iawn os na wnaf farw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Siwr, siwr iawn,<br>
+Siomedigaeth chwerw arw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mwyn, mwyn, er ei mwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A fyddai marw er ei mwyn.<br>
+<br>
+Rown i'n meddwl ei bod hi'n ddidwyll,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Paid a meddwl gwirion, -<br>
+Peidiwch chwithau bod yn fyrbwyll;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna fel mae dynion.<br>
+Dynion sydd a'r synwyr cryfa,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Siwr, siwr iawn,<br>
+Ond gwrthodwyd fi gan Menna;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mwyn, mwyn, er ei mwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A fyddai marw er ei mwyn.<br>
+<br>
+Rhoddais iddi gangen fedwen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Beth ddywedodd Menna?<br>
+Gyrrodd imi gangen gollen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wel, hi wnaeth yn eitha'.<br>
+Ond parhaf o hyd i'w hoffi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Siwr, siwr iawn,<br>
+Pe b'ai 'n gyrru amdo imi;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mwyn, mwyn, er ei mwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A fyddai marw er ei mwyn.<br>
+<br>
+IX.<br>
+<br>
+'R oedd gennyf fi gyfaill pur anwyl a hoff,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn fy nghyfarfod bob amser &acirc; gw&ecirc;n;<br>
+Ac wrtho mi ddwedais fy mod wedi rhoi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy neheulaw i Menna Rh&ecirc;n.<br>
+Ond ef pan ddeallodd yr hyn oedd yn bod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Siaradodd &acirc;'r llances ei hun -<br>
+Efe oedd y locust ddisgynnodd ar ddail<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y fedwen a welais trwy f' hun.<br>
+<br>
+Mae llawer ffordd i lofruddio dyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y byd llofruddiog hwn;<br>
+Os cwrddwch &acirc; lleidr yng ngwyll y nos,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bydd angau ar ffroen ei wn;<br>
+Fe gymer eich arian ar ol eich lladd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'w logell losgedig ei hun,<br>
+Ac yna fe 'ch tafl i ffos y clawdd, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna ffordd lleidr i fwrdro dyn.<br>
+<br>
+Mae arall o falais yn dod gyda gw&ecirc;n,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ro'i i ddyn ddiod yn hael,<br>
+Mae yntau 'n cymeryd, ond bychan y gwyr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mai cwpan o wenwyn mae 'n gael;<br>
+Mae un yn ymdrengu, a'r llall yn boddhau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhyw deimlad sydd ynddo fe 'i hun -<br>
+Fe ddygodd y gwenwyn ryw amcan 'i ben,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna ffordd llofrudd i fwrdro dyn.<br>
+<br>
+Mae arall yn byw ac yn bod gyda chwi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel cyfaill diffuant bob pryd,<br>
+Ac rywfodd i'ch mynwes yn gynnes yr a,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nes cael eich cyfrinach i gyd. -<br>
+Ac yna mae 'n myned i sibrwd ei serch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I galon un garech eich hun -<br>
+Yn ennill y llances garasech erioed;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dyna ffordd cythraul i fwrdro dyn.<br>
+<br>
+X.<br>
+ALAW, - Y Melinydd.<br>
+<br>
+Ond chaiff y gangen fedwen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddim gwywo 'n goch ei lliw<br>
+Nes af i siarad eto<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yng ngwyneb Menna wiw.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+Mae gennyf dy fy hunan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heb ddegwm, rhent, na threth;<br>
+A phan eisteddaf ynddo,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy'n frenin ar bob peth.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+Mae gennyf barlwr bychan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac aelwyd fechan l&acirc;n;<br>
+A'm tegell i fy hunan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sy 'n canu wrth y t&acirc;n.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+Mae gennyf gant o ddefaid<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn pori ar y bryn,<br>
+A gallaf godi 'm cyfrwy<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar gefn fy ngheffyl gwyn.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+Mae gennyf ferlyn mynydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fynd i weled Men;<br>
+Nad all neb ond fy hunan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Roi rheffyn yn ei ben.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+Mae 'r ardd, a'r cae, a'r ffriddoedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r ty yn eiddo im';<br>
+Ond heb fy Menna anwyl<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwyf fel pe bawn heb ddim.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+Fe 'i ceisiaf unwaith eto,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac os gwrthodir fi,<br>
+Tros fil o weithiau wedyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am Fenna ceisiaf fi.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fa la, &amp;c.<br>
+<br>
+XI.<br>
+<br>
+Gwelais bren yn dechreu glasu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ei ganghennau yn yr ardd<br>
+Ac yn dwedyd wrth yr adar, -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Wele daeth y Gwanwyn hardd."<br>
+Daeth aderyn bychan heibio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac fe safodd ar ei frig;<br>
+Ac fe ganodd gyda deilen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Newydd irlas yn ei big.<br>
+<br>
+Daeth aderyn bychan arall<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar las gangen yn y coed,<br>
+Fe ysgydwodd blu ei aden<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac fe ddawnsiodd ar ei droed;<br>
+Canodd yntau, a dewisodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fan lle carai wneyd ei nyth,<br>
+O! mae 'r Gwanwyn fel yn cadw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Natur hen yn ieuanc byth.<br>
+<br>
+Eis o dan fy nghoeden fedwen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac mi godais fry fy mhen,<br>
+Ac mi welais ol y gyllell,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Lle torasid cangen Men.<br>
+Gwnaeth adgofion i'm ofidio<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Na buasai 'r gainc yn wyw;<br>
+Ond canfyddais gangen ieuanc<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn y toriad hwnnw 'n byw.<br>
+<br>
+O mae gobaith mewn gwrthodiad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Meddwyf innau wrth fy hun;<br>
+Er fy nhorri gallaf dyfu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Eto yn serchiadau 'r fun.<br>
+Troes fy wyneb tuag adref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Teflais lawer tremiad ffol<br>
+Tros fy ysgwydd at y fedwen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;L&acirc;s adewais ar fy ol.<br>
+<br>
+XII.<br>
+<br>
+Wrth ddychwel tuag adref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi glywais gwcw lon,<br>
+Oedd newydd groesi 'r moroedd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'r ynys fechan hon.<br>
+<br>
+A chwcw gynta'r tymor<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ganai yn y coed,<br>
+'Run fath a'r gwcw gyntaf<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A ganodd gynta' 'rioed.<br>
+<br>
+Mi drois yn ol i chwilio<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y glasgoed yn y llwyn,<br>
+I edrych rhwng y brigau,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ple 'r oedd y deryn mwyn.<br>
+<br>
+Mi gerddais nes dychwelais<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O dan fy medw bren;<br>
+Ac yno 'r oedd y gwcw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn canu wrth fy mhen.<br>
+<br>
+O! diolch iti, gwcw,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ein bod ni yma 'n cwrdd -<br>
+Mi sychais i fy llygad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r gwcw aeth i ffwrdd.<br>
+<br>
+XIII.<br>
+<br>
+Ar ol i'r gog fy ngadaw, efo 'r pren,<br>
+Dechreuais ganu 'r alaw Mentra Gwen;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyfodi wnes yn union,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A theimlais fwy na digon<br>
+O ganu ar fy nghalon, Mentra Men,<br>
+Er gwaethaf fy ngelynion, Mentra Men.<br>
+<br>
+Os gyrraist imi gollen, Menna Wen,<br>
+Fe yrraf eto fedwen Menna Wen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Pe b'ai holl fedw Cymru<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tan farn yn gwywo 'fory,<br>
+Mi ddaliwn innau i ganu, Mentra Men,<br>
+Nes byddent yn aildyfu, Menna Wen.<br>
+<br>
+Os gwelaist ddail yn syrthio, ar y pren,<br>
+A blodau 'r haf yn gwywo, Menna Wen.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Perogli wedi marw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wna 'r dail sydd ar y bedw,<br>
+Gan ddal y tywydd garw, Menna Wen,<br>
+Pren cariad ydyw hwnnw, Menna Wen.<br>
+<br>
+XIV.<br>
+ALAW, - Clychau Aberdyfi.<br>
+<br>
+Wrth feddwl am y gangen gyll<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ddanfonodd Menna imi;<br>
+Draw 'n y pellder clywwn swn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen glychau Aberdyfi -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Menna eto fydd dy fun,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;G&acirc;d y pruddglwyf iddo 'i hun,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Meddai clychau Aberdyfi.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Meddai clychau Aberdyfi.<br>
+<br>
+Hawdd gan glychau ganu 'n llon,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tra na bo dim i'w poeni:<br>
+Hawdd yw cael gweniadau merch,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond mil mwy hawdd en colli.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Menna eto fydd dy fun," &amp;c.<br>
+<br>
+Pe bai etifedd i wr mawr<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yfory 'n cael ei eni;<br>
+I ganu cainc dechreuech chwi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen glychau Aberdyfi.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Menna eto fydd dy fun," &amp;c.<br>
+<br>
+Pe bai rhyw ddeuddyn yn y wlad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yfory 'n mynd i'w priodi,<br>
+I ganu cainc dechreuech chwi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen glychau Aberdyfi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Menna eto fydd dy fun," &amp;c.<br>
+<br>
+Pe bawn i fory 'n mynd i'r bedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'm calon wedi torri;<br>
+I ganu cainc dechreuech chwi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Hen glychau Aberdyfi.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Menna eto fydd dy fun,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gad y pruddglwyf iddo 'i hun,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwyd dy galon, bydd yn ddyn,"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Meddai clychau Aberdyfi.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;"Un-dau-tri-pedwar-pump-chwech<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cwyd dy galon, bydd yn ddyn"<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Meddai clychau Aberdyfi.<br>
+<br>
+XV.<br>
+<br>
+'R wyf wedi canu llawer<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O gerddi Cymru l&acirc;n,<br>
+Ond dyma 'r darn prydferthaf<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd gennyf yn fy ngh&acirc;n;<br>
+Ymhen rhyw flwyddyn wedyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;At Menna Rhen daeth brys,<br>
+Nes aeth yn Menna Mabon<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A modrwy am ei bys.<br>
+<br>
+Yn mhen rhyw flwyddyn arall,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dyma ddernyn cain;<br>
+Pan oedd y g&ocirc;g yn canu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r blodau ar y drain,<br>
+Yr wyn ar ben y mynydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn chware naid a llam,<br>
+Fe wenai Mabon bychan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar freichiau gwyn ei fam.<br>
+<br>
+XVI.<br>
+<br>
+Ar ysgwydd y gwan fe ddaeth pwys<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trafferthion a helbul y byd,<br>
+Fy nheulu gynyddodd, a daeth<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gofynion am 'chwaneg o yd;<br>
+Ychwaneg o fwyd i'r rhai bach,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ychwaneg o lafur a thraul;<br>
+Er hynny yn nghwmni fy Men,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr oedd imi gysur i'w gael.<br>
+<br>
+Un gweryl a gawsom erioed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chweryl dra chwerw oedd hon;<br>
+Fe yrrwyd fy hunan a'm gwraig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ty'n bendramwnwgl bron. -<br>
+Yr oedd hi 'n bur hoff o roi tro<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I weled ei mam tros y bryn;<br>
+Ac wrth imi ddwedyd gair croes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Dechreuodd areithio fel hyn:-<br>
+<br>
+"Cymeryd fy hel a fy nhrin,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy maeddu heb ddarfod na phen:<br>
+Cymeryd pob tafod a rhenc,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fel pe bawn yn ddernyn o bren!<br>
+Ai dioddef fel carreg a raid,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heb deimlad - na llygad - na chlyw!<br>
+O! na wnaf, os gwelwch chwi 'n dda,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaf fi ddim er undyn byw!<br>
+<br>
+"A chymer di fi ar fy ngair,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe 'i cedwais erioed hyd yn hyn;<br>
+Cyn cei di fy ngwddf tan dy droed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bydd dy ben yn eitha gwyn. -<br>
+Cymeryd diflasdod a chas,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A galw fy modryb yn 'sgriw.' -<br>
+O! na wnaf, os gwelwch chwi 'n dda,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaf fi ddim er undyn byw!<br>
+<br>
+"Ni flasa i fynd allan o'r ty,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I weled fy chwaer na fy mam,<br>
+Nad codi 'r gloch fawr byddi di,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Heb reswm, nag achos, na pham. -<br>
+Wna i mono fo, Alun, er neb,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi gadwaf anrhydedd fy rhyw;<br>
+O! na wnaf os gwelwch chwi 'n dda,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaf fi ddim er undyn byw!<br>
+<br>
+"'Does gen' ti 'r un galon o'th fewn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phwyll yn dy goryn ni 'roed;<br>
+A gwae fi o'r diwrnod a'r awr [yn crio.]<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y gwelais dy wyneb erioed!<br>
+Mi &acirc;f tros y bryn at fy nhad,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'm hatal 'does undyn a wiw;<br>
+Ac aros yn hwy efo 'th di -<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaf fi ddim - wnaf fi ddim!<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wnaf fi ddim er undyn byw!"<br>
+<br>
+Ac i ffwrdd yr aeth hi, ac i ffwidd y bu hi, ac i ffwrdd yr arosodd, am nas gwn i pa hyd.  Ond tra yr oedd hi efo 'i mam a'i theulu, a minnau yn fy helbul efo fy mhlant bach, mi genais gerdd i ysgafnhau fy nghalon, ac fel hyn y cenais, -<br>
+<br>
+XVII.<br>
+<br>
+Mae 'r lloer yn codi tros yr aig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac ogof Craig Eryri;<br>
+Ond beth yw cartref heb fy ngwraig,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond ogof ddioleun&iacute;?<br>
+Y mae pob munud megis awr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac awr, O!  Menna, 'n flwyddyn.<br>
+Pe bawn i heno 'n dderyn to,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Caet heno weled Alun.<br>
+<br>
+O na bai cadair Morgan Mud,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Neu un o'r hen freindlysau,<br>
+Yn mynd a fi, fy ngeneth wen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Tros ben y coed a'r caeau.<br>
+Mi rown fy ngwefus wrth dy glust,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A gwnawn i ti freuddwydio;<br>
+Nes codet trwy dy gwsg i ddod,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ol at Alun eto.<br>
+<br>
+Ond i fy nghadair wellt yr af,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A cheisiaf huno, Menna;<br>
+Ac mewn breuddwydion cyn bo hir<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mi ddeuaf innau yna.<br>
+Yn awr 'rwy 'n cau fy amrant swrth<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth gychwyn i dy wyddfod;<br>
+Breuddwydia dithau, felly hed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A thyred i'm cyfarfod.<br>
+<br>
+XVIII.<br>
+<br>
+Mi dreuliais wythnos gyfan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Menna bach i ffwrdd;<br>
+A'r ty yn llanast tryblith,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r llestri hyd y bwrdd.<br>
+'R oedd gennyf was a hogyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn cynhauafa mawn:<br>
+Ac eisiau pobi bara<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A daeth yn fuan iawn.<br>
+<br>
+'R oedd godro un o'r gwartheg<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gasach na phob peth,<br>
+Oherwydd Menna 'n unig<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gai gydied yn ei theth.<br>
+A throi yn hesp wnaeth pedair<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O'r gwartheg mwyaf blith;<br>
+A llaeth y lleill a surodd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r byd a drodd o chwith.<br>
+<br>
+Ac am y gegin, druan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'R oedd hi heb drefn na llun:<br>
+Y plant ddechreuent gr&iuml;o,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chr&iuml;ais innau f' hun.<br>
+Mi flinais ar fy einioes,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Aeth bywyd imi 'n bwn:<br>
+A gyrrais efo 'r hogyn<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I Menna 'r llythyr hwn:-<br>
+<br>
+XIX.<br>
+ALAW, - Bugail Aberdyfi.<br>
+<br>
+Mi geisiaf eto ganu c&acirc;n,<br>
+I'th gael di 'n ol, fy ngeneth l&acirc;n,<br>
+I'r gadair siglo ger y t&acirc;n,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar fynydd Aberdyfi;<br>
+Paham, fy ngeneth hoff, paham,<br>
+Gadewaist fi a'th blant dinam?<br>
+Mae Arthur bach yn galw 'i fam,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'i galon bron a thorri;<br>
+Mae 'r ddau oen llawaeth yn y llwyn,<br>
+A'r plant yn chware efo 'r wyn;<br>
+O tyrd yn ol, fy ngeneth fwyn,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fynydd Aberdyfi.<br>
+<br>
+Nosweithiau hirion mwliog du<br>
+Sydd o fy mlaen, fy ngeneth gu:<br>
+O! agor eto ddrws y ty,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar fynydd Aberdyfi.<br>
+O! na chaet glywed gweddi dlos<br>
+Dy Arthur bach cyn cysgu 'r nos,<br>
+A'i ruddiau bychain fel y rhos,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn wylo am ei fami;<br>
+Gormesaist lawer arnaf, Men,<br>
+Gormesais innau - dyna ben:<br>
+O tyrd yn ol, fy ngeneth wen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fynydd Aberdyfi.<br>
+<br>
+Fel hyn y ceisiaf ganu c&acirc;n<br>
+I'th gael di 'n ol, fy ngeneth l&acirc;n,<br>
+I eistedd eto ger y t&acirc;n,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar fynydd Aberdyfi;<br>
+'Rwy 'n cofio'th lais yn canu 'n iach -<br>
+Ond 'fedri di, na neb o'th &acirc;ch,<br>
+Ddiystyrru gweddi plentyn bach<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd eisieu gweld ei fami.<br>
+Rhyw chware plant oedd d'weyd ffarwel,<br>
+Cyd-faddeu wnawn, a dyna 'r fel,<br>
+Tyrd tithau 'n ol, fy ngeneth ddel,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I fynydd Aberdyfi.<br>
+<br>
+XX.<br>
+<br>
+Fe ddaeth yr hogyn adref,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A rhoddodd sicrhad,<br>
+Fod Menna 'n mynd 'i aros<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn nhy ei mam a'i thad.<br>
+Os oeddem wedi priodi,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn bendant dwedai hi<br>
+Nad oedd dim modd cymodi<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A dyn o'm tymer i.<br>
+<br>
+Fod i'r holl fechgyn fyned<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'w magu ganddi hi:<br>
+Ac i'r genethod ddyfod<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O dan fy ngofal i.<br>
+'R oedd hi yn ymwahanu,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac felly 'n canu 'n iach;<br>
+Ond hoffai roddi cusan<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar wefus Enid fach.<br>
+<br>
+A thrannoeth hi ddychwelodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;I ddwyn y rhwyg i ben:<br>
+Ond O! fe dorrodd dagrau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;O eigion calon Men;<br>
+Cymerodd Arthur afael<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Am wddf ei fam a fi,<br>
+Ac fel rhyw angel bychan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe 'n hailgymododd ni.<br>
+<br>
+XXI.<br>
+<br>
+Wyddoch chwi beth, mae ffraeo<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn ateb diben da;<br>
+Pe na bai oerni 'r gauaf<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni theimlem wr&ecirc;s yr ha;<br>
+Pe na bai ymrafaelio,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ni byddai 'r byd ddim nes,<br>
+Yn wir mae tipyn ffraeo<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'N gwneyd llawer iawn o les.<br>
+<br>
+XXII.<br>
+<br>
+Awel groes ar fy oes godai 'n gryf wedyn,<br>
+Daeth i mi adwyth mawr, clefyd, a thwymyn:<br>
+Rhoddai mhlant ddwylaw'n mhleth, ogylch fy ngwely,<br>
+Minnau 'n fud welwn fyd arall yn nesu.<br>
+Is fy mhen, ias fy medd deimlais yn dyfod,<br>
+A daeth ofn, afon ddofn, ddu i'm cyfarfod;<br>
+Ond 'roedd grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,<br>
+A rhoi gwin ar fy min ddarfu fy Menna.<br>
+<br>
+O! os bu ias y bedd, allan o'r briddell,<br>
+Hi a fu ennyd fer yn fy hen babell;<br>
+Yn fy nhraed teimlais waed, dyn wedi huno,<br>
+Ond fe drodd angau draw wedi fy nharo.<br>
+Fel y graig safai 'm gwraig anwyl yn &euml;on,<br>
+Ac i'r nef, gweddi gref yrrodd o'i chalon:<br>
+Rhoi ei grudd ar fy ngrudd, ar yr awr ddua,<br>
+A rhoi gwin ar fy min, ddarfu fy Menna.<br>
+<br>
+XXIII.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ol fy hir gystudd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy 'n cofio 'r boreuddydd<br>
+Y'm cariwyd mewn cader dros riniog fy n&ocirc;r:<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac ar fy ngwyn dalcen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Disgynnodd yr heulwen,<br>
+Ac awel o'r mynydd ac awel o'r m&ocirc;r.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ol imi nychu<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yn gaeth ar fy ngwely<br>
+Am fisoedd o gystudd, o glefyd a phoen;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy nghalon lawenodd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Wrth weld ar y weirglodd<br>
+Y gaseg a'r ebol, y ddafad a'r oen.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Trwy wenlas ffurfafen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fe wenai yr heulwen,<br>
+Ac mi a'i gwynebais, ac yfais y gwynt;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r adar a ddeuent<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;I'm hymyl, a chanent,<br>
+Nes teimlais fy nghalon yn curo fel cynt.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Fy ngeneth ieuengaf<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac Arthur ddaeth ataf,<br>
+A gwenu mewn dagrau wnai Menna gerllaw;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;A daeth fy nghi gwirion,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gan ysgwyd ei gynffon,<br>
+A neidiodd i fyny a llyfodd fy llaw.<br>
+<br>
+XXIV.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ond O! mae llawer blynedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Er pan own gynt yn eistedd,<br>
+O flaen fy nrws tan wenau 'r haul;<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rol gadael gwely gwaeledd.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A llawer tywydd garw<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Sydd er yr amser hwnnw,<br>
+Mae 'm plant yn wragedd ac yn wyr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A Menna wedi marw.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Claddasom fachgen bychan,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac yna faban gwiwlan,<br>
+Ond chododd Menna byth mo'i phen<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rol ini gladdu 'r baban.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;'Rwy 'n cofio 'r Sul y Blodau<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yr aeth i weld eu beddau,<br>
+Pan welais arwydd ar ei gwedd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mai mynd i'r bedd 'roedd hithau.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Penliniodd dan yr ywen,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A phlannodd aur-fanadlen,<br>
+Mieri Mair, a chanri 'r coed,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A brig o droed y glomen.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y blodau gwyllt a dyfent<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar ddau fedd yn y fynwent;<br>
+Ond gywo 'r oedd y rhosyn coch<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar foch y fam a'i gwylient.<br>
+<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ac er pan gladdwyd Menna,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Un fynwent yw 'r byd yma:<br>
+Y fodrwy hon sydd ar fy mys<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Yw 'r unig drysor fedda.<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y fodrwy hon a gadwaf,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Y fodrwy hon a garaf,<br>
+A dyma destun olaf cerdd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Gwreichionen awen, olaf.<br>
+<br>
+XXV.<br>
+<br>
+Mae Menna 'n y fynwent yn isel ei phen,<br>
+A thi ydyw 'r fodrwy fu ar ei llaw wen:<br>
+Ar law fy anwylyd rwy 'm cofio dy roi,<br>
+Ac wrth imi gofio, mae ni calon yn troi -<br>
+Fy llygaid dywyllant, a chau mae fy nghlyw,<br>
+'Rwyf fel pe bawn farw, ac fel pe bawn fyw:<br>
+Ond megis fy mhriod wrth adael y byd,<br>
+Mae modrwy 'r adduned yn oer ac yn fud.<br>
+<br>
+Pan roddwyd ti gyntaf ar law Menna Rhen,<br>
+'R oedd coedydd yn ddeiliog, a natur mewn gwen,<br>
+Y clychau yn canu, a'r byd fel yn ffol, -<br>
+Ond cnul oedd yn canu pan ges i di 'n ol.<br>
+Mewn gwenwisg briodas y dodais i di,<br>
+O wenwisg yr amdo dychwelaist i mi;<br>
+O! fodrwy 'r adduned, nes gwywo 'r llaw hon,<br>
+Fe'th gadwaf di 'n loew, fe'th gadwaf di'n gron.<br>
+<br>
+XXVI.<br>
+<br>
+Aros mae 'r mynyddau mawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Rhuo trostynt mae y gwynt;<br>
+Clywir eto gyda 'r wawr,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;G&acirc;n bugeiliaid megis cynt.<br>
+Eto tyfa 'r llygad dydd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ogylch traed y graig a'r bryn;<br>
+Ond bugeiliaid newydd sydd<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ar yr hen fynyddoedd hyn.<br>
+<br>
+Ar arferion Cymru gynt,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Newid ddaeth o rod i rod;<br>
+Mae cenedlaeth wedi mynd,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A chenedlaeth wedi dod.<br>
+Wedi oes dymestlog hir,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;Alun Mabon mwy nid yw;<br>
+Ond mae 'r heniaith yn y tir,<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;A'r alawon hen yn fyw.<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+End of the Project Gutenberg eText Ceiriog<br>
+<br>
+</html>
diff --git a/old/ceirg10h.zip b/old/ceirg10h.zip
new file mode 100644
index 0000000..de6bea1
--- /dev/null
+++ b/old/ceirg10h.zip