summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/old
diff options
context:
space:
mode:
Diffstat (limited to 'old')
-rw-r--r--old/65660-0.txt3288
-rw-r--r--old/65660-0.zipbin57557 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h.zipbin308405 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/65660-h.htm4127
-rw-r--r--old/65660-h/images/frontcover.jpgbin70485 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/frontispiece.pngbin15707 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p37.pngbin18998 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p40.pngbin13026 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p41.pngbin30809 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p42.pngbin9399 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p44.pngbin21027 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p46.pngbin32954 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/p62.pngbin21062 -> 0 bytes
-rw-r--r--old/65660-h/images/titlepage.pngbin6212 -> 0 bytes
14 files changed, 0 insertions, 7415 deletions
diff --git a/old/65660-0.txt b/old/65660-0.txt
deleted file mode 100644
index 604d8f2..0000000
--- a/old/65660-0.txt
+++ /dev/null
@@ -1,3288 +0,0 @@
-The Project Gutenberg eBook of De millioenen uit Deli, by J. van den Brand
-
-This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
-of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
-www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you
-will have to check the laws of the country where you are located before
-using this eBook.
-
-Title: De millioenen uit Deli
-
-Author: J. van den Brand
-
-Release Date: June 21, 2021 [eBook #65660]
-
-Language: Dutch
-
-Character set encoding: UTF-8
-
-Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading
- Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg (This book
- was produced from scanned images of public domain material
- from the Google Books project.)
-
-*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE MILLIOENEN UIT DELI ***
-
-
-
- DE MILLIOENEN UIT DELI
- DOOR
- Mr. J. VAN DEN BRAND.
-
-
-
-
-
-
-
-
- ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + Weggeloopen. +
- + +
- + Een Javaan, genaamd KASAN +
- + +
- + MET +
- + +
- + 1 Vrouw en 2 kleine Kinderen. +
- + +
- + Ouderdom 35 Jaren. Lengte 161 c.M. +
- + +
- + Kenteekenen: linkeroog blind. +
- + +
- + Om inlichting verzoeken +
- + +
- + A. Siemssen & Co., +
- + +
- + Post: Tebing Tinggi-Deli. +
- + +
- ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
- (Deli Courant, 1 Maart 1899).
-
-
-
-
-
-
-
-
- DE MILLIOENEN UIT DELI
-
- DOOR
-
- Mr. J. VAN DEN BRAND.
-
-
- BOEKHANDEL
- AMSTERDAM. VOORHEEN PRETORIA.
- HÖVEKER & WORMSER.
-
-
-
-
-
-
-
-
- Rechtsveiligheid is, voor al wat mensch heet en onder elke
- hemelstreek, de eerste en onmisbare voorwaarde voor de
- veredeling van karakter en de ontwikkeling van kracht.
-
- Ontbreekt die, dan wordt de machtige tot knevelarij verlokt en
- zet zich in het hart van den mindere een wrok, die nijd baart
- en òf kruipend maakt òf verwildert.
-
- .... De rechtspraak moet er op zijn ingericht, om aan elken
- inlander tegen onbillijke ambtenaren en aan den minderen man
- tegen zijn sociale verdrukkers, recht te verschaffen.
-
- Dr. A. Kuyper. Ons Program, blz. 347 en 348.
-
-
-
-
-
-
-
-
-INLEIDING.
-
-
-Op Zaterdag den 29sten Maart 1902 belegde de afdeeling Medan van den
-Indischen Bond eene vergadering, ook voor niet-leden toegankelijk, ten
-einde verschillende onderwerpen te bespreken, van meer of minder belang
-voor de Residentie Oostkust van Sumatra.
-
-De heer Van Kol, lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, woonde
-als gast deze vergadering bij, met het doel, het besprokene dienstbaar
-te maken aan zijne studiereis door Nederlandsch-Indië en een kijk te
-krijgen op den sociaal-oeconomischen toestand van het gewest. Vele
-waren de nummers van het program, dat, zooals te voorzien was,
-overladen bleek. Met meer of minder succes werden achtereenvolgens
-behandeld: woeker (in verband met pandhuispacht), verkeersmiddelen en
-lepra. De vergadering was dociel, gedebatteerd werd er niet veel,
-slechts enkele bepaalde sprekers voerden het woord en ieder kreeg de
-hem competeerende toejuichingen. Na de pauze zou dat anders worden. De
-heer C. de Coningh leidde het voor Deli zoo netelige vraagstuk „Vrije
-immigratie of contract-koelies?” in. Ziehier de
-
-
- REDE VAN DEN HEER DE CONINGH.
-
-
- Mijne Heeren!
-
- Wanneer ik wensch in te leiden de onderwerpen koelie-immigratie,
- koelie-ordonnantie en contract-koelies, ontleen ik het recht
- daartoe niet aan speciale deskundigheid ter zake. Ongetwijfeld zijn
- er in Deli velen, die wegens het dagelijks ermeê te doen hebben,
- veel meer doorkneed zijn in contract-koelie-aangelegenheden dan ik.
-
- Er komen echter enkele zaken bij te pas, die iedereen in ’t oog
- springen en waarover wellicht een niet-gebruiker van
- contract-koelie-arbeid onbevangener kan oordeelen, dan iemand, die
- wèl met contract-koelies werkt.
-
- Inleiden van een onderwerp kan natuurlijk slechts bestaan uit het
- aanstippen van enkele punten, die er bij te pas komen.
-
- Bij de allersummierste behandeling van dit onderwerp dan, komen wij
- als van zelf tot de vragen:
-
- Is het vigeerende contract-koeliesysteem moreel te verdedigen?
-
- Is vrije immigratie van arbeiders wenschelijk?
-
- En is die vrije immigratie mogelijk?
-
- Op de eerste vraag, de uit een moreel oogpunt verdedigbaarheid van
- het contract-koeliesysteem, kan men, dunkt mij, geen oogenblik
- aarzelen, ontkennend te antwoorden.
-
- Het is eenvoudig eene vermomde en niet eens zwaar vermomde, zij het
- ook tijdelijke slavernij, minstens pandelingschap en vermoedelijk
- zal wel niemand slavernij willen verdedigen, anders dan op
- utiliteitsgronden ten behoeve van cultuur- of
- nijverheidsondernemers die, terecht of ten onrechte, meenen, hun
- bedrijf zonder slavernij niet winstgevend te kunnen uitoefenen.
-
- Dat de koelies in onze Delische samenleving in de praktijk als
- slaven beschouwd worden, daarvan zijn voorbeelden te over.
-
- Dat zij het ook in werkelijkheid zijn en ook van regeeringswege als
- zoodanig beschouwd worden, blijkt uit de koelie-ordonnantie en uit
- de model-werkcontracten, beide vastgesteld door den
- Gouverneur-Generaal.
-
- Wij vinden, bijvoorbeeld, in de koelie-ordonnantie in artikelen 9
- en 10 straffen van boete of tenarbeidstelling voor den kost zonder
- loon bedreigd tegen desertie, tegen voortgezette weigering om te
- werken, verregaande luiheid, dienstweigering en dergelijke.
- Allemaal zaken, die een vrij werkman hoogstens zijne betrekking
- zouden kunnen kosten en misschien eene civiele actie tot vergoeding
- van kosten, schaden en interessen.
-
- Immers wij vinden in het Burgerlijk Wetboek voor Nederlandsch-Indië
- artikel 1239, luidende:
-
- „Alle verbindtenissen om iets te doen of niet te doen, worden
- opgelost in vergoeding van kosten, schaden en interessen, ingeval
- de schuldenaar niet aan zijne verplichting voldoet.”
-
- Dit is dus het wetsartikel, dat toepasselijk zou zijn op een vrij
- werkman, die inbreuk zou maken op een werkcontract. In de
- koelie-ordonnantie wordt dit artikel eenvoudig op zij gezet en,
- zonder nu te willen beoordeelen of de tegen de contract-koelies
- deswegen bedreigde straffen zwaar of licht zijn, komt het mij voor,
- dat rechtspreken buiten de wet om, die voor vrije menschen geldt,
- alleen ten opzichte van slaven kan geschieden.
-
- Ook kan alleen een slaaf zich tegenover een particulieren werkgever
- aan „desertie” schuldig maken.
-
- In artikel 11 der koelie-ordonnantie komt ’s koelies positie van
- slaaf bijzonder duidelijk uit. Daar namelijk wordt onder meer straf
- bedreigd tegen dengene, die een weggeloopen koelie huisvesting
- verleent.
-
- Dit huisvesting verleenen aan iemand, die van een particulieren
- werkgever is weggeloopen kan, dunkt mij, alleen ten opzichte van
- een slaaf een van overheidswege strafbaar feit opleveren. Het
- herinnert levendig aan de dagen der Amerikaansche „underground
- railway”.
-
- Uitgemaakt hebbende dat het contract-koeliedom een vorm van
- slavernij is, is daarmede de vraag of vrije immigratie van
- werklieden wenschelijk is, van zelf in bevestigenden zin
- beantwoord.
-
- De vraag of zij ook mogelijk is, is minder gemakkelijk met enkele
- woorden te beantwoorden.
-
- Maar zelfs aangenomen, dat het totaal onmogelijk zou zijn, de eene
- of andere cultuur of nijverheid met vrije arbeiders winstgevend te
- drijven, wordt dan uit die onmogelijkheid het recht geboren om haar
- met slavenarbeid te drijven?
-
- Kunnen de belangen van den een het rechtvaardigen om voor den
- ander, hij zij dan ook geen Europeaan, een toestand van slavernij
- te scheppen en te bestendigen?
-
- Het komt mij voor van niet.
-
- Van de misbruiken, waartoe het contract-koeliesysteem direct
- aanleiding geeft, vermeld ik alleen het immoreele verschaffen van
- dobbelgelegenheid en prostituées op de ondernemingen in den
- reëngagementstijd om de koelies tot reëngageeren te brengen;
-
- het opmaken der contracten en vaststellen der loonen in de enorm
- gedeprecieerde dollars, wat vooral de Javaansche koelies benadeelt;
-
- en het nobele ronselen.
-
- Alles te zamen genomen wil het mij voorkomen, dat het
- contract-koeliesysteem eene alles behalve mooie instelling is.
-
- Het komt mij dus voor, dat het wenschelijk zou zijn om, zoo noodig
- met behulp van een overgangstijdperk, pogingen aan te wenden om te
- komen tot immigratie van vrije arbeiders.
-
-
-De heer De Coningh vond een bestrijder in den heer Lefèbre, die lang
-niet onpartijdig was, aangezien hij zelf makelaar is in menschenvleesch
-[1].
-
-
- REDE VAN DEN HEER LEFÈBRE. [2].
-
-
- De heer De Coningh heeft aangehaald, dat het contract-systeem een
- slechten indruk zou maken; dat is nog niet geheel waar. Op Java
- maakt het systeem een slechten indruk. Maar er zijn
- contract-koelies en vrije koelies. Het is daarom nog geen
- slavernij.
-
- Als men nagaat, wat de positie van een slaaf in de oudheid was, dan
- ziet men dat de slaaf gedwongen werd; een slaaf kon echter niet
- overgehaald, geprest worden. Er was ook geen sprake van verbanning
- (de heer L. heeft blijkbaar „bannelingschap” verstaan. De heer De
- Coningh sprak van „pandelingschap”.—Red.) De uitdrukking slavernij
- is dan ook veel te sterk. Waarom mag een Javaan niet naar Sumatra
- reizen, toch niet omdat hij daartoe een paar dagen over zee moet?
- Ware de zee er niet, was Sumatra met Java verbonden, dan zou hij
- mogen loopen, waarheen hij wilde en dus ook naar Deli.
-
- Bovendien wordt de Javaan, hier op de Oostkust aangekomen,
- geenszins slaaf. Het tegendeel is waar. De Javaan is op Java veel
- meer een slaaf, dan de contract-koelie hier op de kust. De koelie
- neemt eenvoudig een verplichting tot arbeid op zich volgens
- contract en over het algemeen worden de contract-koelies goed
- behandeld. Hoe gaat het echter met den Javaan op Java? Op Java
- worden zij gesneden, de loerah’s, de assistent-wedono’s, ook de
- planters straffen den Javaanschen arbeider op Java. Indien hij iets
- op zijn kerfstok heeft, krijgt hij met den rotan en is hij over de
- hem toebedeelde straf niet tevreden, wel, dan marcheert hij naar
- den controleur, dat wil zeggen, den wedono. Deze vraagt hem, waarom
- hij ontevreden is? Het is toch beter een 20 rotanslagen te
- ontvangen, dan in de gevangenis te gaan en berri-berri op te
- loopen.
-
- Er zijn hier in Deli talrijke Europeanen, die komen hier ook niet
- voor hun pleizier, maar om te werken en zij komen er zonder en met
- een contract, het zou vaak niet mogelijk zijn, Europeanen zonder
- contract te engageeren. De meesten hebben een contract.
-
- De koelies zijn vrij genoeg. (Spreker treedt hier in een min of
- meer humoristisch getinte beschouwing van de werving op Java.) Wil
- men nu de koelies nog vrijer maken, dan staat weldra alles tegen
- den werkgever op.
-
- Trouwens, wat hier uit Java aankomt, is voor ’n deel een gevaarlijk
- volkje, een zoodje, er zijn oude kettingjongens bij, maar de
- agenten [3] trachten daarin verbetering te brengen, door goed volk
- te zenden. Slaven zouden er zijn in Deli? Neen! Indien mogelijk,
- moesten er vrije koelies komen, ja, maar dan krijgt men z’n land
- niet bebouwd, want het is soms een lui zoodje. Die vrije koelies,
- die zich in den beer steken te Singapore, moeten eerst weer
- uitbetaald worden en komen zoodoende nog duurder dan
- contract-koelies. (De spreker geeft nog eenige dergelijke
- voorbeelden.)
-
-
-Deze redevoering, uitgesproken met volmaakt plat-Rotterdamsch accent,
-en gekruid met dienovereenkomstige grappen, welke beide plaatselijke
-bladen (Deli-Courant en Sumatra-Post) beneden hunne waardigheid hebben
-gevonden in hun verslag op te nemen, wekte den lachlust der aanwezigen.
-Niet de geestigheid of aardigheid der argumenten als zoodanig, doch de
-spartelingen en kronkelingen der slavenhalers-ziel, zich verwerend
-tegen het menschelijk en zedelijk gevoel, trachtend de modder, waarin
-zij zich wentelt uit te geven voor edel metaal, deden de hoorders
-lachen. De rede was zeker niet om te lachen, zij was slechts
-belachelijk. En hoewel onder het spreken van den sierlijken redenaar
-herhaaldelijk de hilariteit werd opgewekt, bij de meesten verwekten zij
-innerlijke en innige verontwaardiging.
-
-De Java-Bode in haar zooeven geciteerd blad schrijft, naar aanleiding
-van wat de heer Lefèbre over de toestanden op Java mededeelde: „In geen
-der verslagen van de beide Medansche dagbladen vonden wij deze
-onbeschaamde leugens van den Oostkustschen Tom Healy tegengesproken.
-Men schijnt ze dus te Medan gaarne als waarheid te hebben aangenomen.”
-
-De Java-Bode kan gerust zijn, niet geloof aan de praatjes van den heer
-Lefèbre deed er over zwijgen, doch de absolute zekerheid, dat ze door
-niemand au sérieux worden genomen. Ieder weet, dat bij afschaffing der
-koelie-ordonnantie de koeliemakelaar (lief woord) een geruïneerd man
-zou zijn.
-
-
-
-Na den heer Lefèbre verkreeg de schrijver van dit boekje het woord en
-beweerde, wat men kortheidshalve in de vier volgende stellingen zou
-kunnen nederleggen:
-
-
-I.
-
-Uit een ethisch oogpunt beschouwd, is de vigeerende koelie-ordonnantie
-onverdedigbaar, daar zij, door in te grijpen in de burgerlijke vrijheid
-van den werknemer, eenen toestand schept van slavernij.
-
-
-II.
-
-Practisch zal de afschaffing dier ordonnantie en invoering van vrijen
-arbeid mogelijk blijken. Dat door den overgang ondernemingen, die thans
-reeds een twijfelachtig bestaan leiden, te gronde zouden gaan, mag voor
-de Regeering geen bezwaar uitmaken.
-
-
-III.
-
-De toestand, zooals die ten huidigen dage is, geeft den werkgever
-rechten, die den mensch over zijnen medemensch niet toekomen en is
-oorzaak van afstomping van het zedelijkheidsgevoel bij werkgever en
-werknemer beiden en leidt tot de verdorring van de edelste gevoelens in
-den mensch.
-
-
-IV.
-
-De koelie-ordonnantie is in strijd met de Christelijke beginselen.
-
-
-
-Mijne verdediging dezer stellingen, waartegen door geen der ter
-vergadering aanwezigen iets werd ingebracht, behalve een verwijt, dat
-ik geen rekening hield met de praktijk, [4] gaf aanleiding tot eenige
-ingezonden stukken in de beide plaatselijke bladen, waarbij men het
-recht van bestaan der koelie-ordonnantie trachtte te argumenteeren uit
-veronderstelde ondeugden in mijnen persoon.
-
-Op deze aanfluitingen heb ik niet willen antwoorden en wil dat nog
-niet.
-
-Alleen wil ik—naar aanleiding der poging van een der inzenders, die
-zich beroemt volslagen heiden te zijn, om mij wegens mijne
-godsdienstige beginselen belachelijk te maken—den lezer doen zien, hoe
-de samenleving in Deli is afgeweken van de orde eener Christelijke
-maatschappij.
-
-En zulks, naar mijne meening, grootendeels als gevolg van de
-koelie-ordonnantie.
-
-Want wanneer den eenen mensch over den anderen, al sta de laatste nog
-zooveel lager in beschaving, meer macht is gegeven, dan hem volgens
-Gods ordinantiën ooit mag toekomen, dan zal deze toestand niet alleen
-het gemoed van den onderworpene verbitteren en de ondeugd der kruiperij
-welig doen tieren in zijne ziel, doch zal ook de meester den
-ontzedelijkenden invloed ondervinden. Hardvochtigheid en willekeur,
-misbruik van macht en positie zijn de onmiddellijke en onvermijdelijke
-gevolgen. En dit alles voert af van den Christus, en leidt tot het
-naaktste materialisme.
-
-Zoo ook in Deli.
-
-Van eene Christelijke maatschappij, van een leven met het bewustzijn
-van het bestaan van den eenigen God, niet het minste uiterlijk bewijs.
-
-Dat Deli een land is, door Christenen geregeerd en bestuurd, leidt de
-vreemdeling dan ook alleen af uit het feit, dat het Europeanen zijn,
-die het roer in handen hebben. De instellingen en gebruiken des
-dagelijkschen levens zijn er echter geheel mede in strijd.
-
-Men heeft er geen kerken. [5].
-
-Men viert er den dag des Heeren niet. Zelfs heeft men er geen
-wekelijkschen rustdag.
-
-Men rekent er niet bij weken en dagen, men rekent bij bloote datums.
-
-Men viert er niet de Christelijke feestdagen; noch het feest der
-Opstanding, noch dat der Hemelvaart of Pinksteren, noch dat van de
-geboorte van den Christus wordt er gevierd.
-
-Men viert er het burgerlijke Nieuwjaar.
-
-Men viert er het Chineesche Nieuwjaar.
-
-Men viert er de Chineesche heiligendagen.
-
-Men rust er op den hari besar [6], den 1sten en 15den of den 2den en
-16den der maand.
-
-En dit alleen, omdat volgens contract den koelie twee dagen per maand
-als vrije dagen toekomen. Want zelfs het recht op een rustdag tot
-herstel van het van arbeiden vermoeid lichaam wordt niet erkend.
-
-Het is de triomf der revolutie. De rationalisten van 1789 zouden niet
-meer kunnen verlangen.
-
-
-
-Deli is welvarend, zeer welvarend. De Europeanen verdienen er grof geld
-en de tabaksmaatschappijen deelen groote dividenden uit. De hoofdstad
-Medan is electrisch verlicht en de hotels zijn van den eersten rang.
-Rondreizende kermistroepen zijn altijd welkom en worden vorstelijk
-betaald. Champagne wordt dagelijks gedronken. Men eet, men drinkt, men
-is vroolijk, men is onbekommerd voor den dag van morgen. En niemand
-denkt aan het uur van den dood.
-
-En achter dat alles, achter dien schitterenden spiegel, die het
-zorgeloos leven weerkaatst..... is de zedeloosheid, is de verdorvenheid
-en het onrecht.
-
-Deli is een gepleisterd graf.
-
-
-
-
-
-
-TUSSCHENWOORD.
-
-
-In hetgeen hier volgt, zoeke men geen geleerd betoog of juridische
-uiteenzetting, met het doel, de stellingen van blz. 7 te bewijzen. Dit
-is, dunkt mij, voor het publiek in Nederland geheel overbodig. Mijne
-bedoeling is dan ook minder, den geest van den Lezer te verrijken, dan
-zijn hart te treffen. Over de koelie-ordonnantie is reeds meer dan
-voldoende geschreven en zij is door groote geleerden, o.a. door Prof.
-Mr. G. A. van Hamel, meer dan eens behandeld. Zelfs danken wij aan haar
-de keurige dissertatie van mijnen vriend Mr. C. H. van Delden, en eene
-bondige en heldere uiteenzetting van de hand van Mr. Justus (blijkbaar
-een pseudoniem) in de Java-Bode. Maar de geleerde werken worden slechts
-door enkelen opgenomen en van het standpunt van den jurist beschouwd en
-het dagblad-artikel vindt slechts gehoor bij een klein aantal lezers en
-zeker over het algemeen niet bij die lezers, tot wie ik mij wensch te
-wenden.
-
-Voor mij toch staat op de eerste plaats: De eere Gods en het wegnemen
-van den gruwel.
-
-Daarom deed ik een greep in de veelheid der feiten, meest uit
-couranten, soms uit mijne ervaring, altijd uit de werkelijkheid. En ik
-deel nu die feiten mede, op mijne wijze, zonder juridische
-spitsvondigheid, zonder wetenschappelijke ontleding, alleen met enkele
-verklarende toelichtingen.
-
-Ik wijs op de afgrijselijke wonden, die de kanker der slavernij vrat in
-de samenleving ter Oostkust, opdat een ieder, aangegrepen door hare
-afzichtelijkheid, om den heelmeester zal roepen. Opdat ieder de
-wegneming zal eischen van de oorzaak der kwaal, die het gezonde lichaam
-verteert.
-
-Opdat, wie gelezen zal hebben, zal zeggen: Het deert mij niet, of die
-toestand al of niet valt onder de rechtskundige definitie van
-slavernij; het laat mij koud, of de koelie-ordonnantie al dan niet in
-strijd is met onze Grondwet of Burgerlijke Wet; het is mij
-onverschillig, of ondernemers of maatschappijen min of meer
-philantropisch zijn en hunne werklieden beter of slechter behandelen en
-verplegen. Het eenige, wat mij raakt is, dat zij is in strijd met de
-eere Gods, in strijd met de menschelijkheid.
-
-
-
-
-
-
-HET TOETOEPSTELSEL.
-
-
-Het woord „toetoep” (deksel) is een der vele Maleische woorden, die in
-de spreektaal der Europeanen in Indië zijn opgenomen. Men heeft er het
-werkwoord „toetoepen” van gemaakt en gebruikt dat bij voorkeur in
-verband met rechtszaken. „Eene zaak toetoepen” staat dus gelijk met
-haar in den doofpot te stoppen, niet te vervolgen. Nu gebeurt het in
-ieder land ter wereld, dat niet juist alle overtredingen worden
-vervolgd en de magistraat „het dezen keer nog maar eens met eene
-berisping zal laten afloopen”. Maar ieder gevoelt, hoe glibberig dit
-terrein is. In een land, waar het prestige van den Europeaan zoo gaarne
-hoog gehouden wordt, ziet men uit den aard der zaak niet graag een
-blanke voor den strafrechter. Daar komt bij dat in de afgelegen
-streken, waar de controleur-hulpofficier van Justitie slechts met
-enkele Europeanen in aanraking komt, allicht persoonlijke gevoelens mee
-gaan spreken. Het moet, dunkt mij, eene alleronaangenaamste taak zijn,
-om b. v. iemand, die u gisteren een paard leende, een onderdak
-bezorgde, of met wien gij geregeld iederen Zaterdagavond een partijtje
-hebt, een verhoor af te nemen, en eventueel te vervolgen. En zoo kan
-het wel voorkomen, dat het onaangename der taak het noodzakelijke van
-den plicht doet vergeten. Waar plichtsverzuim plaats heeft door
-verkeerd opgevatte vriendschap of door overdreven dankbaarheidsgevoel,
-keuren wij de daad af, doch pleiten verzachtende omstandigheden. Edoch,
-waren er nooit andere dan ideëele factoren in het spel, wanneer eene
-zaak getoetoept werd? Zonder het cynische „Ieder mensch heeft zijnen
-prijs” te onderschrijven, meen ik toch, dat een enkel maal wel een zwak
-vat voor de verleiding bezweken zal zijn, vooral als de zaak op handige
-manier werd behandeld.
-
-Als satan verleiden wil, verbergt hij zijne horens en maskeert
-zorgvuldig hoeven en staart.
-
-Eene rechtstreeksche poging tot omkooping zal dan ook zelden plaats
-vinden. In de eerste plaats is zoo’n poging op zich zelve reeds
-gevaarlijk, doch boven alles is zij dom, absoluut dom. Het geld moet
-den betrokkene bereiken, maar hij moet eene plausibele reden kunnen
-aanvoeren, dat hij het aangenomen heeft. En nu heerscht te dezen
-opzichte op de Oostkust een werkelijk geraffineerd systeem. Het is over
-het algemeen de gewoonte, dat ieder controleur, die naar eene andere
-afdeeling in het gewest wordt overgeplaatst, vendutie houdt. En van de
-verhouding tusschen controleur en planter gedurende den tijd van
-zijn—des controleurs—bestuur hangt de opbrengst grootendeels af. Het
-ligt voor de hand, dat een magistraat, die de koelies streng straft bij
-de minste overtreding, of wel wiens lankmoedigheid tegenover vergrijpen
-der Europeanen bijzonder groot is, hoog staat in de achting zijner
-blanke medeburgers. Om uiting te geven aan die hoogachting, om bewijs
-te leveren van de sympathie voor den persoon des controleurs, koopt de
-rijke planter gaarne voor een honderd of meer guldens den pennehouder,
-waarmede het harde vonnis over zijnen koelie geboekt werd ter rolle.
-Eene aangename herinnering, voorzeker!
-
-Ziehier een lijstje van ’t geen onder meer besteed werd een drietal
-jaren geleden op de vendutie van een ambtenaar van het Binnenlandsch
-Bestuur, die ’s lands dienst met een behoorlijk pensioen vaarwel zei.
-
-
-ƒ 510.— voor een inktstel, kooper de hoofd-administrateur der
- Koninklijke Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen
- in Ned. Indië;
-ƒ 120.— voor een liniaal, kooper de hoofd-administrateur der Bombay
- Burma Trading Cy.;
-ƒ 350.— voor een sigarenknijper, kooper de hoofd-administrateur der
- Deli Batavia Mij.;
-ƒ 650.— voor een globe, kooper de hoofd-administrateur der Senembah
- Mij.;
-ƒ 600.— voor een globe, kooper de hoofd-administrateur der British
- Deli and Langkat Tobacco Cy.;
-
-
-Boodschapleien, presse-papiers en dergelijke kantoorbehoeften brachten
-in doorsnede ƒ 200 per stuk op. [7]
-
-Een schitterend voorbeeld levert de laatste.
-
-
-
-
-
-
-RESIDENTS-VENDUTIE. [8]
-
-
-Hedenmorgen, precies om tien uur, begon de vendutie van den Resident.
-Allereerst werden de planten voor het huis en uit de voorgalerij
-verkocht, die nu wel niet buitengewoon duur gingen, maar toch altijd
-nog hooge prijzen opbrachten. Trouwens, in het begin kon men niet van
-bepaalde fancy-prijzen spreken, al werd ook nu en dan een aschbakje of
-zoo iets, dat een of twee gulden waard was, verkocht voor ƒ 10.— of ƒ
-20.
-
-Later, toen de barang uit de binnengalerij aan de beurt kwam, begonnen
-de prijzen echter hooger te worden.
-
-Zoo werden daar bijvoorbeeld allereerst verkocht twee potten met
-planten op console. Kooper werd de Sultan van Deli voor ƒ 1640.
-
-Volgden, o. a. twee bronzen beelden, voor ƒ 800.— door den heer De
-Voogt [9] uit Pangkalan Brandan; een reproductie naar de schilderij van
-Thérèse Schwartze, voorstellende H. M. de Koningin, voor ƒ 310.— door
-den Toengkoe Besar van Asahan; een gewone fotografie van H. M. met den
-Prins-gemaal in lijst, ƒ 600.— door de Shanghai Sumatra Tobacco Cy;
-twee groote wandspiegels voor ƒ 1000 per stuk, door den Sultan van
-Langkat, enz. Het salon-ameublement uit de binnengalerij werd gekocht
-door den kapitein-Chinees voor ƒ 3300.— enz., enz.
-
-Dit waren allemaal nog betrekkelijk groote en kostbare stukken, maar nu
-volgden ook kleinere, voor reusachtige prijzen. Een gewoon houten
-kaartendoos werd door den majoor-Chinees gekocht voor ƒ 100.—; een
-gong, door den heer Idzerda [10] voor ƒ 600.—; een paar gewone
-schilderijen door de Sum. Petr. Company voor ƒ 460.—; twee kleine
-cloisonné vaasjes door den heer Idzerda voor ƒ 600.—; twee
-schilderijtjes door den heer v. Vollenhoven [11] voor ƒ 500.—; een
-klein gipsen bustetje van H. M. de Koningin, door den Toengkoe Pangeran
-van Bedagei voor ƒ 160.—; een piano door den majoor-Chinees voor ƒ
-1000.— enz.
-
-Na den middag ging het vrijwel op dezelfde wijze voort. Een buffet werd
-gekocht door den heer Maschmeyer [12] voor ƒ 460.—; twee electrische
-staande lampen door den heer De Voogt van Pangkalan Brandan voor ƒ
-420.—; een scheerspiegel door den Sultan van Langkat voor ƒ 400.—; een
-nachtkastje door den kapitein-Chinees voor ƒ 180.—; een lessenaar door
-denzelfden voor ƒ 600.—en de daarop staande inkt-koker voor ƒ 300.—;
-een oude thermometer bracht ƒ 200.— op (de heer Kortman) [13]; de
-Chineesche consul betaalde voor een partij glaswerk ƒ 510.— en zoo ging
-het verder.
-
-Wij hebben maar hier en daar een greep gedaan, om een denkbeeld te
-geven van de bestede sommen en besluiten met de mededeeling, dat het
-rijtuig waarin de resident gewoonlijk reed, met de twee zwarte paarden,
-werd gekocht door den Sultan van Asahan voor de enorme som van ƒ
-5700.—, een ander rijtuig met één paard, door den Sultan van Deli, voor
-ƒ 3000.—.
-
-Om drie uur, toen de vendutie nog niet was afgeloopen, was de opbrengst
-reeds ruim ƒ 38.000.—.
-
-
-
-De opbrengst der vendutie was ƒ 43.250.—, indien het den lezer
-interesseert. Doch het is niet alleen vanwege het exorbitant hooge
-bedrag, dat ik bovenstaand verslag van de Sumatra-Post overnam. Het is
-voornamelijk, omdat de groepen, welke belang hebben bij slapheid van
-bestuur en het slapen der Justitie, hier zoo duidelijk uitkomen: de
-Inlandsche vorsten, de Chineesche hoofden, de planters. [14]
-
-De Inlandsche vorsten, om voort te kunnen gaan met onderdrukking en
-knevelarij der bevolking. Om niet gestoord te worden in hunne bijna
-openlijke tegenwerking der zending in de Bataklanden, waar de
-vooruitgang en het veldwinnen des Christendoms hoofdzakelijk belet
-wordt door het werken en intrigeeren van eenige bekende vorstjes ter
-Oostkust.
-
-De Chineesche hoofden, omdat zij in handen hebben de opiumpacht, de
-pandhuispacht en de speelpacht, om er niet van te spreken, dat zij de
-eigenaren zijn van bijna alle huizen van ontucht. [15]
-
-De planters.......
-
-Ik verzoek den lezer, door te lezen.
-
-
-
-Is het wonder, zoo een besturend ambtenaar zich de achting en sympathie
-der planters tracht waardig te maken?
-
-Men ziet het, de planter heeft een practisch middel om indruk te maken
-op den controleur, wiens opvatting van de koelie-ordonnantie wat te
-zeer van de zijne mocht afwijken. Toch, ééns slechts, voor zoover ik
-weet, was het de controleur die the best hand had.
-
-Eenige jaren geleden hield een controleur vendutie, doch... bleef. Hij
-verhuisde slechts van het eene huis naar het andere op dezelfde
-plaats!! De wenk was duidelijk en de vendutie dienovereenkomstig
-schitterend.
-
-Doux pays!
-
-
-
-De besturende ambtenaren mogen zich blijkbaar nog al verheugen in de
-hoogachting hunner..... ik had haast geschreven „onderdanen”, eene
-uitdrukking die op de bestuurden beter van toepassing lijkt dan
-ingezetenen, wanneer men de serviliteit ziet, waarmede al wat ambtenaar
-B. B. is genaderd wordt. Het zou vermakelijk zijn, indien de
-grondoorzaak niet zoo ellendig treurig was. Dat de tabakkers verblind
-zouden worden door den zachten glans van den zilveren band om des
-ambtenaars pet, kan ik moeilijk aannemen. Ook kan het geen bewondering
-zijn voor de onervarenheid en afwezigheid van takt, door de jongeren
-zoo dikwijls naïevelijk ten toon gespreid. De eigenlijke reden is, dat,
-om eene uitdrukking van een mij bekend planter te gebruiken, niemand
-zich safe [16] gevoelt.
-
-Niemand?!
-
-Neen, niemand. Er is er geen onder de planters, die niet het een of
-ander op zijne rekening heeft en die niet, indien de controleur het
-wilde, in moeielijkheden zou geraken.
-
-In een civiel proces tegen een controleur ter Oostkust waren door mij
-een paar planters opgeroepen, die tegen dien bestuursman zouden
-getuigen. Een van hen bad en smeekte mij, hem niet te doen hooren, daar
-de controleur eene zaak voor hem getoetoept had en hij bang was, dat na
-zijn getuigenis de zaak weer geopend zou worden.
-
-De tweede, die wèl gehoord werd, getuigde zoo eigenaardig, dat hem op
-het gewicht van den eed moest worden gewezen! Het angstzweet stond den
-man op het gelaat bij zijne pogingen, de waarheid te zeggen, zonder dat
-zijn getuigenis den controleur kon schaden. Ik moet evenwel tot zijne
-eer constateeren, dat de vrees voor vervolging wegens meineed iets
-grooter was dan zijn angst voor de ontevredenheid van den controleur.
-
-Maar het is toch zeker niet alleen door het gracelijk accepteeren van
-hormat [17] en onderdanige kruiperij, dat de controleur zoo hoog staat
-aangeschreven bij den planter? Hij zal toch zeker ook door zijne
-hulpvaardigheid en welwillende tegemoetkoming—voor zoover die
-natuurlijk vereenigbaar zijn met zijnen plicht als magistraat—de
-tabakkers aan zich binden?
-
-Zeker, daar is geen twijfel aan.—Veroorloof mij, u daar een enkel
-voorbeeld van te geven.
-
-De hoofd-administrateur eener groote maatschappij had een koetsier en
-die koetsier had eene moeder, of liever—want hier is die Urquelle alles
-Uebels—had geene moeder, maar deed alsof hij eene moeder had. Die
-gefingeerde moeder nu werd ziek en stierf. De koetsier vroeg den
-toean-maatschappij [18] verlof haar te gaan begraven, wat hem werd
-toegestaan.
-
-Een paar dagen daarna kwam de waarheid aan het licht.
-
-De toean-maatschappij werd boos, dat is menschelijk, en stuurde in zijn
-drift den koetsier ter bestraffing naar den Magistraat, [19] hetgeen
-dom was, zoudt gij meenen. Toch niet. Met eene geestkracht, die den
-toekomstigen Napoleon kenmerkt, zette de Magistraat zich over de wet
-heen en strafte den koetsier met drie maanden, de maximum-straf, welke
-hij bevoegd is op te leggen en waarvan niet is hooger beroep.
-
-Drie maanden dwangarbeid, omdat de man had gelogen tegen zijnen baas!
-
-De planter, die mij het geval vertelde, voegde er gemoedelijk aan toe:
-Natuurlijk was de man niet strafbaar, maar wij planters zien zoo iets
-graag, voor ’t prestige, weet u. En hij—d. i. de controleur—zal het ook
-wel gedaan hebben met het oog op zijne vendutie natuurlijk.
-
-Och kom, hoe kan men zoo’n edel mensch zulke lage bedoelingen
-toeschrijven. Het is toch duidelijk, dat wetsverkrachting, zoo ooit,
-hier noodzakelijk was. Tot heil van het algemeen moest hier het recht
-van het individu worden opgeofferd.
-
-Een ander staaltje van het gevoel van verantwoordelijkheid bij den
-Magistraat.
-
-Eene groote onderneming was wat ver gelegen van het controleurskantoor,
-zoodat het lastig was, telkens bij overtreding van de
-koelie-ordonnantie de delinquenten op te zenden. Men zoutte dus de
-perkara’s [20] op en zond eens in de week de gegaarde overtreders ter
-bestraffing naar den magistraat. Een behoorlijk geleide vergezelde hen,
-opdat zij niet weg konden loopen en het geheel stond onder de leiding
-van een inlandschen mandoer. Bij den magistraat aangekomen,
-overhandigde de mandoer hem een brief van den hoofd-administrateur,
-waarin deze den magistraat onder aanbieding zijner beleefde groeten,
-vriendelijk verzocht de ondervolgende koelies wegens de achter hunne
-namen genoemde overtredingen met de daarop staande straffen te willen
-straffen.
-
-Zonder eenig nader onderzoek werd door den behulpzamen magistraat het
-verzoek ingewilligd en de overtreders exemplaarlijk gestraft.
-
-
-
-Van de andere zijde moet er heel wat gebeuren, voor een Europeaan
-vervolgd wordt. Ik spreek nu niet over de zoogenoemde bagatelzaken,
-maar over feiten, welke ter berechting voor den Raad van Justitie thuis
-behooren.
-
-De minzame magistraat neemt in zoo’n geval het recht, onbevoegdelijk,
-in eigen hand en legt den delinquent eene boete op. Deze boete wordt
-dan gestort in de kas van de eene of andere instelling van
-liefdadigheid. Verder betaalt de overtreder van de Wet de kosten voor
-verpleging en dokter c. q. en de zaak is afgeloopen.
-
-Ook wel—wat tegenwoordig meer in zwang schijnt te zijn—komt de boete
-als schadevergoeding aan de beleedigde partij.
-
-Een onderzoek naar het percentage van strafzaken die getoetoept worden,
-is uitteraard lastig. Het eenige wat ik hieromtrent als zeker mede kan
-deelen is, dat in de hoofdstad Medan gedurende de laatste vier
-jaren—over welk tijdperk door mij voornamelijk gehandeld wordt—het
-percentage bedroeg juist 100%. Geen enkele zaak van eenig aanbelang is
-gedurende dien tijd strafrechterlijk vervolgd!!
-
-Nu is uit den aard der zaak het aantal misdrijven, door Europeanen
-gepleegd, in Medan betrekkelijk gering in vergelijking met dat,
-gepleegd op de ondernemingen. En ook was er, naar ik meen, geen enkel
-geval van moord of doodslag bij, dat niet vervolgd werd, en waren de
-ergste gevallen het toebrengen van min of meer gevaarlijke wonden. In
-deze gevallen heeft bij den magistraat—hoe ongeoorloofd dan
-ook—voorgezeten een zeker kasian [21] vanwege de hooge kosten eener
-vervolging. [22]
-
-Maar hoe staat het op de ondernemingen?”
-
-Onwettige vrijheidsberooving is daar aan de orde van den dag.
-
-Het gevoel der menschelijke gelijkheid voor God en dus voor de Wet is
-bij den meester door de koelie-ordonnantie verdoofd en de werkkring der
-Europeesche assistenten herroept voor den geest het beeld van den
-vroegeren blankofficier.
-
-Doodslag komt veelvuldig voor.
-
-Misbruik van macht en van positie geeft herhaaldelijk aanleiding tot de
-onrechtmatigste handelingen en de walgelijkste tooneelen.
-
-En toch zijn de strafzaken uit Deli, welke behandeld worden in Batavia,
-hoewel in volstrekten zin vele, betrekkelijk gering in aantal.
-
-Hoe komt dat?
-
-Het volgende moge den aandachtigen lezer inlichting geven.
-
-Toen op mijn verzoek een zeker administrateur strafrechterlijk vervolgd
-werd, omdat hij tegen alle recht een stal, toebehoorend aan een
-Chineeschen winkelier, op de onderneming had doen vernielen en aan de
-klacht door den betrokken magistraat gevolg werd gegeven, verweet de
-administrateur den magistraat in heftige bewoordingen zijne houding in
-deze zaak. „Waarom deze zaak vervolgd en die van A., van B. en van C.
-getoetoept; zaken die toch veel erger waren? Als ik vervolgd word, zal
-ik dat alles eens aan den Raad van Justitie mededeelen.” Zoo dreigde de
-administrateur [23].
-
-Gelijk ik reeds zeide, het percentage op te geven der getoetoepte
-zaken, is vrij wel onmogelijk. Toch meen ik uit mijne ervaring te mogen
-schatten dat nog niet één procent der strafbare feiten—geen
-bagatelzaken—door Europeanen gepleegd, vervolgd wordt.
-
-Dit is deels te wijten aan den volstrekt onvoldoenden opsporingsdienst
-en verder aan het verderfelijk toetoepstelsel.
-
-
-
-Het is hier de plaats, mede te deelen, hoe ieder jaar de Majoor-Chinees
-te Medan alle ambtenaren met kostbare cadeaux bedenkt ter gelegenheid
-van het Nieuwejaar. Of hij al dan niet met den ambtenaar te maken
-heeft, maakt geen verschil, behalve dan misschien in de waarde van het
-aangeboden geschenk, hetwelk soms eene waarde van eenige honderden
-guldens vertegenwoordigt.
-
-Een mijner kennissen, pas als ambtenaar te Medan geplaatst, ontving,
-hoewel hij den Majoor-Chinees zelfs nooit gesproken had, tot zijne
-verbazing met Nieuwejaar een geschenk ter waarde van ongeveer ƒ 25.—.
-Hoewel nooit dergelijke geschenken aannemend van menschen, met wie hij
-uit den aard zijner betrekking te maken had, accepteerde hij dit, daar
-immers zijne betrekking hem nooit in aanraking bracht met het
-Chineesche Hoofd.
-
-Wat bewoog den Chinees tot het aanbieden van dit geschenk? Men zal mij
-toegeven, dat persoonlijke sympathie hier uitgesloten is. Aan
-liefdadigheid kan niet worden gedacht, want het cadeau was een voorwerp
-van weelde en trouwens de beschonkene in ’t genot van een behoorlijk
-salaris.
-
-Ben ik te ergdenkend, wanneer ik vermoed, dat de uitgave gemaakt werd,
-omdat de mogelijkheid bestond, dat het Chineesche Hoofd wel wat met
-mijnen vriend te maken zou krijgen?
-
-Ter eere van onze ambtenaren wil ik hier constateeren, dat er meer dan
-een gevonden wordt, die dergelijke geschenken weigert, zelfs op het
-gevaar af van hooger hand een „katje” te krijgen, omdat zijne weigering
-van gebrek aan tact getuigt. [24]
-
-
-
-
-
-
-RECHTSPRAAK.
-
-
- Bij zijne rechtspraak moet de magistraat indachtig zijn, dat de
- voorschriften van het Reglement omtrent het bewijs in burgerlijke
- en strafzaken niet, zooals op Java, alleen voor den landraad, maar
- ook voor de magistraatsgerechten verbindend zijn.
-
- Circulaire van Mr. T. H. der Kinderen XXVIII. (Bijblad No.
- 4408).
-
- In Deli is de praktijk tot nu toe steeds aan ’t woord geweest, men
- is er wel bij gevaren en men late zich ook nu niet afschrikken door
- de machtspreuk, de wet verbiedt dit of dit.
-
- D(een) in de Deli-Courant van 3 Sept. 1898.
-
-
-In een artikel in de Deli-Ct. van 3 Sept. 1898, dat geheel
-ongemotiveerd den titel draagt „De puntjes op de i’s”, deelt de heer
-D(een) de meening mede van een Nederlandsch geleerde over de
-behandeling der koelies in Deli. Hij schrijft het volgende:
-
-„Een Nederlandsch geleerde bezocht Deli, wanneer doet er minder toe;
-hij staat hier te lande bekend als een zeer scherpzinnig en uiterst
-conscientieus man en hetgeen hij meedeelde over de behandeling der
-koelies op Sumatra, is in een woord hemeltergend. Maanden geleden kwam
-mij zijne opinie ter oore. ’t Zal erg overdreven zijn, dacht ik, en met
-dezen en genen er over sprekende, kwam ook bij mij ten slotte het idee
-boven dat een geleerde, niet gewend om met inlandsche werkkrachten om
-te gaan, niet de man is om de kwestie vrij van zekere sentimentaliteit
-te beoordeelen. Ik zweeg dus,.....”
-
-De heer D(een) is geen geleerde; niemand die zijne artikelen geregeld
-leest, zal zich aan vervolging wegens hoon wenschen bloot te stellen,
-door hem geleerdheid ten laste te leggen. Laat ons echter
-veronderstellen, dat hij in gelijke mate als de bedoelde geleerde de
-eigenschappen van scherpzinnigheid en nauwgezetheid bezit. Bij het
-vormen van een oordeel zullen deze twee qualiteiten er niet weinig toe
-bijdragen, om het juist te doen zijn en om vertrouwen te wekken bij
-anderen in de getrokken conclusie.
-
-Doch nu vraag ik, waar ter wereld haalt de heer Deen het recht vandaan,
-om met een beroep op vermoedelijk aanwezige sentimentaliteit, den
-geleerde onbevoegd tot oordeelen te verklaren, alleen op grond, dat hij
-meer wetenschappelijk is ontwikkeld dan de heer Deen?
-
-Met eene onhandigheid, die oppervlakkige geesten als de heer Deen
-kenmerkt, haalt hij aan het slot van het aangehaalde
-couranten-artikeltje eenige woorden aan, door den resident Scherer bij
-de invoering van „de rechterlijke organisatie op Sumatra’s Oostkust”
-(lees „het Reglement op het Rechtswezen in de Residentie Oostkust van
-Sumatra”) gesproken: „De ontwerper dezer organisatie Mr. Der Kinderen
-heeft begrepen, dat voor een land met zulke eigenaardige politieke,
-sociale en economische toestanden het niet alleen noodig zou zijn, het
-reglement op het Rechtswezen te toetsen aan de wetenschap, doch ook te
-rade te gaan met de eischen der praktijk”.
-
-Zou het ook juist om de eischen der praktijk zijn, dat Mr. Der Kinderen
-uitdrukkelijk in zijn aan hoofde dezes geciteerde circulaire den
-magistraten op het hart drukt, toch in ’s hemels naam zich niet te
-laten verleiden tot het spreken van arbitrair recht, doch zich stipt te
-houden aan de wettelijke voorschriften omtrent het bewijs, zoowel in
-burgerlijke als in strafzaken?
-
-Zou het niet zijn, dat Mr. Der Kinderen, bevreesd voor kwade practijken
-van de zijde der werkgevers tegenover de ongelukkige contractanten, den
-magistraat waarschuwt, toch niet lichtvaardig te zijn in zijn oordeel
-en hem beveelt slechts dan tot veroordeeling over te gaan, wanneer aan
-de eischen der wet geheel is voldaan?
-
-Zou het niet zijn, dat Mr. Der Kinderen wilde waarschuwen tegen de
-gewetenloozen, die, alleen lettend op eigen geldelijk belang, als de
-heer Deen zoo vriendelijk raadt, „zich niet laten afschrikken door de
-machtspreuk, de wet verbiedt dit of dit?”
-
-Zou het niet zijn, dat de heer Deen, zich beroepend op Mr. Der
-Kinderen, zijn eigen vonnis velt? En zou wat meer wetenschappelijke
-ontwikkeling en kennis van zaken den heer Deen hebben geschaad, waar
-hij de puntjes trachtte te zetten op de i’s?
-
-De heer Deen vergeve mij, dat ik meer blijf hechten aan het oordeel van
-den zeer scherpzinnigen en uiterst conscientieuzen geleerde, zooals de
-heer Deen zijnen zegsman omschrijft, al voert hij wetenschappelijken
-ballast, dan aan de meening van den heer Deen, die—ik geef het toe—even
-ontbloot is van wetenschappelijke gronden als van zedelijk gevoel.
-
-Het zou zeker niet de moeite waard zijn, zoo lang bij eene, zacht
-gezegd, immoreele uitlating van een oppervlakkig journalist stil te
-staan, ware het niet, dat de heer Deen onder planters, hoe onverdiend
-dan ook, geldt als een man van gezag. De theorie „de wet ondergeschikt
-aan de eischen der praktijk” met zooveel schaamteloosheid verkondigd,
-moet ingang vinden bij wie belang hebben bij de instandhouding der
-praktijk. Der praktijk van mishandeling en wreedheid, ongevoeligheid en
-gelddorst, willekeur en bedrog.
-
-
-
-
-
-
-MISHANDELING EN WREEDHEID.
-
-
-Het ligt niet in het plan van dit boekske, alle zonden van Deli te
-ontdekken van zijn ontstaan tot op heden. Laat het verledene verleden
-blijven, al kan het nooit sterven, waar de overleveringen blijven
-bestaan. Ik wil spreken over den laatsten tijd, en neem daartoe een
-tijdperk van vier jaren. De beschrijving, hoe eens—lang geleden—een
-administrateur een koelie met de duimen tusschen de copieerpers
-schroefde; hoe, om de orde te handhaven in een hospitaal, elk der
-patiënten een kies werd getrokken; hoe inspecteur en beheerder in
-broederlijke eensgezindheid zich verwaardigen aan tiangs [25]
-opgeheschen Chineezen eigenhandig aan den lijve te tuchtigen; de
-beschrijving van deze en dergelijke blijken van speelschheid zij den
-lezer bespaard. De overlevering heeft om de slapen dezer helden reeds
-hare kransen gewonden—zij behouden die ongerept! Wat door mij wordt
-medegedeeld, wordt beschenen door het volle licht der historie en op de
-akten der zaak kan nog elk oogenblik de hand worden gelegd.
-
-
-
-Oude toestanden bestaan niet meer; de tijden zijn veranderd; de ruwheid
-van den eersten pionier heeft plaats gemaakt voor het zachter beheer
-van den wetenschappelijken planter. Hoe weldadig doet ons het tooneel
-aan, in vergelijking bij hetgeen men vroeger zag, dat een drietal jaren
-geleden het huis van een assistent van een der grootste maatschappijen
-te aanschouwen gaf. Een ooggetuige verhaalt mij het volgende:
-
-„Het was tegen elven, toen ik na een langen rit in de heete zon over
-den stoffigen weg het huis van den assistent X. op de onderneming Y.
-bereikte. De heer X. bleek nog niet thuis te zijn en zoo zette ik mij
-op de voorgalerij, om zijne komst af te wachten. Nauwelijks gezeten,
-hoorde ik eene jammerende vrouwestem, die van onder het huis scheen te
-komen. [26] Ik stond op, om te gaan zien, wat er gaande was. Beneden
-gekomen, zag ik eene Javaansche vrouw, naar schatting vijftien, zestien
-jaar oud, vastgebonden onder het huis aan een paal, in den stand van
-Christus aan het kruis. Om dit mogelijk te maken was een dwarshout over
-de paal gespijkerd, waaraan hare armen waren gebonden. De zon scheen
-gedeeltelijk op haar geheel naakt lijf, doch dit kon mij niet de
-kreuningen en het gejammer van de vrouw—in Holland zou men ze nog een
-meisje hebben genoemd—verklaren. De huisjongen lichtte mij in. Zij had
-de voorkeur gegeven aan de belangelooze liefde van iemand van haar stam
-boven de rijksdaalderliefde van den heer X. en daarom had de toean haar
-zoo laten vastbinden. Om te beletten, dat zij bewusteloos zou worden
-onder de wreede straf, had hij haar vrouwelijk deel laten inwrijven met
-gestooten Spaansche peper (sambal-oelik). Dit was mij toch werkelijk te
-erg en ik ben verder gereden. Naar ik hoor heeft het meisje in dien
-toestand van zes uur ’s ochtends tot zes uur ’s avonds doorgebracht.”
-
-De bedrijver van deze wandaad echter is zijne rechtmatige straf niet
-ontgaan, o lezer, denk dat niet! Niet, dat hij vervolgd is in rechte en
-met ettelijke jaren tuchthuisstraf voor dit schandelijk misdrijf heeft
-geboet. O neen, de Maatschappij, waarbij hij in dienst was en nog is,
-heeft het recht genomen in eigen hand en........ hem naar eene andere
-onderneming overgeplaatst. En ook zelfs dit niet als de straf, maar
-omdat de Maatschappij vreesde voor een row. [27]
-
-
-
-Na een kijkje in het leven bij eene groote maatschappij, een korten
-blik op de historia intima eener kleine.
-
-Minder dan vier jaren geleden dan lagen op eene kleine onderneming in
-eene droogschuur vijf Chineezen, wegloopers, die opgepakt waren en
-daarvoor—voor het wegloopen—bestraft. Door een toeval kreeg ik ze te
-zien. Ze lagen naast elkander op eene mat op den grond, allen op den
-buik, terwijl de rug gedekt was met een stuk wit goed. Eene andere
-ligging was niet mogelijk, daar achter- en zijkant geheel en al wond
-was, veroorzaakt door slagen met bamboe, niet dunne bamboe, maar bamboe
-van 3 à 4 c.M. middellijn, wat de wreedste wonden maakt. Zij werden
-verpleegd door den barmhartigen administrateur zelf, die hen aldus tot
-straf voor het wegloopen had doen geeselen.... hij was bang, dat toch
-hierin misschien aanleiding tot vervolging zou worden gevonden, indien
-het den magistraat ter oore mocht komen. Eens in de week kwam een
-dokter, die het oppertoezicht op de behandeling had.
-
-Die koelies waren weggeloopen, omdat de behandeling te goed was op de
-onderneming, dat is duidelijk. Als dien vlegels eenmaal de
-broodkruimels gaan steken!
-
-De beheerder is hiervoor nooit gestraft, wel is hij voor andere
-feiten—even erg en even wreed—vervolgd. De dood heeft hem aan zijnen
-aardschen Rechter onttrokken.
-
-
-
-Een ander—nu weder een beheerder van eene der grootste
-maatschappijen—sloeg eene vrouw, die door ruzie maken zijne nachtrust
-had verstoord, nadat hij ze onder zijn huis aan een paal had laten
-vastbinden, met eenen stok op de billen, totdat het bloed er langs
-liep—neen, totdat alles eene groote, vieze etterwond was. Ik heb die
-vrouw zelf gezien. Het was afgrijselijk. Eene vervolging is ingesteld,
-doch de getuigen zijn verduisterd. [28]
-
-Iemand, die in de bedoelde maatschappij veel te zeggen had, deelde mij
-mede, dat indien de betrokken administrateur veroordeeld werd, hij
-onmiddellijk ontslagen zou worden. Een wegens slaan van vrouwen
-veroordeeld beheerder kon, met het oog op de directie in Europa, niet
-gehandhaafd blijven. Lui in Holland hebben bekrompen idees.
-
-
-
-Het volgend geval is zeer recent. Ik lees er over in de Java-Bode van
-31 December 1901, van de hand van den bekenden briefschrijver D. E.
-Liaan, het volgende:
-
-De controleur van Serdang is tegenwoordig bezig om in zijne afdeeling
-onderzoek te doen op de ondernemingen naar de behandeling der koelies,
-voornamelijk naar de verpleging van zieke koelies, en wel naar
-aanleiding van de volgende feiten. Reeds geruimen tijd had het hem
-getroffen, dat hij van een koffie-onderneming, waarvan een Franschman
-administrateur was, zeer dikwijls Javaansche koelies toegezonden kreeg,
-met het verzoek hen te straffen voor werkweigering. Steeds verklaarden
-die koelies, dat zij eenvoudig niet konden werken, dat zij te ziek en
-te zwak er voor waren, eene verklaring, die door hun ellendig uiterlijk
-bevestigd werd. Dit gaf te denken en op een goeden dag stond de
-controleur, die de noodige voorzorgen genomen had, dat zijne komst niet
-vooruit had kunnen worden aangekondigd, onverwachts op de bedoelde
-onderneming en bij een hokje, dat voorzien was van een getralied
-venstertje en van eene deur, die van buiten met een stevig hangslot was
-afgesloten.
-
-Dit hokje was het hospitaal der onderneming.
-
-Uit het tralievenstertje sloeg een verpestende stank naar buiten en
-daarbinnen in eene ruimte van enkele vierkante meters lagen twee
-Javanen, acht Javaansche vrouwen en.... een lijk. Het laatste, zooals
-later bleek, reeds ongeveer sedert vier-en-twintig uren. Gelegenheid om
-te baden was er niet, drinkwater was er niet, eene inrichting om aan
-natuurlijke behoeften te voldoen was er niet. Dit laatste geschiedde op
-den grond en de zieken krabbelden dan met de handen wat zand bij
-elkander om daarmee hun uitwerpselen te kunnen bedekken en door een
-reet onder de omwanding heen naar buiten te kunnen schuiven. Als de
-dorst hun te ondraaglijk werd, moesten zij maar zien, voor een gedeelte
-van hun rantsoen rijst en gedroogde visch—uitstekende ziekenkost!—dat
-hun eenmaal per dag verstrekt werd, van voorbijkomende koelies wat
-drinkwater in te ruilen. Eens in de veertien dagen kregen de zieken
-kinine. Deze bijzonderheden omtrent de „geneeskundige behandeling”
-ervoer de controleur, door de ongelukkige schepsels, die vergingen van
-vuil en ongedierte, door de tralies heen te ondervragen.
-
-Ook den beheerder werden eenige vragen gesteld. Waarom het „hospitaal”
-van buiten was afgesloten? Ja, hij had geen geld om een oppas [29] te
-betalen. Natuurlijk was het volstrekt niet uit vrees, dat misschien een
-der langzaam stervenden nog kracht genoeg zou kunnen hebben, om weg te
-kruipen en zich over zijn beul te gaan beklagen. Waarom de
-„behandeling” der zieken zooveel te wenschen overliet? Och, hij stopte
-in zijn „hospitaal” slechts koelies, van welke hij overtuigd was, dat
-zij toch dood gingen. Volgens de opvatting des edelen mans—zoover
-verheven, niet waar? boven het Javaansche werkvee, dat hij daar in zijn
-pesthol liet crêveeren, zooals geen fatsoenlijk man zijn schurftigen
-hond zou laten doen—was dus geen koelie ziek, voordat hij
-onvermijdelijk sterven moest. En als ’t zóóver was, kon toch natuurlijk
-niet van hem verlangd worden, dat hij voor ’t stervende, dus waardeloos
-geworden werkvee kosten maakte of moeite deed. Hij zag echter in, zeide
-hij, dat de controleur op zijne onderneming was gekomen „om hem
-ongelukkig te maken”.
-
-Waarachtig, lezer, dat zeide de brave kerel. Is ’t niet aandoenlijk,
-iemand zoo onverdiend te zien vervolgd worden?
-
-Hoe uitstekend de voeding van de „gezonde” koelies op die onderneming
-was, blijkt wel heel eigenaardig uit het opzenden ter bestraffing
-wegens werkweigering van menschen, die te zwak waren om te werken en
-daaruit, dat die „gezonden” voor eene zoo geringe hulpvaardigheid als
-het brengen van eene flesch drinkwater zich lieten betalen in voedsel.
-Volgens de bestaande bepaling moet ook deze onderneming eene
-overeenkomst gesloten hebben met een geneesheer om minstens eens in de
-veertien dagen haar hospitaal te bezoeken. Hoe het mogelijk is, dat
-deze medicus in de wijze van „verpleging” heeft kunnen berusten, is, op
-zijn zachtst uitgedrukt, onbegrijpelijk.
-
-De zieken, die zeker niet gedacht hadden, nog ooit levend uit deze
-moordinrichting te komen, werden naar het civiel hospitaal te Loeboeq
-Pakam vervoerd, waar een der Javaansche vrouwen ook nog binnen korten
-tijd overleed. Op haar sterfbed werd zij door den controleur onder eede
-gehoord en bevestigde nog eens alles aangaande de „behandeling” in het
-„hospitaal” der onderneming, waarin zij zeide meer dan veertig dagen te
-hebben doorgebracht. Geen wonder dus, dat zij stierf; vreemder is het,
-dat zij het nog zoolang had uitgehouden. Ook deelde zij nog mede, dat
-de toewan besar—ja, inderdaad wèl een verheven „groote heer”—elken dag
-door het tralievenster kwam kijken en belangstellend aan de zieken de
-vraag toeriep of zij nog niet dood waren, terwijl hij zijn spijt te
-kennen gaf als dit nog niet het geval was.
-
-Het verhaal van die stervende vrouw.... neen, ik wil niet aan mijn
-gevoel toegeven. Ik heb mijn best gedaan om de feiten hartstochtloos,
-zonder eenig blijk van gloeiende verontwaardiging op te schrijven,
-zooals een deurwaarder een inventaris opmaakt. Men mocht mij eens
-beschuldigen van „philanthropische neigingen”, het laagste peil van
-idiotisme, waartoe een Deli-bewoner in de oogen zijner mede-ingezetenen
-kan zinken. Wie ter wereld hecht nu iets aan de praatjes van—om eene
-elegante uitdrukking uit de planterstaal te gebruiken—zoo’n stervend
-„contractlel”? Aan het gezeur van eenige, bij levenden lijve in vuil en
-ongedierte verrottende, zieke Javanen? Geen enkel verstandig mensch
-natuurlijk! ’t Zijn immers maar inlanders! Zou voor zulke lui een
-Europeaan, men bedenke toch een Eu-ro-pe-aan, welk een ellendeling hij
-ook zijn moge, „ongelukkig gemaakt” mogen worden? Dàt nooit!
-
-Dit is de Deli-opvatting. Dit begrip, dat het jammer is, als een
-Europeaan gestraft wordt voor het mishandelen van koelies en beklaagd
-moet worden, als hij krijgt wat hij verdient, woekert, meer of minder
-geprononceerd, als een kanker voort in de rechtsbegrippen van de
-geheele samenleving ter Oostkust van Sumatra. En als zoo iemand
-terugkomt van Batavia, vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs, omdat
-hij handig was in het wegmoffelen van getuigen, dan is er gejuich in
-den lande Deli. Waarlijk, Mark Twain merkt te recht op, dat in eene
-maatschappij, waar slavernij bestaat, zelfs de meest elementaire
-begrippen van recht bij de slavenhoudende klasse ontbreken.
-
-
-
-Wat er voor den dag zou komen, indien het Gouvernement wilde besluiten
-tot het houden van een algemeen en grondig onderzoek, leert ons de
-geschiedenis van den heer Tripp en de British Deli and Langkat Tobacco
-Company. De heer Tripp had de beschuldiging uitgesproken, dat op de
-ondernemingen dezer maatschappij de koelietoestanden ergerlijk waren en
-mishandelingen aan de orde van den dag. In de Deli Ct. van 24 Mei 1899
-leest men omtrent deze zaak het volgende:
-
-„Vermoedelijk is het bericht, dat het regeeringsonderzoek in zake
-koeliemishandelingen bij de British Deli gesloten zou zijn en tot
-resultaat had, dat de ongegrondheid gebleken is van ’s heeren Tripp’s
-aantijgingen, wat voorbarig. Indien ’t waar is en men meene, dat
-daarmee de zaak ook voorgoed uit is, dan vergist men zich.
-
-Wat is namelijk het geval? Het proces te Londen heeft de heer Tripp
-gewonnen doordien hij een rechter aan zijne zijde kreeg, die zijn
-banbliksem slingert tegen de Engelsche directeuren, met wier voorkennis
-de schandelijke koelie-toestanden hadden voortgeduurd, doordien geen
-onderzoek was ingesteld, toen hun de misstanden meegedeeld waren. De
-directeuren liepen na de reprimande naar baron Van Goltstein, den
-Nederlandschen gezant, die de regeering in den Haag waarschuwde, die op
-haar beurt de zaak te Batavia aanhangig maakte.
-
-In omgekeerde volgorde zal het resultaat van het onderzoek nu te Londen
-komen, maar daarmede is de zaak, zooals ik boven reeds schreef, niet
-uit. Want is het bericht waar, dat de beschuldigingen ongegrond bleken,
-dan volgt te Londen een proces wegens laster van de directie der
-British Deli tegen den heer Tripp. Dit werd van den beginne af voorzien
-en mocht het zoo ver komen, dan zullen onder eede verklaringen worden
-afgelegd door oud-employé’s van de British Deli, die òf valsch zijn en
-dan loopen de heeren gevaar, met het tuchthuis kennis te maken, òf een
-ongunstig licht werpen op het onderzoek, in Ned.-Indië gehouden.
-
-Dit laatste doet mij verwachten dat de uitslag van het onderzoek niet
-wereldkundig zal worden, te meer, omdat alsdan ook in Nederland een
-enquête zal moeten worden gehouden, aangezien ook daar getuigen
-hunkeren om verklaringen af te leggen eensluidend met de bezwarende,
-die indertijd te Londen zoo’n sensatie verwekten.”
-
-
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + Emigranten Bureau +
- + „Midden Java” +
- + SAMARANG. +
- + Contracteert krachtig +
- + JAVAANSCH WERKVOLK. +
- + Specialiteit in +
- + BAGALENERS! +
- + Vertegenwoordiger +
- + Herman A. Lefèbre, +
- + MEDAN. +
- + +
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
- (Sum.-Post en Deli-Ct. 1902.)
-
-
-Hieromtrent, aldus D. E. Liaan in de Java-Bode van 10 Juli 1899, kan ik
-mededeelen dat het onderzoek wel is afgeloopen, maar, zooals te
-verwachten was, weinig positief resultaat heeft opgeleverd. Sporen van
-mishandeling zijn natuurlijk niet eeuwigdurend en het is heel lastig,
-met zekerheid uit te maken of sommige litteekens afkomstig zijn van een
-pak slaag, dat iemand een paar jaar geleden gehad heeft. Ook het
-geheugen van menschen kan men niet dwingen. Van een en ander een
-verwijt te maken aan den onderzoeker, ware zeker onbillijk. Dat de
-directie der British Deli zou overgaan tot eene klacht wegens laster
-tegen den heer Tripp, acht ik niet waarschijnlijk, daar zij wel zal
-denken aan het spreekwoord, dat ons leert dat er sommige stoffen zijn,
-die, hoe meer men er in roert, een des te onaangenamer geur
-verspreiden. Al ware ook te bewijzen, dat elk woord van den heer Tripp
-een leugen geweest was, dan zijn hier toch altijd nog de verslagen der
-terechtzittingen, die dan voor den dag zouden komen en waaruit minder
-mooie dingen zouden blijken. Klachten over geknoei met de uitbetaling
-van het loon; vervolging van een administrateur wegens mishandeling,
-waarbij de klacht werd ingetrokken tegen betaling van ƒ 50.— aan de
-vrouw, die afgeranseld was; vervolging om dezelfde reden van een ander
-administrateur, waarbij de zaak niet kon doorgaan wegens de verdwijning
-van alle getuigen—zooals in Deli wel meer gebruikelijk is—; vervolging
-van een assistent, die eindigt met veroordeeling tot een jaar
-gevangenisstraf wegens doodslag onder verzachtende omstandigheden, al
-zulke dingen maken geen erg mooien indruk wanneer zij voor het groote
-publiek komen.
-
-
-
-Ten slotte nog dit uitknipsel uit de Java-Bode van 12 Mei 1902, die ik
-onder het schrijven van dit opstel ontving:
-
-„Heden zou voor den Raad van Justitie alhier, hadde hij niet tijdig den
-oceaan tusschen hem en den wrekenden arm der gerechtigheid geplaatst,
-hebben terechtgestaan een dier rauwe gasten, die ter Oostkust van
-Sumatra onder Nederlands vlag koffie en tabak uit den bodem moeten
-ranselen. Gedagvaard was A. H. Richards, 46 jaren oud, geboren te
-Detroit in de Vereenigde Staten van Noord-Amerika, van beroep assistent
-op de koffie-onderneming Tandjong Kassau te Batoe Bahra. Aan dezen
-beklaagde wordt mishandeling ten laste gelegd van een groot aantal
-Javaansche vrouwen, waarvan een beschaafd man zou gruwen. Aan twee
-harer zou Richards, enkel omdat zij vergeten hadden, enkele
-grassprietjes uit te trekken, zoo hevige slagen met een stok hebben
-toegebracht, dat Kasina I daarvan een hoofdwonde bekwam, waaruit het
-bloed gudste, terwijl Rasiem en Soemina het moesten ontgelden op de
-schouders, beide armen en de meest vleezige lichaamsdeelen; in dezelfde
-maand moesten Samina en Isa II, die van de onderneming gedrost waren,
-doch weer opgevat werden, daarvoor eigenmachtig gestraft worden;
-Richards zou met dat doel beide vrouwen hebben laten ontkleeden, daarna
-met handen en voeten om een paal onder zijn huis hebben laten binden en
-haar vervolgens eigenhandig met rotans op de bloote billen zoodanig
-geslagen hebben, dat zij daarvan bloedige striemen behielden; op
-dezelfde wijze zou deze man tewerk zijn gegaan tegenover Kariosoemito
-II, die wegens buikpijn thuis was gebleven van het werk; deze vrouw
-werd niet alleen met een rotan op rug en achterdeelen bewerkt, maar een
-slag op haar linkerhand kwam zoo hard aan, dat zij die vijftien dagen
-lang niet kon gebruiken. Aangezien geen dier vrouwen meer dan 20 dagen
-tengevolge van die gruwelijke mishandelingen buiten staat is geweest,
-persoonlijken arbeid te verrichten, is het volgens de geschreven
-strafwet niet eens zoo heel erg.”
-
-Met een verlicht gevoel, dat de straffen zoo erg niet zijn en het dus
-met de beklagenswaardige slavenbeulen nog wel los zal loopen, gaan wij
-over tot
-
-
-
-
-
-
-ONGEVOELIGHEID EN GELDDORST.
-
-
-Er is een tijd geweest, dat men de beroepen onderscheidde in eerlijke
-en oneerlijke en hoewel die tijd reeds lang achter onzen rug ligt, het
-is nog zoo heel lang niet geleden, dat het lang niet hetzelfde was,
-waarmede men geld verdiende. En nog worden er eenvoudigen gevonden, die
-ronselarij afschuwelijk en handel in koelies een minder waardig bedrijf
-vinden.
-
-Welnu, zij hebben ongelijk, want er is een goed stuk geld mee te
-verdienen.
-
-Ik wil erkennen, dat ik tot die eenvoudigen behoor en dat tot voor
-korten tijd ik in de dwaling verkeerde, dat mijne meening in
-overeenstemming was met de publieke opinie. Van deze opvatting ben ik
-evenwel genezen, sinds ik als directeur van een zoogenaamd
-emigratie-kantoor (een winkel, waar men koelies kan koopen) een
-welbekend advocaat zag optreden. Het kan toch niet zijn, dat deze
-Meester in de Rechten meent, dat de schande van het bedrijf vervalt,
-doordat het wordt uitgeoefend door eene naamlooze vennootschap en hij
-nu ook moraliter beperkte aansprakelijkheid wil pleiten? Wel komt zijn
-naam als directeur nooit voor in de advertentie, waarbij het
-emigratie-kantoor zijn vee en koelies aanprijst.
-
-
-
-Zou het mogelijk zijn, dat toch diep in zijn gemoed eene stem afkeurend
-fluistert en dat hij in de eenzaamheid, alleen met zichzelf, de
-tinteling der schaamte voelt op voorhoofd en wang.
-
-
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + ENTLAUFEN. +
- + 1 Javane, Namens „Kasan” +
- + MIT +
- + 1 Frau und 2 kleinen Kindern. +
- + Alter 35 Jahre.—Höhe 161 cM. +
- + Kennzeichen linkes Auge blind. +
- + Um Benachrichtigung ersuchen +
- + A. SIEMSSEN & Co., +
- + Post: Tebing-Tinggi-Deli. +
- + +
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
- (Deli-Courant 1899).
-
-
-Kom, geen bespiegelingen, feiten!
-
-„Waarlijk, Mark Twain merkt terecht op, dat in eene maatschappij, waar
-slavernij bestaat, zelfs de meest elementaire begrippen van recht bij
-de slavenhoudende klasse ontbreken”, schreef D. E. Liaan, of om hem bij
-zijnen werkelijken naam te noemen, de heer C. de Coningh. En de
-bewijzen?
-
-Ziehier eene advertentie, geknipt uit de Sumatra-Post van 7 Mei 1902.
-
-
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + H.H. Hoofd-Administrateurs en +
- + Administrateurs, zoomede Slagers +
- + en Ondernemers van Mijnbouw! +
- + +
- + LEVERING tegen de LAAGSTE PRIJZEN: +
- + Gecastreerd, degelijk Madureesch of Oost-Java Trek-vee +
- + van 300–375 K.G., voorzien van certificaat van den Veearts. +
- + +
- + Prachtige Madureesche Slachtstieren. +
- + +
- + Flink, jong en gezond Oost-Java Werkvolk, +
- + MANNEN of VROUWEN voor LAND- en MIJNBOUW, tegen +
- + f 60.— per volwassen persoon, franco Belawan. +
- + +
- + Belast zich met het KOOPEN en VERZENDEN van: +
- + Savoeneesche en Rottineesche Rij- en Wagenpaarden, +
- + uitstekend geschikt voor BERGTERREIN. +
- + +
- + Minzaam aanbevelend, +
- + H. LEEKSMA Kzn., Soerabaia. +
- + +
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
-
-Men ziet het: Sierlijk geëtaleerd tusschen trekvee en slachtstieren
-links en rij- en wagenpaarden rechts, stelt de koopman zijne mannen en
-vrouwen ten toon. Hij levert ze u tegen de laagste prijzen! Koopt toch,
-koopt! Ziet, zij zijn allen flink, jong en gezond, geschikt voor land-
-en voor mijnbouw! Mannen of vrouwen naar keuze! Voor de kleinigheid van
-zestig gulden per stuk zijt gij de man! Wees gerust, zij zijn allen
-volwassen! Geen kalveren... och, kinderen bedoel ik! Koopt er wat en
-hij zendt ze u thuis, franco, van wege de concurrentie!
-
-Men vraagt zich af, of de steller dezer advertentie alle menschelijk
-gevoel heeft afgeschud en er zelfs niet in zijne ziel meer gloort een
-vonkje van betamelijkheid. Zie ik wil toegeven, dat het menschelijk is,
-door den nood gedrongen, niet te kieschkeurig te zijn in het middel om
-zijn brood te verdienen. Ik wil erkennen, dat de zorg voor vrouw en
-kind den man kan drijven tot het doen van daden, waarvan anders zijn
-eergevoel hem zou terughouden. Ik begrijp den diefstal uit honger, den
-moord uit haat, de schending der wet in drift of nood. Ik kan me zelfs
-voorstellen, dat iemand ronselaar wordt of slavenhaler. Maar niet kan
-ik mij indenken, hoe iemand zijne medemenschen kan behandelen als, kan
-rangschikken onder het gedierte des velds. Hoe dor, hoe dood moet het
-gemoed zijn van wie die Javaansche mannen en vrouwen eene plaats gaf
-tusschen het gecastreerde trekvee uit Madura en de Savoeneesche rij- en
-wagenpaarden!
-
-De man beveelt zich minzaam aan.
-
-
-
-De koeliemakelaar Lefèbre, geestig als altijd, drijft in de volgende
-aanbieding den spot met de ongelukkige contractanten, die zooals zij
-het noemen, zich verkocht hebben.
-
-
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + Immigratiekantoor J. C. +
- + DE JONGH te Batavia tot +
- + vertrek gereed vrije contractanten +
- + 25 vrouwen, 15 mannen, order te wenden +
- + tot den agent +
- + +
- + H. A. LEFÈBRE, Medan. +
- + +
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
-
-Ze zijn immers vrij, te teekenen of niet!
-
-Laat ons van dit onderwerp afstappen, ’t is te walgelijk. De
-advertenties, die dit werkje verluchten, spreken voor zich zelve.
-
-
-
-Voert de handel in koelies den mensch van het pad der humaniteit, ook
-het gemoed der meesters wordt langzamerhand voor de ellende, het lijden
-der slaven verhard. Het denken en gevoelen, het leven van den koelie,
-wie kent het? Wie is er, die iets weet van wat er omgaat in de ziel van
-den slaaf? Alleen zijne werkkracht, zijne Arbeitsfähigkeit boezemt den
-meester belangstelling in... gedurende den tijd zijner slavernij.
-„Daarna kan hij voor mijn part verrekken”, is eene uitdrukking, die men
-dagelijks kan hooren. Het sap der citroen is genoten, wat bekommert den
-gebruiker de schil?
-
-Als een koelie sterft, wordt hij begraven. Als in den tijd der cholera
-vele koelies sterven, worden vele koelies begraven. ’s Nachts komen dan
-de wilde varkens, die het laagje aarde, dat de lijken bedekt, omwoelen
-en... Ik wil u niet akelig maken, mijne bedoeling is alleen, tegen te
-spreken het praatje, dat in Deli de lijken der koelies rechtstreeks den
-varkens worden voorgeworpen. Wel vindt men op verschillende plaatsen de
-doodsbeenderen op het veld, maar ik kan verzekeren, dat ze—al zij het
-slechts gedurende eene korte poos—onder de aarde hebben vertoefd.
-
-Nu moge men het vreemd vinden, doch een feit is het, dat de hoogste
-wensch van den koelie is, niet in Deli te sterven. Den oosterling is
-nog lang niet het beschaafde idee bijgebracht, dat het hem
-onverschillig kan zijn, wat er met zijn lichaam geschiedt na den dood.
-Met eene kinderachtigheid, waarover zijn beschaafde meester de
-schouders ophaalt, is hij er op gesteld, begraven te worden volgens den
-adat van zijn ras of de regels van zijn geloof, en de mogelijkheid
-onder (?) den grond gestopt te zullen worden zonder meer, is hem eene
-verschrikking.
-
-
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + Emigratie-Kantoor +
- + J. M. LEVIE, Medan. +
- + +
- + Telephoon No. 280. +
- + +
- + Beveelt zich beleefd aan voor de levering van: +
- + Flink, Jong, Gezond +
- + +
- + JAVAANSCH WERKVOLK, +
- + zoowel Mannen als Vrouwen. +
- + +
- + Orders worden spoedig en accuraat uitgevoerd, bij +
- + aanvragen speciaal +
- + +
- + BAGALENERS. +
- + +
- + Prijs en conditiën billijker +
- + dan elders. +
- + +
- + De Agent, +
- + J. M. LEVIE. +
- + +
- + Kantoor Hüttenbachweg. +
- + +
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
- (Sum.-Post en Deli-Ct. 1902.)
-
-
-Ten dezen kunnen de planters geene onwetendheid voorwenden. De
-controleur Kühr zond in 1899 eene circulaire de wereld in, die pleit
-voor zijn goed hart en eene aanklacht is tegen de planterswereld, die
-dertig jaren achtereen gebrek toonde aan menschelijkheid. Deze
-circulaire werd zoowel in de Deli-Courant als in de Sumatra-Post
-gepubliceerd en besproken.
-
-
- Aan
- de Hoofd-administrateurs en Beheerders der
- Landbouw-ondernemingen in de afdeeling Deli.
-
-
- Zoowel de hoofden der Javanen, Bojans, Bandjareezen,
- Mohammedaansche en Hindoesche Klingen en Bengaleezen, als die der
- Chineezen hebben de opmerking gemaakt, dat de lijken der
- contract-koelies niet overeenkomstig den adat worden begraven.
-
- Op de meeste ondernemingen zijn er zelfs geene stukken grond
- gereserveerd tot begraafplaatsen voor de verschillende
- volksstammen.
-
- Bovendien worden de meeste Chineezen ongekist ter aarde besteld en
- hunne graven niet voorzien van een pitjiok of pisak (steenen
- tablet, vermeldende den naam van den overledene en den naam van het
- dorp of de plaats in China of elders, vanwaar de overledene
- afkomstig is).
-
- Aangezien nu:
-
- 1o. een chineesche doodkist plm. 1.50 dollar en een steenen
- tablet plm. 25 cent kost.
- 2o. er op eene onderneming jaarlijks hoogstens 40 Chineezen
- sterven; en
- 3o. de op de verschillende ondernemingen aan te wijzen drie
- stukken grond:
-
- a. voor het begraven van Mohammedanen (Javanen,
- Soendaneezen, Bojans, Bandjareezen, Klingen,
- Bengaleezen).
- b. voor het begraven van Chineezen (Téo Tjioe’s, Keh’s of
- Hakka’s, Hailohong’s, Hokien’s, Makau’s, Kangsi’s,
- etc.), en
- c. voor het begraven of verbranden van Hindoe’s (Klingen en
- Bengaleezen),
-
- van geen grooten omvang behoeven te wezen, zoo heb ik de eer,
- UEdele beleefd in overweging te geven de bovenaangegeven drie
- afzonderlijke begraafplaatsen op uwe onderneming(en) te willen
- bepalen, zoo zulks nog niet is geschied—en elken overledene
- overeenkomstig zijne godsdienstige gebruiken te doen begraven, ten
- einde de godsdienstige gevoelens zijner bloed- of aanverwanten niet
- te kwetsen en geen aanleiding tot bedekte tegenwerking van de zijde
- der bovenbedoelde hoofden te geven.
-
- De wd. assistent-resident van Medan,
- E. K. M. Kühr.
-
- Medan, 5 Juni 1899.
-
-
-Dit humane rondschrijven heeft weinig of geen verbetering gebracht.
-Zelfs de practische wenk, „geen aanleiding tot bedekte tegenwerking van
-de zijde der bovenbedoelde hoofden te geven” heeft geen ander gevolg
-gehad, dan een pluimpje voor zijn menschenkennis aan den steller der
-circulaire in de Java-Bode.
-
-
- ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + Emigratie-, Verkoop- en Commissiekantoor +
- + +
- + Telegramadres ESAS, Soerabaia. +
- + +
- + LEVEREN: +
- + Flink, jong en gezond Werkvolk, +
- + zoowel MADUREEZEN, JAVANEN en SOENDANEEZEN +
- + als CHINEEZEN +
- + +
- + voor Land- en Mijnbouw-Ondernemingen. +
- + +
- + RISICO van desertie van boord voor onze rekening. +
- + +
- + Wij hebben met onze Koeliezendingen het +
- + meeste succes en zijn bereid copie tevredenheidsbetuigingen +
- + ter inzage op te zenden. +
- + +
- + Leveren ook: +
- + Chineesche en Javaansche Ambachtslieden. +
- + +
- + Belasten zich met het effectueeren van alle mogelijke +
- + orders, ook voor +
- + +
- + Prachtig Madura en Bali Slacht- en Trekvee, +
- + tegen scherp concurreerende prijzen. +
- + +
- + Emigratie-, Verkoop- en Commissiekantoor. +
- + +
- + Telegram-adres ESAS. SOERABAIA (Roode Brug). +
- + +
- + Voor SOENDANEEZEN: +
- + +
- + Telegram-adres ESAS, Bandoeng. +
- + +
- +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
- (Sum.-Post en Deli-Ct. 1902.)
-
-
-Deze uitslag—hoe bedroevend ook voor het gemoed—was te voorzien. Zulke
-dingen moeten niet verzocht, zij moeten bevolen worden. Waar de koelie
-feitelijk lastdier, werktuig, handelsgoed is geworden, mag men niet
-verwachten, dat de eigenaar hem als mensch behandelen zal.
-
-Het is de vloek der slavernij, de openlijke of verkapte, de levenslange
-of de tijdelijke, dat zij het hart der meesters verdort en gevoelloos
-maakt voor de nooden der onderhoorigen, omdat zij zich niet meer met
-hen gevoelen van eenen geslachte. Waartoe zij leidt, de „tijdelijke
-beperking der persoonlijke vrijheid”, wat het ideaal is harer
-voorstanders, leze men in de voorstellen van majoor Maurice Meany
-omtrent de exploitatie van Rhodesia.
-
-„Ik zeg niet, dat het Chineezen moeten zijn, maar ik beweer dat
-arbeidskrachten van buiten ingevoerd moeten worden. Komen zij niet uit
-China, dan zullen zij waarschijnlijk uit Indië komen. Maar de Indiërs
-zijn Britsche onderdanen en gij kunt hen dus niet naar eigen willekeur
-dwingen, zooals gij dat wel kunt doen met Kaffers of Chineezen.
-Bovendien is de Indiër ongeschikt voor zwaar mijnwerk en niet bestand
-tegen koorts. Wij moeten dus Mongolen hebben—of te gronde gaan.
-Rhodesia hangt bijna geheel af van de mijn-maatschappijen. Ruim 90 pCt.
-van het geld, dat voor Rhodesia is uitgegeven, is van hen afkomstig;
-daaruit volgt, dat het land het grootste belang bij de welvaart der
-mijnen heeft en de grootste behoefte der mijnen is een overvloedige en
-standvastige aanvoer van arbeiders.
-
-Laten wij den Chinees toe, dan zal zijn verblijf slechts tijdelijk
-zijn. Hij moet verdwijnen, zoodra de inboorlingen hebben leeren werken.
-Geen mijneigenaar kan hem echter geheel missen; het lage loon, waarmee
-zijn arbeid betaald wordt, maakt zulks onmogelijk. Ondertusschen moet
-hij alleen hier komen als „houthakker en waterputter”, zooveel mogelijk
-als een lastdier als men een menschelijk wezen maar maken kan.
-
-Hij mag geen aandeel krijgen in een mijn, hij mag geen onderzoekingen
-doen en geen handel drijven. Geen blanke mag contracten met hem
-sluiten, hij mag geen huis, geen land, geen claim koopen, noch huren.
-
-Hij komt alleen als mijnwerker, boerenknecht of huisknecht.
-
-Hij mag niet als opzichter, timmerman, smid of verver werkzaam zijn,
-hij mag geen enkel handwerk verrichten en geen ontploffingsmiddelen
-noch vuurwapenen hanteeren.
-
-Op deze voorwaarden wenschen wij Chineesche arbeidskrachten in te
-voeren, evenals de Amerikanen zulks op de Philippijnen wenschen te
-doen, maar slechts tijdelijk. Als de inboorling in staat is, zijne taak
-te vervullen, moet de Chinees vertrekken, en daar zijn behoeften
-grooter zijn, dan die van den inboorling en zijn loon dus hooger moet
-zijn, zal hij voor dezen het veld ruimen, niet door dwang, maar door de
-natuurwet, volgens welke dure arbeidskracht voor goedkoopere wijken
-moet.” [30]
-
-Gedeeltelijk is in Deli deze heilstaat geene fictie meer. Moeten wij
-verder den weg op naar het ons hier voorgetooverd Utopia, of zou het
-wenschelijker zijn, terug te keeren tot den Christelijken staat, die
-geen inbreuk duldt op de vrijheid van persoon?
-
-
-
-
-
-
-WILLEKEUR EN BEDROG.
-
-
-Reeds bij het aanwerven der koelies op Java speelt bedrog, i. c. het
-voorspiegelen van valsche feiten, een hoofdrol. De praktijken der
-ronselaars zijn ieder min of meer bekend. Ik moet erkennen, niet van
-alle finesses van het ronselvak op de hoogte te zijn—het onderwerp is
-niet uitlokkend—, doch ik durf gerust te beweren, dat bij de werving op
-Java het verschil in beteekenis van het woord ringgit aldaar en in Deli
-velen een contract doet sluiten. Onder ringgit verstaat men n.l. op
-Java een rijksdaalder en ter Oostkust een Mexicaanschen dollar.
-
-De laatste heeft eene afwisselende koerswaarde, welke gedurende het
-laatste viertal jaren niet hooger steeg dan ƒ 1.30 en niet lager daalde
-dan ƒ 1.01. Als gemiddelde koers voor dat tijdperk zou men ongeveer ƒ
-1.15 kunnen aannemen. Nu behoeft niet verteld te worden, dat de
-ronselaar wel en de onnoozele Javaan niet op de hoogte is van dit niet
-onbelangrijk verschil. Waar den laatsten dus een maandloon van zes
-ringgit wordt beloofd, ziet hij in het vooruitzicht ƒ 15.—. doch
-ontdekt later dat hij ± ƒ 7.— ontvangt.
-
-Wel leest men in de contracten, dat de dollar tegen den koers van ƒ 2.—
-berekend wordt, doch wat helpt dit het slachtoffer, dat in dollars en
-niet in Nederlandsche munt wordt uitbetaald?
-
-Een bedrog, waaraan de Delische planters niet schuldig staan, meent
-gij? Niet schuldig; maar medeplichtig? Waarom dan niet aan de
-tusschenpersonen last gegeven, de werkelijke waarde in het contract te
-vermelden, daar men niet bij aankomst der koelies den schijn wil hebben
-in hun oog, hen te hebben bedrogen? En waarom, als het werkelijk met
-dien aangenomen koers van ƒ 2.— ernst is, een schip met
-contract-koelies uit Java terug gestuurd, [31] in wier contract niet de
-dollar als betaalmiddel stond opgegeven, doch het aequivalent ad ƒ 2.—
-in Hollandsch geld?
-
-Het schijnt mij toe, dat over deze praktijk de scrupuleuze planter
-zijne handen niet in onschuld kan wasschen.
-
-Men zal mij tegenwerpen, dat de lage koers van den dollar van geen
-belang is voor den Javaan, daar de dollar in Deli het geregelde
-ruilmiddel is, en dus verlaging van koers nog geen vermindering van
-koopkracht medebrengt. Dit zou dan echter hoogstens kunnen gelden voor
-die waren, welke òf in het land zelf geproduceerd worden, òf afkomstig
-zijn uit landen, waar de Mexicaansche dollar het uitsluitend ruilmiddel
-is, dus voornamelijk China en de Straits. Dit zelfs echter is niet
-juist, doch bepaald misgezien blijkt de bewering, wanneer er sprake is
-van goederen, uit Europa en Java ingevoerd. De importeurs berekenen hun
-prijzen in Nederlandsch Courant en verlaging van den dollarkoers brengt
-dus ten opzichte dezer goederen terstond en onvermijdelijk vermindering
-van koopkracht van den dollar mede. En onder deze goederen vallen om
-maar iets te noemen, alle kleedingstukken van den Javaan.
-
-Bij de Deli Maatschappij en misschien ook bij sommige andere
-ondernemingen worden bij terugkeer van koelies naar Java, doch ook
-alleen aan dezen, de spaarpenningen—s’il y en a—uitgekeerd in
-N.-Indisch Courant tegen den koers van ƒ 2.— Een weinig wol wordt het
-schaap gelaten... voor reclame.
-
-En kreeg nu nog maar altijd de koelie het hem toekomend loon in
-dollars, d. i. in zilver of in gangbaar papier. Maar op hoeveel
-ondernemingen ziet de koelie zich niet op den dag der uitbetaling
-afgescheept, meestal gedeeltelijk, soms geheel, met estate-bons of bons
-op de kedei! [32] In de Deli-Courant van 5 Mei 1902 lezen wij, hoe op
-Ramboeng-Estate eenige koelies den administrateur hadden aangevallen,
-omdat ze „sakit hati” waren [33] over die $ 2.60 papieren geld (lees:
-bons op de kedei) in plaats van $ 1.— zilver en $ 1.50 bons zooals
-gewoonlijk.
-
-„Wat een tuig toch, niet waar, om zulk eene daad te volvoeren wegens
-eene dergelijke kleinigheid!”, vervolgt de gevoelvolle schrijver.
-
-Eene kleinigheid! In het zweet zijns aanschijns heeft de werkman
-veertien dagen achtereen, van des morgens zes tot elf en des middags
-van een tot zes, het land bewerkt. Gedurende al die dagen mocht hij die
-onderneming niet verlaten, doch op den vijftienden dag, den dag der
-uitbetaling, die tevens rustdag is, zal hij vrij zijn en een bezoek
-gaan brengen aan een ouden kennis, een dessagenoot, die een kleine
-warong bezit in de naburige kampong. Op zijn verzoek heeft deze het
-feest der besnijdenis van zijnen oudsten zoon gesteld op dien dag. Van
-den dollar, dien hij in zilver ontvangt, zal hij twee koepang [34]
-geven als zijn bijdrage tot het feest....
-
-Of wel, hij wil tabak en strootjes koopen bij een ander dan bij den
-kedeihouder op de onderneming die te duur is, of wiens artikelen hem
-niet bevallen....
-
-Of hij wil—het doet er niet toe, wat hij wil. Hij is één dag vrij, los
-van den knellenden band der slavernij en dien dag wil hij vieren naar
-zijn genoegen, het komt er niet op aan, welk dat genoegen is, al hopen
-wij, dat het een geoorloofd genot zij. Misschien zelfs wil hij de
-onderneming niet eens verlaten, maar eens echt uitrusten van zoo lang
-een arbeid, en het geld, de contanten, die hij ontvangt, sparen, ten
-minste een koepang of vijf centen...
-
-Ik tracht in de verste verte geen romannetje te schrijven, of door
-sentimentaliteit op het gevoel mijner lezers te werken. Mij dunkt, dat
-in alles wat ik veronderstelde, niets buitengewoons, niets minder
-dagelijks wordt gevonden.
-
-Maar wie onzer gevoelt niet, hoe diep de teleurstelling van den arme
-moest zijn, toen hij in plaats van het hem toekomend geld, den dollar
-in zilver, waar hij recht op had, te ontvangen, zich zag afgescheept
-meteen bonnetje op den winkel der onderneming?
-
-De Deli-Courant moge deze zaak eene kleinigheid noemen, zij blijft eene
-daad van schandelijke willekeur van de zijde van den administrateur.
-
-
-
-Nog sterker voorbeeld van willekeur, dat ten duidelijkste bewijst, hoe
-onrechtmatige macht van den mensch over den mensch leidt tot verdorring
-van de ziel en verharding van het gemoed van den meester, vinden wij in
-den afschuwelijken toestand, waarin een tweetal jaren geleden de
-Javaansche vrouwen verkeerden op eene der ondernemingen in Padang en
-Bedagei.
-
-Volgens het werkcontract wordt aan de vrouwen geen loon uitgekeerd voor
-de dagen, dat zij niet werken.
-
-Nu was er voor de vrouwen op die onderneming gedurende eene zekere
-maand geen werk. Werk elders gaan zoeken, mochten zij niet, natuurlijk
-niet, want zij waren niet vrij. Nu zou, indien er bij den beheerder der
-onderneming nog een vonkje menschelijk gevoel had gegloord, ten minste
-levensonderhoud aan die vrouwen gegeven zijn, wier schuld het toch
-waarlijk niet was, dat er niet gewerkt werd. Zij wilden immers werken,
-indien de meester maar zoo genadig wilde zijn, haar wat te doen te
-geven. En hoe licht, ik zou zeggen, immers altijd, kan er op eene
-onderneming van landbouw werk worden gevonden, al zij het dan ook
-minder noodzakelijk werk. Maar neen, deze ellendeling, op het feit der
-werkeloosheid der Javaansche vrouwen door zijn assistent opmerkzaam
-gemaakt, antwoordde cynisch:
-
-„Laat ze d’r centen maar op d’r eigen manier verdienen, er zijn genoeg
-Chineezen op de estate.”
-
-Kan het lager, kan het weerzinwekkender?
-
-
-
-Wat soms het lot is der vrouwelijke contractanten, die door hare
-schoonheid den meester behagen, ligt voor de hand. Een enkel
-voorbeeld—uit tallooze—worde hier vermeld. Een administrateur had in
-het kantoor der onderneming een separaat kamertje voor hem zelf, waarin
-eene rustbank, tafel, spiegel en waschgerei. Daarin keurde hij van de
-aangekomen vrouwen degene, die hem, laat mij zeggen, het beminnelijkst
-toescheen, na, gelijk hij het euphemistisch noemde.
-
-Het walgt mij, verder over dit onderwerp uit te weiden. Ieder, die met
-de toestanden in Deli bekend is, weet het en wie het niet weet, moge
-uit dit voorbeeld zijn conclusies trekken.
-
-
-
-Maar zijn er dan geen rechters in Deli?
-
-Hoe ongelooflijk het moge klinken, het antwoord op deze vraag luidt
-ontkennend... In Deli zijn geen rechters! Ten minste niet voor
-Europeanen. De rechter, die den Europeaan zal straffen ingeval van
-gepleegd misdrijf, zetelt te Batavia. De kleinste kleinigheid—sedert
-ruim een jaar met eene geringe uitzondering—moet voor den Raad van
-Justitie te Batavia behandeld worden. Dat is ongeveer hetzelfde, of een
-misdrijf, gepleegd in Amsterdam, zou worden berecht in Madrid. Deze
-wijze van rechtspleging heeft voor den Europeaan een groot nadeel: de
-kosten van het geding, waarin de beklaagde, indien hij schuldig
-bevonden wordt, wordt veroordeeld, worden buiten verhouding hoog. Deze
-toch beloopen, indien er een paar Europeesche getuigen worden
-opgeroepen, minstens ƒ 1000.—.
-
-Men ziet in, hoe onevenredig drukkend deze kosten zijn, indien—zooals
-meer dan eens is voorgekomen—de beklaagde b. v. tot eene geldstraf van
-ƒ 25.— wordt veroordeeld.
-
-Toch hoort men weinig of geen klachten over deze abnormaliteit. En dat
-met reden. Immers, de verre afstand van den rechter brengt twee groote
-voordeelen met zich:
-
-a. het groeien en bloeien van het verderfelijk toetoepstelsel;
-
-b. de gelegenheid tot het verduisteren van getuigen.
-
-Over het toetoepstelsel werd reeds het een en ander door mij gezegd.
-Alsnu eenige inlichting omtrent
-
-
-
-
-
-
-HET VERDUISTEREN VAN GETUIGEN.
-
-
-Het is op zich zelf reeds geen gemakkelijke zaak voor een koelie, om
-een Europeaan aan te klagen. Wel schrijft art. 4 van de
-koelie-ordonnantie voor, dat de koelie de onderneming mag verlaten,
-wanneer hij wil klagen bij den controleur. Welke waarde dit voorschrift
-in de praktijk heeft, valt licht te raden. In de meeste gevallen
-beschikt de Europeaan, over wien zich de koelie beklagen wil, in ieder
-geval de administrateur over voldoende middelen, om te beletten, dat de
-klager zijn recht zoekt. Gedwongen verblijf in het hospitaal der
-onderneming, totdat de wonden genezen zijn, en dus een visum repertum
-zoo goed als onmogelijk is geworden, is een akal [35], even oud als de
-koelie-ordonnantie.
-
-Maar laat ons veronderstellen, dat het den koelie gelukt, den
-controleur te bereiken. Laat ons veronderstellen, dat de betrokken
-controleur een vijand is van het toetoepstelsel, de zaak onmiddellijk
-onderzoekt en de processen-verbaal doorzendt aan den Resident als
-hulp-officier van Justitie. Laat ons veronderstellen, dat de Resident
-de stukken doorzendt naar Batavia, aan den officier van Justitie.
-
-Rekenen wij, dat deze zoo spoedig doenlijk den beklaagde oproept voor
-de voorloopige instructie. Dus, nemen wij alles op zijn gunstigst en
-voordeeligst, dan heeft toch door deze wijze van behandeling de
-beklaagde een paar maanden, die hij tot zijn voordeel benutten kan, ten
-einde den loop van het Recht te stuiten of af te leiden.
-
-En wat ligt nu meer voor de hand, dan dat hij van dezen termijn gebruik
-maakt tot het verduisteren der getuigen?
-
-De getuigen toch zijn gewoonlijk koelies, die gaarne hunne vrijheid
-terug erlangen. Bovendien zijn zij zonder uitzondering arm. Het aanbod:
-ontbinding van het werkcontract—dus voor den koelie terugbekoming
-zijner vrijheid—, vrije overtocht naar Singapore of eene andere
-buitenlandsche haven, benevens eene voor den koelie belangrijke som
-gelds aldaar in contanten te ontvangen, zal zelden, indien het te
-rechter tijd wordt gedaan, geweigerd worden.
-
-En zoo komt het, dat van de betrekkelijk weinige strafzaken uit Deli,
-die in Batavia worden behandeld, er zoovele eindigen met vrijspraak,
-wegens gebrek aan bewijs.
-
-En zoo komt het ook, dat bij den Europeaan het rechtsgevoel meer en
-meer verzwakt, in daden van geweld en misbruik van macht door hem niets
-onteerends meer wordt gezien, waar de overheid haar eersten plicht
-verwaarloost: de handhaving der Gerechtigheid.
-
-Gerechtigheid! wie gelooft aan haar bestaan, wie wenscht haar aanwezen
-in Deli? De meester niet, omdat zij in strijd is met zijn belang, de
-magistraat niet, omdat zij eischt nauwgezet onderzoek en eene
-hinderpaal is voor autocratisch gezag, de koelie niet, omdat hij reeds
-lang overtuigd is, dat macht gaat boven recht.
-
-Gerechtigheid! Het is een woord geworden, dat goed klinkt in officieele
-speeches, doch waarover men òf lacht, òf de schouders ophaalt.
-
-Er wordt geen Recht gesproken in Deli, er worden vonnissen geveld. [36]
-
-Wee den koelie, die, bezwijkend onder den overmatigen last van arbeid,
-hem opgelegd, den tjangkol laat zinken; wee den arbeider, die, uitgeput
-door gebrek aan voedsel, de kracht niet meer heeft, zijne schreden te
-richten naar het veld van zijn zweet; wee den slaaf, die niet
-verschijnt op het tong-tongen in de morgenvroegte, omdat hij treurt
-over den dood van zijn kind.
-
-Er is een Magistraat der hoofdplaats, die hem veroordeelen zal
-wegens.... verregaande luiheid of dienstweigering (art. 10 der
-koelie-ordonnantie.)
-
-Zie hier een proeve van rechtspraak door den Magistraat [37]
-
-
- POLITIE-ROL TE MEDAN.
-
- Veroordeeld werden op 5–8 Aug. 1902:
-
- tot 3 maanden krakal: [38]
-
- De Chineezen Kim Fau Seng, Oh A Wang, Lim A Heng, wegens diefstal
- als overtreding gepleegd; de Javanen Soeswan, Amat en Radjio,
- wegens rondzwerven; Kariodikromo, Ardjopawiro en Tingal, wegens
- herhaalde desertie.
-
- tot 2 maanden krakal:
-
- De Javaan Salam, wegens gauwdieverij.
-
- tot 1 maand krakal:
-
- De Javanen Sampan, Ketodrono, Projowikromo, Marsiman, Sarjan,
- Sarimowedji, Trowidjojo, Martoredjo, Mentowikromo, Mertomengolo,
- Midjan, Lasier, Diran, Sodikromo, Soerowikromo, Jasatirta,
- Toengging Kariositiko en Radoen, wegens voortgezette weigering om
- te werken; Najosomito, de Chinees Ho A Boe, wegens diefstal als
- overtreding gepleegd; en de Javaansche vrouw Ponikam, wegens
- medeplichtigheid aan diefstal.
-
-
-Waarom liepen Kariodikromo, Ardjapawiro en Tingal herhaaldelijk weg?
-
-Waarom de voortgezette weigering van zooveel Javanen?
-
-Weet gij, Lezer, wat op deze vragen het onveranderlijke antwoord is van
-den planter?
-
-„Omdat de stinkers [39] het te goed hebben in de gevangenis.”
-
-Zou het niet zijn, omdat zij het in de gevangenis beter hebben, dan op
-de onderneming en zou de klacht der planters over de weekhartigheid van
-het Gouvernement niet een aanklacht zijn tegen eigen hardvochtigheid?
-
-Nog eene andere vraag stelt men zich terstond: wordt bij de
-overtredingen van de koelie-ordonnantie wel de hand gehouden aan het
-voorgeschrevene omtrent het bewijs, zooals Mr. Der Kinderen zoo
-uitdrukkelijk aanbeval?
-
-En dan—in het algemeen sprekend—moet het antwoord ook hier weder
-ontkennend luiden. Het schijnt mij trouwens practisch een
-onmogelijkheid toe. Hoe zal men b. v. luiheid wettig en overtuigend
-bewijzen, wanneer de beklaagde ontkent?
-
-De praktijk is dan ook, dat de beschuldiging—per brief of mondeling en
-steeds buiten eede—van den administrateur, assistent, mandoer of tandil
-[40] voor waar wordt aangenomen en de koelie gestraft.
-
-Gewoonlijk evenwel erkennen de beschuldigden, omdat zij verlangen naar
-de gevangenis, die hun verademing zal schenken van het lijden op de
-kebon. [41]
-
-Dat deze wijze van rechtspleging aanleiding moet geven tot misbruik,
-zoowel bij den werkgever als bij den magistraat, ligt voor de hand. Ik
-wees er reeds op bij het hoofdstuk toetoepstelsel.
-
-En hoeveel te sterker is de verleiding voor den rechtsprekenden
-ambtenaar, maar vonnis te vellen naar bloote overtuiging en vertrouwen
-in den aanklager, waar van deze vonnissen noch is hooger beroep, noch
-cassatie.
-
-Wel luidt het voorschrift, dat de vonnissen, door den magistraat
-gewezen, iedere maand aan den President van den Landraad moeten worden
-gezonden, die ze van zijne opmerkingen zal voorzien.
-
-Dit geschiedt evenwel nooit.
-
-Wat voor ambtenaren deze autocratische macht op den duur kweekt, leert
-ons
-
-
-
-
-
-
-DE GESCHIEDENIS VAN GOH TJAU HIN. [42]
-
-
-Het doorhakken, of dreigen met doorhakken van kwesties, waarmeê men
-geen raad weet, heeft reeds sedert over-oude tijden als een teeken van
-groote knapheid gegolden.
-
-Men denke slechts aan Alexander den Grooten met zijn gordiaanschen
-knoop en aan Salomo in het kinderproces. Om het echter met succes te
-doen, moet men, en wel niet uitsluitend in eigen verbeelding, onbeperkt
-autocraat zijn en tevens bezitter van salomonische wijsheid of
-alexandrinisch talent. Is dit niet het geval en is men, bijvoorbeeld,
-modern controleur B. B. in plaats van antiek despoot, dan wil het wel
-eens gebeuren bij het toepassen der doorhakmethode, dat men zich in de
-vingers hakt, wat niet zoo heel erg is, of in de rechtsbedeeling, wat
-wel erg is. Zoo’n controleur heet dan bij sommigen net zoo lang „een
-flink magistraat, die er van houdt, spoedig te decideeren”, [43] totdat
-die sommigen zelve eens een salomonisch-onrechtmatige veeg uit de pan
-krijgen.
-
-Onlangs had een Chinees, Goh Tjau Hin, groot rijsthandelaar te Bindjey,
-een geschil met de bijvrouw van zijn overleden vader. Zij verlangde de
-uitlevering van een paar gouden armbanden, haar door haren man
-geschonken en, naar haar zeggen, voor zijn dood hem door haar weder in
-bewaring gegeven. Hij beweerde die niet in zijn bezit te hebben. Goed,
-dan maar samen naar den kapitein-Chinees en hem de zaak voorgedragen.
-Deze dignitaris legde Goh Tjau Hin een eed op, waarin deze moest
-verklaren, dat hij de armbanden niet had.
-
-Goh Tjau Hin zeide echter, dat die armbanden niet door hem in den
-boedel waren aangetroffen, dat ze ook niet aan hem in bewaring gegeven
-waren, dat hij ze in elk geval niet had en er vriendelijk voor
-bedankte, om in deze zaak een eed af te leggen.
-
-Een beetje later werd hij geroepen bij den controleur van Bindjey, die
-onmiddellijk in de volheid zijner macht aan het knoopen doorhakken
-ging. Goh moest òf den eed zweren, die dus nu door den controleur werd
-opgelegd, òf de armbanden aan de vrouw geven, òf.... hij ging den pot
-in. Hij had ze niet en wilde niet zweren? Nu, dan maar in den kerker!
-En Goh werd afgevoerd naar de gevangenis. Nadat hij hierin een paar
-uren had doorgebracht, om na te denken over de dwalingen zijns weegs en
-over het ongepaste, dat er in stak een machtigen mandarijn van het
-zilveren passement niet onmiddellijk zijn zin te geven, werd hij in
-vrijheid gesteld, daar een aantal andere Chineesche handelaren voor hem
-instonden. Invrijheidstelling onder borgtocht is, geloof ik, iets
-nieuws in onze wetgeving. Maar voor welke doortastendheden staat een
-Alexander?
-
-De controleur gaf hem vier en twintig uur tijd, om tot inkeer te komen.
-Als hij dan nog niet zoo ver was, zou hij weder in de doos gestopt
-worden.
-
-De geplaagde Goh spoedde zich naar Medan en vroeg raad aan Mr. Van den
-Brand [44], wien hij zijne zaak voorlegde. Het liefst wilde hij maar,
-om van de zaak af te zijn, de waarde der armbanden, die hij inderdaad
-niet had, betalen, want hij vreesde voor de bedreiging van den
-controleur, voor benadeeling in zijne zaken, voor zijne vrijheid, ja
-zelfs voor zijn leven.
-
-Voor zijn leven?
-
-Och, volgens een dwaas gerucht zou het eens zijn voorgekomen, dat in de
-gevangenis te Bindjey een gevangene door andere gevangenen geworgd is.
-En zoo’n domme Chinees maakt daaruit natuurlijk de dolste
-gevolgtrekkingen.
-
-Onder den invloed van al die angsten en vreezen betaalde dan ook onze
-Goh den volgenden dag, na nogmaals voor de omineuze keus gesteld te
-zijn, in handen van den controleur van Bindjey 530 dollars, de waarde
-der armbanden, af te geven of in de gevangenis te worden geworpen. De
-dingen zelf had hij dus blijkbaar werkelijk niet.
-
-En hiermede was de zaak uit? Niet naar de meening van Mr. Van den
-Brand, die van oordeel was, dat men, ook ten opzichte van een Chinees,
-niet maar roughshod over de rechtsbedeeling mocht heenrijden en iemand
-door onwettige bedreigingen intimideeren; dat de zaak eene zuiver
-burgerlijke was, loopende over een bedrag hooger dan ƒ 250.— en dus
-niet behoorende tot de competentie van den controleur, die niets anders
-had mogen doen, dan voor de eischeres een introductief rekest aan den
-landraad opmaken en zeer zeker niet mir nichts dir nichts den Chinees
-in de gevangenis had mogen stoppen; dat de controleur eene jammerlijke
-begripsverwarring getoond had omtrent burgerlijke en strafrechterlijke
-zaken, daar, wanneer hier aanleiding ware geweest tot een
-strafrechterlijke vervolging, het ongehoord onzinnig was den verdachte,
-onder bedreiging nog wel, een eed op te leggen en dat de controleur in
-dat geval de zaak had moeten instrueeren, voor den landraad brengen en
-anders niets; zoodat hij met zijne zonderlinge „berechting” in elk
-geval buiten zijne bevoegdheid was gegaan en misbruik had gemaakt van
-zijn gezag.
-
-Om deze redenen vestigde Mr. Van den Brand de aandacht van den
-resident, als hulpofficier van justitie, op de zaak en verzocht hem,
-tegen den controleur van Bindjey eene strafrechterlijke vervolging in
-te stellen.
-
-Goede hemel, welke minutieuze onderscheidingen! Wie lette nu in de
-dagen van Salomo of Alexander op zulke kleinigheden? Het moest
-eenvoudig verboden zijn om „een flink magistraat, die er van houdt om
-spoedig te decideeren”, zoo op de vingers te kijken.
-
-En de „berechte” was maar een Chinees. [45]
-
-
- ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
- + +
- + N. V. SOESMAN’S +
- + +
- + Emigratie-, Vendu- en Commissiekantoor +
- + +
- + SEMARANG. +
- + +
- + Beveelt zich minzaamst aan voor de +
- + levering van +
- + +
- + Krachtig Javaansch Werkvolk +
- + +
- + Vertegenwoordiger in +
- + +
- + MEDAN (Polonia), +
- + +
- + P. Ph. KUYP. +
- + +
- + Telefoon No. 19. +
- + +
- ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
-
-
-
-
-
-
-HET SJOEKOELIËN.
-
-
-Gelijk in vroegere eeuwen een veldheer bij het begin van den winter
-zijne troepen terug- en bijeentrok, ten einde de winter-kwartieren te
-betrekken, zoo concentreert in de maanden September of October, bij het
-begin van den zoogenaamden schuurtijd, de beheerder eener
-tabaksonderneming zijne koelies op het hoofd-etablissement, ook wel het
-emplacement genaamd.
-
-Daar bevindt zich de fermenteerschuur, alwaar de tabak, na gedroogd te
-zijn, wordt gefermenteerd, gesorteerd en gebundeld, om daarna geperst,
-in balen verpakt naar Europa te worden gezonden. Om dezen tijd—het
-einde van het oogstjaar—loopt ook van de meeste koelies het contract af
-en heeft de afrekening plaats.
-
-De verschillende kongsie’s [46] worden in de pondoks [47] onder dak
-gebracht en er heerscht overal groote bedrijvigheid.
-
-Nu is het voor de onderneming van het grootste belang, dat zoo weinig
-mogelijk arbeiders gebruik zullen maken van de vrijheid, die hun reeds
-tegenlacht en zoovelen mogelijk zich opnieuw zullen verbinden. Hoe
-echter dit doel te bereiken? Geen koelie, die reeds eenmaal de
-zegeningen der koelie-ordonnantie heeft ondergaan, is bereid, voor de
-tweede maal zijne vrijheid te offeren, zoo hij nog eenige kans ziet op
-andere wijze aan den kost te komen. Er dient dus voor gezorgd te
-worden, dat de koelie vóór de afrekening, die hem met een zeker bedrag
-aan dollars ook de vrijheid hergeeft, reeds het hem toekomende heeft
-opgemaakt en in geldverlegenheid is.
-
-Ziehier, tot welke middelen om dit edele doel te bereiken de planter,
-die er overigens op staat, voor een gentleman te worden gehouden, zijne
-toevlucht neemt. Men zal de koelies in de gelegenheid stellen, na
-verrichten arbeid wat afleiding te zoeken in gepaste vermaken. Daartoe
-worden gelegenheden tot dobbelen opengesteld, terwijl ook, wat anders
-nooit geoorloofd is, beroeps-prostituées op de onderneming worden
-toegelaten. Een wajang [48] gezelschap slaat op het etablissement zijne
-tenten op en geeft dagelijks voorstellingen. De hoofdtandil beweegt
-zich zoo vriendschappelijk als nooit onder de koelies en is bereid,
-ieder die er om vraagt, geld te leenen, dat ingehouden zal worden bij
-de finale afrekening, welke de koelie binnen kort van de administratie
-ontvangen zal. De hoofdtandil geniet bij deze gelegenheid een bijna
-onbeperkt crediet bij de onderneming, daar men weet, waarvoor de
-aangenomen gelden dienen zullen. Hoewel men dat niet altijd
-uitdrukkelijk zegt, is het namelijk eene stilzwijgende voorwaarde, dat
-die gelden zullen strekken, om uitgeleend te worden aan de koelies,
-wier werkcontract verstreken is, of wier toekomstig aandeel hunne
-schuld aan de onderneming overtreft.
-
-Vrouwen, dobbelspel en tooneel, welke koelie kan op den duur aan die
-trits van verleidingen weerstand bieden? Hoevelen zijn sterk genoeg,
-niet voor de verzoeking te bezwijken? En het geld is zoo gemakkelijk te
-krijgen! De hulpbereide hoofdtandil is steeds bij de hand en zijn
-vertrouwen in den koelie in deze dagen onbegrijpelijk groot. Maar, niet
-waar, waarom ook zou hij niet, tegen een billijke vergoeding natuurlijk
-in den vorm van rente, den koelie, die zoovele maanden gezwoegd heeft,
-een pleiziertje gunnen?
-
-En zoo hoereert en dobbelt de koelie gedurende den schuurtijd naar
-hartelust, terwijl van tijd tot tijd een tooneelvoorstelling zijn geest
-verheffend bezig houdt.
-
-Helaas, wanneer de dag der afrekening is aangebroken, zal hij te laat
-inzien, wat hem zijne lichtzinnigheid heeft gekost! Zijne schuld aan
-den hoofdtandil toch zal gewoonlijk grooter blijken dan het hem
-toekomend saldo. Wat te doen? De ondernemer alleen kan helpen en wil
-helpen, indien de werkman van zijnen kant slechts wil sjoekoeliën, d.
-i. een nieuw contract sluiten. Terstond kan de koelie dan opnieuw het
-gebruikelijke voorschot ontvangen.
-
-Wat blijft den man in deze omstandigheden anders over? Hij aanvaardt
-dus het aanbod van de onderneming, teekent een nieuw contract en
-betaalt den hoofdtandil het restant van zijne schuld.
-
-De hoofdtandil restitueert aan de onderneming de hem renteloos
-voorgeschoten gelden en heeft de door den koelie betaalde renten als
-rechtmatige sentoeng [49].
-
-De vrucht van een jaar arbeids is voor den werkman verloren gegaan.
-
-
-
-
-
-
-HOE VERDIENT EENE JAVAANSCHE VROUW HAAR SARONG?
-
-
-Alvorens tot het beantwoorden dezer detail-vraag over te gaan, wensch
-ik den Lezer het model-contract voor Javaansche vrouwen voor te leggen,
-zooals dit door de liefderijke zorg van den Gouverneur-Generaal is
-vastgesteld. De invullingen, welke cursief zijn gedrukt, zijn uit den
-aard der zaak van mijne hand.
-
-„Wij ondergeteekenden, de Javaansche vrouw Sarina, oud zestien jaar,
-lang 143 c.M., geboren te Serang, behoorende tot den stam der
-Soendaneezen, ter eenre en Jan Tabak, beheerder der onderneming Tanah
-Kringet, handelende als gemachtigde van Pieter Voetblad, eigenaar der
-onderneming Tanah Kringet, gelegen in de afdeeling Medan, landschap
-Deli, ter andere zijde, verklaren te zijn overeengekomen als volgt:
-
-I. De contractante ter eenre zal ten behoeve van de onderneming Tanah
-Kringet zich onledig houden met het sorteeren en bundelen van tabak en
-verder allen arbeid verrichten, die redelijker wijze van haar kan
-worden gevorderd.
-
-II. Het aantal werkuren, gedurende welke de contractante ter eenre ten
-behoeve van de onderneming Tanah Kringet moet arbeiden, bedraagt op
-elken werkdag tien.
-
-III. De contractant ter andere zal betalen aan de contractante ter
-eenre één $ cent voor het grofbundelen van 10 bossen tabak; 3 $ centen
-voor het fijn sorteeren en bundelen van 10 bossen goed blad; 3 $ centen
-voor 10 bossen stukblad, of, indien zij in dagloon werkt, een loon van
-15 $ centen per dag.
-
-IV. Als voorschot erkent de contractante ter eenre van den contractant
-ter andere ontvangen te hebben een bedrag, als achter haar naam
-vermeld, dat verrekend zal worden door maandelijksche kortingen op het
-uit te betalen loon, de som van één dollar niet te boven gaande, zulks
-tot den koers van twee gulden per dollar.
-
-Contractante ter eenre zal geen loon ontvangen gedurende de dagen, dat
-zij het werk verzuimt, hetzij door ziekte, straftijd of onwil.
-
-V. Van de contractante ter eenre kan geen arbeid gevorderd worden op de
-volgende dagen: 1en en 16en van iedere maand en algemeenen erkende moh.
-feestdagen.
-
-VI. De contractant ter andere zijde voorziet te zijnen koste in
-voldoende huisvesting en vrije geneeskundige behandeling van de
-contractante ter eenre en haar gezin.
-
-VII. De contractant ter andere zijde zal de contractante ter eenre niet
-tegen haren wil van haar gezin scheiden.
-
-VIII. De contractante ter eenre zal zich op den eersten dag der maand
-Juli des jaars 1900 en twee op de onderneming bevinden en bij den
-beheerder aanmelden.
-
-IX. Deze overeenkomst wordt aangegaan voor den tijd van drie
-achtereenvolgende jaren, gerekend van de dagteekening dezer akte.
-
-Aldus overeengekomen te Medan op heden den 27sten dag der maand Juni
-des jaars 1900 en twee.
-
-Hieronder volgen de handteekeningen met de opgave van het genoten
-voorschot, dat gewoonlijk 15 dollar en die van het loon, dat meestal
-minder, nooit meer dan 4.50 dollar per maand bedraagt.
-
-Bij eene aandachtige beschouwing van dit model-contract, treft in de
-eerste plaats de hoffelijkheid van Zijne Excellentie. Honneur aux
-dames, zegt Z. E. met eene vriendelijke handbeweging en geeft der
-Javaansche vrouw de eerste plaats bij het contract. Allerminzaamst
-ordonneert hij, dat zij zich ten behoeve der onderneming Zweetveld [50]
-onledig zal houden met het sorteeren en bundelen van tabak, een
-stijlbloempje, dat het oog aangenaam aandoet bij het ontmoeten in dit
-staalstuk. Verder behoeft zij blijkbaar alleen dien arbeid te
-verrichten, die redelijker wijze van haar gevergd kan worden, eene
-uitdrukking, die wel rekbaar is, doch met het oog op de nobiliteit van
-den planter, niet waar, geen reden tot ongerustheid kan geven.
-
-De hoffelijkheid tegenover het zwakkere geslacht doet evenwel den
-Grooten Heer te Buitenzorg niet de belangen van den werkgever vergeten.
-
-Het aantal werkuren bedraagt op elken werkdag tien.
-
-Gelukkig herinnert zich Zijne Excellentie onmiddellijk, dat hier
-tegenover een behoorlijk loon moet staan en bepaalt edelmoediglijk, dat
-deze tien uren arbeids betaald zullen worden met 15 centen, d. w. z.
-deze 15 centen zijn geen minimum, doch ook geen maximum. De werkgever
-is vrij in de bepaling van de hoegrootheid van het loon; 15 centen is
-dus blijkbaar het bedrag, dat den Landvoogd behoorlijk toeschijnt.
-
-Bij zulk eene weelderige inrichting is dan ook eene korting van meer
-dan twintig percent, tot terugbetaling van het genoten (?) voorschot,
-in alle opzichten billijk en evenredig te noemen. Op dezelfde gronden
-kan ook geen uitkeering van loon geschieden bij ziekte, straftijd of
-onwil. Het moet ieder duidelijk zijn, dat waar zulk eene schitterende
-gelegenheid bestaat tot overlegging van een groot deel van het loon,
-het allerminst noodzakelijk, ja zelfs ongeraden zou zijn, bij ziekte
-ondersteuning te geven.
-
-Laat ons aannemen, dat de planter zich stelt op het standpunt van den
-illustren modelmaker en dus per maand aan de Javaansche contractvrouw
-betaalt $ 4.50. Hiervan gaat dan af, 1 dollar ter aflossing van het
-voorschot. Laat ons veronderstellen, dat zij gemiddeld (met het oog op
-haar geslacht) 2 dagen per maand ziek is en daardoor dus 30 centen moet
-missen. Dan blijft er voor haar over $ 3.20, zegge drie dollar en
-twintig centen, of nog geen elf centen per dag!
-
-Deze voorstelling is echter nog boven het gemiddelde. Het is mij
-bekend, hoe bij eene der grootste maatschappijen geregeld iedere maand
-in doorsnee $ 2.20 per Javaansche vrouw wordt uitbetaald.
-
-Dat is zeven centen per dag!!
-
-Een onderzoek door mij ingesteld, leerde mij, dat te Medan eene
-Javaansche vrouw—buiten snoeperij en sirih—per dag 13 centen voor hare
-voeding noodig heeft. Daar alles op de kebon duurder is, mogen wij het
-minimum dat de Javaansche vrouw aldaar voor levensonderhoud moet
-verdienen, minstens op 15 dollarcenten stellen.
-
-Hieruit volgt zonneklaar, dat, waar zij niet genoeg heeft om van te
-eten, de Javaansche vrouw niets kan wegleggen om kleeding te koopen.
-
-Vandaar de vraag aan het hoofd van dit opstel: „Hoe verdient eene
-Javaansche vrouw haar sarong? [51]”
-
-Laat ik kort zijn in het beantwoorden dezer vreeselijke vraag: de
-Javaansche vrouw verdient, moet verdienen, het geld voor haar sarong
-door hoererij. Vijf centen is het bedrag, dat zij ontvangt elken keer,
-dat zij zich overgeeft aan den Chinees. Om dus genoeg bij elkaar te
-hebben voor den aankoop van het onmisbaar kleedingstuk, moet zij
-twintig malen...
-
-O God! het is ontzettend.
-
-Er is meer, er is erger.
-
-Jaarlijks worden er honderden Javaansche meisjes ingevoerd, die den
-Chineezen worden voorgeworpen. Scharen van jonge meisjes worden gekocht
-en den Chineezen ten offer gebracht.
-
-Ieder weet, dat zij niet genoeg verdienen, de meisjes bedoel ik, om te
-kunnen eten. De planter in de eerste plaats. Toen een beheerder van
-eene der grootste maatschappijen mij rondleidde over de onderneming en
-mij de huizen voor de Chineezen en die voor de Javanen had laten zien,
-vroeg ik hem, waar de ongetrouwde Javaansche vrouwen woonden. Het
-antwoord moest er ten slotte uit, dat deze geen woning hadden, doch
-„zich maar ergens op moesten schieten.”
-
-Een inspecteur der Deli Maatschappij deelde in de vergadering, in het
-begin van dit boekje besproken, mede, dat zijne maatschappij jaarlijks
-honderden Javaansche vrouwen voòr de Chineezen laat uitkomen.
-
-Het doel zou voornamelijk zijn, aldus de tegennatuurlijke ontucht onder
-de Chineezen te bestrijden.
-
-De bestrijding van het crimen nefamdum is zeker te loven, doch is het
-middel niet erger dan de kwaal?
-
-In de tijden van Nero werden de Christenmaagden den leeuwen
-voorgeworpen. Haar lijden was spoedig voorbij en werd duldbaar gemaakt
-door de wijding, welke de dood ontving, waar hij de martelaarskroon
-medebracht. Hier zijn de jonge meisjes blootgesteld aan de lage lusten
-der Chineezen, drie jaren lang, ten einde.... hoererij te stellen in
-plaats van sodomie.
-
-En tot dit werk dwingt de meester zijne slavin, door haar uit te
-hongeren.
-
-Tegelijk verschaft deze wijze van bekeering der Chineezen tot... een
-ander pad van ondeugd goedkoope werkkrachten aan de onderneming en kan
-het dividend weder een tiende procent hooger zijn. De gedachte moet
-streelend wezen, bij het opsteken dezer meerdere winst, dat men die
-verkreeg door bevordering der zedelijkheid van den Chineeschen
-arbeider.
-
-Dat de Javaansche vrouw zedelijk en lichamelijk er bij te gronde ging,
-telt niet mede en mag voor den meester geen hinderpaal zijn.
-
-„Zij zijn toch allen hoeren van nature,” zoo verzekert u de planter.
-
-Deze even gemoedelijke als wijsgeerige opmerking doet ons vol
-bewondering voor de kieschheid en het fijn gevoel van den zegsman dit
-hoofdstuk sluiten.
-
-
-
-
-
-
-HET EINDE.
-
-
-Een zestal Inlandsche vrouwelijke koelie-contractanten, onlangs uit
-Deli teruggekeerd, loopen te Semarang rond; daar de ongelukkigen geen
-cent bezitten, wil niemand de arme schepsels onder dak nemen, zoodat
-zij verplicht zijn, des nachts een plaatsje onder de tamarinde-boomen
-te zoeken. De Locomotief vestigde aandacht der politie op de
-ongelukkigen om althans te maken, dat ze in hare desas terugkomen.
-
- (Java-Bode 28 Juni 1898.)
-
-
-
-
-
-
-
-
-KOELIE-ORDONNANTIE.
-
-
-Vastgesteld bij Besluit van Z. E. den Gouverneur-Generaal dato 13 Juli
-1889 (Stbl. No. 138) en herzien bij Besluit van 11 Maart 1898 (Stbl.
-No. 78).
-
-
-Artikel 1.
-
-Werklieden, afkomstig van buiten den Nederlandsch-Indischen Archipel,
-worden ten behoeve van eenige onderneming van land- of mijnbouw in de
-residentie Oostkust van Sumatra door den eigenaar of den administrateur
-der onderneming slechts in dienst genomen krachtens eene schriftelijke
-overeenkomst.
-
-Dergelijke overeenkomsten kunnen ook gesloten worden met werklieden,
-afkomstig uit andere deelen van den Nederlandsch-Indischen Archipel dan
-de residentie Oostkust van Sumatra. [52]
-
-
-Art. 2.
-
-De werkcontracten vermelden:
-
-
- 1e. den naam of de namen, den ouderdom (naar gissing), de
- nationaliteit, de geboorteplaats en, zoo mogelijk, den stam van
- den werkman;
- 2e. den naam van den werkgever en van de onderneming of de
- maatschappij, waarvoor de werkman is gehuurd, zoomede van het
- landschap, waarin de onderneming ligt;
- 3e. de soort van arbeid, waarvoor de werkman is aangenomen, en het
- aantal werkuren, hetwelk niet meer zal mogen bedragen dan tien
- uren per etmaal;
-
- Onder dit aantal werkuren moet mede worden geteld de tijd,
- gedurende welken de arbeider voor extra-werkzaamheden wordt
- gebezigd, als transporten, wachtdiensten, enz.
-
- Bij nadere, mede op den voet van artikel 3 te registreeren
- overeenkomst tusschen werkgever en werkman, kan de arbeid op
- andere wijze worden geregeld, mits het getal van tien werkuren
- per etmaal niet worde overschreden;
-
- 4e. de wijze, waarop de loonen worden berekend en betaald;
- 5e. het bedrag en de verrekening der genoten voorschotten;
- 6e. den duur der overeenkomst, welke den tijd van drie jaren niet
- mag te boven gaan;
- 8e. de verplichting van den werkgever om op zijn kosten te voorzien
- in de huisvesting en geneeskundige behandeling van den werkman en
- diens gezin;
- 9e. het beding, dat de werkman niet tegen zijn wil van zijn gezin
- zal worden gescheiden;
-10e. het tijdstip, waarop de arbeider zich op de onderneming
- behoort te bevinden en bij den beheerder behoort aan te melden.
-
-
-De werkcontracten worden opgemaakt volgens een door den
-Gouverneur-Generaal vast te stellen model.
-
-De tijd, gedurende welken de werkman wegens verlof of ziekte van meer
-dan één maand, dan wel wegens desertie of het ondergaan van straf, niet
-heeft gewerkt, wordt bij de berekening van den duur der verrichte
-diensten of van de overeenkomst niet medegerekend.
-
-
-Art. 3.
-
-Met uitzondering van hetgeen overeengekomen is ingevolge No. 10 van het
-vorige artikel, zijn de werkcontracten en de daarin met inachtneming
-van de voorschriften dezer ordonnantie gebrachte wijzigingen eerst van
-kracht, na registratie door het hoofd van plaatselijk bestuur.
-
-De werkgever is verplicht binnen acht dagen nadat de werkman op de
-onderneming is aangekomen, of, indien hij zich daar reeds bevond, na
-het aangaan der overeenkomst, of der daarin gebrachte wijziging, de
-akte der overeenkomst in duplo ter registratie aan te bieden aan het
-hoofd van plaatselijk bestuur, binnen welks ressort de onderneming
-gelegen is.
-
-Indien de overeenkomst is gesloten op eene plaats in het buitenland,
-waar, volgens de uitdrukkelijke en openlijke verklaring der Regeering,
-voldoende contrôle op de landverhuizing wordt uitgeoefend, weigert het
-hoofd van plaatselijk bestuur alleen dan de registratie, als de
-overeenkomst niet voldoet aan de vereischten, gesteld bij artikel 2
-dezer verordening.
-
-Indien de overeenkomst elders is gesloten, gaat het hoofd van
-plaatselijk bestuur tot de registratie niet over, alvorens zich door
-ondervraging te hebben overtuigd, dat de werkman vrijwillig tot de
-overeenkomst is toegetreden en met hare voorwaarden behoorlijk bekend
-is.
-
-Hij weigert de registratie, zoodra er gegrond vermoeden bij hem bestaat
-dat de werkman niet vrijwillig tot de overeenkomst is toegetreden of
-wel de overeenkomst niet voldoet aan de bij artikel 2 dezer verordening
-voorgeschreven vereischten.
-
-Als de registratie wordt geweigerd, kan de werkgever de beslissing
-inroepen van het hoofd van gewestelijk bestuur, wanneer de weigering
-niet van dezen als plaatselijk bestuurder is uitgegaan.
-
-Bij weigering van de registratie van het werkcontract (dus niet van de
-daarin gebrachte wijziging), wordt de werkman, tenzij hij verlangt te
-blijven en ten genoegen van het plaatselijk bestuur aantoont,
-genoegzame middelen van bestaan te bezitten of door werkzaamheid te
-kunnen verkrijgen, met de eerstmogelijke gelegenheid voor rekening van
-den werkgever door het plaatselijk bestuur naar de plaats van
-aanwerving teruggezonden, wanneer dit althans niet door den werkgever
-zelven wordt gedaan.
-
-De werkgever blijft aansprakelijk voor het onderhoud van den werkman
-tot het oogenblik, waarop deze wordt teruggezonden.
-
-De in dit artikel bedoelde contracten zijn vrij van zegel en worden
-ingeschreven in een register, ingericht volgens een door den
-Gouverneur-Generaal vast te stellen model.
-
-Van de registratie wordt door het betrokken Hoofd van Plaatselijk
-Bestuur op beide exemplaren aanteekening gehouden, met vermelding van
-den datum, op welken zij heeft plaats gehad.
-
-Een exemplaar wordt daarna teruggezonden aan den werkgever, terwijl het
-andere blijft berusten bij den ambtenaar, die het heeft geregistreerd.
-
-Bij de registratie moet voor rekening van den werkgever één gulden
-betaald worden voor elken werkman, die zich bij het te registreeren
-contract heeft verbonden. Deze gelden worden maandelijks door de
-betrokken ambtenaren in ’s lands kas gestort.
-
-
-Art. 4.
-
-De werkman mag zich van de onderneming, waar hij werkzaam is, niet
-verwijderen zonder schriftelijke vergunning, afgegeven door den
-ondernemer, diens administrateur, of iemand door of van wege den
-ondernemer daartoe aangesteld, behalve op vrije dagen, en wanneer hij
-wegens slechte behandeling klachten tegen den werkgever of diens
-personeel gaat uitbrengen.
-
-Hij is verplicht geregeld zijn arbeid te verrichten, de hem door den
-werkgever of diens personeel gegeven bevelen getrouw na te komen, en in
-alles zich overeenkomstig zijn contract te gedragen.
-
-
-Art. 5.
-
-De werkgever is verplicht zijne werklieden goed te behandelen, hun
-geregeld de bedongen loonen te betalen, hun kosteloos eene voegzame
-huisvesting en behoorlijke geneeskundige verpleging met inbegrip der
-noodige medicamenten te verschaffen, ook in geval van verwondingen niet
-in zijn dienst ontstaan, en zorg te dragen voor goed bad- en
-drinkwater.
-
-Hij is tevens verplicht zijne werklieden te voorzien van een kaart,
-waarvan het model door het Hoofd van Gewestelijk Bestuur wordt
-vastgesteld en waarop de naam of de namen, de landaard of stam, de
-werkelijke of gegiste ouderdom, de lichaamslengte in centimeters, de
-kenbare teekenen, de datum van indiensttreding en de duur der
-overeenkomst van den betrokken werkman moeten worden aangerekend,
-benevens de naam van de onderneming waartoe hij behoort, en de dagen,
-waarop hij vrij is.
-
-De werklieden zijn verplicht die kaart steeds bij zich te dragen als
-zij zich van de onderneming verwijderen en dezelve op aanvraag van het
-bestuur te vertoonen.
-
-Op het overeengekomen loon van den arbeider mag geen andere inhouding
-plaats vinden dan die, welke bij de overeenkomst bepaald is, en die
-wegens betalingen, waartoe de arbeider bij rechterlijke uitspraak
-veroordeeld is zoomede het opvatloon bij desertie.
-
-Desverlangd is de ondernemer verplicht aan de besturende ambtenaren
-inzage te geven van het boek, dat de rekening courant der arbeiders
-bevat.
-
-
-Art. 6.
-
-Geschillen over de uitlegging van het contract worden zooveel mogelijk
-bij minnelijke schikking, zonder vorm van proces, door het hoofd van
-plaatselijk bestuur vereffend.
-
-Waar zulks niet mogelijk is, verwijst hij partijen, zoo noodig, naar
-den burgerlijken of den strafrechter.
-
-
-Art. 7.
-
-De werkgever is verplicht den werkman bij het einde van het contract
-een ontslagbriefje te geven.
-
-Het model van dat ontslagbriefje wordt vastgesteld door het Hoofd van
-Gewestelijk Bestuur.
-
-De werkgever is verplicht op het ontslagbriefje te vermelden den naam
-of de namen, den landaard of stam, den werkelijken of gegisten
-ouderdom, de lichaamslengte in centimeters en de kenbare teekenen van
-den werkman, ten wiens behoeve het is afgegeven.
-
-Binnen acht dagen na het ontslag geeft de werkgever daarvan
-schriftelijk kennis aan het hoofd van plaatselijk bestuur, dat van het
-ontslag aanteekening houdt in het register.
-
-
-Art. 8.
-
-Bij behoorlijk geconstateerde voortdurende ongeschiktheid tot den
-arbeid, waarvoor de werkman zich verbonden heeft, kan de werkgever, met
-voorkennis van het hoofd van plaatselijk bestuur, het aangegaan
-contract als ontbonden beschouwen.
-
-Werklieden, die wegens het eindigen van hun werkcontract zijn
-ontslagen, of wier werkcontract door den werkgever niet is nagekomen,
-dan wel tengevolge van behoorlijk geconstateerde voortdurende
-ongeschiktheid tot den arbeid, waarvoor zij zich verbonden hebben, als
-ontbonden wordt beschouwd, worden—tenzij zij verlangen te blijven en
-ten genoegen van het plaatselijk bestuur aantoonen genoegzame middelen
-van bestaan te bezitten of door werkzaamheid te kunnen verkrijgen—met
-de eerstmogelijke gelegenheid door het plaatselijk bestuur voor
-rekening van den werkgever naar de plaats hunner aanwerving
-teruggezonden, wanneer dit althans door den werkgever zelven niet wordt
-gedaan. Deze blijft voor het onderhoud van den werkman aansprakelijk
-tot het oogenblik van terugzending.
-
-
-Art. 9.
-
-Elke willekeurige inbreuk op het werkcontract wordt gestraft: aan den
-kant van den werkgever met een geldboete van ten hoogste f 100 (één
-honderd gulden), zullende bij herhaling het hoofd van gewestelijk
-bestuur bevoegd zijn het contract ontbonden te verklaren;
-
-aan den kant van den arbeider met een geldboete van ten hoogste f 50
-(vijftig gulden), of tenarbeidstelling aan de publieke werken voor den
-kost zonder loon van ten hoogste één maand.
-
-De arbeider, die reeds éénmaal wegens willekeurige inbreuk op het
-werkcontract is veroordeeld, wordt bij herhaling van het feit gestraft
-met tenarbeidstelling aan de publieke werken voor den kost zonder loon
-van ten hoogste drie maanden, zullende het hoofd van gewestelijk
-bestuur ook in dit geval bevoegd zijn het contract ontbonden te
-verklaren, indien de werkgever zulks verlangt.
-
-De feiten, waardoor de werkman geacht wordt op zijn werkcontract
-willekeurig inbreuk te maken, zijn:
-
- a. niet voldoening aan de verplichting, omschreven in No. 10 van
- artikel 2;
- b. desertie;
- c. voortgezette weigering om te werken.
-
-
-Art. 10.
-
-Verzet, beleediging of bedreiging tegen de werkgevers of hun personeel,
-rustverstoring, verregaande luiheid, dienstweigering, opruiing tot
-desertie of tot dienstweigering, vechterij, dronkenschap en dergelijke
-vergrijpen tegen de goede orde, worden, indien het feit niet als
-misdrijf is aan te merken, gestraft met eene geldboete van ten hoogst f
-25 (vijf en twintig gulden), of met tenarbeidstelling aan de publieke
-werken voor den kost zonder loon van ten hoogste twaalf dagen.
-
-
-Art. 11.
-
-Het aanmoedigen tot nietnaleving van werkcontracten, of het begunstigen
-daarvan door het verleenen van huisvestiging aan- of het indienstnemen
-van een werkman, die niet door een behoorlijk ingevuld ontslagbriefje
-of door een van wege het Bestuur aan hem uitgereikt schriftuur heeft
-bewezen geheel vrij te zijn van dienstverplichtingen tegenover anderen,
-wordt, elke overtreding op zich zelve, gestraft, voor zooveel
-Europeanen of met dezen gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van
-ten hoogste f 100 (één honderd gulden) of gevangenisstraf van ten
-hoogste acht dagen, en voor zooveel Inlanders of met dezen
-gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van ten hoogste f 50
-(vijftig gulden) of tenarbeidstelling aan de publieke werken voor den
-kost zonder loon van ten hoogste één maand.
-
-
-Art. 12.
-
-Willekeurige inbreuk op het contract, door den werkman gepleegd, wordt
-alleen vervolgd op aanklacht van den eigenaar of administrateur der
-onderneming, waartoe de werkman behoort.
-
-De werkman, die voor de eerste maal ter zake van desertie terecht
-staat, kan de straf voorkomen, indien hij met goedvinden van den
-aanklager, vóór de oplegging vrijwillig naar zijn meester terugkeert.
-
-
-Art. 13.
-
-Overtredingen van de voorschriften dezer ordonnantie, waartegen geen
-bepaalde straffen zijn bedreigd, worden gestraft voor zooveel
-Europeanen en met dezen gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van
-ten hoogste ƒ 100 (een honderd gulden); voor zooveel Inlanders en
-daarmede gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van ten hoogste ƒ
-25 (vijf en twintig gulden) of tenarbeidstelling aan de publieke werken
-voor den kost zonder loon van ten hoogste twaalf dagen.
-
-
-Art. 13a.
-
-Arbeiders, die tijdens den duur der overeenkomst buiten de onderneming
-terechtgestaan of eene vrijheidsstraf ondergaan hebben, dan wel zij,
-die na eene afwezigheid wegens verlof, ziekte of anderszins, niet
-derwaarts binnen den toegestanen of door het plaatselijk bestuur
-voldoende geachten tijd terug keeren, kunnen op kosten van den
-werkgever door de politie, of namens deze door personeel van den
-werkgever naar de onderneming teruggevoerd worden. Deze bepaling geldt
-mede ten aanzien van werklieden bij den bouw van den Staatsspoorweg ter
-Sumatra’s Westkust en bij spoor- en tramwegondernemingen voor publiek
-verkeer in de Residentie Oostkust van Sumatra, die op den voet der
-ordonnantiën van 18 Augustus 1889 (Staatsblad No. 182) en 24 December
-1891 (Staatsblad No. 264) krachtens eene schriftelijke overeenkomst in
-dienst zijn genomen.
-
-
-Art. 14.
-
-Deze ordonnantie treedt in werking den 1en October 1889.
-
-
-
-
-
-
-
-
-AANTEEKENINGEN
-
-
-[1] Woorden van de Java-Bode, 9 April 1902. Zie tot staving van dit
-argument de advertentie op pag. 37 en 42.
-
-[2] Overgenomen uit het verslag van de Deli-Courant van 1 April 1902.
-
-[3] De heer Lefèbre c. s.
-
-[4] Een keurig argument, waar ik juist die praktijk bestrijd.
-
-[5] Alleen te Medan een heel klein Protestantsch kerkje, waarvoor men
-in dit land der millioenen, na een gesukkel van eenige jaren ƒ 14000.—
-bijeen wist te brengen en een atappen huis, dat als kerk voor de
-Roomsch-Katholieken bij het jaarlijksch bezoek van den pastoor dienst
-doet.
-
-[6] Dag der uitbetaling der loonen aan de koelies.
-
-[7] Sumatra-Post, 5 April 1899.
-
-[8] Sumatra-Post, 7 Augustus 1902.
-
-[9] Hoofd-administrateur der Koninklijke Maatschappij tot Exploitatie
-van Petroleumbronnen in Ned.-Indië.
-
-[10] Hoofd-administrateur der Medan Tabak Mij.
-
-[11] Hoofdadministrateur der Deli Mij.
-
-[12] Administrateur van Bindjei Estate.
-
-[13] Hoofd-administrateur van de Mij. Arendsburg.
-
-[14] Planters: hier gebruikt voor het meer omvattende „lieden, die voor
-hunne ondernemingen (van landbouw of van nijverheid) contract-koelies
-gebruiken.”
-
-[15] Toch spoeden zich de hoogste ambtenaren, zoowel als de
-onafhankelijkste particulieren met hunne vrouwen en dochters naar de
-paleizen dezer hoofden ten dage hunner recepties.
-
-Ook zijn deze menschen Rechters in den Landraad!
-
-[16] Zonder schuld.
-
-[17] Eerbewijs.
-
-[18] Onder de planters heeft men drie categorieën: toean ketjil (de
-assistent), toean besar (de administrateur), toean-maatschappij (de
-hoofd-administrateur).
-
-[19] Dat is: de controleur.
-
-[20] Overtredingen.
-
-[21] Medelijden.
-
-[22] Zie blz. 53.
-
-[23] Het dreigement hielp den administrateur ditmaal niet. Wel had hij
-gelijk, wat het toetoepen der andere zaken betrof, doch hiervoor was
-een ander magistraat verantwoordelijk, dan de betrokken controleur.
-
-[24] Hoe ongelooflijk schijnbaar ook, is dit voorgekomen. Men begrijpt,
-dat voor sommige chefs kieschkeurigheid bij hunne ondergeschikten eene
-minder gewenschte eigenschap is. Het is in zulke gevallen minder gebrek
-aan tact tegenover den Chinees, dan tegenover den superieur.
-
-[25] Palen.
-
-[26] De huizen in Deli staan alle 1 à 2 M. boven den grond, op steenen
-neuten of op houten palen.
-
-[27] Oproer onder de koelies.
-
-[28] Over de beteekenis dezer uitdrukking, zie pag. 54.
-
-[29] Oppasser.
-
-[30] Is het mogelijk onchristelijker, onmenschelijker te zijn? vraagt
-F. A. White in het nummer van September 1901 der Westminster Review,
-waaraan het aangehaalde ontleend is.
-
-[31] Dit geschiedde in ’t jaar 1900.
-
-[32] Winkel op de onderneming.
-
-[33] Wrok gevoelden.
-
-[34] Tiencentstuk.
-
-[35] Kunstgreep, list.
-
-[36] Het Residentiegerecht en de Landraden, waar een rechterlijk
-ambtenaar praesideert, blijven hier buiten beschouwing. Ik spreek
-alleen over de berechting der overtredingen der koelie-ordonnantie door
-koelies.
-
-[37] Sumatra-Post ddo. 9 Augustus 1902.
-
-[38] Dwangarbeid.
-
-[39] Technische benaming voor minderwaardige koelies.
-
-[40] Chineesche opzichter.
-
-[41] Cultuur-onderneming.
-
-[42] Overgenomen uit de correspondentie van D. E. Liaan in de Java-Bode
-van 31 December 1901.
-
-[43] Uit de beoordeeling dezer zaak door de Deli-Courant.
-
-[44] De schrijver van dit boekje.
-
-[45] Het verloop dezer zaak is te eigenaardig, te teekenend om het den
-Lezer te onthouden. Ziehier dan, wat het gevolg was mijner aanklacht:
-
- 1e de Resident gaf bevel tot vervolging van... Goh Tjau Hin;
- 2e het onderzoek toonde de volkomen onschuld aan van den Chinees;
- 3e Goh Tjau Hin zag zijn 530 dollars nooit terug;
- 4e de controleur H. E. Muller bleef gehandhaafd en spreekt nog
- recht te Bindjey;
- 5e Goh Tjau Hin verkocht zijne bezittingen en vluchtte naar China,
- naar hij mij zeide, omdat hij vreesde, dat de controleur hem
- zou zoeken en hij zich niet opgewassen voelde tegen zoo’n groot
- heer;
- 6e het vertrouwen der bevolking in de rechtspraak van dezen
- Magistraat... wat dunkt u, Lezer?
-
-[46] Werkploegen.
-
-[47] Tijdelijke woningen.
-
-[48] Tooneel.
-
-[49] Winst.
-
-[50] Vertaling van Tanah Kringet.
-
-[51] Een soort rok, het voornaamste kleedingstuk der Javaansche vrouw,
-dat minstens één dollar kost en waar zij niet buiten kan.
-
-[52] De Sultan van Deli schijnt blijkbaar de zegeningen der
-koelie-ordonnantie, in tegenstelling met het Gouvernement van
-Ned.-Indië, voor zijne onderdanen niet te wenschen.
-
-*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE MILLIOENEN UIT DELI ***
-
-Updated editions will replace the previous one--the old editions will
-be renamed.
-
-Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
-law means that no one owns a United States copyright in these works,
-so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the
-United States without permission and without paying copyright
-royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
-of this license, apply to copying and distributing Project
-Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
-concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
-and may not be used if you charge for an eBook, except by following
-the terms of the trademark license, including paying royalties for use
-of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
-copies of this eBook, complying with the trademark license is very
-easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
-of derivative works, reports, performances and research. Project
-Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may
-do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
-by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
-license, especially commercial redistribution.
-
-START: FULL LICENSE
-
-THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
-PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
-
-To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase "Project
-Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
-Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
-www.gutenberg.org/license.
-
-Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
-Gutenberg-tm electronic works
-
-1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or
-destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
-possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
-Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
-by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
-person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
-1.E.8.
-
-1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement. See
-paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
-agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
-electronic works. See paragraph 1.E below.
-
-1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
-Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
-of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
-works in the collection are in the public domain in the United
-States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
-United States and you are located in the United States, we do not
-claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
-displaying or creating derivative works based on the work as long as
-all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
-that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
-free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
-works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
-Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
-comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
-same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
-you share it without charge with others.
-
-1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
-in a constant state of change. If you are outside the United States,
-check the laws of your country in addition to the terms of this
-agreement before downloading, copying, displaying, performing,
-distributing or creating derivative works based on this work or any
-other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
-representations concerning the copyright status of any work in any
-country other than the United States.
-
-1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-
-1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
-immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
-prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
-on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
-phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
-performed, viewed, copied or distributed:
-
- This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
- most other parts of the world at no cost and with almost no
- restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
- under the terms of the Project Gutenberg License included with this
- eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
- United States, you will have to check the laws of the country where
- you are located before using this eBook.
-
-1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
-derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
-contain a notice indicating that it is posted with permission of the
-copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
-the United States without paying any fees or charges. If you are
-redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
-Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
-either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
-obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
-trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
-additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
-will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
-posted with the permission of the copyright holder found at the
-beginning of this work.
-
-1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
-
-1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg-tm License.
-
-1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
-any word processing or hypertext form. However, if you provide access
-to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
-other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
-version posted on the official Project Gutenberg-tm website
-(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
-to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
-of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
-Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
-full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
-
-1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
-provided that:
-
-* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
- the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
- you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
- to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
- agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
- Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
- within 60 days following each date on which you prepare (or are
- legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
- payments should be clearly marked as such and sent to the Project
- Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
- Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
- Literary Archive Foundation."
-
-* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
- you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
- does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
- License. You must require such a user to return or destroy all
- copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
- all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
- works.
-
-* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
- any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
- electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
- receipt of the work.
-
-* You comply with all other terms of this agreement for free
- distribution of Project Gutenberg-tm works.
-
-1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
-Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
-are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
-from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
-the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set
-forth in Section 3 below.
-
-1.F.
-
-1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
-Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
-electronic works, and the medium on which they may be stored, may
-contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
-or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
-other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
-cannot be read by your equipment.
-
-1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
-of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-
-1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from. If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium
-with your written explanation. The person or entity that provided you
-with the defective work may elect to provide a replacement copy in
-lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
-or entity providing it to you may choose to give you a second
-opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
-the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
-without further opportunities to fix the problem.
-
-1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
-OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
-LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-
-1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of
-damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
-violates the law of the state applicable to this agreement, the
-agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
-limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
-unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
-remaining provisions.
-
-1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
-accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
-production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
-electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
-including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
-the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
-or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
-additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
-Defect you cause.
-
-Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
-
-Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of
-computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
-exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
-from people in all walks of life.
-
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
-goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
-remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
-generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
-Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
-www.gutenberg.org
-
-Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation
-
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
-U.S. federal laws and your state's laws.
-
-The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West,
-Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
-to date contact information can be found at the Foundation's website
-and official page at www.gutenberg.org/contact
-
-Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
-Literary Archive Foundation
-
-Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without
-widespread public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment. Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements. We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
-DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
-state visit www.gutenberg.org/donate
-
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
-
-Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
-methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations. To
-donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
-
-Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works
-
-Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
-Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
-freely shared with anyone. For forty years, he produced and
-distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
-volunteer support.
-
-Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
-the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
-necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
-edition.
-
-Most people start at our website which has the main PG search
-facility: www.gutenberg.org
-
-This website includes information about Project Gutenberg-tm,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/65660-0.zip b/old/65660-0.zip
deleted file mode 100644
index 51fb3f8..0000000
--- a/old/65660-0.zip
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h.zip b/old/65660-h.zip
deleted file mode 100644
index 84565fe..0000000
--- a/old/65660-h.zip
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/65660-h.htm b/old/65660-h/65660-h.htm
deleted file mode 100644
index 716adb1..0000000
--- a/old/65660-h/65660-h.htm
+++ /dev/null
@@ -1,4127 +0,0 @@
-<!DOCTYPE html
-PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
-<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2021-06-21T19:49:34Z using SAXON HE 9.9.1.8 . -->
-<html lang="nl">
-<head>
-<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8">
-<title>De millioenen uit Deli</title>
-<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html">
-<meta name="author" content="Johannes van den Brand (&#x2013;1921)">
-<link rel="coverpage" href="images/frontcover.jpg">
-<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
-<meta name="DC.Creator" content="Johannes van den Brand (&#x2013;1921)">
-<meta name="DC.Title" content="De millioenen uit Deli">
-<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
-<meta name="DC.Format" content="text/html">
-<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
-<meta name="DC:Subject" content="#####">
-<style type="text/css"> /* <![CDATA[ */
-html {
-line-height: 1.3;
-}
-body {
-margin: 0;
-}
-main {
-display: block;
-}
-h1 {
-font-size: 2em;
-margin: 0.67em 0;
-}
-hr {
-height: 0;
-overflow: visible;
-}
-pre {
-font-family: monospace, monospace;
-font-size: 1em;
-}
-a {
-background-color: transparent;
-}
-abbr[title] {
-border-bottom: none;
-text-decoration: underline;
-text-decoration: underline dotted;
-}
-b, strong {
-font-weight: bolder;
-}
-code, kbd, samp {
-font-family: monospace, monospace;
-font-size: 1em;
-}
-small {
-font-size: 80%;
-}
-sub, sup {
-font-size: 67%;
-line-height: 0;
-position: relative;
-vertical-align: baseline;
-}
-sub {
-bottom: -0.25em;
-}
-sup {
-top: -0.5em;
-}
-img {
-border-style: none;
-}
-body {
-font-family: serif;
-font-size: 100%;
-text-align: left;
-margin-top: 2.4em;
-}
-div.front, div.body {
-margin-bottom: 7.2em;
-}
-div.back {
-margin-bottom: 2.4em;
-}
-.div0 {
-margin-top: 7.2em;
-margin-bottom: 7.2em;
-}
-.div1 {
-margin-top: 5.6em;
-margin-bottom: 5.6em;
-}
-.div2 {
-margin-top: 4.8em;
-margin-bottom: 4.8em;
-}
-.div3 {
-margin-top: 3.6em;
-margin-bottom: 3.6em;
-}
-.div4 {
-margin-top: 2.4em;
-margin-bottom: 2.4em;
-}
-.div5, .div6, .div7 {
-margin-top: 1.44em;
-margin-bottom: 1.44em;
-}
-.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child,
-.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child {
-margin-bottom: 0;
-}
-blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back {
-margin-top: 0;
-margin-bottom: 0;
-}
-.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child,
-.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child {
-margin-top: 0;
-}
-h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 {
-clear: both;
-font-style: normal;
-text-transform: none;
-}
-h3, .h3 {
-font-size: 1.2em;
-}
-h3.label {
-font-size: 1em;
-margin-bottom: 0;
-}
-h4, .h4 {
-font-size: 1em;
-}
-.alignleft {
-text-align: left;
-}
-.alignright {
-text-align: right;
-}
-.alignblock {
-text-align: justify;
-}
-p.tb, hr.tb, .par.tb {
-margin: 1.6em auto;
-text-align: center;
-}
-p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
-font-size: 0.9em;
-text-indent: 0;
-}
-p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
-margin: 1.58em 10%;
-}
-td.tocDivNum {
-vertical-align: top;
-}
-td.tocPageNum {
-vertical-align: bottom;
-}
-.opener, .address {
-margin-top: 1.6em;
-margin-bottom: 1.6em;
-}
-.addrline {
-margin-top: 0;
-margin-bottom: 0;
-}
-.dateline {
-margin-top: 1.6em;
-margin-bottom: 1.6em;
-text-align: right;
-}
-.salute {
-margin-top: 1.6em;
-margin-left: 3.58em;
-text-indent: -2em;
-}
-.signed {
-margin-top: 1.6em;
-margin-left: 3.58em;
-text-indent: -2em;
-}
-.epigraph {
-font-size: 0.9em;
-width: 60%;
-margin-left: auto;
-}
-.epigraph span.bibl {
-display: block;
-text-align: right;
-}
-.trailer {
-clear: both;
-margin-top: 3.6em;
-}
-span.abbr, abbr {
-white-space: nowrap;
-}
-span.parnum {
-font-weight: bold;
-}
-span.corr, span.gap {
-border-bottom: 1px dotted red;
-}
-span.num, span.trans, span.trans {
-border-bottom: 1px dotted gray;
-}
-span.measure {
-border-bottom: 1px dotted green;
-}
-.ex {
-letter-spacing: 0.2em;
-}
-.sc {
-font-variant: small-caps;
-}
-.asc {
-font-variant: small-caps;
-text-transform: lowercase;
-}
-.uc {
-text-transform: uppercase;
-}
-.tt {
-font-family: monospace;
-}
-.underline {
-text-decoration: underline;
-}
-.overline, .overtilde {
-text-decoration: overline;
-}
-.rm {
-font-style: normal;
-}
-.red {
-color: red;
-}
-hr {
-clear: both;
-border: none;
-border-bottom: 1px solid black;
-width: 45%;
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-margin-top: 1em;
-text-align: center;
-}
-hr.dotted {
-border-bottom: 2px dotted black;
-}
-hr.dashed {
-border-bottom: 2px dashed black;
-}
-.aligncenter {
-text-align: center;
-}
-h1, h2, .h1, .h2 {
-font-size: 1.44em;
-line-height: 1.5;
-}
-h1.label, h2.label {
-font-size: 1.2em;
-margin-bottom: 0;
-}
-h5, h6 {
-font-size: 1em;
-font-style: italic;
-}
-p, .par {
-text-indent: 0;
-}
-p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
-text-transform: uppercase;
-}
-.hangq {
-text-indent: -0.32em;
-}
-.hangqq {
-text-indent: -0.42em;
-}
-.hangqqq {
-text-indent: -0.84em;
-}
-p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
-float: left;
-clear: left;
-margin: 0 0.05em 0 0;
-padding: 0;
-line-height: 0.8;
-font-size: 420%;
-vertical-align: super;
-}
-blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
-font-size: 0.9em;
-margin: 1.58em 5%;
-}
-.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
-text-decoration: none;
-}
-.advertisement, .advertisements {
-background-color: #FFFEE0;
-border: black 1px dotted;
-color: #000;
-margin: 2em 5%;
-padding: 1em;
-}
-.footnotes .body, .footnotes .div1 {
-padding: 0;
-}
-.fnarrow {
-color: #AAAAAA;
-font-weight: bold;
-text-decoration: none;
-}
-.fnarrow:hover, .fnreturn:hover {
-color: #660000;
-}
-.fnreturn {
-color: #AAAAAA;
-font-size: 80%;
-font-weight: bold;
-text-decoration: none;
-vertical-align: 0.25em;
-}
-a {
-text-decoration: none;
-}
-a:hover {
-text-decoration: underline;
-background-color: #e9f5ff;
-}
-a.noteRef, a.pseudoNoteRef {
-font-size: 67%;
-line-height: 0;
-position: relative;
-vertical-align: baseline;
-top: -0.5em;
-text-decoration: none;
-margin-left: 0.1em;
-}
-.displayfootnote {
-display: none;
-}
-div.footnotes {
-font-size: 80%;
-margin-top: 1em;
-padding: 0;
-}
-hr.fnsep {
-margin-left: 0;
-margin-right: 0;
-text-align: left;
-width: 25%;
-}
-p.footnote, .par.footnote {
-margin-bottom: 0.5em;
-margin-top: 0.5em;
-}
-p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel {
-float: left;
-min-width: 1.0em;
-margin-left: -0.1em;
-padding-top: 0.9em;
-padding-right: 0.4em;
-}
-.apparatusnote {
-text-decoration: none;
-}
-table.tocList {
-width: 100%;
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-border-width: 0;
-border-collapse: collapse;
-}
-td.tocPageNum, td.tocDivNum {
-text-align: right;
-min-width: 10%;
-border-width: 0;
-white-space: nowrap;
-}
-td.tocDivNum {
-padding-left: 0;
-padding-right: 0.5em;
-}
-td.tocPageNum {
-padding-left: 0.5em;
-padding-right: 0;
-}
-td.tocDivTitle {
-width: auto;
-}
-p.tocPart, .par.tocPart {
-margin: 1.58em 0;
-font-variant: small-caps;
-}
-p.tocChapter, .par.tocChapter {
-margin: 1.58em 0;
-}
-p.tocSection, .par.tocSection {
-margin: 0.7em 5%;
-}
-table.tocList td {
-vertical-align: top;
-}
-table.tocList td.tocPageNum {
-vertical-align: bottom;
-}
-table.inner {
-display: inline-table;
-border-collapse: collapse;
-width: 100%;
-}
-td.itemNum {
-text-align: right;
-min-width: 5%;
-padding-right: 0.8em;
-}
-td.innerContainer {
-padding: 0;
-margin: 0;
-}
-.index {
-font-size: 80%;
-}
-.index p {
-text-indent: -1em;
-margin-left: 1em;
-}
-.indexToc {
-text-align: center;
-}
-.transcriberNote {
-background-color: #DDE;
-border: black 1px dotted;
-color: #000;
-font-family: sans-serif;
-font-size: 80%;
-margin: 2em 5%;
-padding: 1em;
-}
-.missingTarget {
-text-decoration: line-through;
-color: red;
-}
-.correctionTable {
-width: 75%;
-}
-.width20 {
-width: 20%;
-}
-.width40 {
-width: 40%;
-}
-p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
-color: #666666;
-font-size: 80%;
-}
-span.musictime {
-vertical-align: middle;
-display: inline-block;
-text-align: center;
-}
-span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
-padding: 1px 0.5px;
-font-size: xx-small;
-font-weight: bold;
-line-height: 0.7em;
-}
-span.musictime span.bottom {
-display: block;
-}
-ul {
-list-style-type: none;
-}
-.splitListTable {
-margin-left: 0;
-}
-.numberedItem {
-text-indent: -3em;
-margin-left: 3em;
-}
-.numberedItem .itemNumber {
-float: left;
-position: relative;
-left: -3.5em;
-width: 3em;
-display: inline-block;
-text-align: right;
-}
-.itemGroupTable {
-border-collapse: collapse;
-margin-left: 0;
-}
-.itemGroupTable td {
-padding: 0;
-margin: 0;
-vertical-align: middle;
-}
-.itemGroupBrace {
-padding: 0 0.5em !important;
-}
-.titlePage {
-border: #DDDDDD 2px solid;
-margin: 3em 0 7em 0;
-padding: 5em 10% 6em 10%;
-text-align: center;
-}
-.titlePage .docTitle {
-line-height: 1.7;
-margin: 2em 0 2em 0;
-font-weight: bold;
-}
-.titlePage .docTitle .mainTitle {
-font-size: 1.8em;
-}
-.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle,
-.titlePage .docTitle .volumeTitle {
-font-size: 1.44em;
-}
-.titlePage .byline {
-margin: 2em 0 2em 0;
-font-size: 1.2em;
-line-height: 1.5;
-}
-.titlePage .byline .docAuthor {
-font-size: 1.2em;
-font-weight: bold;
-}
-.titlePage .figure {
-margin: 2em auto;
-}
-.titlePage .docImprint {
-margin: 4em 0 0 0;
-font-size: 1.2em;
-line-height: 1.5;
-}
-.titlePage .docImprint .docDate {
-font-size: 1.2em;
-font-weight: bold;
-}
-div.figure {
-text-align: center;
-}
-.figure {
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-}
-.floatLeft {
-float: left;
-margin: 10px 10px 10px 0;
-}
-.floatRight {
-float: right;
-margin: 10px 0 10px 10px;
-}
-p.figureHead, .par.figureHead {
-font-size: 100%;
-text-align: center;
-}
-.figAnnotation {
-font-size: 80%;
-position: relative;
-margin: 0 auto;
-}
-.figTopLeft, .figBottomLeft {
-float: left;
-}
-.figTopRight, .figBottomRight {
-float: right;
-}
-.figure p, .figure .par {
-font-size: 80%;
-margin-top: 0;
-text-align: center;
-}
-img {
-border-width: 0;
-}
-td.galleryFigure {
-text-align: center;
-vertical-align: middle;
-}
-td.galleryCaption {
-text-align: center;
-vertical-align: top;
-}
-tr, td, th {
-vertical-align: top;
-}
-tr.bottom, td.bottom, th.bottom {
-vertical-align: bottom;
-}
-td.label, tr.label td {
-font-weight: bold;
-}
-td.unit, tr.unit td {
-font-style: italic;
-}
-td.leftbrace, td.rightbrace {
-vertical-align: middle;
-}
-span.sum {
-padding-top: 2px;
-border-top: solid black 1px;
-}
-table.inlinetable {
-display: inline-table;
-}
-table.borderOutside {
-border-collapse: collapse;
-}
-table.borderOutside td {
-padding-left: 4px;
-padding-right: 4px;
-}
-table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop {
-border-top: 2px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellHeadBottom {
-border-bottom: 1px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellBottom {
-border-bottom: 2px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft {
-border-left: 2px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight {
-border-right: 2px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside {
-border-collapse: collapse;
-}
-table.verticalBorderInside td {
-padding-left: 4px;
-padding-right: 4px;
-border-left: 1px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop {
-border-top: 2px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellHeadBottom {
-border-bottom: 1px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellBottom {
-border-bottom: 2px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft {
-border-left: 0 solid black;
-}
-table.borderAll {
-border-collapse: collapse;
-}
-table.borderAll td {
-padding-left: 4px;
-padding-right: 4px;
-border: 1px solid black;
-}
-table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop {
-border-top: 2px solid black;
-}
-table.borderAll .cellHeadBottom {
-border-bottom: 1px solid black;
-}
-table.borderAll .cellBottom {
-border-bottom: 2px solid black;
-}
-table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft {
-border-left: 2px solid black;
-}
-table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight {
-border-right: 2px solid black;
-}
-tr.borderTop td, tr.borderTop th, th.borderTop, td.borderTop {
-border-top: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderRight td, tr.borderRight th, th.borderRight, td.borderRight {
-border-right: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderLeft td, tr.borderLeft th, th.borderLeft, td.borderLeft {
-border-left: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderBottom td, tr.borderBottom th, th.borderBottom, td.borderBottom {
-border-bottom: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderHorizontal td, tr.borderHorizontal th, th.borderHorizontal, td.borderHorizontal {
-border-top: 1px solid black !important;
-border-bottom: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderVertical td, tr.borderVertical th, th.borderVertical, td.borderVertical {
-border-right: 1px solid black !important;
-border-left: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.borderAll {
-border: 1px solid black !important;
-}
-tr.noBorderTop td, tr.noBorderTop th, th.noBorderTop, td.noBorderTop {
-border-top: none !important;
-}
-tr.noBorderRight td, tr.noBorderRight th, th.noBorderRight, td.noBorderRight {
-border-right: none !important;
-}
-tr.noBorderLeft td, tr.noBorderLeft th, th.noBorderLeft, td.noBorderLeft {
-border-left: none !important;
-}
-tr.noBorderBottom td, tr.noBorderBottom th, th.noBorderBottom, td.noBorderBottom {
-border-bottom: none !important;
-}
-tr.noBorderHorizontal td, tr.noBorderHorizontal th, th.noBorderHorizontal, td.noBorderHorizontal {
-border-top: none !important;
-border-bottom: none !important;
-}
-tr.noBorderVertical td, tr.noBorderVertical th, th.noBorderVertical, td.noBorderVertical {
-border-right: none !important;
-border-left: none !important;
-}
-tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.noBorderAll {
-border: none !important;
-}
-.cellDoubleUp {
-border: 0 solid black !important;
-width: 1em;
-}
-td.alignDecimalIntegerPart {
-text-align: right;
-border-right: none !important;
-padding-right: 0 !important;
-margin-right: 0 !important;
-}
-td.alignDecimalFractionPart {
-text-align: left;
-border-left: none !important;
-padding-left: 0 !important;
-margin-left: 0 !important;
-}
-td.alignDecimalNotNumber {
-text-align: center;
-}
-body {
-padding: 1.58em 16%;
-}
-.pageNum {
-display: inline;
-font-size: 70%;
-font-style: normal;
-margin: 0;
-padding: 0;
-position: absolute;
-right: 1%;
-text-align: right;
-}
-.marginnote {
-font-size: 0.8em;
-height: 0;
-left: 1%;
-position: absolute;
-text-indent: 0;
-width: 14%;
-text-align: left;
-}
-.right-marginnote {
-font-size: 0.8em;
-height: 0;
-right: 3%;
-position: absolute;
-text-indent: 0;
-text-align: right;
-width: 11%
-}
-.cut-in-left-note {
-font-size: 0.8em;
-left: 1%;
-float: left;
-text-indent: 0;
-width: 14%;
-text-align: left;
-padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
-}
-.cut-in-right-note {
-font-size: 0.8em;
-left: 1%;
-float: right;
-text-indent: 0;
-width: 14%;
-text-align: right;
-padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
-}
-span.tocPageNum, span.flushright {
-position: absolute;
-right: 16%;
-top: auto;
-text-indent: 0;
-}
-.pglink::after {
-content: "\0000A0\01F4D8";
-font-size: 80%;
-font-style: normal;
-font-weight: normal;
-}
-.catlink::after {
-content: "\0000A0\01F4C7";
-font-size: 80%;
-font-style: normal;
-font-weight: normal;
-}
-.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after {
-content: "\0000A0\002197\00FE0F";
-color: blue;
-font-size: 80%;
-font-style: normal;
-font-weight: normal;
-}
-.pglink:hover {
-background-color: #DCFFDC;
-}
-.catlink:hover {
-background-color: #FFFFDC;
-}
-.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover {
-background-color: #FFDCDC;
-}
-body {
-background: #FFFFFF;
-font-family: serif;
-}
-body, a.hidden {
-color: black;
-}
-h1, h2, .h1, .h2 {
-text-align: center;
-font-variant: small-caps;
-font-weight: normal;
-}
-p.byline {
-text-align: center;
-font-style: italic;
-margin-bottom: 2em;
-}
-.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline {
-text-align: left;
-}
-.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum {
-color: #660000;
-}
-.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a {
-color: #AAAAAA;
-}
-a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover {
-color: red;
-}
-h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
-font-weight: normal;
-}
-table {
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-}
-.tablecaption {
-text-align: center;
-}
-.arab { font-family: Scheherazade, serif; }
-.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
-.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
-.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
-.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
-/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
-.cover-imagewidth {
-width:457px;
-}
-.xd30e91 {
-text-align:center; font-size:x-large;
-}
-.xd30e95 {
-font-size:small;
-}
-.xd30e99 {
-font-size:large;
-}
-.frontispiecewidth {
-width:420px;
-}
-.titlepage-imagewidth {
-width:453px;
-}
-.xd30e140 {
-text-align:right;
-}
-.xd30e301 {
-text-align:center;
-}
-.p37width {
-width:421px;
-}
-.p40width {
-width:399px;
-}
-.p41width {
-width:490px;
-}
-.p42width {
-width:418px;
-}
-.p44width {
-width:420px;
-}
-.p46width {
-width:447px;
-}
-.p62width {
-width:443px;
-}
-@media handheld {
-}
-/* ]]> */ </style>
-</head>
-<body>
-
-<div style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of De millioenen uit Deli, by J. van den Brand</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
-of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
-at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you
-are not located in the United States, you will have to check the laws of the
-country where you are located before using this eBook.
-</div>
-
-<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: De millioenen uit Deli</p>
-
-<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: J. van den Brand</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>Release Date: June 21, 2021 [eBook #65660]</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>Language: Dutch</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>Character set encoding: UTF-8</div>
-
-<div style='display:block; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg (This book was produced from scanned images of public domain material from the Google Books project.)</div>
-
-<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE MILLIOENEN UIT DELI ***</div>
-<div class="front">
-<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first"></p>
-<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/frontcover.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="457" height="720"></div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="div1 frenchtitle"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first xd30e91">DE MILLIOENEN UIT DELI<br>
-<span class="xd30e95">DOOR</span><br>
-<span class="xd30e99">Mr. J. VAN DEN BRAND.</span>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="div1 frontispiece"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first"></p>
-<div class="figure frontispiecewidth"><img src="images/frontispiece.png" alt="" width="420" height="525"><div class="figAnnotation frontispiecewidth"><span class="figTop">&nbsp;</span><span class="figBottomRight">(<i>Deli Courant, 1 Maart 1899</i>).</span></div>
-</div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first"></p>
-<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="453" height="720"></div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="titlePage">
-<div class="docTitle">
-<div class="mainTitle">DE MILLIOENEN UIT DELI</div>
-</div>
-<div class="byline">DOOR
-<br>
-<span class="docAuthor">Mr. J. VAN DEN BRAND.</span></div>
-<div class="docImprint">BOEKHANDEL<br>
-AMSTERDAM. <span class="asc">VOORHEEN</span> PRETORIA.<br>
-HÖVEKER &amp; WORMSER.</div>
-</div>
-<p></p>
-<div class="div1 epigraph"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first">Rechtsveiligheid is, voor al wat mensch heet en onder elke hemelstreek, de eerste
-en onmisbare voorwaarde voor de veredeling van karakter en de ontwikkeling van kracht.
-</p>
-<p>Ontbreekt die, dan wordt de machtige tot knevelarij verlokt en zet zich in het hart
-van den mindere een wrok, die nijd baart en òf kruipend maakt òf verwildert.
-</p>
-<p>.&#x2026; De rechtspraak moet er op zijn ingericht, om aan elken inlander tegen onbillijke
-ambtenaren en aan den minderen man tegen zijn sociale verdrukkers, recht te verschaffen.
-</p>
-<p class="xd30e140"><span class="sc">Dr. A. Kuyper.</span> <i>Ons Program</i>, blz. 347 en 348.
-<span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="body">
-<div id="inleiding" class="div1 introduction"><span class="pageNum">[<a href="#inleiding.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">INLEIDING.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Op Zaterdag den 29<sup>sten</sup> Maart 1902 belegde de afdeeling Medan van den Indischen Bond eene vergadering, ook
-voor niet-leden toegankelijk, ten einde verschillende onderwerpen te bespreken, van
-meer of minder belang voor de Residentie Oostkust van Sumatra.
-</p>
-<p>De heer <span class="sc">Van Kol</span>, lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, woonde als gast deze vergadering bij,
-met het doel, het besprokene dienstbaar te maken aan zijne studiereis door Nederlandsch-Indië
-en een kijk te krijgen op den sociaal-oeconomischen toestand van het gewest. Vele
-waren de nummers van het program, dat, zooals te voorzien was, overladen bleek. Met
-meer of minder succes werden achtereenvolgens behandeld: woeker (in verband met pandhuispacht),
-verkeersmiddelen en lepra. De vergadering was dociel, gedebatteerd werd er niet veel,
-slechts enkele bepaalde sprekers voerden het woord en ieder kreeg de hem competeerende
-toejuichingen. Na de pauze zou dat anders worden. De heer <span class="sc">C. de Coningh</span> leidde het voor Deli zoo netelige vraagstuk &#x201e;Vrije immigratie of contract-koelies?&#x201d;
-in. Ziehier de
-</p>
-<blockquote>
-<p class="first h2">REDE VAN DEN HEER DE CONINGH.
-</p>
-<p class="salute"><i>Mijne Heeren!</i>
-</p>
-<p>Wanneer ik wensch in te leiden de onderwerpen koelie-immigratie, koelie-ordonnantie
-en contract-koelies, ontleen ik het recht daartoe niet aan speciale deskundigheid
-ter zake. Ongetwijfeld zijn er in Deli velen, die wegens het dagelijks ermeê te doen
-hebben, veel meer doorkneed zijn in contract-koelie-aangelegenheden dan ik.
-<span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span></p>
-<p>Er komen echter enkele zaken bij te pas, die iedereen in &#x2019;t oog springen en waarover
-wellicht een niet-gebruiker van contract-koelie-arbeid onbevangener kan oordeelen,
-dan iemand, die wèl met contract-koelies werkt.
-</p>
-<p>Inleiden van een onderwerp kan natuurlijk slechts bestaan uit het aanstippen van enkele
-punten, die er bij te pas komen.
-</p>
-<p>Bij de allersummierste behandeling van dit onderwerp dan, komen wij als van zelf tot
-de vragen:
-</p>
-<p>Is het vigeerende contract-koeliesysteem moreel te verdedigen?
-</p>
-<p>Is vrije immigratie van arbeiders wenschelijk?
-</p>
-<p>En is die vrije immigratie mogelijk?
-</p>
-<p>Op de eerste vraag, de uit een moreel oogpunt verdedigbaarheid van het contract-koeliesysteem,
-kan men, dunkt mij, geen oogenblik aarzelen, ontkennend te antwoorden.
-</p>
-<p>Het is eenvoudig eene vermomde en niet eens zwaar vermomde, zij het ook tijdelijke
-slavernij, minstens pandelingschap en vermoedelijk zal wel niemand slavernij willen
-verdedigen, anders dan op utiliteitsgronden ten behoeve van cultuur- of nijverheidsondernemers
-die, terecht of ten onrechte, meenen, hun bedrijf zonder slavernij niet winstgevend
-te kunnen uitoefenen.
-</p>
-<p>Dat de koelies in onze Delische samenleving in de praktijk als slaven beschouwd worden,
-daarvan zijn voorbeelden te over.
-</p>
-<p>Dat zij het ook in werkelijkheid zijn en ook van regeeringswege als zoodanig beschouwd
-worden, blijkt uit de koelie-ordonnantie en uit de model-werkcontracten, beide vastgesteld
-door den Gouverneur-Generaal.
-</p>
-<p>Wij vinden, bijvoorbeeld, in de koelie-ordonnantie in artikelen 9 en 10 straffen van
-boete of tenarbeidstelling voor den kost zonder loon bedreigd tegen <i>desertie</i>, tegen <i>voortgezette weigering om te werken</i>, <i>verregaande luiheid</i>, <i>dienstweigering</i> en dergelijke. Allemaal zaken, die een vrij werkman hoogstens zijne betrekking zouden
-kunnen kosten en misschien <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>eene civiele actie tot vergoeding van kosten, schaden en interessen.
-</p>
-<p>Immers wij vinden in het Burgerlijk Wetboek voor Nederlandsch-Indië artikel 1239,
-luidende:
-</p>
-<p>&#x201e;Alle verbindtenissen om iets te doen of niet te doen, worden opgelost in vergoeding
-van kosten, schaden en interessen, ingeval de schuldenaar niet aan zijne verplichting
-voldoet.&#x201d;
-</p>
-<p>Dit is dus het wetsartikel, dat toepasselijk zou zijn op een <i>vrij</i> werkman, die inbreuk zou maken op een werkcontract. In de koelie-ordonnantie wordt
-dit artikel eenvoudig op zij gezet en, zonder nu te willen beoordeelen of de tegen
-de contract-koelies deswegen bedreigde straffen zwaar of licht zijn, komt het mij
-voor, dat rechtspreken buiten de wet om, die voor vrije menschen geldt, alleen ten
-opzichte van slaven kan geschieden.
-</p>
-<p>Ook kan alleen een <i>slaaf</i> zich tegenover een particulieren werkgever aan &#x201e;desertie&#x201d; schuldig maken.
-</p>
-<p>In artikel 11 der koelie-ordonnantie komt &#x2019;s koelies positie van slaaf bijzonder duidelijk
-uit. Daar namelijk wordt onder meer straf bedreigd tegen dengene, die een weggeloopen
-koelie huisvesting verleent.
-</p>
-<p>Dit huisvesting verleenen aan iemand, die van een particulieren werkgever is weggeloopen
-kan, dunkt mij, alleen ten opzichte van een <i>slaaf</i> een van overheidswege strafbaar feit opleveren. Het herinnert levendig aan de dagen
-der Amerikaansche &#x201e;<span lang="en">underground railway</span>&#x201d;.
-</p>
-<p>Uitgemaakt hebbende dat het contract-koeliedom een vorm van slavernij is, is daarmede
-de vraag of vrije immigratie van werklieden wenschelijk is, van zelf in bevestigenden
-zin beantwoord.
-</p>
-<p>De vraag of zij ook mogelijk is, is minder gemakkelijk met enkele woorden te beantwoorden.
-</p>
-<p>Maar zelfs aangenomen, dat het totaal onmogelijk zou zijn, de eene of andere cultuur
-of nijverheid met vrije arbeiders winstgevend te drijven, wordt dan uit die onmogelijkheid
-het <i>recht</i> geboren om haar met slavenarbeid te drijven?
-<span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span></p>
-<p>Kunnen de belangen van den een het rechtvaardigen om voor den ander, hij zij dan ook
-geen Europeaan, een toestand van slavernij te scheppen en te bestendigen?
-</p>
-<p>Het komt mij voor van niet.
-</p>
-<p>Van de misbruiken, waartoe het contract-koeliesysteem direct aanleiding geeft, vermeld
-ik alleen het immoreele verschaffen van dobbelgelegenheid en prostituées op de ondernemingen
-in den reëngagementstijd om de koelies tot reëngageeren te brengen;
-</p>
-<p>het opmaken der contracten en vaststellen der loonen in de enorm gedeprecieerde dollars,
-wat vooral de Javaansche koelies benadeelt;
-</p>
-<p>en het nobele ronselen.
-</p>
-<p>Alles te zamen genomen wil het mij voorkomen, dat het contract-koeliesysteem eene
-alles behalve mooie instelling is.
-</p>
-<p>Het komt mij dus voor, dat het wenschelijk zou zijn om, zoo noodig met behulp van
-een overgangstijdperk, pogingen aan te wenden om te komen tot immigratie van vrije
-arbeiders.</p>
-</blockquote><p>
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>De heer <span class="sc">De Coningh</span> vond een bestrijder in den heer <span class="sc">Lefèbre</span>, die lang niet onpartijdig was, aangezien hij zelf makelaar is in menschenvleesch<a class="noteRef" id="xd30e239src" href="#xd30e239">1</a>.
-</p>
-<blockquote>
-<p class="first h2">REDE VAN DEN HEER LEFÈBRE.<a class="noteRef" id="xd30e245src" href="#xd30e245">2</a>.
-</p>
-<p>De heer <span class="sc">De Coningh</span> heeft aangehaald, dat het contract-systeem een slechten indruk zou maken; dat is
-nog niet geheel waar. Op Java maakt het systeem een slechten indruk. Maar er zijn
-contract-koelies en vrije koelies. Het is daarom nog geen slavernij.
-</p>
-<p>Als men nagaat, wat de positie van een slaaf in de oudheid was, dan ziet men dat de
-slaaf gedwongen werd; een slaaf kon echter niet overgehaald, geprest worden. Er was
-ook <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>geen sprake van verbanning (de heer L. heeft blijkbaar &#x201e;bannelingschap&#x201d; verstaan.
-De heer <span class="sc">De Coningh</span> sprak van &#x201e;pandelingschap&#x201d;.<span class="corr" id="xd30e260" title="Bron: (">&#x2014;</span>Red.) De uitdrukking slavernij is dan ook veel te sterk. Waarom mag een Javaan niet
-naar Sumatra reizen, toch niet omdat hij daartoe een paar dagen over zee moet? Ware
-de zee er niet, was Sumatra met Java verbonden, dan zou hij mogen loopen, waarheen
-hij wilde en dus ook naar Deli.
-</p>
-<p>Bovendien wordt de Javaan, hier op de Oostkust aangekomen, geenszins slaaf. Het tegendeel
-is waar. De Javaan is op Java veel meer een slaaf, dan de contract-koelie hier op
-de kust. De koelie neemt eenvoudig een verplichting tot arbeid op zich volgens contract
-en over het algemeen worden de contract-koelies goed behandeld. Hoe gaat het echter
-met den Javaan op Java? Op Java worden zij gesneden, de loerah&#x2019;s, de assistent-wedono&#x2019;s,
-ook de planters straffen den Javaanschen arbeider op Java. Indien hij iets op zijn
-kerfstok heeft, krijgt hij met den rotan en is hij over de hem toebedeelde straf niet
-tevreden, wel, dan marcheert hij naar den controleur, dat wil zeggen, den wedono.
-Deze vraagt hem, waarom hij ontevreden is? Het is toch beter een 20 rotanslagen te
-ontvangen, dan in de gevangenis te gaan en berri-berri op te loopen.
-</p>
-<p>Er zijn hier in Deli talrijke Europeanen, die komen hier ook niet voor hun pleizier,
-maar om te werken en zij komen er <i>zonder</i> en <i>met</i> een contract, het zou vaak niet mogelijk zijn, Europeanen zonder contract te engageeren.
-De meesten hebben een contract.
-</p>
-<p>De koelies zijn vrij genoeg. (Spreker treedt hier in een min of meer humoristisch
-getinte beschouwing van de werving op Java.) Wil men nu de koelies nog vrijer maken,
-dan staat weldra alles tegen den werkgever op.
-</p>
-<p>Trouwens, wat hier uit Java aankomt, is voor &#x2019;n deel een gevaarlijk volkje, een zoodje,
-er zijn oude kettingjongens bij, maar de agenten<a class="noteRef" id="xd30e273src" href="#xd30e273">3</a> trachten daarin verbetering te brengen, door goed volk te zenden. Slaven zouden er
-zijn in Deli? Neen! Indien <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>mogelijk, moesten er vrije koelies komen, ja, maar dan krijgt men z&#x2019;n land niet bebouwd,
-want het is soms een lui zoodje. Die vrije koelies, die zich in den beer steken te
-Singapore, moeten eerst weer uitbetaald worden en komen zoodoende nog duurder dan
-contract-koelies. (De spreker geeft nog eenige dergelijke voorbeelden.)</p>
-</blockquote><p>
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Deze redevoering, uitgesproken met volmaakt plat-Rotterdamsch accent, en gekruid met
-dienovereenkomstige grappen, welke beide plaatselijke bladen (Deli-Courant en Sumatra-Post)
-beneden hunne waardigheid hebben gevonden in hun verslag op te nemen, wekte den lachlust
-der aanwezigen. Niet de geestigheid of aardigheid der argumenten als zoodanig, doch
-de spartelingen en kronkelingen der slavenhalers-ziel, zich verwerend tegen het menschelijk
-en zedelijk gevoel, trachtend de modder, waarin zij zich wentelt uit te geven voor
-edel metaal, deden de hoorders lachen. De rede was zeker niet om te lachen, zij was
-slechts belachelijk. En hoewel onder het spreken van den sierlijken redenaar herhaaldelijk
-de hilariteit werd opgewekt, bij de meesten verwekten zij innerlijke en innige verontwaardiging.
-</p>
-<p>De Java-Bode in haar zooeven geciteerd blad schrijft, naar aanleiding van wat de heer
-<span class="sc">Lefèbre</span> over de toestanden op Java mededeelde: &#x201e;In geen der verslagen van de beide Medansche
-dagbladen vonden wij deze onbeschaamde leugens van den Oostkustschen Tom Healy tegengesproken.
-Men schijnt ze dus te Medan gaarne als waarheid te hebben aangenomen.&#x201d;
-</p>
-<p>De Java-Bode kan gerust zijn, niet geloof aan de praatjes van den heer <span class="sc">Lefèbre</span> deed er over zwijgen, doch de absolute zekerheid, dat ze door niemand au sérieux
-worden genomen. Ieder weet, dat bij afschaffing der koelie-ordonnantie de koeliemakelaar
-(lief woord) een geruïneerd man zou zijn.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Na den heer <span class="sc">Lefèbre</span> verkreeg de schrijver van dit boekje <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>het woord en beweerde, wat men kortheidshalve in de vier volgende stellingen zou kunnen
-nederleggen:
-</p>
-<p class="xd30e301">I.
-</p>
-<p>Uit een ethisch oogpunt beschouwd, is de vigeerende koelie-ordonnantie onverdedigbaar,
-daar zij, door in te grijpen in de burgerlijke vrijheid van den werknemer, eenen toestand
-schept van slavernij.
-</p>
-<p class="xd30e301">II.
-</p>
-<p>Practisch zal de afschaffing dier ordonnantie en invoering van vrijen arbeid mogelijk
-blijken. Dat door den overgang ondernemingen, die thans reeds een twijfelachtig bestaan
-leiden, te gronde zouden gaan, mag voor de Regeering geen bezwaar uitmaken.
-</p>
-<p class="xd30e301">III.
-</p>
-<p>De toestand, zooals die ten huidigen dage is, geeft den werkgever rechten, die den
-mensch over zijnen medemensch niet toekomen en is oorzaak van afstomping van het zedelijkheidsgevoel
-bij werkgever en werknemer beiden en leidt tot de verdorring van de edelste gevoelens
-in den mensch.
-</p>
-<p class="xd30e301">IV.
-</p>
-<p>De koelie-ordonnantie is in strijd met de Christelijke beginselen.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Mijne verdediging dezer stellingen, waartegen door geen der ter vergadering aanwezigen
-iets werd ingebracht, behalve een verwijt, dat ik geen rekening hield met de praktijk,<a class="noteRef" id="xd30e319src" href="#xd30e319">4</a> gaf aanleiding tot eenige ingezonden stukken in de beide plaatselijke bladen, waarbij
-men het recht van bestaan der koelie-ordonnantie trachtte te argumenteeren uit veronderstelde
-ondeugden in mijnen persoon.
-</p>
-<p>Op deze aanfluitingen heb ik niet willen antwoorden en wil dat nog niet.
-</p>
-<p>Alleen wil ik&#x2014;naar aanleiding der poging van een der <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>inzenders, die zich beroemt volslagen heiden te zijn, om mij wegens mijne godsdienstige
-beginselen belachelijk te maken&#x2014;den lezer doen zien, hoe de samenleving in Deli is
-afgeweken van de orde eener Christelijke maatschappij.
-</p>
-<p>En zulks, naar mijne meening, grootendeels als gevolg van de koelie-ordonnantie.
-</p>
-<p>Want wanneer den eenen mensch over den anderen, al sta de laatste nog zooveel lager
-in beschaving, meer macht is gegeven, dan hem volgens Gods ordinantiën ooit mag toekomen,
-dan zal deze toestand niet alleen het gemoed van den onderworpene verbitteren en de
-ondeugd der kruiperij welig doen tieren in zijne ziel, doch zal ook de meester den
-ontzedelijkenden invloed ondervinden. Hardvochtigheid en willekeur, misbruik van macht
-en positie zijn de onmiddellijke en onvermijdelijke gevolgen. En dit alles voert af
-van den Christus, en leidt tot het naaktste materialisme.
-</p>
-<p>Zoo ook in Deli.
-</p>
-<p>Van eene Christelijke maatschappij, van een leven met het bewustzijn van het bestaan
-van den eenigen God, niet het minste uiterlijk bewijs.
-</p>
-<p>Dat Deli een land is, door Christenen geregeerd en bestuurd, leidt de vreemdeling
-dan ook alleen af uit het feit, dat het Europeanen zijn, die het roer in handen hebben.
-De instellingen en gebruiken des dagelijkschen levens zijn er echter geheel mede in
-strijd.
-</p>
-<p>Men heeft er geen kerken.<a class="noteRef" id="xd30e335src" href="#xd30e335">5</a>.
-</p>
-<p>Men viert er den dag des Heeren niet. Zelfs heeft men er geen wekelijkschen rustdag.
-</p>
-<p>Men rekent er niet bij weken en dagen, men rekent bij bloote datums.
-</p>
-<p>Men viert er niet de Christelijke feestdagen; noch het feest der Opstanding, noch
-dat der Hemelvaart of Pinksteren, noch <span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span>dat van de geboorte van den Christus wordt er gevierd.
-</p>
-<p>Men viert er het burgerlijke Nieuwjaar.
-</p>
-<p>Men viert er het Chineesche Nieuwjaar.
-</p>
-<p>Men viert er de Chineesche heiligendagen.
-</p>
-<p>Men rust er op den hari besar<a class="noteRef" id="xd30e349src" href="#xd30e349">6</a>, den 1<sup>sten</sup> en 15<sup>den</sup> of den 2<sup>den</sup> en 16<sup>den</sup> der maand.
-</p>
-<p>En dit alleen, omdat volgens contract den koelie twee dagen per maand als vrije dagen
-toekomen. Want zelfs het recht op een rustdag tot herstel van het van arbeiden vermoeid
-lichaam wordt niet erkend.
-</p>
-<p>Het is de triomf der revolutie. De rationalisten van 1789 zouden niet meer kunnen
-verlangen.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Deli is welvarend, zeer welvarend. De Europeanen verdienen er grof geld en de tabaksmaatschappijen
-deelen groote dividenden uit. De hoofdstad Medan is electrisch verlicht en de hotels
-zijn van den eersten rang. Rondreizende kermistroepen zijn altijd welkom en worden
-vorstelijk betaald. Champagne wordt dagelijks gedronken. Men eet, men drinkt, men
-is vroolijk, men is onbekommerd voor den dag van morgen. En niemand denkt aan het
-uur van den dood.
-</p>
-<p>En achter dat alles, achter dien schitterenden spiegel, die het zorgeloos leven weerkaatst.&#x2026;.
-is de zedeloosheid, is de verdorvenheid en het onrecht.
-</p>
-<p>Deli is een gepleisterd graf.
-</p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e239">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e239src">1</a></span> Woorden van de Java-Bode, 9 April 1902. Zie tot staving van dit argument de advertentie
-op pag. 37 en 42.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e239src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e245">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e245src">2</a></span> Overgenomen uit het verslag van de Deli-Courant van 1 April 1902.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e245src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e273">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e273src">3</a></span> De heer Lefèbre c. s.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e273src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e319">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e319src">4</a></span> Een keurig argument, waar ik juist die praktijk bestrijd.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e319src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e335">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e335src">5</a></span> Alleen te Medan een heel klein Protestantsch kerkje, waarvoor men in dit land der
-millioenen, na een gesukkel van eenige jaren &#x192;&nbsp;14000.&#x2014; bijeen wist te brengen en een
-atappen huis, dat als kerk voor de Roomsch-Katholieken bij het jaarlijksch bezoek
-van den pastoor dienst doet.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e335src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e349">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e349src">6</a></span> Dag der uitbetaling der loonen aan de koelies.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e349src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="tusschenwoord" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#tusschenwoord.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">TUSSCHENWOORD.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">In hetgeen hier volgt, zoeke men geen geleerd betoog of juridische uiteenzetting,
-met het doel, de stellingen van blz. 7 te bewijzen. Dit is, dunkt mij, voor het publiek
-in Nederland geheel overbodig. Mijne bedoeling is dan ook minder, den <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>geest van den Lezer te verrijken, dan zijn hart te treffen. Over de koelie-ordonnantie
-is reeds meer dan voldoende geschreven en zij is door groote geleerden, o.a. door
-Prof. Mr. <span class="sc">G.&nbsp;A. van Hamel</span>, meer dan eens behandeld. Zelfs danken wij aan haar de keurige dissertatie van mijnen
-vriend Mr. <span class="sc">C.&nbsp;H. van Delden</span>, en eene bondige en heldere uiteenzetting van de hand van Mr. <span class="sc">Justus</span> (blijkbaar een pseudoniem) in de Java-Bode. Maar de geleerde werken worden slechts
-door enkelen opgenomen en van het standpunt van den jurist beschouwd en het dagblad-artikel
-vindt slechts gehoor bij een klein aantal lezers en zeker over het algemeen niet bij
-die lezers, tot wie ik mij wensch te wenden.
-</p>
-<p>Voor mij toch staat op de eerste plaats: De eere Gods en het wegnemen van den gruwel.
-</p>
-<p>Daarom deed ik een greep in de veelheid der feiten, meest uit couranten, soms uit
-mijne ervaring, altijd uit de werkelijkheid. En ik deel nu die feiten mede, op mijne
-wijze, zonder juridische spitsvondigheid, zonder wetenschappelijke ontleding, alleen
-met enkele verklarende toelichtingen.
-</p>
-<p>Ik wijs op de afgrijselijke wonden, die de kanker der slavernij vrat in de samenleving
-ter Oostkust, opdat een ieder, aangegrepen door hare afzichtelijkheid, om den heelmeester
-zal roepen. Opdat ieder de wegneming zal eischen van de oorzaak der kwaal, die het
-gezonde lichaam verteert.
-</p>
-<p>Opdat, wie gelezen zal hebben, zal zeggen: Het deert mij niet, of die toestand al
-of niet valt onder de rechtskundige definitie van slavernij; het laat mij koud, of
-de koelie-ordonnantie al dan niet in strijd is met onze Grondwet of Burgerlijke Wet;
-het is mij onverschillig, of ondernemers of maatschappijen min of meer philantropisch
-zijn en <span class="corr" id="xd30e393" title="Bron: hunnne">hunne</span> werklieden beter of slechter behandelen en verplegen. Het eenige, wat mij raakt is,
-dat zij is in strijd met de eere Gods, in strijd met de menschelijkheid.
-<span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="toetoepstelsel" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#toetoepstelsel.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">HET TOETOEPSTELSEL.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Het woord &#x201e;toetoep&#x201d; (deksel) is een der vele Maleische woorden, die in de spreektaal
-der Europeanen in Indië zijn opgenomen. Men heeft er het werkwoord &#x201e;toetoepen&#x201d; van
-gemaakt en gebruikt dat bij voorkeur in verband met rechtszaken. &#x201e;Eene zaak toetoepen&#x201d;
-staat dus gelijk met haar in den doofpot te stoppen, niet te vervolgen. Nu gebeurt
-het in ieder land ter wereld, dat niet juist alle overtredingen worden vervolgd en
-de magistraat &#x201e;het dezen keer nog maar eens met eene berisping zal laten afloopen&#x201d;.
-Maar ieder gevoelt, hoe glibberig dit terrein is. In een land, waar het prestige van
-den Europeaan zoo gaarne hoog gehouden wordt, ziet men uit den aard der zaak niet
-graag een blanke voor den strafrechter. Daar komt bij dat in de afgelegen streken,
-waar de controleur-hulpofficier van Justitie slechts met enkele Europeanen in aanraking
-komt, allicht persoonlijke gevoelens mee gaan spreken. Het moet, dunkt mij, eene alleronaangenaamste
-taak zijn, om b. v. iemand, die u gisteren een paard leende, een onderdak bezorgde,
-of met wien gij geregeld iederen Zaterdagavond een partijtje hebt, een verhoor af
-te nemen, en eventueel te vervolgen. En zoo kan het wel voorkomen, dat het onaangename
-der taak het noodzakelijke van den plicht doet vergeten. Waar plichtsverzuim plaats
-heeft door verkeerd opgevatte vriendschap of door overdreven dankbaarheidsgevoel,
-keuren wij de daad af, doch pleiten verzachtende omstandigheden. Edoch, waren er nooit
-andere dan ideëele factoren in het spel, wanneer eene zaak getoetoept werd? Zonder
-het cynische &#x201e;Ieder mensch heeft zijnen prijs&#x201d; te onderschrijven, meen ik toch, dat
-een enkel maal wel een zwak vat voor de verleiding bezweken zal zijn, vooral als de
-zaak op handige manier werd behandeld.
-</p>
-<p>Als satan verleiden wil, verbergt hij zijne horens en maskeert zorgvuldig hoeven en
-staart.
-</p>
-<p>Eene rechtstreeksche poging tot omkooping zal dan ook <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>zelden plaats vinden. In de eerste plaats is zoo&#x2019;n poging op zich zelve reeds gevaarlijk,
-doch boven alles is zij dom, absoluut dom. Het geld moet den betrokkene bereiken,
-maar hij moet eene plausibele reden kunnen aanvoeren, dat hij het aangenomen heeft.
-En nu heerscht te dezen opzichte op de Oostkust een werkelijk geraffineerd systeem.
-Het is over het algemeen de gewoonte, dat ieder controleur, die naar eene andere afdeeling
-in het gewest wordt overgeplaatst, vendutie houdt. En van de verhouding tusschen controleur
-en planter gedurende den tijd van zijn&#x2014;des controleurs&#x2014;bestuur hangt de opbrengst
-grootendeels af. Het ligt voor de hand, dat een magistraat, die de koelies streng
-straft bij de minste overtreding, of wel wiens lankmoedigheid tegenover vergrijpen
-der Europeanen bijzonder groot is, hoog staat in de achting zijner blanke medeburgers.
-Om uiting te geven aan die hoogachting, om bewijs te leveren van de sympathie voor
-den persoon des controleurs, koopt de rijke planter gaarne voor een honderd of meer
-guldens den pennehouder, waarmede het harde vonnis over zijnen koelie geboekt werd
-ter rolle. Eene aangename herinnering, voorzeker!
-</p>
-<p>Ziehier een lijstje van &#x2019;t geen onder meer besteed werd een drietal jaren geleden
-op de vendutie van een ambtenaar van het Binnenlandsch Bestuur, die &#x2019;s lands dienst
-met een behoorlijk pensioen vaarwel zei.
-</p>
-<div class="table">
-<table>
-<tr>
-<td class="cellLeft cellTop">&#x192;&nbsp;510.&#x2014; </td>
-<td class="cellRight cellTop">voor een inktstel, kooper de hoofd-administrateur der Koninklijke Maatschappij tot
-Exploitatie van Petroleumbronnen in Ned. Indië;
-</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft">&#x192;&nbsp;120.&#x2014; </td>
-<td class="cellRight">voor een liniaal, kooper de hoofd-administrateur der Bombay Burma Trading Cy.;
-</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft">&#x192;&nbsp;350.&#x2014; </td>
-<td class="cellRight">voor een sigarenknijper, kooper de hoofd-administrateur der Deli Batavia Mij.;
-</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft">&#x192;&nbsp;650.&#x2014; </td>
-<td class="cellRight">voor een globe, kooper de hoofd-administrateur der Senembah Mij.;
-</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft cellBottom">&#x192;&nbsp;600.&#x2014; </td>
-<td class="cellRight cellBottom">voor een globe, kooper de hoofd-administrateur der British Deli and Langkat Tobacco
-Cy.;</td>
-</tr>
-</table>
-</div><p>
-<span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span></p>
-<p>Boodschapleien, presse-papiers en dergelijke kantoorbehoeften brachten in doorsnede
-&#x192;&nbsp;200 per stuk op.<a class="noteRef" id="xd30e437src" href="#xd30e437">1</a>
-</p>
-<p>Een schitterend voorbeeld levert de laatste.
-</p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e437">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e437src">1</a></span> Sumatra-Post, 5 April 1899.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e437src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="residentsvendutie" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#residentsvendutie.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">RESIDENTS-VENDUTIE.<a class="noteRef" id="xd30e444src" href="#xd30e444">1</a></h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Hedenmorgen, precies om tien uur, begon de vendutie van den Resident. Allereerst werden
-de planten voor het huis en uit de voorgalerij verkocht, die nu wel niet buitengewoon
-duur gingen, maar toch altijd nog hooge prijzen opbrachten. Trouwens, in het begin
-kon men niet van bepaalde fancy-prijzen spreken, al werd ook nu en dan een aschbakje
-of zoo iets, dat een of twee gulden waard was, verkocht voor &#x192;&nbsp;10.&#x2014; of &#x192;&nbsp;20.
-</p>
-<p>Later, toen de barang uit de binnengalerij aan de beurt kwam, begonnen de prijzen
-echter hooger te worden.
-</p>
-<p>Zoo werden daar bijvoorbeeld allereerst verkocht twee potten met planten op console.
-Kooper werd de Sultan van Deli voor &#x192;&nbsp;1640.
-</p>
-<p>Volgden, o. a. twee bronzen beelden, voor &#x192;&nbsp;800.&#x2014; door den heer <span class="sc">De Voogt</span><a class="noteRef" id="xd30e453src" href="#xd30e453">2</a> uit Pangkalan Brandan; een reproductie naar de schilderij van <span class="sc">Thérèse Schwartze</span>, voorstellende <span class="sc">H.&nbsp;M. de Koningin</span>, voor &#x192;&nbsp;310.&#x2014; door den Toengkoe Besar van Asahan; een gewone fotografie van H.&nbsp;M.
-met den Prins-gemaal in lijst, &#x192;&nbsp;600.&#x2014; door de <i>Shanghai Sumatra Tobacco Cy</i>; twee groote wandspiegels voor &#x192;&nbsp;1000 per stuk, door den Sultan van Langkat, enz.
-Het salon-ameublement uit de binnengalerij werd gekocht door den kapitein-Chinees
-voor &#x192;&nbsp;3300.&#x2014; enz., enz.
-</p>
-<p>Dit waren allemaal nog betrekkelijk groote en kostbare stukken, maar nu volgden ook
-kleinere, voor reusachtige prijzen<span class="corr" id="xd30e466" title="Bron: ,">.</span> <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>Een gewoon houten kaartendoos werd door den majoor-Chinees gekocht voor &#x192;&nbsp;100.&#x2014;; een
-gong, door den heer <span class="sc">Idzerda</span><a class="noteRef" id="xd30e473src" href="#xd30e473">3</a> voor &#x192;&nbsp;600.&#x2014;; een paar gewone schilderijen door de Sum. Petr. Company voor &#x192;&nbsp;460.&#x2014;;
-twee kleine cloisonné vaasjes door den heer <span class="sc">Idzerda</span> voor &#x192;&nbsp;600.&#x2014;; twee schilderijtjes door den heer v. <span class="sc">Vollenhoven</span><a class="noteRef" id="xd30e482src" href="#xd30e482">4</a> voor &#x192;&nbsp;500.&#x2014;; een klein gipsen bustetje van <span class="sc">H.&nbsp;M. de Koningin</span>, door den Toengkoe Pangeran van Bedagei voor &#x192;&nbsp;160.&#x2014;; een piano door den majoor-Chinees
-voor &#x192;&nbsp;1000.&#x2014; enz.
-</p>
-<p>Na den middag ging het vrijwel op dezelfde wijze voort. Een buffet werd gekocht door
-den heer <span class="sc">Maschmeyer</span><a class="noteRef" id="xd30e492src" href="#xd30e492">5</a> voor &#x192;&nbsp;460.&#x2014;; twee electrische staande lampen door den heer <span class="sc">De Voogt</span> van Pangkalan Brandan voor &#x192;&nbsp;420.&#x2014;; een scheerspiegel door den Sultan van Langkat
-voor &#x192;&nbsp;400.&#x2014;; een nachtkastje door den kapitein-Chinees voor &#x192;&nbsp;180.&#x2014;; een lessenaar
-door denzelfden voor &#x192;&nbsp;600.&#x2014;en de daarop staande inkt-koker voor &#x192;&nbsp;300.&#x2014;; een oude
-thermometer bracht &#x192;&nbsp;200.&#x2014; op (de heer <span class="sc">Kortman</span>)<a class="noteRef" id="xd30e501src" href="#xd30e501">6</a>; de Chineesche consul betaalde voor een partij glaswerk &#x192;&nbsp;510.&#x2014; en zoo ging het verder.
-</p>
-<p>Wij hebben maar hier en daar een greep gedaan, om een denkbeeld te geven van de bestede
-sommen en besluiten met de mededeeling, dat het rijtuig waarin de resident gewoonlijk
-reed, met de twee zwarte paarden, werd gekocht door den Sultan van Asahan voor de
-enorme som van &#x192;&nbsp;5700.&#x2014;, een ander rijtuig met één paard, door den Sultan van Deli,
-voor &#x192;&nbsp;3000.&#x2014;.
-</p>
-<p>Om drie uur, toen de vendutie nog niet was afgeloopen, was de opbrengst reeds ruim
-&#x192;&nbsp;38.000.&#x2014;.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>De opbrengst der vendutie was &#x192;&nbsp;43.250.&#x2014;, indien het den lezer interesseert. Doch
-het is niet alleen vanwege het exorbitant <span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span>hooge bedrag, dat ik bovenstaand verslag van de Sumatra-Post overnam. Het is voornamelijk,
-omdat de groepen, welke belang hebben bij slapheid van bestuur en het slapen der Justitie,
-hier zoo duidelijk uitkomen: de Inlandsche vorsten, de Chineesche hoofden, de planters.<a class="noteRef" id="xd30e513src" href="#xd30e513">7</a>
-</p>
-<p>De Inlandsche vorsten, om voort te kunnen gaan met onderdrukking en knevelarij der
-bevolking. Om niet gestoord te worden in hunne bijna openlijke tegenwerking der zending
-in de Bataklanden, waar de vooruitgang en het veldwinnen des Christendoms hoofdzakelijk
-belet wordt door het werken en intrigeeren van eenige bekende vorstjes ter Oostkust.
-</p>
-<p>De Chineesche hoofden, omdat zij in handen hebben de opiumpacht, de pandhuispacht
-en de speelpacht, om er niet van te spreken, dat zij de eigenaren zijn van bijna alle
-huizen van ontucht.<a class="noteRef" id="xd30e520src" href="#xd30e520">8</a>
-</p>
-<p>De planters.&#x2026;&#x2026;
-</p>
-<p>Ik verzoek den lezer, door te lezen.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Is het wonder, zoo een besturend ambtenaar zich de achting en sympathie der planters
-tracht waardig te maken?
-</p>
-<p>Men ziet het, de planter heeft een practisch middel om indruk te maken op den controleur,
-wiens opvatting van de koelie-ordonnantie wat te zeer van de zijne mocht afwijken.
-Toch, ééns slechts, voor zoover ik weet, was het de controleur die <i lang="en">the best hand</i> had.
-</p>
-<p>Eenige jaren geleden hield een controleur vendutie, doch&#x200a;&#x2026; bleef. Hij verhuisde slechts
-van het eene huis naar het andere <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span><i>op dezelfde plaats</i>!! De wenk was duidelijk en de vendutie dienovereenkomstig schitterend.
-</p>
-<p>Doux pays!
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>De besturende ambtenaren mogen zich blijkbaar nog al verheugen in de hoogachting hunner.&#x2026;.
-ik had haast geschreven &#x201e;onderdanen&#x201d;, eene uitdrukking die op de bestuurden beter
-van toepassing lijkt dan ingezetenen, wanneer men de serviliteit ziet, waarmede al
-wat ambtenaar B.&nbsp;B. is genaderd wordt. Het zou vermakelijk zijn, indien de grondoorzaak
-niet zoo ellendig treurig was. Dat de tabakkers verblind zouden worden door den zachten
-glans van den zilveren band om des ambtenaars pet, kan ik moeilijk aannemen. Ook kan
-het geen bewondering zijn voor de onervarenheid en afwezigheid van takt, door de jongeren
-zoo dikwijls naïevelijk ten toon gespreid. De eigenlijke reden is, dat, om eene uitdrukking
-van een mij bekend planter te gebruiken, niemand zich <i>safe</i><a class="noteRef" id="xd30e550src" href="#xd30e550">9</a> gevoelt.
-</p>
-<p>Niemand?!
-</p>
-<p>Neen, niemand. Er is er geen onder de planters, die niet het een of ander op zijne
-rekening heeft en die niet, indien de controleur het wilde, in moeielijkheden zou
-geraken.
-</p>
-<p>In een civiel proces tegen een controleur ter Oostkust waren door mij een paar planters
-opgeroepen, die tegen dien bestuursman zouden getuigen. Een van hen bad en smeekte
-mij, hem niet te doen hooren, daar de controleur eene zaak voor hem getoetoept had
-en hij bang was, dat na zijn getuigenis de zaak weer geopend zou worden.
-</p>
-<p>De tweede, die wèl gehoord werd, getuigde zoo eigenaardig, dat hem op het gewicht
-van den eed moest worden gewezen! Het angstzweet stond den man op het gelaat bij zijne
-pogingen, de waarheid te zeggen, zonder dat zijn getuigenis den controleur kon schaden.
-Ik moet evenwel tot zijne eer constateeren, dat de vrees voor vervolging wegens meineed
-iets grooter was <span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>dan zijn angst voor de ontevredenheid van den controleur.
-</p>
-<p>Maar het is toch zeker niet alleen door het gracelijk accepteeren van hormat<a class="noteRef" id="xd30e563src" href="#xd30e563">10</a> en onderdanige kruiperij, dat de controleur zoo hoog staat aangeschreven bij den
-planter? Hij zal toch zeker ook door zijne hulpvaardigheid en welwillende tegemoetkoming&#x2014;voor
-zoover die natuurlijk vereenigbaar zijn met zijnen plicht als magistraat&#x2014;de tabakkers
-aan zich binden?
-</p>
-<p>Zeker, daar is geen twijfel aan.&#x2014;Veroorloof mij, u daar een enkel voorbeeld van te
-geven.
-</p>
-<p>De hoofd-administrateur eener groote maatschappij had een koetsier en die koetsier
-had eene moeder, of liever&#x2014;want hier is die <i lang="de">Urquelle alles Uebels</i>&#x2014;had geene moeder, maar deed alsof hij eene moeder had. Die gefingeerde moeder nu
-werd ziek en stierf. De koetsier vroeg den toean-maatschappij<a class="noteRef" id="xd30e572src" href="#xd30e572">11</a> verlof haar te gaan begraven, wat hem werd toegestaan.
-</p>
-<p>Een paar dagen daarna kwam de waarheid aan het licht<span class="corr" id="xd30e577" title="Niet in bron">.</span>
-</p>
-<p>De toean-maatschappij werd boos, dat is menschelijk, en stuurde in zijn drift den
-koetsier ter bestraffing naar den Magistraat,<a class="noteRef" id="xd30e581src" href="#xd30e581">12</a> hetgeen dom was, zoudt gij meenen. Toch niet. Met eene geestkracht, die den toekomstigen
-Napoleon kenmerkt, zette de Magistraat zich over de wet heen en strafte den koetsier
-met drie maanden, de maximum-straf, welke hij bevoegd is op te leggen en waarvan niet
-is hooger beroep.
-</p>
-<p>Drie maanden dwangarbeid, omdat de man had gelogen tegen zijnen baas!
-</p>
-<p>De planter, die mij het geval vertelde, voegde er gemoedelijk aan toe: Natuurlijk
-was de man niet strafbaar, maar wij planters zien zoo iets graag, voor &#x2019;t prestige,
-weet u. En <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>hij&#x2014;d. i. de controleur&#x2014;zal het ook wel gedaan hebben met het oog op zijne vendutie
-natuurlijk.
-</p>
-<p>Och kom, hoe kan men zoo&#x2019;n edel mensch zulke lage bedoelingen toeschrijven. Het is
-toch duidelijk, dat wetsverkrachting, zoo ooit, hier noodzakelijk was. Tot heil van
-het algemeen moest hier het recht van het individu worden opgeofferd.
-</p>
-<p>Een ander staaltje van het gevoel van verantwoordelijkheid bij den Magistraat.
-</p>
-<p>Eene groote onderneming was wat ver gelegen van het controleurskantoor, zoodat het
-lastig was, telkens bij overtreding van de koelie-ordonnantie de delinquenten op te
-zenden. Men zoutte dus de perkara&#x2019;s<a class="noteRef" id="xd30e593src" href="#xd30e593">13</a> op en zond eens in de week de gegaarde overtreders ter bestraffing naar den magistraat.
-Een behoorlijk geleide vergezelde hen, opdat zij niet weg konden loopen en het geheel
-stond onder de leiding van een inlandschen mandoer. Bij den magistraat aangekomen,
-overhandigde de mandoer hem een brief van den hoofd-administrateur, waarin deze den
-magistraat onder aanbieding zijner beleefde groeten, vriendelijk verzocht de ondervolgende
-koelies wegens de achter hunne namen genoemde overtredingen met de daarop staande
-straffen te willen straffen.
-</p>
-<p>Zonder eenig nader onderzoek werd door den behulpzamen magistraat het verzoek ingewilligd
-en de overtreders exemplaarlijk gestraft.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Van de andere zijde moet er heel wat gebeuren, voor een Europeaan vervolgd wordt.
-Ik spreek nu niet over de zoogenoemde bagatelzaken, maar over feiten, welke ter berechting
-voor den Raad van Justitie thuis behooren.
-</p>
-<p>De minzame magistraat neemt in zoo&#x2019;n geval het recht, onbevoegdelijk, in eigen hand
-en legt den delinquent eene boete op. Deze boete wordt dan gestort in de kas van de
-<span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>eene of andere instelling van liefdadigheid. Verder betaalt de overtreder van de Wet
-de kosten voor verpleging en dokter c. q. en de zaak is afgeloopen.
-</p>
-<p>Ook wel&#x2014;wat tegenwoordig meer in zwang schijnt te zijn&#x2014;komt de boete als schadevergoeding
-aan de beleedigde partij.
-</p>
-<p>Een onderzoek naar het percentage van strafzaken die getoetoept worden, is uitteraard
-lastig. Het eenige wat ik hieromtrent als zeker mede kan deelen is, dat in de hoofdstad
-Medan gedurende de laatste vier jaren&#x2014;over welk tijdperk door mij voornamelijk gehandeld
-wordt&#x2014;het percentage bedroeg juist 100%. Geen enkele zaak van eenig aanbelang is gedurende
-dien tijd strafrechterlijk vervolgd!!
-</p>
-<p>Nu is uit den aard der zaak het aantal misdrijven, door Europeanen gepleegd, in Medan
-betrekkelijk gering in vergelijking met dat, gepleegd op de ondernemingen. En ook
-was er, naar ik meen, geen enkel geval van moord of doodslag bij, dat niet vervolgd
-werd, en waren de ergste gevallen het toebrengen van min of meer gevaarlijke wonden.
-In deze gevallen heeft bij den magistraat&#x2014;hoe ongeoorloofd dan ook&#x2014;voorgezeten een
-zeker kasian<a class="noteRef" id="xd30e610src" href="#xd30e610">14</a> vanwege de hooge kosten eener vervolging.<a class="noteRef" id="xd30e613src" href="#xd30e613">15</a>
-</p>
-<p>Maar hoe staat het op de ondernemingen?&#x201d;
-</p>
-<p>Onwettige vrijheidsberooving is daar aan de orde van den dag.
-</p>
-<p>Het gevoel der menschelijke gelijkheid voor God en dus voor de Wet is bij den meester
-door de koelie-ordonnantie verdoofd en de werkkring der Europeesche assistenten herroept
-voor den geest het beeld van den vroegeren blankofficier.
-</p>
-<p>Doodslag komt veelvuldig voor.
-</p>
-<p>Misbruik van macht en van positie geeft herhaaldelijk aanleiding tot de onrechtmatigste
-handelingen en de walgelijkste tooneelen.
-<span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span></p>
-<p>En toch zijn de strafzaken uit Deli, welke behandeld worden in Batavia, hoewel in
-volstrekten zin vele, betrekkelijk gering in aantal.
-</p>
-<p>Hoe komt dat?
-</p>
-<p>Het volgende moge den aandachtigen lezer inlichting geven.
-</p>
-<p>Toen op mijn verzoek een zeker administrateur strafrechterlijk vervolgd werd, omdat
-hij tegen alle recht een stal, toebehoorend aan een Chineeschen winkelier, op de onderneming
-had doen vernielen en aan de klacht door den betrokken magistraat gevolg werd gegeven,
-verweet de administrateur den magistraat in heftige bewoordingen zijne houding in
-deze zaak. &#x201e;Waarom deze zaak vervolgd en die van A., van B. en van C. getoetoept;
-zaken die toch veel erger waren? Als ik vervolgd word, zal ik dat alles eens aan den
-Raad van Justitie mededeelen.&#x201d; Zoo dreigde de administrateur<a class="noteRef" id="xd30e629src" href="#xd30e629">16</a>.
-</p>
-<p>Gelijk ik reeds zeide, het percentage op te geven der getoetoepte zaken, is vrij wel
-onmogelijk. Toch meen ik uit mijne ervaring te mogen schatten dat <i>nog niet één procent</i> der strafbare feiten&#x2014;geen bagatelzaken&#x2014;door Europeanen gepleegd, vervolgd wordt.
-</p>
-<p>Dit is deels te wijten aan den volstrekt onvoldoenden opsporingsdienst en verder aan
-het verderfelijk toetoepstelsel.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Het is hier de plaats, mede te deelen, hoe ieder jaar de Majoor-Chinees te Medan alle
-ambtenaren met kostbare cadeaux bedenkt ter gelegenheid van het Nieuwejaar. Of hij
-al dan niet met den ambtenaar te maken heeft, maakt geen verschil, behalve dan misschien
-in de waarde van het aangeboden geschenk, hetwelk soms eene waarde van eenige honderden
-guldens vertegenwoordigt.
-</p>
-<p>Een mijner kennissen, pas als ambtenaar te Medan geplaatst, <span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span>ontving, hoewel hij den Majoor-Chinees zelfs nooit gesproken had, tot zijne verbazing
-met Nieuwejaar een geschenk ter waarde van ongeveer &#x192;&nbsp;25.&#x2014;. Hoewel nooit dergelijke
-geschenken aannemend van menschen, met wie hij uit den aard zijner betrekking te maken
-had, accepteerde hij dit, daar immers zijne betrekking hem nooit in aanraking bracht
-met het Chineesche Hoofd.
-</p>
-<p>Wat bewoog den Chinees tot het aanbieden van dit geschenk? Men zal mij toegeven, dat
-persoonlijke sympathie hier uitgesloten is. Aan liefdadigheid kan niet worden gedacht,
-want het cadeau was een voorwerp van weelde en trouwens de beschonkene in &#x2019;t genot
-van een behoorlijk salaris.
-</p>
-<p>Ben ik te ergdenkend, wanneer ik vermoed, dat de uitgave gemaakt werd, omdat de mogelijkheid
-bestond, dat het Chineesche Hoofd wel wat met mijnen vriend te maken zou krijgen?
-</p>
-<p>Ter eere van onze ambtenaren wil ik hier constateeren, dat er meer dan een gevonden
-wordt, die dergelijke geschenken weigert, zelfs op het gevaar af van hooger hand een
-&#x201e;katje&#x201d; te krijgen, <i>omdat zijne weigering van gebrek aan tact getuigt</i>.<a class="noteRef" id="xd30e651src" href="#xd30e651">17</a>
-<span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span></p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e444">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e444src">1</a></span> Sumatra-Post, 7 Augustus 1902.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e444src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e453">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e453src">2</a></span> Hoofd-administrateur der Koninklijke Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen
-in Ned.-Indië.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e453src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e473">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e473src">3</a></span> Hoofd-administrateur der Medan Tabak Mij.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e473src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e482">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e482src">4</a></span> Hoofdadministrateur der Deli Mij.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e482src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e492">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e492src">5</a></span> Administrateur van Bindjei Estate.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e492src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e501">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e501src">6</a></span> Hoofd-administrateur van de Mij. Arendsburg.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e501src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e513">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e513src">7</a></span> Planters: hier gebruikt voor het meer omvattende &#x201e;lieden, die voor hunne ondernemingen
-(van landbouw of van nijverheid) contract-koelies gebruiken.&#x201d;&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e513src" title="Ga terug naar noot 7 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e520">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e520src">8</a></span> Toch spoeden zich de hoogste ambtenaren, zoowel als de onafhankelijkste particulieren
-met hunne vrouwen en dochters naar de paleizen dezer hoofden ten dage hunner recepties.
-</p>
-<p class="footnote cont">Ook zijn deze menschen <i>Rechters in den Landraad</i>!&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e520src" title="Ga terug naar noot 8 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e550">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e550src">9</a></span> Zonder schuld.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e550src" title="Ga terug naar noot 9 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e563">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e563src">10</a></span> Eerbewijs.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e563src" title="Ga terug naar noot 10 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e572">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e572src">11</a></span> Onder de planters heeft men drie categorieën: toean ketjil (de assistent), toean besar
-(de administrateur), toean-maatschappij (de hoofd-administrateur).&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e572src" title="Ga terug naar noot 11 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e581">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e581src">12</a></span> Dat is: de controleur.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e581src" title="Ga terug naar noot 12 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e593">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e593src">13</a></span> Overtredingen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e593src" title="Ga terug naar noot 13 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e610">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e610src">14</a></span> Medelijden.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e610src" title="Ga terug naar noot 14 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e613">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e613src">15</a></span> Zie blz. 53.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e613src" title="Ga terug naar noot 15 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e629">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e629src">16</a></span> Het dreigement hielp den administrateur ditmaal niet. Wel had hij gelijk, wat het
-toetoepen der andere zaken betrof, doch hiervoor was een ander magistraat verantwoordelijk,
-dan de betrokken controleur.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e629src" title="Ga terug naar noot 16 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e651">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e651src">17</a></span> Hoe ongelooflijk schijnbaar ook, is dit voorgekomen. Men begrijpt, dat voor sommige
-chefs kieschkeurigheid bij hunne ondergeschikten eene minder gewenschte eigenschap
-is. Het is in zulke gevallen minder gebrek aan tact tegenover den Chinees, dan tegenover
-den superieur.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e651src" title="Ga terug naar noot 17 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="rechtspraak" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#rechtspraak.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">RECHTSPRAAK.</h2>
-<div class="epigraph">
-<p class="first">Bij zijne rechtspraak moet de magistraat indachtig zijn, dat de voorschriften van
-het Reglement omtrent het bewijs in burgerlijke en strafzaken niet, zooals op Java,
-alleen voor den landraad, maar ook voor de magistraatsgerechten verbindend zijn.
-</p>
-<p class="xd30e140">Circulaire van Mr. <span class="sc">T.&nbsp;H. der Kinderen</span> XXVIII. (Bijblad No. 4408).
-</p>
-<p>In Deli is de praktijk tot nu toe steeds aan &#x2019;t woord geweest, men is er wel bij gevaren
-en men late zich ook nu niet afschrikken door de machtspreuk, de wet verbiedt dit
-of dit.
-</p>
-<p class="xd30e140"><span class="sc">D(een)</span> in de Deli-Courant van 3 Sept. 1898. </p>
-</div>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">In een artikel in de Deli-Ct. van 3 Sept. 1898, dat geheel ongemotiveerd den titel
-draagt &#x201e;De puntjes op de i&#x2019;s&#x201d;, deelt de heer <span class="sc">D(een)</span> de meening mede van een Nederlandsch geleerde over de behandeling der koelies in
-Deli. Hij schrijft het volgende:
-</p>
-<p>&#x201e;Een Nederlandsch geleerde bezocht Deli, wanneer doet er minder toe; hij staat hier
-te lande bekend als een zeer scherpzinnig en uiterst conscientieus man en hetgeen
-hij meedeelde over de behandeling der koelies op Sumatra, is in een woord hemeltergend.
-Maanden geleden kwam mij zijne opinie ter oore. &#x2019;t Zal erg overdreven zijn, dacht
-ik, en met dezen en genen er over sprekende, kwam ook bij mij ten slotte het idee
-boven dat een geleerde, niet gewend om met inlandsche werkkrachten om te gaan, niet
-de man is om de kwestie vrij van zekere sentimentaliteit te beoordeelen. Ik zweeg
-dus,.&#x2026;.&#x201d;
-</p>
-<p>De heer <span class="sc">D(een)</span> is geen geleerde; niemand die zijne artikelen geregeld leest, zal zich aan vervolging
-wegens hoon <span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>wenschen bloot te stellen, door hem geleerdheid ten laste te leggen. Laat ons echter
-veronderstellen, dat hij in gelijke mate als de bedoelde geleerde de eigenschappen
-van scherpzinnigheid en nauwgezetheid bezit. Bij het vormen van een oordeel zullen
-deze twee qualiteiten er niet weinig toe bijdragen, om het juist te doen zijn en om
-vertrouwen te wekken bij anderen in de getrokken conclusie.
-</p>
-<p>Doch nu vraag ik, waar ter wereld haalt de heer <span class="sc">Deen</span> het recht vandaan, om met een beroep op vermoedelijk aanwezige sentimentaliteit,
-den geleerde onbevoegd tot oordeelen te verklaren, alleen op grond, dat hij meer wetenschappelijk
-is ontwikkeld dan de heer <span class="sc">Deen</span>?
-</p>
-<p>Met eene onhandigheid, die oppervlakkige geesten als de heer <span class="sc">Deen</span> kenmerkt, haalt hij aan het slot van het aangehaalde couranten-artikeltje eenige
-woorden aan, door den resident <span class="sc">Scherer</span> bij de invoering van &#x201e;de rechterlijke organisatie op Sumatra&#x2019;s Oostkust&#x201d; (lees &#x201e;het
-Reglement op het Rechtswezen in de Residentie Oostkust van Sumatra&#x201d;) gesproken: &#x201e;De
-ontwerper dezer organisatie Mr. <span class="sc">Der Kinderen</span> heeft begrepen, dat voor een land met zulke eigenaardige politieke, sociale en economische
-toestanden het niet alleen noodig zou zijn, het reglement op het Rechtswezen te toetsen
-aan de wetenschap, doch ook te rade te gaan met de eischen der praktijk&#x201d;.
-</p>
-<p>Zou het ook juist om de eischen der praktijk zijn, dat Mr. <span class="sc">Der Kinderen</span> uitdrukkelijk in zijn aan hoofde dezes geciteerde circulaire den magistraten op het
-hart drukt, toch in &#x2019;s hemels naam zich niet te laten verleiden tot het spreken van
-arbitrair recht, doch zich stipt te houden aan de wettelijke voorschriften omtrent
-het bewijs, zoowel in burgerlijke als in strafzaken?
-</p>
-<p>Zou het niet zijn, dat Mr. <span class="sc">Der Kinderen</span>, bevreesd voor kwade practijken van de zijde der werkgevers tegenover de ongelukkige
-contractanten, den magistraat waarschuwt, toch niet lichtvaardig te zijn in zijn oordeel
-en hem beveelt slechts dan tot veroordeeling over te gaan, wanneer aan de eischen
-der wet geheel is voldaan?
-<span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span></p>
-<p>Zou het niet zijn, dat Mr. <span class="sc">Der Kinderen</span> wilde waarschuwen tegen de gewetenloozen, die, alleen lettend op eigen geldelijk
-belang, als de heer <span class="sc">Deen</span> zoo vriendelijk raadt, &#x201e;zich niet laten afschrikken door de machtspreuk, de wet verbiedt
-dit of dit?&#x201d;
-</p>
-<p>Zou het niet zijn, dat de heer <span class="sc">Deen</span>, zich beroepend op Mr. <span class="sc">Der Kinderen</span>, zijn eigen vonnis velt? En zou wat meer wetenschappelijke ontwikkeling en kennis
-van zaken den heer <span class="sc">Deen</span> hebben geschaad, waar hij de puntjes trachtte te zetten op de i&#x2019;s?
-</p>
-<p>De heer <span class="sc">Deen</span> vergeve mij, dat ik meer blijf hechten aan het oordeel van den zeer scherpzinnigen
-en uiterst conscientieuzen geleerde, zooals de heer <span class="sc">Deen</span> zijnen zegsman omschrijft, al voert hij wetenschappelijken ballast, dan aan de meening
-van den heer <span class="sc">Deen</span>, die&#x2014;ik geef het toe&#x2014;even ontbloot is van wetenschappelijke gronden als van zedelijk
-gevoel.
-</p>
-<p>Het zou zeker niet de moeite waard zijn, zoo lang bij eene, zacht gezegd, immoreele
-uitlating van een oppervlakkig journalist stil te staan, ware het niet, dat de heer
-<span class="sc">Deen</span> onder planters, hoe onverdiend dan ook, geldt als een man van gezag. De theorie &#x201e;de
-wet ondergeschikt aan de eischen der praktijk&#x201d; met zooveel schaamteloosheid verkondigd,
-moet ingang vinden bij wie belang hebben bij de instandhouding der praktijk. Der praktijk
-van mishandeling en wreedheid, ongevoeligheid en gelddorst, willekeur en bedrog.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="mishandeling" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#mishandeling.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">MISHANDELING EN WREEDHEID.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Het ligt niet in het plan van dit boekske, alle zonden van Deli te ontdekken van zijn
-ontstaan tot op heden. Laat het verledene verleden blijven, al kan het nooit sterven,
-waar de overleveringen blijven bestaan. Ik wil spreken over den laatsten tijd, en
-neem daartoe een tijdperk van vier jaren. De beschrijving, hoe eens&#x2014;lang geleden&#x2014;een
-administrateur een koelie met de duimen tusschen de copieerpers schroefde; hoe, om
-de orde te handhaven in een hospitaal, elk der patiënten <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>een kies werd getrokken; hoe inspecteur en beheerder in broederlijke eensgezindheid
-zich verwaardigen aan tiangs<a class="noteRef" id="xd30e754src" href="#xd30e754">1</a> opgeheschen Chineezen eigenhandig aan den lijve te tuchtigen; de beschrijving van
-deze en dergelijke blijken van speelschheid zij den lezer bespaard. De overlevering
-heeft om de slapen dezer helden reeds hare kransen gewonden&#x2014;zij behouden die ongerept!
-Wat door mij wordt medegedeeld, wordt beschenen door het volle licht der historie
-en op de akten der zaak kan nog elk oogenblik de hand worden gelegd.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Oude toestanden bestaan niet meer; de tijden zijn veranderd; de ruwheid van den eersten
-pionier heeft plaats gemaakt voor het zachter beheer van den wetenschappelijken planter.
-Hoe weldadig doet ons het tooneel aan, in vergelijking bij hetgeen men vroeger zag,
-dat een drietal jaren geleden het huis van een assistent van een der grootste maatschappijen
-te aanschouwen gaf. Een ooggetuige verhaalt mij het volgende:
-</p>
-<p>&#x201e;Het was tegen elven, toen ik na een langen rit in de heete zon over den stoffigen
-weg het huis van den assistent X. op de onderneming Y. bereikte. De heer X. bleek
-nog niet thuis te zijn en zoo zette ik mij op de voorgalerij, om zijne komst af te
-wachten. Nauwelijks gezeten, hoorde ik eene jammerende vrouwestem, die van onder het
-huis scheen te komen.<a class="noteRef" id="xd30e762src" href="#xd30e762">2</a> Ik stond op, om te gaan zien, wat er gaande was. Beneden gekomen, zag ik eene Javaansche
-vrouw, naar schatting vijftien, zestien jaar oud, vastgebonden onder het huis aan
-een paal, in den stand van Christus aan het kruis. Om dit mogelijk te maken was een
-dwarshout over de paal gespijkerd, waaraan hare armen waren gebonden. De zon scheen
-gedeeltelijk op haar geheel naakt lijf, doch dit kon mij niet de <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>kreuningen en het gejammer van de vrouw&#x2014;in Holland zou men ze nog een meisje hebben
-genoemd&#x2014;verklaren. De huisjongen lichtte mij in. Zij had de voorkeur gegeven aan de
-belangelooze liefde van iemand van haar stam boven de rijksdaalderliefde van den heer
-X. en daarom had de toean haar zoo laten vastbinden. Om te beletten, dat zij bewusteloos
-zou worden onder de wreede straf, had hij haar vrouwelijk deel laten inwrijven met
-gestooten Spaansche peper (sambal-oelik). Dit was mij toch werkelijk te erg en ik
-ben verder gereden. Naar ik hoor heeft het meisje in dien toestand van zes uur &#x2019;s
-ochtends tot zes uur &#x2019;s avonds doorgebracht.&#x201d;
-</p>
-<p>De bedrijver van deze wandaad echter is zijne rechtmatige straf niet ontgaan, o lezer,
-denk dat niet! Niet, dat hij vervolgd is in rechte en met ettelijke jaren tuchthuisstraf
-voor dit schandelijk misdrijf heeft geboet. O neen, de Maatschappij, waarbij hij in
-dienst was en nog is, heeft het recht genomen in eigen hand en.&#x2026;.&#x2026; hem naar eene andere
-onderneming overgeplaatst. En ook zelfs dit niet als de straf, maar omdat de Maatschappij
-vreesde voor een row.<a class="noteRef" id="xd30e769src" href="#xd30e769">3</a>
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Na een kijkje in het leven bij eene groote maatschappij, een korten blik op de historia
-intima eener kleine.
-</p>
-<p>Minder dan vier jaren geleden dan lagen op eene kleine onderneming in eene droogschuur
-vijf Chineezen, wegloopers, die opgepakt waren en daarvoor&#x2014;voor het wegloopen&#x2014;bestraft.
-Door een toeval kreeg ik ze te zien. Ze lagen naast elkander op eene mat op den grond,
-allen op den buik, terwijl de rug gedekt was met een stuk wit goed. Eene andere ligging
-was niet mogelijk, daar achter- en zijkant geheel en al wond was, veroorzaakt door
-slagen met bamboe, niet dunne bamboe, maar bamboe van 3 à 4 c.M. middellijn, wat de
-wreedste wonden maakt. Zij werden verpleegd door den barmhartigen administrateur zelf,
-die hen aldus tot straf voor <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>het wegloopen had doen geeselen.&#x2026; hij was bang, dat toch hierin misschien aanleiding
-tot vervolging zou worden gevonden, indien het den magistraat ter oore mocht komen.
-Eens in de week kwam een dokter, die het oppertoezicht op de behandeling had.
-</p>
-<p>Die koelies waren weggeloopen, omdat de behandeling te goed was op de onderneming,
-dat is duidelijk. Als dien vlegels eenmaal de broodkruimels gaan steken!
-</p>
-<p>De beheerder is hiervoor nooit gestraft, wel is hij voor andere feiten&#x2014;even erg en
-even wreed&#x2014;vervolgd. De dood heeft hem aan zijnen aardschen Rechter onttrokken.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Een ander&#x2014;nu weder een beheerder van eene der grootste maatschappijen&#x2014;sloeg eene vrouw,
-die door ruzie maken zijne nachtrust had verstoord, nadat hij ze onder zijn huis aan
-een paal had laten vastbinden, met eenen stok op de billen, totdat het bloed er langs
-liep&#x2014;neen, totdat alles eene groote, vieze etterwond was. Ik heb die vrouw zelf gezien.
-Het was afgrijselijk. Eene vervolging is ingesteld, doch de getuigen zijn verduisterd.<a class="noteRef" id="xd30e786src" href="#xd30e786">4</a>
-</p>
-<p>Iemand, die in de bedoelde maatschappij veel te zeggen had, deelde mij mede, dat indien
-de betrokken administrateur <i>veroordeeld</i> werd, hij onmiddellijk ontslagen zou worden. Een wegens slaan van vrouwen veroordeeld
-beheerder kon, met het oog op de directie in Europa, niet gehandhaafd blijven. Lui
-in Holland hebben bekrompen idees.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Het volgend geval is zeer recent. Ik lees er over in de Java-Bode van 31 December
-1901, van de hand van den bekenden briefschrijver <span class="sc">D.&nbsp;E. Liaan</span>, het volgende:
-</p>
-<p>De controleur van Serdang is tegenwoordig bezig om in zijne afdeeling onderzoek te
-doen op de ondernemingen naar <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>de behandeling der koelies, voornamelijk naar de verpleging van zieke koelies, en
-wel naar aanleiding van de volgende feiten. Reeds geruimen tijd had het hem getroffen,
-dat hij van een koffie-onderneming, waarvan een Franschman administrateur was, zeer
-dikwijls Javaansche koelies toegezonden kreeg, met het verzoek hen te straffen voor
-werkweigering. Steeds verklaarden die koelies, dat zij eenvoudig niet <i>konden</i> werken, dat zij te ziek en te zwak er voor waren, eene verklaring, die door hun ellendig
-uiterlijk bevestigd werd. Dit gaf te denken en op een goeden dag stond de controleur,
-die de noodige voorzorgen genomen had, dat zijne komst niet vooruit had kunnen worden
-aangekondigd, onverwachts op de bedoelde onderneming en bij een hokje, dat voorzien
-was van een getralied venstertje en van eene deur, die van buiten met een stevig hangslot
-was afgesloten.
-</p>
-<p>Dit hokje was het hospitaal der onderneming.
-</p>
-<p>Uit het tralievenstertje sloeg een verpestende stank naar buiten en daarbinnen in
-eene ruimte van enkele vierkante meters lagen twee Javanen, acht Javaansche vrouwen
-en.&#x2026; een lijk. Het laatste, zooals later bleek, reeds ongeveer sedert vier-en-twintig
-uren. Gelegenheid om te baden was er niet, drinkwater was er niet, eene inrichting
-om aan natuurlijke behoeften te voldoen was er niet. Dit laatste geschiedde op den
-grond en de zieken krabbelden dan met de handen wat zand bij elkander om daarmee hun
-uitwerpselen te kunnen bedekken en door een reet onder de omwanding heen naar buiten
-te kunnen schuiven. Als de dorst hun te ondraaglijk werd, moesten zij maar zien, voor
-een gedeelte van hun rantsoen rijst en gedroogde visch&#x2014;uitstekende ziekenkost!&#x2014;dat
-hun eenmaal per dag verstrekt werd, van voorbijkomende koelies wat drinkwater in te
-ruilen. Eens in de veertien dagen kregen de zieken kinine. Deze bijzonderheden omtrent
-de &#x201e;geneeskundige behandeling&#x201d; ervoer de controleur, door de ongelukkige schepsels,
-die vergingen van vuil en ongedierte, door de tralies heen te ondervragen.
-<span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span></p>
-<p>Ook den beheerder werden eenige vragen gesteld. Waarom het &#x201e;hospitaal&#x201d; van buiten
-was afgesloten? Ja, hij had geen geld om een oppas<a class="noteRef" id="xd30e813src" href="#xd30e813">5</a> te betalen. Natuurlijk was het volstrekt niet uit vrees, dat misschien een der langzaam
-stervenden nog kracht genoeg zou kunnen hebben, om weg te kruipen en zich over zijn
-beul te gaan beklagen. Waarom de &#x201e;behandeling&#x201d; der zieken zooveel te wenschen overliet?
-Och, hij stopte in zijn &#x201e;hospitaal&#x201d; slechts koelies, van welke hij overtuigd was,
-dat zij <i>toch</i> dood gingen. Volgens de opvatting des edelen mans&#x2014;zoover verheven, niet waar? boven
-het Javaansche werkvee, dat hij daar in zijn pesthol liet crêveeren, zooals geen fatsoenlijk man zijn schurftigen hond zou laten doen&#x2014;was dus geen koelie
-ziek, voordat hij onvermijdelijk sterven moest. En als &#x2019;t zóóver was, kon toch natuurlijk
-niet van hem verlangd worden, dat hij voor &#x2019;t stervende, dus waardeloos geworden werkvee
-kosten maakte of moeite deed. Hij zag echter in, zeide hij, dat de controleur op zijne
-onderneming was gekomen &#x201e;om hem ongelukkig te maken&#x201d;.
-</p>
-<p>Waarachtig, lezer, dat zeide de brave kerel. Is &#x2019;t niet aandoenlijk, iemand zoo onverdiend
-te zien vervolgd worden?
-</p>
-<p>Hoe uitstekend de voeding van de &#x201e;gezonde&#x201d; koelies op die onderneming was, blijkt
-wel heel eigenaardig uit het opzenden ter bestraffing wegens werkweigering van menschen,
-die te zwak waren om te werken en daaruit, dat die &#x201e;gezonden&#x201d; voor eene zoo geringe
-hulpvaardigheid als het brengen van eene flesch drinkwater zich lieten betalen in
-voedsel. Volgens de bestaande bepaling moet ook <i>deze</i> onderneming eene overeenkomst gesloten hebben met een geneesheer om minstens eens
-in de veertien dagen haar hospitaal te bezoeken. Hoe het mogelijk is, dat deze medicus
-in de wijze van &#x201e;verpleging&#x201d; heeft kunnen berusten, is, op zijn zachtst uitgedrukt<span class="corr" id="xd30e825" title="Niet in bron">,</span> onbegrijpelijk.
-</p>
-<p>De zieken, die zeker niet gedacht hadden, nog ooit levend uit deze moordinrichting
-te komen, werden naar het civiel <span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span>hospitaal te Loeboeq Pakam vervoerd, waar een der Javaansche vrouwen ook nog binnen
-korten tijd overleed. Op haar sterfbed werd zij door den controleur onder eede gehoord
-en bevestigde nog eens alles aangaande de &#x201e;behandeling&#x201d; in het &#x201e;hospitaal&#x201d; der onderneming,
-waarin zij zeide meer dan veertig dagen te hebben doorgebracht. Geen wonder dus, dat
-zij stierf; vreemder is het, dat zij het nog zoolang had uitgehouden. Ook deelde zij
-nog mede, dat de <i>toewan besar</i>&#x2014;ja, inderdaad wèl een verheven &#x201e;groote heer&#x201d;&#x2014;elken dag door het tralievenster kwam
-kijken en belangstellend aan de zieken de vraag toeriep of zij nog niet dood waren,
-terwijl hij zijn spijt te kennen gaf als dit nog niet het geval was.
-</p>
-<p>Het verhaal van die stervende vrouw.&#x2026; neen, ik <i>wil</i> niet aan mijn gevoel toegeven. Ik heb mijn best gedaan om de feiten hartstochtloos,
-zonder eenig blijk van gloeiende verontwaardiging op te schrijven, zooals een deurwaarder
-een inventaris opmaakt. Men mocht mij eens beschuldigen van &#x201e;philanthropische neigingen&#x201d;,
-het laagste peil van idiotisme, waartoe een Deli-bewoner in de oogen zijner mede-ingezetenen
-kan zinken. Wie ter wereld hecht nu iets aan de praatjes van&#x2014;om eene elegante uitdrukking
-uit de planterstaal te gebruiken&#x2014;zoo&#x2019;n stervend &#x201e;contractlel&#x201d;? Aan het gezeur van
-eenige, bij levenden lijve in vuil en ongedierte verrottende, zieke Javanen? Geen
-enkel verstandig mensch natuurlijk! &#x2019;t Zijn immers maar inlanders! Zou voor zulke
-lui een Europeaan, men bedenke toch een <i>Eu-ro-pe-aan</i>, welk een ellendeling hij ook zijn moge, &#x201e;ongelukkig gemaakt&#x201d; mogen worden? Dàt nooit!
-</p>
-<p>Dit is de Deli-opvatting. Dit begrip, dat het jammer is, als een Europeaan gestraft
-wordt voor het mishandelen van koelies en beklaagd moet worden, als hij krijgt wat
-hij verdient, woekert, meer of minder geprononceerd, als een kanker voort in de rechtsbegrippen
-van de geheele samenleving ter Oostkust van Sumatra. En als zoo iemand terugkomt van
-Batavia, vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs, omdat hij handig <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>was in het wegmoffelen van getuigen, dan is er gejuich in den lande Deli. Waarlijk,
-Mark Twain merkt te recht op, dat in eene maatschappij, waar slavernij bestaat, zelfs
-de meest elementaire begrippen van recht bij de slavenhoudende klasse ontbreken.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Wat er voor den dag zou komen, indien het Gouvernement wilde besluiten tot het houden
-van een algemeen en grondig onderzoek, leert ons de geschiedenis van den heer <span class="sc">Tripp</span> en de British Deli and Langkat Tobacco Company. De heer <span class="sc">Tripp</span> had de beschuldiging uitgesproken, dat op de ondernemingen dezer maatschappij de
-koelietoestanden ergerlijk waren en mishandelingen aan de orde van den dag. In de
-Deli Ct. van 24 Mei 1899 leest men omtrent deze zaak het volgende:
-</p>
-<p>&#x201e;Vermoedelijk is het bericht, dat het regeeringsonderzoek in zake koeliemishandelingen
-bij de British Deli gesloten zou zijn en tot resultaat had, dat de ongegrondheid gebleken
-is van &#x2019;s heeren <span class="sc">Tripp&#x2019;s</span> aantijgingen, wat voorbarig. Indien &#x2019;t waar is en men meene, dat daarmee de zaak
-ook voorgoed uit is, dan vergist men zich.
-</p>
-<p>Wat is namelijk het geval? Het proces te Londen heeft de heer <span class="sc">Tripp</span> gewonnen doordien hij een rechter aan zijne zijde kreeg, die zijn banbliksem slingert
-tegen de Engelsche directeuren, met wier voorkennis de schandelijke koelie-toestanden
-hadden voortgeduurd, doordien geen onderzoek was ingesteld, toen hun de misstanden
-meegedeeld waren. De directeuren liepen na de reprimande naar baron <span class="sc">Van Goltstein</span>, den Nederlandschen gezant, die de regeering in den Haag waarschuwde, die op haar
-beurt de zaak te Batavia aanhangig maakte.
-</p>
-<p>In omgekeerde volgorde zal het resultaat van het onderzoek nu te Londen komen, maar
-daarmede is de zaak, zooals ik boven reeds schreef, niet uit. Want is het bericht
-waar, dat de beschuldigingen ongegrond bleken, dan volgt te Londen een proces wegens
-laster van de directie der British Deli tegen <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>den heer <span class="sc">Tripp</span>. Dit werd van den beginne af voorzien en mocht het zoo ver komen, dan zullen onder
-eede verklaringen worden afgelegd door oud-employé&#x2019;s van de British Deli, die òf valsch
-zijn en dan loopen de heeren gevaar, met het tuchthuis kennis te maken, òf een ongunstig
-licht werpen op het onderzoek, in Ned.-Indië gehouden.
-</p>
-<p>Dit laatste doet mij verwachten dat de uitslag van het onderzoek niet wereldkundig
-zal worden, te meer, omdat alsdan ook in Nederland een enquête zal moeten worden gehouden,
-aangezien ook daar getuigen hunkeren om verklaringen af te leggen eensluidend met
-de bezwarende, die indertijd te Londen zoo&#x2019;n sensatie verwekten.&#x201d;
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure p37width"><img src="images/p37.png" alt="" width="421" height="571"><div class="figAnnotation p37width"><span class="figTop">&nbsp;</span><span class="figBottomRight">(<i>Sum.-Post en Deli-Ct. 1902.</i>)</span></div>
-</div><p>
-</p>
-<p>Hieromtrent, aldus <span class="sc">D.&nbsp;E. Liaan</span> in de Java-Bode van 10 Juli 1899, kan ik mededeelen dat het onderzoek wel is afgeloopen,
-maar, zooals te verwachten was, weinig positief resultaat heeft opgeleverd. Sporen
-van mishandeling zijn natuurlijk niet eeuwigdurend en het is heel lastig, met zekerheid
-uit te maken of sommige litteekens afkomstig zijn van een pak slaag, dat iemand een
-paar jaar geleden gehad heeft. Ook het geheugen van menschen kan men niet dwingen.
-Van een en ander een verwijt te maken aan den onderzoeker, ware zeker onbillijk. Dat
-de directie der British Deli zou overgaan tot eene klacht wegens laster tegen den
-heer <span class="sc">Tripp</span>, acht ik niet waarschijnlijk, daar zij wel zal denken aan het spreekwoord, dat ons
-leert dat er sommige stoffen zijn, die, hoe meer men er in roert, een des te onaangenamer
-geur verspreiden. Al ware ook te bewijzen, dat elk woord van den heer <span class="sc">Tripp</span> een leugen geweest was, dan zijn hier toch altijd nog de verslagen der terechtzittingen,
-die dan voor den dag zouden komen en waaruit minder mooie dingen zouden blijken. Klachten
-over geknoei met de uitbetaling van het loon; vervolging van een administrateur wegens
-mishandeling, waarbij de klacht werd ingetrokken tegen betaling van &#x192;&nbsp;50.&#x2014; aan de
-vrouw, die afgeranseld was; vervolging om dezelfde reden van een ander administrateur,
-waarbij de zaak niet kon doorgaan wegens de <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>verdwijning van alle getuigen&#x2014;zooals in Deli wel meer gebruikelijk is&#x2014;; vervolging
-van een assistent, die eindigt met veroordeeling tot een jaar gevangenisstraf wegens
-doodslag onder verzachtende omstandigheden, al zulke dingen maken geen erg mooien
-indruk wanneer zij voor het groote publiek komen.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Ten slotte nog dit uitknipsel uit de Java-Bode van 12 Mei 1902, die ik onder het schrijven
-van dit opstel ontving:
-</p>
-<p>&#x201e;Heden zou voor den Raad van Justitie alhier, hadde hij niet tijdig den oceaan tusschen
-hem en den wrekenden arm der gerechtigheid geplaatst, hebben terechtgestaan een dier
-rauwe gasten, die ter Oostkust van Sumatra onder Nederlands vlag koffie en tabak uit
-den bodem moeten ranselen. Gedagvaard was <span class="sc">A.&nbsp;H. Richards</span>, 46 jaren oud, geboren te Detroit in de Vereenigde Staten van Noord-Amerika, van
-beroep assistent op de koffie-onderneming Tandjong Kassau te Batoe Bahra. Aan dezen
-beklaagde wordt mishandeling ten laste gelegd van een groot aantal Javaansche vrouwen,
-waarvan een beschaafd man zou gruwen. Aan twee harer zou Richards, enkel omdat zij
-vergeten hadden, enkele grassprietjes uit te trekken, zoo hevige slagen met een stok
-hebben toegebracht, dat Kasina I daarvan een hoofdwonde bekwam, waaruit het bloed
-gudste, terwijl Rasiem en Soemina het moesten ontgelden op de schouders, beide armen
-en de meest vleezige lichaamsdeelen; in dezelfde maand moesten Samina en Isa II, die
-van de onderneming gedrost waren, doch weer opgevat werden, daarvoor eigenmachtig
-gestraft worden; <span class="sc">Richards</span> zou met dat doel beide vrouwen hebben laten ontkleeden, daarna met handen en voeten
-om een paal onder zijn huis hebben laten binden en haar vervolgens eigenhandig met
-rotans op de bloote billen zoodanig geslagen hebben, dat zij daarvan bloedige striemen
-behielden; op dezelfde wijze zou deze man tewerk zijn gegaan tegenover Kariosoemito
-II, die wegens buikpijn thuis was gebleven van het werk; deze vrouw werd niet alleen
-met een rotan op rug <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>en achterdeelen bewerkt, maar een slag op haar linkerhand kwam zoo hard aan, dat zij
-die vijftien dagen lang niet kon gebruiken. Aangezien geen dier vrouwen meer dan 20
-dagen tengevolge van die gruwelijke mishandelingen buiten staat is geweest, persoonlijken
-arbeid te verrichten, is het volgens de geschreven strafwet niet eens zoo heel erg.&#x201d;
-</p>
-<p>Met een verlicht gevoel, dat de straffen zoo erg niet zijn en het dus met de beklagenswaardige
-slavenbeulen nog wel los zal loopen, gaan wij over tot
-</p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e754">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e754src">1</a></span> Palen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e754src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e762">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e762src">2</a></span> De huizen in Deli staan alle 1 à 2 M. boven den grond, op steenen neuten of op houten
-palen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e762src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e769">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e769src">3</a></span> Oproer onder de koelies.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e769src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e786">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e786src">4</a></span> Over de beteekenis dezer uitdrukking, zie pag. 54.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e786src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e813">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e813src">5</a></span> Oppasser.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e813src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="gelddorst" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#gelddorst.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">ONGEVOELIGHEID EN GELDDORST.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Er is een tijd geweest, dat men de beroepen onderscheidde in eerlijke en oneerlijke
-en hoewel die tijd reeds lang achter onzen rug ligt, het is nog zoo heel lang niet
-geleden, dat het lang niet hetzelfde was, waarmede men geld verdiende. En nog worden
-er eenvoudigen gevonden, die ronselarij afschuwelijk en handel in koelies een minder
-waardig bedrijf vinden.
-</p>
-<p>Welnu, zij hebben ongelijk, want er is een goed stuk geld mee te verdienen.
-</p>
-<p>Ik wil erkennen, dat ik tot die eenvoudigen behoor en dat tot voor korten tijd ik
-in de dwaling verkeerde, dat mijne meening in overeenstemming was met de publieke
-opinie. Van deze opvatting ben ik evenwel genezen, sinds ik als directeur van een
-zoogenaamd emigratie-kantoor (een winkel, waar men koelies kan koopen) een welbekend
-advocaat zag optreden. Het kan toch niet zijn, dat deze Meester in de Rechten meent,
-dat de schande van het bedrijf vervalt, doordat het wordt uitgeoefend door eene naamlooze
-vennootschap en hij nu ook moraliter beperkte aansprakelijkheid wil pleiten? Wel komt
-zijn naam als directeur nooit voor in de advertentie, waarbij het emigratie-kantoor
-zijn vee en koelies aanprijst.
-</p>
-<p>Zou het mogelijk zijn, dat toch diep in zijn gemoed eene stem afkeurend fluistert
-en dat hij in de eenzaamheid, alleen met zichzelf, de tinteling der schaamte voelt
-op voorhoofd en wang<span class="corr" id="xd30e916" title="Niet in bron">.</span>
-<span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure p40width"><img src="images/p40.png" alt="" width="399" height="416"><div class="figAnnotation p40width"><span class="figTop">&nbsp;</span><span class="figBottomRight">(<i>Deli-Courant 1899</i>).</span></div>
-</div><p>
-<span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span></p>
-<p>Kom, geen bespiegelingen, feiten!
-</p>
-<p>&#x201e;Waarlijk, Mark Twain merkt terecht op, dat in eene maatschappij, waar slavernij bestaat,
-zelfs de meest elementaire begrippen van recht bij de slavenhoudende klasse ontbreken&#x201d;,
-schreef <span class="sc">D.&nbsp;E. Liaan</span>, of om hem bij zijnen werkelijken naam te noemen, de heer <span class="sc">C. de Coningh</span>. En de bewijzen?
-</p>
-<p>Ziehier eene advertentie, geknipt uit de Sumatra-Post van 7 Mei 1902.
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure p41width"><img src="images/p41.png" alt="" width="490" height="528"></div><p>
-</p>
-<p>Men ziet het: Sierlijk geëtaleerd tusschen trekvee en slachtstieren links en rij-
-en wagenpaarden rechts, stelt de koopman zijne mannen en vrouwen ten toon. Hij levert
-ze u tegen de laagste prijzen! Koopt toch, koopt! Ziet, zij zijn allen flink, <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>jong en gezond, geschikt voor land- en voor mijnbouw! Mannen of vrouwen naar keuze!
-Voor de kleinigheid van zestig gulden per stuk zijt gij de man! Wees gerust, zij zijn
-allen volwassen! Geen kalveren&#x200a;&#x2026; och, kinderen bedoel ik! Koopt er wat en hij zendt
-ze u thuis, franco, van wege de concurrentie!
-</p>
-<p>Men vraagt zich af, of de steller dezer advertentie alle menschelijk gevoel heeft
-afgeschud en er zelfs niet in zijne ziel meer gloort een vonkje van betamelijkheid.
-Zie ik wil toegeven, dat het menschelijk is, door den nood gedrongen, niet te kieschkeurig
-te zijn in het middel om zijn brood te verdienen. Ik wil erkennen, dat de zorg voor
-vrouw en kind den man kan drijven tot het doen van daden, waarvan anders zijn eergevoel
-hem zou terughouden. Ik begrijp den diefstal uit honger, den moord uit haat, de schending
-der wet in drift of nood. Ik kan me zelfs voorstellen, dat iemand ronselaar wordt
-of slavenhaler. Maar niet kan ik mij indenken, hoe iemand zijne medemenschen kan behandelen
-als, kan rangschikken onder het gedierte des velds. Hoe dor, hoe dood moet het gemoed
-zijn van wie die Javaansche mannen en vrouwen eene plaats gaf tusschen het gecastreerde
-trekvee uit Madura en de Savoeneesche rij- en wagenpaarden!
-</p>
-<p>De man beveelt zich minzaam aan.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>De koeliemakelaar <span class="sc">Lefèbre</span>, geestig als altijd, drijft in de volgende aanbieding den spot met de ongelukkige
-contractanten, die zooals zij het noemen, zich verkocht hebben.
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure p42width"><img src="images/p42.png" alt="" width="418" height="199"></div><p>
-<span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span></p>
-<p>Ze zijn immers vrij, te teekenen of niet!
-</p>
-<p>Laat ons van dit onderwerp afstappen, &#x2019;t is te walgelijk. De advertenties, die dit
-werkje verluchten, spreken voor zich zelve.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Voert de handel in koelies den mensch van het pad der humaniteit, ook het gemoed der
-meesters wordt langzamerhand voor de ellende, het lijden der slaven verhard. Het denken
-en gevoelen, het leven van den koelie, wie kent het? Wie is er, die iets weet van
-wat er omgaat in de ziel van den slaaf? Alleen zijne werkkracht, zijne Arbeitsfähigkeit
-boezemt den meester belangstelling in&#x200a;&#x2026; gedurende den tijd zijner slavernij. &#x201e;Daarna
-kan hij voor mijn part verrekken&#x201d;, is eene uitdrukking, die men dagelijks kan hooren.
-Het sap der citroen is genoten, wat bekommert den gebruiker de schil?
-</p>
-<p>Als een koelie sterft, wordt hij begraven. Als in den tijd der cholera vele koelies
-sterven, worden vele koelies begraven. &#x2019;s Nachts komen dan de wilde varkens, die het
-laagje aarde, dat de lijken bedekt, omwoelen en&#x200a;&#x2026; Ik wil u niet akelig maken, mijne
-bedoeling is alleen, tegen te spreken het praatje, dat in Deli de lijken der koelies
-rechtstreeks den varkens worden voorgeworpen. Wel vindt men op verschillende plaatsen
-de doodsbeenderen op het veld, maar ik kan verzekeren, dat ze&#x2014;al zij het slechts gedurende
-eene korte poos&#x2014;onder de aarde hebben vertoefd.
-</p>
-<p>Nu moge men het vreemd vinden, doch een feit is het, dat de hoogste wensch van den
-<span class="corr" id="xd30e968" title="Bron: koeli">koelie</span> is, niet in Deli te sterven. Den oosterling is nog lang niet het beschaafde idee
-bijgebracht, dat het hem onverschillig kan zijn, wat er met zijn lichaam geschiedt
-na den dood. Met eene kinderachtigheid, waarover zijn beschaafde meester de schouders
-ophaalt, is hij er op gesteld, begraven te worden volgens den adat van zijn ras of
-de regels van zijn geloof, en de mogelijkheid onder (?) den grond gestopt te zullen
-worden zonder meer, is hem eene verschrikking.
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure p44width"><img src="images/p44.png" alt="" width="420" height="612"><div class="figAnnotation p44width"><span class="figTop">&nbsp;</span><span class="figBottomRight">(<i>Sum.-Post en Deli-Ct. 1902.</i>)</span></div>
-</div><p>
-</p>
-<p>Ten dezen kunnen de planters geene onwetendheid voorwenden. <span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>De controleur Kühr zond in 1899 eene circulaire de wereld in, die pleit voor zijn
-goed hart en eene aanklacht is tegen de planterswereld, die dertig jaren achtereen
-gebrek toonde aan menschelijkheid. Deze circulaire werd zoowel in de Deli-Courant
-als in de Sumatra-Post gepubliceerd en besproken.
-</p>
-<div class="q">
-<p class="first salute"><i>Aan
-<br>de Hoofd-administrateurs en Beheerders der
-<br>Landbouw-ondernemingen in de afdeeling Deli.</i>
-</p>
-<p>Zoowel de hoofden der Javanen, Bojans, Bandjareezen, Mohammedaansche en Hindoesche
-Klingen en Bengaleezen, als die der Chineezen hebben de opmerking gemaakt, dat de
-lijken der contract-koelies niet overeenkomstig den adat worden begraven.
-</p>
-<p>Op de meeste ondernemingen zijn er zelfs geene stukken grond gereserveerd tot begraafplaatsen
-voor de verschillende volksstammen.
-</p>
-<p>Bovendien worden de meeste Chineezen ongekist ter aarde besteld en hunne graven niet
-voorzien van een pitjiok of pisak (steenen tablet, vermeldende den naam van den overledene
-en den naam van het dorp of de plaats in China of elders, vanwaar de overledene afkomstig
-is).
-</p>
-<p>Aangezien nu:
-</p>
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">1<sup>o</sup>.</span> een chineesche doodkist plm. 1.50 dollar en een steenen tablet plm. 25 cent kost.
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">2<sup>o</sup>.</span> er op eene onderneming jaarlijks hoogstens 40 Chineezen sterven; en
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">3<sup>o</sup>.</span> de op de verschillende ondernemingen aan te wijzen drie stukken grond:
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"><i>a.</i></span> voor het begraven van Mohammedanen (Javanen, Soendaneezen, Bojans, Bandjareezen,
-Klingen<span class="corr" id="xd30e1023" title="Niet in bron">,</span> Bengaleezen).
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"><i>b.</i></span> voor het begraven van Chineezen (Téo Tjioe&#x2019;s, Keh&#x2019;s of Hakka&#x2019;s, Hailohong&#x2019;s, Hokien&#x2019;s,
-Makau&#x2019;s, Kangsi&#x2019;s, etc.), <span class="ex">en</span>
-<span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span></li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"><i>c.</i></span> voor het begraven of verbranden van Hindoe&#x2019;s (Klingen en Bengaleezen),
-</li>
-</ul>
-</li>
-</ul><p>
-</p>
-<p>van geen grooten omvang behoeven te wezen, zoo heb ik de eer, UEdele beleefd in overweging
-te geven de bovenaangegeven drie afzonderlijke begraafplaatsen op uwe onderneming(en)
-te willen bepalen, zoo zulks nog niet is geschied&#x2014;en elken overledene overeenkomstig
-zijne godsdienstige gebruiken te doen begraven, ten einde de godsdienstige gevoelens
-zijner bloed- of aanverwanten niet te kwetsen en geen aanleiding tot bedekte tegenwerking
-van de zijde der bovenbedoelde hoofden te geven.
-</p>
-<p class="signed"><i>De wd. assistent-resident van Medan</i>,
-<br><span class="sc">E.&nbsp;K.&nbsp;M. Kühr</span>.
-</p>
-<p class="dateline"><span class="sc">Medan</span>, 5 Juni 1899.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Dit humane rondschrijven heeft weinig of geen verbetering gebracht. Zelfs de practische
-wenk, &#x201e;geen aanleiding tot bedekte tegenwerking van de zijde der bovenbedoelde hoofden
-te geven&#x201d; heeft geen ander gevolg gehad, dan een pluimpje voor zijn menschenkennis
-aan den steller der circulaire in de Java-Bode.
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure p46width"><img src="images/p46.png" alt="" width="447" height="720"><div class="figAnnotation p46width"><span class="figTop">&nbsp;</span><span class="figBottomRight">(<i>Sum.-Post en Deli-Ct. 1902.</i>)</span></div>
-</div><p>
-</p>
-<p>Deze uitslag&#x2014;hoe bedroevend ook voor het gemoed&#x2014;was te voorzien. Zulke dingen moeten
-niet verzocht, zij moeten bevolen worden. Waar de koelie feitelijk lastdier, werktuig,
-handelsgoed is geworden, mag men niet verwachten, dat de eigenaar hem als mensch behandelen
-zal.
-</p>
-<p>Het is de vloek der slavernij, de openlijke of verkapte, de levenslange of de tijdelijke,
-dat zij het hart der meesters verdort en gevoelloos maakt voor de nooden der onderhoorigen,
-omdat zij zich niet meer met hen gevoelen van eenen geslachte. Waartoe zij leidt,
-de &#x201e;tijdelijke beperking der persoonlijke vrijheid&#x201d;, wat het ideaal is harer voorstanders,
-leze men in de voorstellen van majoor <span class="sc">Maurice Meany</span> omtrent de exploitatie van <span class="sc">Rhodesia</span>.
-</p>
-<p>&#x201e;Ik zeg niet, dat het Chineezen moeten zijn, maar ik beweer dat arbeidskrachten van
-buiten ingevoerd moeten worden. <span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span>Komen zij niet uit China, dan zullen zij waarschijnlijk uit Indië komen. Maar de Indiërs
-zijn Britsche onderdanen en gij kunt hen dus niet naar eigen willekeur dwingen, zooals
-gij dat wel kunt doen met Kaffers of Chineezen. Bovendien is de Indiër ongeschikt
-voor zwaar mijnwerk en niet bestand tegen koorts. Wij moeten dus Mongolen hebben&#x2014;of
-te gronde gaan. Rhodesia hangt bijna geheel af van de mijn-maatschappijen. Ruim 90
-pCt. van het geld, dat voor <span class="sc">Rhodesia</span> is uitgegeven, is van hen afkomstig; daaruit volgt, dat het land het grootste belang
-bij de welvaart der mijnen heeft en de grootste behoefte der mijnen is een overvloedige
-en standvastige aanvoer van arbeiders.
-</p>
-<p>Laten wij den Chinees toe, dan zal zijn verblijf slechts tijdelijk zijn. Hij moet
-verdwijnen, zoodra de inboorlingen hebben leeren werken. Geen mijneigenaar kan hem
-echter geheel missen; het lage loon, waarmee zijn arbeid betaald wordt, maakt zulks
-onmogelijk. Ondertusschen moet hij alleen hier komen als &#x201e;houthakker en waterputter&#x201d;,
-zooveel mogelijk als een lastdier als men een menschelijk wezen maar maken kan.
-</p>
-<p>Hij mag geen aandeel krijgen in een mijn, hij mag geen onderzoekingen doen en geen
-handel drijven. Geen blanke mag contracten met hem sluiten, hij mag geen huis, geen
-land, geen claim koopen, noch huren.
-</p>
-<p>Hij komt alleen als mijnwerker, boerenknecht of huisknecht.
-</p>
-<p>Hij mag niet als opzichter, timmerman, smid of verver werkzaam zijn, hij mag geen
-enkel handwerk verrichten en geen ontploffingsmiddelen noch vuurwapenen hanteeren.
-</p>
-<p>Op deze voorwaarden wenschen wij Chineesche arbeidskrachten in te voeren, evenals
-de Amerikanen zulks op de Philippijnen wenschen te doen, maar slechts tijdelijk. Als
-de inboorling in staat is, zijne taak te vervullen, moet de Chinees vertrekken, en
-daar zijn behoeften grooter zijn, dan die van den inboorling en zijn loon dus hooger
-moet zijn, zal hij voor dezen het veld ruimen, niet door dwang, maar door de natuurwet,
-<span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>volgens welke dure arbeidskracht voor goedkoopere wijken moet.&#x201d;<a class="noteRef" id="xd30e1086src" href="#xd30e1086">1</a>
-</p>
-<p>Gedeeltelijk is in Deli deze heilstaat geene fictie meer. Moeten wij verder den weg
-op naar het ons hier voorgetooverd Utopia, of zou het wenschelijker zijn, terug te
-keeren tot den Christelijken staat, die geen inbreuk duldt op de vrijheid van persoon?
-</p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1086">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1086src">1</a></span> Is het mogelijk onchristelijker, onmenschelijker te zijn? vraagt <span class="sc">F.&nbsp;A. White</span> in het nummer van September 1901 der Westminster Review, waaraan het aangehaalde
-ontleend is.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1086src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="bedrog" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#bedrog.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">WILLEKEUR EN BEDROG.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Reeds bij het aanwerven der koelies op Java speelt bedrog, i. c. het voorspiegelen
-van valsche feiten, een hoofdrol. De praktijken der ronselaars zijn ieder min of meer
-bekend. Ik moet erkennen, niet van alle finesses van het ronselvak op de hoogte te
-zijn&#x2014;het onderwerp is niet uitlokkend&#x2014;, doch ik durf gerust te beweren, dat bij de
-werving op Java het verschil in beteekenis van het woord <i>ringgit</i> aldaar en in Deli velen een contract doet sluiten. Onder <i>ringgit</i> verstaat men n.l. op Java een rijksdaalder en ter Oostkust een Mexicaanschen dollar.
-</p>
-<p>De laatste heeft eene afwisselende koerswaarde, welke gedurende het laatste viertal
-jaren niet hooger steeg dan &#x192;&nbsp;1.30 en niet lager daalde dan &#x192;&nbsp;1.01. Als gemiddelde
-koers voor dat tijdperk zou men ongeveer &#x192;&nbsp;1.15 kunnen aannemen. Nu behoeft niet verteld
-te worden, dat de ronselaar wel en de onnoozele Javaan niet op de hoogte is van dit
-niet onbelangrijk verschil. Waar den laatsten dus een maandloon van zes ringgit wordt
-beloofd, ziet hij in het vooruitzicht &#x192;&nbsp;15.&#x2014;. doch ontdekt later dat hij ± &#x192;&nbsp;7.&#x2014; ontvangt.
-</p>
-<p>Wel leest men in de contracten, dat de dollar tegen den koers van &#x192;&nbsp;2.&#x2014; berekend wordt,
-doch wat helpt dit het slachtoffer, <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>dat in dollars en niet in Nederlandsche munt wordt uitbetaald?
-</p>
-<p>Een bedrog, waaraan de Delische planters niet schuldig staan, meent gij? Niet schuldig;
-maar medeplichtig? Waarom dan niet aan de tusschenpersonen last gegeven, de werkelijke
-waarde in het contract te vermelden, daar men niet bij aankomst der koelies den schijn
-wil hebben in hun oog, hen te hebben bedrogen? En waarom, als het werkelijk met dien
-aangenomen koers van &#x192;&nbsp;2.&#x2014; ernst is, een schip met contract-koelies uit Java terug
-gestuurd,<a class="noteRef" id="xd30e1108src" href="#xd30e1108">1</a> in wier contract niet de dollar als betaalmiddel stond opgegeven, doch het aequivalent
-ad &#x192;&nbsp;2.&#x2014; in Hollandsch geld?
-</p>
-<p>Het schijnt mij toe, dat over deze praktijk de scrupuleuze planter zijne handen niet
-in onschuld kan wasschen.
-</p>
-<p>Men zal mij tegenwerpen, dat de lage koers van den dollar van geen belang is voor
-den Javaan, daar de dollar in Deli het geregelde ruilmiddel is, en dus verlaging van
-koers nog geen vermindering van koopkracht medebrengt. Dit zou dan echter hoogstens
-kunnen gelden voor die waren, welke òf in het land zelf geproduceerd worden, òf afkomstig
-zijn uit landen, waar de <span class="corr" id="xd30e1114" title="Bron: Mexiaansche">Mexicaansche</span> dollar het uitsluitend ruilmiddel is, dus voornamelijk China en de Straits. Dit zelfs
-echter is niet juist, doch bepaald misgezien blijkt de bewering, wanneer er sprake
-is van goederen, uit Europa en Java ingevoerd. De importeurs berekenen hun prijzen
-in Nederlandsch Courant en verlaging van den dollarkoers brengt dus ten opzichte dezer
-goederen terstond en <span class="corr" id="xd30e1117" title="Bron: overmijdelijk">onvermijdelijk</span> vermindering van koopkracht van den dollar mede. En onder deze goederen vallen om
-maar iets te noemen, alle kleedingstukken van den Javaan.
-</p>
-<p>Bij de Deli Maatschappij en misschien ook bij sommige andere ondernemingen worden
-bij terugkeer van koelies naar Java, doch ook alleen aan dezen, de spaarpenningen&#x2014;s&#x2019;il
-y en a&#x2014;uitgekeerd in N.-Indisch Courant tegen den koers van &#x192;&nbsp;2.&#x2014; Een weinig wol wordt
-het schaap gelaten&#x200a;&#x2026; voor reclame.
-<span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span></p>
-<p>En kreeg nu nog maar altijd de koelie het hem toekomend loon in dollars, d. i. in
-zilver of in gangbaar papier. Maar op hoeveel ondernemingen ziet de koelie zich niet
-op den dag der uitbetaling afgescheept, meestal gedeeltelijk, soms geheel, met estate-bons
-of bons op de kedei!<a class="noteRef" id="xd30e1125src" href="#xd30e1125">2</a> In de Deli-Courant van 5 Mei 1902 lezen wij, hoe op Ramboeng-Estate eenige koelies
-den administrateur hadden aangevallen, omdat ze &#x201e;sakit hati&#x201d; waren<a class="noteRef" id="xd30e1128src" href="#xd30e1128">3</a> over die $ 2.60 papieren geld (lees: bons op de <span class="corr" id="xd30e1131" title="Bron: kedie">kedei</span>) in plaats van $ 1.&#x2014; zilver en $ 1.50 bons zooals gewoonlijk.
-</p>
-<p>&#x201e;Wat een tuig toch, niet waar, om zulk eene daad te volvoeren wegens eene dergelijke
-kleinigheid!&#x201d;, vervolgt de gevoelvolle schrijver.
-</p>
-<p>Eene kleinigheid! In het zweet zijns aanschijns heeft de werkman veertien dagen achtereen,
-van des morgens zes tot elf en des middags van een tot zes, het land bewerkt. Gedurende
-al die dagen mocht hij die onderneming niet verlaten, doch op den vijftienden dag,
-den dag der uitbetaling, die tevens rustdag is, zal hij vrij zijn en een bezoek gaan
-brengen aan een ouden kennis, een dessagenoot, die een kleine warong bezit in de naburige
-kampong. Op zijn verzoek heeft deze het feest der besnijdenis van zijnen oudsten zoon
-gesteld op dien dag. Van den dollar, dien hij in zilver ontvangt, zal hij twee koepang<a class="noteRef" id="xd30e1137src" href="#xd30e1137">4</a> geven als zijn bijdrage tot het feest.&#x2026;
-</p>
-<p>Of wel, hij wil tabak en strootjes koopen bij een ander dan bij den kedeihouder op
-de onderneming die te duur is, of wiens artikelen hem niet bevallen.&#x2026;
-</p>
-<p>Of hij wil&#x2014;het doet er niet toe, wat hij wil. Hij is één dag vrij, los van den knellenden
-band der slavernij en dien dag wil hij vieren naar zijn genoegen, het komt er niet
-op aan, welk dat genoegen is, al hopen wij, dat het een geoorloofd genot zij. Misschien
-zelfs wil hij de onderneming niet eens verlaten, maar eens echt uitrusten van zoo
-lang een arbeid, en <span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>het geld, de contanten, die hij ontvangt, sparen, ten minste een koepang of vijf centen&#x200a;&#x2026;
-</p>
-<p>Ik tracht in de verste verte geen romannetje te schrijven, of door sentimentaliteit
-op het gevoel mijner lezers te werken. Mij dunkt, dat in alles wat ik veronderstelde,
-niets buitengewoons, niets minder dagelijks wordt gevonden.
-</p>
-<p>Maar wie onzer gevoelt niet, hoe diep de teleurstelling van den arme moest zijn, toen
-hij in plaats van het hem toekomend geld, den dollar in zilver, waar hij recht op
-had, te ontvangen, zich zag afgescheept meteen bonnetje op den winkel der onderneming?
-</p>
-<p>De Deli-Courant moge deze zaak eene kleinigheid noemen, zij blijft eene daad van schandelijke
-willekeur van de zijde van den administrateur.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Nog sterker voorbeeld van willekeur, dat ten duidelijkste bewijst, hoe onrechtmatige
-macht van den mensch over den mensch leidt tot verdorring van de ziel en verharding
-van het gemoed van den meester, vinden wij in den afschuwelijken toestand, waarin
-een tweetal jaren geleden de Javaansche vrouwen verkeerden op eene der ondernemingen
-in Padang en Bedagei.
-</p>
-<p>Volgens het werkcontract wordt aan de vrouwen geen loon uitgekeerd voor de dagen,
-dat zij niet werken.
-</p>
-<p>Nu was er voor de vrouwen op die onderneming gedurende eene zekere maand geen werk.
-Werk elders gaan zoeken, mochten zij niet, natuurlijk niet, want zij waren niet vrij.
-Nu zou, indien er bij den beheerder der onderneming nog een vonkje menschelijk gevoel
-had gegloord, ten minste levensonderhoud aan die vrouwen gegeven zijn, wier schuld
-het toch waarlijk niet was, dat er niet gewerkt werd. Zij wilden immers werken, indien
-de meester maar zoo genadig wilde zijn, haar wat te doen te geven. En hoe licht, ik
-zou zeggen, immers altijd, kan er op eene onderneming van landbouw werk worden gevonden,
-al zij het dan ook minder noodzakelijk werk. Maar neen, deze ellendeling, op het feit
-der werkeloosheid der <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>Javaansche vrouwen door zijn assistent opmerkzaam gemaakt, antwoordde cynisch:
-</p>
-<p>&#x201e;Laat ze d&#x2019;r centen maar op d&#x2019;r eigen manier verdienen, er zijn genoeg Chineezen op
-de estate.&#x201d;
-</p>
-<p>Kan het lager, kan het weerzinwekkender?
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Wat soms het lot is der vrouwelijke contractanten, die door hare schoonheid den meester
-behagen, ligt voor de hand. Een enkel voorbeeld&#x2014;uit tallooze&#x2014;worde hier vermeld. Een
-administrateur had in het kantoor der onderneming een separaat kamertje voor hem zelf,
-waarin eene rustbank, tafel, spiegel en waschgerei. Daarin keurde hij van de aangekomen
-vrouwen degene, die hem, laat mij zeggen, het beminnelijkst toescheen, na, gelijk
-hij het euphemistisch noemde.
-</p>
-<p>Het walgt mij, verder over dit onderwerp uit te weiden. Ieder, die met de toestanden
-in Deli bekend is, weet het en wie het niet weet, moge uit dit voorbeeld zijn conclusies
-trekken.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>Maar zijn er dan geen rechters in Deli?
-</p>
-<p>Hoe ongelooflijk het moge klinken, het antwoord op deze vraag luidt ontkennend&#x200a;&#x2026; In
-Deli zijn geen rechters! Ten minste niet voor Europeanen. De rechter, die den Europeaan
-zal straffen ingeval van gepleegd misdrijf, zetelt te Batavia. De kleinste kleinigheid&#x2014;sedert
-ruim een jaar met eene geringe uitzondering&#x2014;moet voor den Raad van Justitie te Batavia
-behandeld worden. Dat is ongeveer hetzelfde, of een misdrijf, gepleegd in Amsterdam,
-zou worden berecht in Madrid. Deze wijze van rechtspleging heeft voor den Europeaan
-een groot nadeel: de kosten van het geding, waarin de beklaagde, indien hij schuldig
-bevonden wordt, wordt veroordeeld, worden buiten verhouding hoog. Deze toch beloopen,
-indien er een paar Europeesche getuigen worden opgeroepen, minstens &#x192;&nbsp;1000.&#x2014;.
-</p>
-<p>Men ziet in, hoe onevenredig drukkend deze kosten zijn, <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>indien&#x2014;zooals meer dan eens is voorgekomen&#x2014;de beklaagde b. v. tot eene geldstraf van
-&#x192;&nbsp;25.&#x2014; wordt veroordeeld.
-</p>
-<p>Toch hoort men weinig of geen klachten over deze abnormaliteit. En dat met reden.
-Immers, de verre afstand van den rechter brengt twee groote voordeelen met zich:
-</p>
-<p><i>a.</i> het groeien en bloeien van het verderfelijk toetoepstelsel;
-</p>
-<p><i>b.</i> de gelegenheid tot het verduisteren van getuigen.
-</p>
-<p>Over het toetoepstelsel werd reeds het een en ander door mij gezegd. Alsnu eenige
-inlichting omtrent
-</p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1108">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1108src">1</a></span> Dit geschiedde in &#x2019;t jaar 1900.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1108src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1125">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1125src">2</a></span> Winkel op de onderneming.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1125src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1128">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1128src">3</a></span> Wrok gevoelden.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1128src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1137">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1137src">4</a></span> Tiencentstuk.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1137src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="verduisteren" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#verduisteren.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">HET VERDUISTEREN VAN GETUIGEN.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Het is op zich zelf reeds geen gemakkelijke zaak voor een koelie, om een Europeaan
-aan te klagen. Wel schrijft art. 4 van de koelie-ordonnantie voor, dat de koelie de
-onderneming mag verlaten, wanneer hij wil klagen bij den controleur. Welke waarde
-dit voorschrift in de praktijk heeft, valt licht te raden. In de meeste gevallen beschikt
-de Europeaan, over wien zich de koelie beklagen wil, in ieder geval de administrateur
-over voldoende middelen, om te beletten, dat de klager zijn recht zoekt. Gedwongen
-verblijf in het hospitaal der onderneming, totdat de wonden genezen zijn, en dus een
-visum repertum zoo goed als onmogelijk is geworden, is een akal<a class="noteRef" id="xd30e1187src" href="#xd30e1187">1</a>, even oud als de koelie-ordonnantie.
-</p>
-<p>Maar laat ons veronderstellen, dat het den koelie gelukt, den controleur te bereiken.
-Laat ons veronderstellen, dat de betrokken controleur een vijand is van het toetoepstelsel,
-de zaak onmiddellijk onderzoekt en de processen-verbaal doorzendt aan den Resident
-als hulp-officier van Justitie. Laat ons veronderstellen, dat de Resident de stukken
-doorzendt naar Batavia, aan den officier van Justitie.
-</p>
-<p>Rekenen wij, dat deze zoo spoedig doenlijk den beklaagde oproept voor de voorloopige
-instructie. Dus, nemen wij alles op zijn gunstigst en voordeeligst, dan heeft toch
-door deze wijze van behandeling de beklaagde een paar maanden, die <span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span>hij tot zijn voordeel benutten kan, ten einde den loop van het Recht te stuiten of
-af te leiden.
-</p>
-<p>En wat ligt nu meer voor de hand, dan dat hij van dezen termijn gebruik maakt tot
-het verduisteren der getuigen?
-</p>
-<p>De getuigen toch zijn gewoonlijk koelies, die gaarne hunne vrijheid terug erlangen.
-Bovendien zijn zij zonder uitzondering arm. Het aanbod: ontbinding van het werkcontract&#x2014;dus
-voor den koelie terugbekoming zijner vrijheid&#x2014;, vrije overtocht naar Singapore of
-eene andere buitenlandsche haven, benevens eene voor den koelie belangrijke som gelds
-aldaar in contanten te ontvangen, zal zelden, indien het te rechter tijd wordt gedaan,
-geweigerd worden.
-</p>
-<p>En zoo komt het, dat van de betrekkelijk weinige strafzaken uit Deli, die in Batavia
-worden behandeld, er zoovele eindigen met vrijspraak, wegens gebrek aan bewijs.
-</p>
-<p>En zoo komt het ook, dat bij den Europeaan het rechtsgevoel meer en meer verzwakt,
-in daden van geweld en misbruik van macht door hem niets onteerends meer wordt gezien,
-waar de overheid haar eersten plicht verwaarloost: de handhaving der Gerechtigheid.
-</p>
-<p>Gerechtigheid! wie gelooft aan haar bestaan, wie wenscht haar aanwezen in Deli? De
-meester niet, omdat zij in strijd is met zijn belang, de magistraat niet, omdat zij
-eischt nauwgezet onderzoek en eene hinderpaal is voor autocratisch gezag, de koelie
-niet, omdat hij reeds lang overtuigd is, dat macht gaat boven recht.
-</p>
-<p>Gerechtigheid! Het is een woord geworden, dat goed klinkt in officieele speeches,
-doch waarover men òf lacht, òf de schouders ophaalt.
-</p>
-<p>Er wordt geen Recht gesproken in Deli, er worden vonnissen geveld.<a class="noteRef" id="xd30e1203src" href="#xd30e1203">2</a>
-<span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span></p>
-<p>Wee den koelie, die, bezwijkend onder den overmatigen last van arbeid, hem opgelegd,
-den tjangkol laat zinken; wee den arbeider, die, uitgeput door gebrek aan voedsel,
-de kracht niet meer heeft, zijne schreden te richten naar het veld van zijn zweet;
-wee den slaaf, die niet verschijnt op het tong-tongen in de morgenvroegte, omdat hij
-treurt over den dood van zijn kind.
-</p>
-<p>Er is een Magistraat der hoofdplaats, die hem veroordeelen zal wegens.&#x2026; verregaande
-luiheid of dienstweigering (art. 10 der koelie-ordonnantie.)
-</p>
-<p>Zie hier een proeve van rechtspraak door den Magistraat<a class="noteRef" id="xd30e1212src" href="#xd30e1212">3</a>
-</p>
-<blockquote>
-<p class="first h2">Politie-rol te Medan.
-</p>
-<p>Veroordeeld werden op 5&#x2013;8 Aug. 1902:
-</p>
-<p>tot 3 maanden krakal:<a class="noteRef" id="xd30e1221src" href="#xd30e1221">4</a>
-</p>
-<p>De Chineezen Kim Fau Seng, Oh A Wang, Lim A Heng, wegens diefstal als overtreding
-gepleegd; de Javanen Soeswan, Amat en Radjio, wegens rondzwerven<span class="corr" id="xd30e1226" title="Bron: :">;</span> Kariodikromo, Ardjopawiro en Tingal, wegens <i>herhaalde desertie</i>.
-</p>
-<p>tot 2 maanden krakal:
-</p>
-<p>De Javaan Salam, wegens gauwdieverij.
-</p>
-<p>tot 1 maand krakal:
-</p>
-<p>De Javanen Sampan, Ketodrono, Projowikromo, Marsiman, Sarjan, Sarimowedji, Trowidjojo,
-Martoredjo, Mentowikromo, Mertomengolo, Midjan, Lasier, Diran, Sodikromo, Soerowikromo,
-Jasatirta, Toengging Kariositiko en Radoen, wegens <i>voortgezette weigering om te werken</i>; Najosomito, de Chinees Ho A Boe, wegens diefstal als overtreding gepleegd; en de
-Javaansche vrouw Ponikam, wegens medeplichtigheid aan diefstal.</p>
-</blockquote><p>
-</p>
-<p>Waarom liepen Kariodikromo, Ardjapawiro en Tingal herhaaldelijk weg?
-<span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span></p>
-<p>Waarom de voortgezette weigering van zooveel Javanen?
-</p>
-<p>Weet gij, Lezer, wat op deze vragen het onveranderlijke antwoord is van den planter?
-</p>
-<p>&#x201e;Omdat de stinkers<a class="noteRef" id="xd30e1246src" href="#xd30e1246">5</a> het te goed hebben in de gevangenis.&#x201d;
-</p>
-<p>Zou het niet zijn, omdat zij het in de gevangenis beter hebben, dan op de onderneming
-en zou de klacht der planters over de weekhartigheid van het Gouvernement niet een
-aanklacht zijn tegen eigen hardvochtigheid?
-</p>
-<p>Nog eene andere vraag stelt men zich terstond: wordt bij de overtredingen van de koelie-ordonnantie
-wel de hand gehouden aan het voorgeschrevene omtrent het bewijs, zooals Mr. <span class="sc">Der Kinderen</span> zoo uitdrukkelijk aanbeval?
-</p>
-<p>En dan&#x2014;in het algemeen sprekend&#x2014;moet het antwoord ook hier weder ontkennend luiden.
-Het schijnt mij trouwens practisch een onmogelijkheid toe. Hoe zal men b. v. luiheid
-wettig en overtuigend bewijzen, wanneer de beklaagde ontkent?
-</p>
-<p>De praktijk is dan ook, dat de beschuldiging&#x2014;per brief of mondeling en steeds buiten
-eede&#x2014;van den administrateur, assistent, mandoer of tandil<a class="noteRef" id="xd30e1258src" href="#xd30e1258">6</a> voor waar wordt aangenomen en de koelie gestraft.
-</p>
-<p>Gewoonlijk evenwel erkennen de beschuldigden, omdat zij verlangen naar de gevangenis,
-die hun verademing zal schenken van het lijden op de kebon.<a class="noteRef" id="xd30e1264src" href="#xd30e1264">7</a>
-</p>
-<p>Dat deze wijze van rechtspleging aanleiding moet geven tot misbruik, zoowel bij den
-werkgever als bij den magistraat, ligt voor de hand. Ik wees er reeds op bij het hoofdstuk
-toetoepstelsel.
-</p>
-<p>En hoeveel te sterker is de verleiding voor den rechtsprekenden ambtenaar, maar vonnis
-te vellen naar bloote overtuiging en vertrouwen in den aanklager, waar van deze vonnissen
-noch is hooger beroep, noch cassatie.
-<span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span></p>
-<p>Wel luidt het voorschrift, dat de vonnissen, door den magistraat gewezen, iedere maand
-aan den President van den Landraad moeten worden gezonden, die ze van zijne opmerkingen
-zal voorzien.
-</p>
-<p>Dit geschiedt evenwel nooit.
-</p>
-<p>Wat voor ambtenaren deze autocratische macht op den duur kweekt, leert ons
-</p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1187">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1187src">1</a></span> Kunstgreep, list.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1187src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1203">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1203src">2</a></span> Het Residentiegerecht en de Landraden, waar een rechterlijk ambtenaar praesideert,
-blijven hier buiten beschouwing. Ik spreek alleen over de berechting der overtredingen
-der koelie-ordonnantie door koelies.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1203src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1212">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1212src">3</a></span> Sumatra-Post ddo. 9 Augustus 1902.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1212src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1221">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1221src">4</a></span> Dwangarbeid.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1221src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1246">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1246src">5</a></span> Technische benaming voor minderwaardige koelies.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1246src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1258">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1258src">6</a></span> Chineesche opzichter.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1258src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1264">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1264src">7</a></span> Cultuur-onderneming.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1264src" title="Ga terug naar noot 7 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="gohtjauhin" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#gohtjauhin.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">DE GESCHIEDENIS VAN GOH TJAU HIN.<a class="noteRef" id="xd30e1277src" href="#xd30e1277">1</a></h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Het doorhakken, of dreigen met doorhakken van kwesties, waarmeê men geen raad weet,
-heeft reeds sedert over-oude tijden als een teeken van groote knapheid gegolden.
-</p>
-<p>Men denke slechts aan Alexander den Grooten met zijn gordiaanschen knoop en aan Salomo
-in het kinderproces. Om het echter met succes te doen, moet men, en wel niet uitsluitend
-in eigen verbeelding, onbeperkt autocraat zijn en tevens bezitter van salomonische
-wijsheid of alexandrinisch talent. Is dit niet het geval en is men, bijvoorbeeld,
-modern controleur B.&nbsp;B. in plaats van antiek despoot, dan wil het wel eens gebeuren
-bij het toepassen der doorhakmethode, dat men zich in de vingers hakt, wat niet zoo
-heel erg is, of in de rechtsbedeeling, wat wel erg is. Zoo&#x2019;n controleur heet dan bij
-sommigen net zoo lang &#x201e;een flink magistraat, die er van houdt, spoedig te decideeren&#x201d;,<a class="noteRef" id="xd30e1285src" href="#xd30e1285">2</a> totdat die sommigen zelve eens een salomonisch-onrechtmatige veeg uit de pan krijgen.
-</p>
-<p>Onlangs had een Chinees, Goh Tjau Hin, groot rijsthandelaar te Bindjey, een geschil
-met de bijvrouw van zijn overleden vader. Zij verlangde de uitlevering van een paar
-gouden armbanden, haar door haren man geschonken en, naar haar zeggen, voor zijn dood
-hem door haar weder in bewaring gegeven. Hij beweerde die niet in zijn bezit te hebben.
-Goed, dan maar samen naar den kapitein-Chinees en hem de zaak voorgedragen. <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>Deze dignitaris legde Goh Tjau Hin een eed op, waarin deze moest verklaren, dat hij
-de armbanden niet had.
-</p>
-<p>Goh Tjau Hin zeide echter, dat die armbanden niet door hem in den boedel waren aangetroffen,
-dat ze ook niet aan hem in bewaring gegeven waren, dat hij ze in elk geval niet had
-en er vriendelijk voor bedankte, om in deze zaak een eed af te leggen.
-</p>
-<p>Een beetje later werd hij geroepen bij den controleur van Bindjey, die onmiddellijk
-in de volheid zijner macht aan het knoopen doorhakken ging. Goh moest òf den eed zweren,
-die dus nu door den controleur werd opgelegd, òf de armbanden aan de vrouw geven,
-òf.&#x2026; hij ging den pot in. Hij had ze niet en wilde niet zweren? Nu, dan maar in den
-kerker! En Goh werd afgevoerd naar de gevangenis. Nadat hij hierin een paar uren had
-doorgebracht, om na te denken over de dwalingen zijns weegs en over het ongepaste,
-dat er in stak een machtigen mandarijn van het zilveren passement niet onmiddellijk
-zijn zin te geven, werd hij in vrijheid gesteld, daar een aantal andere Chineesche
-handelaren voor hem instonden. Invrijheidstelling onder borgtocht is, geloof ik, iets
-nieuws in onze wetgeving. Maar voor welke doortastendheden staat een Alexander?
-</p>
-<p>De controleur gaf hem vier en twintig uur tijd, om tot inkeer te komen. Als hij dan
-nog niet zoo ver was, zou hij weder in de doos gestopt worden.
-</p>
-<p>De geplaagde Goh spoedde zich naar Medan en vroeg raad aan Mr. <span class="sc">Van den Brand</span><a class="noteRef" id="xd30e1299src" href="#xd30e1299">3</a>, wien hij zijne zaak voorlegde. Het liefst wilde hij maar, om van de zaak af te zijn,
-de waarde der armbanden, die hij inderdaad niet had, betalen, want hij vreesde voor
-de bedreiging van den controleur, voor benadeeling in zijne zaken, voor zijne vrijheid,
-ja zelfs voor zijn leven.
-</p>
-<p>Voor zijn leven?
-</p>
-<p>Och, volgens een dwaas gerucht zou het eens zijn voorgekomen, <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>dat in de gevangenis te Bindjey een gevangene door andere gevangenen geworgd is. En
-zoo&#x2019;n domme Chinees maakt daaruit natuurlijk de dolste gevolgtrekkingen.
-</p>
-<p>Onder den invloed van al die angsten en vreezen betaalde dan ook onze Goh den volgenden
-dag, na nogmaals voor de omineuze keus gesteld te zijn, in handen van den controleur
-van Bindjey 530 dollars, de waarde der armbanden, af te geven of in de gevangenis
-te worden geworpen. De dingen zelf had hij dus blijkbaar werkelijk niet.
-</p>
-<p>En hiermede was de zaak uit? Niet naar de meening van Mr. <span class="sc">Van den Brand</span>, die van oordeel was, dat men, ook ten opzichte van een Chinees, niet maar <i>roughshod</i> over de rechtsbedeeling mocht heenrijden en iemand door onwettige bedreigingen intimideeren;
-dat de zaak eene zuiver burgerlijke was, loopende over een bedrag hooger dan &#x192;&nbsp;250.&#x2014;
-en dus niet behoorende tot de competentie van den controleur, die niets anders had
-mogen doen, dan voor de eischeres een introductief rekest aan den landraad opmaken
-en zeer zeker niet <i>mir nichts dir nichts</i> den Chinees in de gevangenis had mogen stoppen; dat de controleur eene jammerlijke
-begripsverwarring getoond had omtrent burgerlijke en strafrechterlijke zaken, daar,
-wanneer hier aanleiding ware geweest tot een strafrechterlijke vervolging, het ongehoord
-onzinnig was den verdachte, onder bedreiging nog wel, een eed op te leggen en dat
-de controleur in dat geval de zaak had moeten instrueeren, voor den landraad brengen
-en anders niets; zoodat hij met zijne zonderlinge &#x201e;berechting&#x201d; in elk geval buiten
-zijne bevoegdheid was gegaan en misbruik had gemaakt van zijn gezag.
-</p>
-<p>Om deze redenen vestigde Mr. <span class="sc">Van den Brand</span> de aandacht van den resident, als hulpofficier van justitie, op de zaak en verzocht
-hem, tegen den controleur van Bindjey eene strafrechterlijke vervolging in te stellen.
-</p>
-<p>Goede hemel, welke minutieuze onderscheidingen! Wie lette nu in de dagen van Salomo
-of Alexander op zulke kleinigheden? Het moest eenvoudig verboden zijn om &#x201e;een flink
-<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span>magistraat, die er van houdt om spoedig te decideeren&#x201d;, zoo op de vingers te kijken.
-</p>
-<p>En de &#x201e;berechte&#x201d; was maar een Chinees.<a class="noteRef" id="xd30e1329src" href="#xd30e1329">4</a>
-<span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure p62width"><img src="images/p62.png" alt="" width="443" height="564"></div><p>
-<span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span></p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1277">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1277src">1</a></span> Overgenomen uit de correspondentie van <span class="sc">D.&nbsp;E. Liaan</span> in de Java-Bode van 31 December 1901.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1277src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1285">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1285src">2</a></span> Uit de beoordeeling dezer zaak door de Deli-Courant.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1285src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1299">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1299src">3</a></span> De schrijver van dit boekje.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1299src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1329">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1329src">4</a></span> Het verloop dezer zaak is te eigenaardig, te teekenend om het den Lezer te onthouden.
-Ziehier dan, wat het gevolg was mijner aanklacht:
-</p>
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">1e</span> de Resident gaf bevel tot vervolging van&#x200a;&#x2026; <span class="sc">Goh Tjau Hin</span>;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">2e</span> het onderzoek toonde de volkomen onschuld aan van den Chinees;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">3e</span> <span class="sc">Goh Tjau Hin</span> zag zijn 530 dollars nooit terug;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">4e</span> de controleur <span class="sc">H.&nbsp;E. Muller</span> bleef gehandhaafd en spreekt nog recht te Bindjey;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">5e</span> <span class="sc">Goh Tjau Hin</span> verkocht zijne bezittingen en vluchtte naar China, naar hij mij zeide, omdat hij
-vreesde, dat de controleur hem zou zoeken en hij zich niet opgewassen voelde tegen
-zoo&#x2019;n groot heer;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">6e</span> het vertrouwen der bevolking in de rechtspraak van dezen Magistraat&#x200a;&#x2026; wat dunkt u,
-Lezer?</li>
-</ul><p></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="sjoekoelien" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#sjoekoelien.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">HET SJOEKOELIËN.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Gelijk in vroegere eeuwen een veldheer bij het begin van den winter zijne troepen
-terug- en bijeentrok, ten einde de winter-kwartieren te betrekken, zoo concentreert
-in de maanden September of October, bij het begin van den zoogenaamden schuurtijd,
-de beheerder eener tabaksonderneming zijne koelies op het hoofd-etablissement, ook
-wel het emplacement genaamd.
-</p>
-<p>Daar bevindt zich de fermenteerschuur, alwaar de tabak, na gedroogd te zijn, wordt
-gefermenteerd, gesorteerd en gebundeld, om daarna geperst, in balen verpakt naar Europa
-te worden gezonden. Om dezen tijd&#x2014;het einde van het oogstjaar&#x2014;loopt ook van de meeste
-koelies het contract af en heeft de afrekening plaats.
-</p>
-<p>De verschillende kongsie&#x2019;s<a class="noteRef" id="xd30e1381src" href="#xd30e1381">1</a> worden in de pondoks<a class="noteRef" id="xd30e1384src" href="#xd30e1384">2</a> onder dak gebracht en er heerscht overal groote bedrijvigheid.
-</p>
-<p>Nu is het voor de onderneming van het grootste belang, dat zoo weinig mogelijk arbeiders
-gebruik zullen maken van de vrijheid, die hun reeds tegenlacht en zoovelen mogelijk
-zich opnieuw zullen verbinden. Hoe echter dit doel te bereiken? Geen koelie, die reeds
-eenmaal de zegeningen der koelie-ordonnantie heeft ondergaan, is bereid, voor de tweede
-maal zijne vrijheid te offeren, zoo hij nog eenige kans ziet op andere wijze aan den
-kost te komen. Er dient dus voor gezorgd te worden, dat de koelie vóór de afrekening,
-die hem met een zeker bedrag aan dollars ook de vrijheid hergeeft, reeds het hem toekomende
-heeft opgemaakt en in geldverlegenheid is.
-</p>
-<p>Ziehier, tot welke middelen om dit edele doel te bereiken de planter, die er overigens
-op staat, voor een gentleman te worden gehouden, zijne toevlucht neemt. Men zal de
-koelies <span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span>in de gelegenheid stellen, na verrichten arbeid wat afleiding te zoeken in gepaste
-vermaken. Daartoe worden gelegenheden tot dobbelen opengesteld, terwijl ook, wat anders
-nooit geoorloofd is, beroeps-prostituées op de onderneming worden toegelaten. Een
-wajang<a class="noteRef" id="xd30e1392src" href="#xd30e1392">3</a> gezelschap slaat op het etablissement zijne tenten op en geeft dagelijks voorstellingen.
-De hoofdtandil beweegt zich zoo vriendschappelijk als nooit onder de koelies en is
-bereid, ieder die er om vraagt, geld te leenen, dat ingehouden zal worden bij de finale
-afrekening, welke de koelie binnen kort van de administratie ontvangen zal. De hoofdtandil
-geniet bij deze gelegenheid een bijna onbeperkt crediet bij de onderneming, daar men
-weet, waarvoor de aangenomen gelden dienen zullen. Hoewel men dat niet altijd uitdrukkelijk
-zegt, is het namelijk eene stilzwijgende voorwaarde, dat die gelden zullen strekken,
-om uitgeleend te worden aan de koelies, wier werkcontract verstreken is, of wier toekomstig
-aandeel hunne schuld aan de onderneming overtreft.
-</p>
-<p>Vrouwen, dobbelspel en tooneel, welke koelie kan op den duur aan die trits van verleidingen
-weerstand bieden? Hoevelen zijn sterk genoeg, niet voor de verzoeking te bezwijken?
-En het geld is zoo gemakkelijk te krijgen! De hulpbereide hoofdtandil is steeds bij
-de hand en zijn vertrouwen in den koelie in deze dagen onbegrijpelijk groot. Maar,
-niet waar, waarom ook zou hij niet, tegen een billijke vergoeding natuurlijk in den
-vorm van rente, den koelie, die zoovele maanden gezwoegd heeft, een pleiziertje gunnen?
-</p>
-<p>En zoo hoereert en dobbelt de koelie gedurende den schuurtijd naar hartelust, terwijl
-van tijd tot tijd een tooneelvoorstelling zijn geest verheffend bezig houdt.
-</p>
-<p>Helaas, wanneer de dag der afrekening is aangebroken, zal hij te laat inzien, wat
-hem zijne lichtzinnigheid heeft gekost! Zijne schuld aan den hoofdtandil toch zal
-gewoonlijk grooter <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>blijken dan het hem toekomend saldo. Wat te doen? De ondernemer alleen kan helpen
-en wil helpen, indien de werkman van zijnen kant slechts wil sjoekoeliën, d. i. een
-nieuw contract sluiten. Terstond kan de koelie dan opnieuw het gebruikelijke voorschot
-ontvangen.
-</p>
-<p>Wat blijft den man in deze omstandigheden anders over? Hij aanvaardt dus het aanbod
-van de onderneming, teekent een nieuw contract en betaalt den hoofdtandil het restant
-van zijne schuld.
-</p>
-<p>De hoofdtandil restitueert aan de onderneming de hem renteloos voorgeschoten gelden
-en heeft de door den koelie betaalde renten als rechtmatige sentoeng<a class="noteRef" id="xd30e1404src" href="#xd30e1404">4</a>.
-</p>
-<p>De vrucht van een jaar arbeids is voor den werkman verloren gegaan.
-<span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span></p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1381">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1381src">1</a></span> Werkploegen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1381src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1384">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1384src">2</a></span> Tijdelijke woningen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1384src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1392">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1392src">3</a></span> Tooneel.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1392src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1404">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1404src">4</a></span> Winst.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1404src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="sarong" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#sarong.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">HOE VERDIENT EENE JAVAANSCHE VROUW HAAR SARONG?</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Alvorens tot het beantwoorden dezer detail-vraag over te gaan, wensch ik den Lezer
-het model-contract voor Javaansche vrouwen voor te leggen, zooals dit door de liefderijke
-zorg van den Gouverneur-Generaal is vastgesteld. De invullingen, welke cursief zijn
-gedrukt, zijn uit den aard der zaak van mijne hand.
-</p>
-<p>&#x201e;Wij ondergeteekenden, <i>de Javaansche vrouw Sarina</i>, oud <i>zestien jaar</i>, lang 143 <i>c.M.</i>, geboren <i>te Serang</i>, behoorende tot den stam <i>der Soendaneezen</i>, ter eenre en <i>Jan Tabak, beheerder der onderneming Tanah Kringet</i>, handelende als gemachtigde van <i>Pieter Voetblad, eigenaar der onderneming Tanah Kringet</i>, gelegen in de afdeeling <i>Medan</i>, landschap <i>Deli</i>, ter andere zijde, verklaren te zijn overeengekomen als volgt:
-</p>
-<p>I. De contractante ter eenre zal ten behoeve van de onderneming <i>Tanah Kringet</i> zich onledig houden met het sorteeren en bundelen van tabak en verder allen arbeid
-verrichten, die redelijker wijze van haar kan worden gevorderd.
-</p>
-<p>II. Het aantal werkuren, gedurende welke de contractante ter eenre ten behoeve van
-de onderneming <i>Tanah Kringet</i> moet arbeiden, bedraagt op elken werkdag tien.
-</p>
-<p>III. De contractant ter andere zal betalen aan de <span class="corr" id="xd30e1446" title="Bron: contractanten">contractante</span> ter eenre één $ cent voor het grofbundelen van 10 bossen tabak; 3 $ centen voor het
-fijn sorteeren en bundelen van 10 bossen goed blad; 3 $ centen voor 10 bossen stukblad,
-of, indien zij in dagloon werkt, een loon van 15 $ centen per dag.
-</p>
-<p>IV. Als voorschot erkent de contractante ter eenre van den contractant ter andere
-ontvangen te hebben een bedrag, als achter haar naam vermeld, dat verrekend zal worden
-door maandelijksche kortingen op het uit te betalen loon, de som van één dollar niet
-te boven gaande, zulks tot den koers van twee gulden per dollar.
-</p>
-<p>Contractante ter eenre zal geen loon ontvangen gedurende <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>de dagen, dat zij het werk verzuimt, hetzij door ziekte, straftijd of onwil.
-</p>
-<p>V. Van de contractante ter eenre kan geen arbeid gevorderd worden op de volgende dagen:
-1<sup>en</sup> <i>en</i> 16<sup>en</sup> <i>van iedere maand en algemeenen erkende moh. feestdagen</i>.
-</p>
-<p>VI. De contractant ter andere zijde voorziet te zijnen koste in voldoende huisvesting
-en vrije geneeskundige behandeling van de contractante ter eenre en haar gezin.
-</p>
-<p>VII. De contractant ter andere zijde zal de contractante ter eenre niet tegen haren
-wil van haar gezin scheiden.
-</p>
-<p>VIII. De contractante ter eenre zal zich op den <i>eersten</i> dag der maand <i>Juli</i> des jaars 1900 <i>en twee</i> op de onderneming bevinden en bij den beheerder aanmelden.
-</p>
-<p>IX. Deze overeenkomst wordt aangegaan voor den tijd van drie achtereenvolgende jaren,
-gerekend van de dagteekening dezer akte.
-</p>
-<p>Aldus overeengekomen te <i>Medan</i> op heden den 27<sup>sten</sup> dag der maand <i>Juni</i> des jaars 1900 <i>en twee</i>.
-</p>
-<p>Hieronder volgen de handteekeningen met de opgave van het genoten voorschot, dat gewoonlijk
-15 dollar en die van het loon, dat meestal minder, nooit meer dan 4.50 dollar per
-maand bedraagt.
-</p>
-<p>Bij eene aandachtige beschouwing van dit model-contract, treft in de eerste plaats
-de hoffelijkheid van Zijne Excellentie. <i lang="fr">Honneur aux dames</i>, zegt Z.&nbsp;E. met eene vriendelijke handbeweging en geeft der Javaansche vrouw de eerste
-plaats bij het contract. Allerminzaamst ordonneert hij, dat zij zich ten behoeve der
-onderneming Zweetveld<a class="noteRef" id="xd30e1495src" href="#xd30e1495">1</a> <i>onledig zal houden</i> met het sorteeren en bundelen van tabak, een stijlbloempje, dat het oog aangenaam
-aandoet bij het ontmoeten in dit staalstuk. Verder behoeft zij blijkbaar alleen dien
-arbeid te verrichten, die redelijker wijze van haar gevergd kan worden, eene uitdrukking,
-die wel rekbaar is, doch met het oog op de nobiliteit <span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>van den planter, niet waar, geen reden tot ongerustheid kan geven.
-</p>
-<p>De hoffelijkheid tegenover het zwakkere geslacht doet evenwel den Grooten Heer te
-Buitenzorg niet de belangen van den werkgever vergeten.
-</p>
-<p><i>Het aantal werkuren bedraagt op elken werkdag tien.</i>
-</p>
-<p>Gelukkig herinnert zich Zijne Excellentie onmiddellijk, dat hier tegenover een behoorlijk
-loon moet staan en bepaalt edelmoediglijk, dat deze tien uren arbeids betaald zullen
-worden met 15 centen, d. w. z. deze 15 centen zijn geen minimum, doch ook geen maximum.
-De werkgever is vrij in de bepaling van de hoegrootheid van het loon; 15 centen is
-dus blijkbaar het bedrag, dat den Landvoogd behoorlijk toeschijnt.
-</p>
-<p>Bij zulk eene weelderige inrichting is dan ook eene korting van meer dan twintig percent,
-tot terugbetaling van het genoten (?) voorschot, in alle opzichten billijk en evenredig
-te noemen. Op dezelfde gronden kan ook geen uitkeering van loon geschieden bij <i>ziekte</i>, straftijd of onwil. Het moet ieder duidelijk zijn, dat waar zulk eene schitterende
-gelegenheid bestaat tot overlegging van een groot deel van het loon, het allerminst
-noodzakelijk, ja zelfs ongeraden zou zijn, bij ziekte ondersteuning te geven.
-</p>
-<p>Laat ons aannemen, dat de planter zich stelt op het standpunt van den illustren modelmaker
-en dus per maand aan de Javaansche contractvrouw betaalt $ 4.50. Hiervan gaat dan
-af, 1 dollar ter aflossing van het voorschot. Laat ons veronderstellen, dat zij gemiddeld
-(met het oog op haar geslacht) 2 dagen per maand ziek is en daardoor dus 30 centen
-moet missen. Dan blijft er voor haar over $ 3.20, zegge <i>drie dollar en twintig centen</i>, of nog geen elf centen per dag!
-</p>
-<p>Deze voorstelling is echter nog boven het gemiddelde. Het is mij bekend, hoe bij eene
-der grootste maatschappijen geregeld iedere maand in doorsnee $ 2.20 per Javaansche
-vrouw wordt uitbetaald.
-</p>
-<p><i>Dat is zeven centen per dag!!</i>
-<span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span></p>
-<p>Een onderzoek door mij ingesteld, leerde mij, dat te Medan eene Javaansche vrouw&#x2014;buiten
-snoeperij en sirih&#x2014;per dag 13 centen voor hare voeding noodig heeft. Daar alles op
-de kebon duurder is, mogen wij het minimum dat de Javaansche vrouw aldaar voor levensonderhoud
-moet verdienen, minstens op 15 dollarcenten stellen.
-</p>
-<p>Hieruit volgt zonneklaar, dat, waar zij niet genoeg heeft om van te eten, de Javaansche
-vrouw niets kan wegleggen om kleeding te koopen.
-</p>
-<p>Vandaar de vraag aan het hoofd van dit opstel: &#x201e;Hoe verdient eene Javaansche vrouw
-haar sarong?<a class="noteRef" id="xd30e1525src" href="#xd30e1525">2</a>&#x201d;
-</p>
-<p>Laat ik kort zijn in het beantwoorden dezer vreeselijke vraag: de Javaansche vrouw
-verdient, <i>moet verdienen</i>, het geld voor haar sarong door hoererij. Vijf centen is het bedrag, dat zij ontvangt
-elken keer, dat zij zich overgeeft aan den Chinees. Om dus genoeg bij elkaar te hebben
-voor den aankoop van het onmisbaar kleedingstuk, moet zij twintig malen&#x200a;&#x2026;
-</p>
-<p>O God! het is ontzettend.
-</p>
-<p>Er is meer, er is erger.
-</p>
-<p>Jaarlijks worden er honderden Javaansche meisjes ingevoerd, die den Chineezen worden
-voorgeworpen. Scharen van jonge meisjes worden gekocht en den Chineezen ten offer
-gebracht.
-</p>
-<p>Ieder weet, dat zij niet genoeg verdienen, de meisjes bedoel ik, om te kunnen eten.
-De planter in de eerste plaats. Toen een beheerder van eene der grootste maatschappijen
-mij rondleidde over de onderneming en mij de huizen voor de Chineezen en die voor
-de Javanen had laten zien, vroeg ik hem, waar de ongetrouwde Javaansche vrouwen woonden.
-Het antwoord moest er ten slotte uit, dat deze geen woning hadden, doch &#x201e;zich maar
-ergens op moesten schieten.&#x201d;
-</p>
-<p>Een inspecteur der Deli Maatschappij deelde in de vergadering, in het begin van dit
-boekje besproken, mede, dat zijne <span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span>maatschappij jaarlijks honderden Javaansche vrouwen voòr de Chineezen laat uitkomen.
-</p>
-<p>Het doel zou voornamelijk zijn, aldus de tegennatuurlijke ontucht onder de Chineezen
-te bestrijden.
-</p>
-<p>De bestrijding van het crimen nefamdum is zeker te loven, doch is het middel niet
-erger dan de kwaal?
-</p>
-<p>In de tijden van Nero werden de Christenmaagden den leeuwen voorgeworpen. Haar lijden
-was spoedig voorbij en werd duldbaar gemaakt door de wijding, welke de dood ontving,
-waar hij de martelaarskroon medebracht. Hier zijn de jonge meisjes blootgesteld aan
-de lage lusten der Chineezen, drie jaren lang, ten einde.&#x2026; hoererij te stellen in
-plaats van sodomie.
-</p>
-<p>En tot dit werk dwingt de meester zijne slavin, door haar uit te hongeren<span class="corr" id="xd30e1546" title="Bron: ,">.</span>
-</p>
-<p>Tegelijk verschaft deze wijze van bekeering der Chineezen tot&#x200a;&#x2026; een ander pad van
-ondeugd goedkoope werkkrachten aan de onderneming en kan het dividend weder een tiende
-procent hooger zijn. De gedachte moet streelend wezen, bij het opsteken dezer meerdere
-winst, dat men die verkreeg door bevordering der zedelijkheid van den Chineeschen
-arbeider.
-</p>
-<p>Dat de Javaansche vrouw zedelijk en lichamelijk er bij te gronde ging, telt niet mede
-en mag voor den meester geen hinderpaal zijn.
-</p>
-<p>&#x201e;Zij zijn toch allen hoeren van nature,&#x201d; zoo verzekert u de planter.
-</p>
-<p>Deze even gemoedelijke als wijsgeerige opmerking doet ons vol bewondering voor de
-kieschheid en het fijn gevoel van den zegsman dit hoofdstuk sluiten.
-<span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span></p>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1495">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1495src">1</a></span> Vertaling van Tanah Kringet.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1495src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-<div id="xd30e1525">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1525src">2</a></span> Een soort rok, het voornaamste kleedingstuk der Javaansche vrouw, dat minstens één
-dollar kost en waar zij niet buiten kan.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1525src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div id="einde" class="div1 section"><span class="pageNum">[<a href="#einde.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">HET EINDE.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Een zestal Inlandsche vrouwelijke koelie-contractanten, onlangs uit Deli teruggekeerd,
-loopen te Semarang rond; daar de ongelukkigen geen cent bezitten, wil niemand de arme
-schepsels onder dak nemen, zoodat zij verplicht zijn, des nachts een plaatsje onder
-de tamarinde-boomen te zoeken. <i>De Locomotief</i> vestigde aandacht der politie op de ongelukkigen om althans te maken, dat ze in hare
-desas terugkomen.
-</p>
-<p class="xd30e140">(<i>Java-Bode 28 Juni 1898.</i>)
-<span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="back">
-<p><span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span></p>
-<div id="ko" class="div1 appendix"><span class="pageNum">[<a href="#ko.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">KOELIE-ORDONNANTIE.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Vastgesteld bij Besluit van Z.&nbsp;E. den Gouverneur-Generaal dato 13 Juli 1889 (Stbl.
-No. 138) en herzien bij Besluit van 11 Maart 1898 (Stbl. No. 78).
-</p>
-<div id="ko.1" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.1.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Artikel 1.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Werklieden, afkomstig van buiten den Nederlandsch-Indischen Archipel, worden ten behoeve
-van eenige onderneming van land- of mijnbouw in de residentie Oostkust van Sumatra
-door den eigenaar of den administrateur der onderneming slechts in dienst genomen
-krachtens eene schriftelijke overeenkomst.
-</p>
-<p>Dergelijke overeenkomsten kunnen ook gesloten worden met werklieden, afkomstig uit
-andere deelen van den Nederlandsch-Indischen Archipel dan de residentie Oostkust van
-Sumatra.<a class="noteRef" id="xd30e1578src" href="#xd30e1578">1</a>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.2" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.2.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 2.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">De werkcontracten vermelden:</p>
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">1e.</span> den naam of de namen, den ouderdom (naar gissing), de nationaliteit, de geboorteplaats
-en, zoo mogelijk, den stam van den werkman;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">2e.</span> den naam van den werkgever en van de onderneming of de maatschappij, waarvoor de
-werkman is gehuurd, zoomede van het landschap, waarin de onderneming ligt;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">3e.</span> de soort van arbeid, waarvoor de werkman is aangenomen, en het aantal werkuren, hetwelk
-niet meer zal mogen bedragen dan tien uren per etmaal;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">&nbsp;</span> Onder dit aantal werkuren moet mede worden geteld de tijd, gedurende welken de arbeider
-voor extra-werkzaamheden wordt gebezigd, als transporten, wachtdiensten, enz.
-<span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span></li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">&nbsp;</span> Bij nadere, mede op den voet van artikel 3 te registreeren overeenkomst tusschen
-werkgever en werkman, kan de arbeid op andere wijze worden geregeld, mits het getal
-van tien werkuren per etmaal niet worde overschreden;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">4e.</span> de wijze, waarop de loonen worden berekend en betaald;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">5e.</span> het bedrag en de verrekening der genoten voorschotten;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">6e.</span> den duur der overeenkomst, welke den tijd van drie jaren niet mag te boven gaan;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">8e.</span> de verplichting van den werkgever om op zijn kosten te voorzien in de huisvesting
-en geneeskundige behandeling van den werkman en diens gezin;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">9e.</span> het beding, dat de werkman niet tegen zijn wil van zijn gezin zal worden gescheiden;
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">10e.</span> het tijdstip, waarop de arbeider zich op de onderneming behoort te bevinden en bij
-den beheerder behoort aan te melden.</li>
-</ul>
-<p>De werkcontracten worden opgemaakt volgens een door den Gouverneur-Generaal vast te
-stellen model.
-</p>
-<p>De tijd, gedurende welken de werkman wegens verlof of ziekte van meer dan één maand,
-dan wel wegens desertie of het ondergaan van straf, niet heeft gewerkt, wordt bij
-de berekening van den duur der verrichte diensten of van de overeenkomst niet medegerekend.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.3" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.3.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 3.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Met uitzondering van hetgeen overeengekomen is ingevolge No. 10 van het vorige artikel,
-zijn de werkcontracten en de daarin met inachtneming van de voorschriften dezer ordonnantie
-gebrachte wijzigingen eerst van kracht, na registratie door het hoofd van plaatselijk
-bestuur.
-</p>
-<p>De werkgever is verplicht binnen acht dagen nadat de werkman op de onderneming is
-aangekomen, of, indien hij zich daar reeds bevond, na het aangaan der overeenkomst,
-of der daarin gebrachte wijziging, de akte der overeenkomst in duplo ter registratie
-aan te bieden aan het hoofd van plaatselijk bestuur, binnen welks ressort de onderneming
-gelegen is.
-</p>
-<p>Indien de overeenkomst is gesloten op eene plaats in het buitenland, waar, volgens
-de uitdrukkelijke en openlijke verklaring der Regeering, voldoende contrôle op de
-landverhuizing wordt uitgeoefend, weigert het hoofd van plaatselijk bestuur alleen
-dan de registratie, als de <span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>overeenkomst niet voldoet aan de vereischten, gesteld bij artikel 2 dezer verordening.
-</p>
-<p>Indien de overeenkomst elders is gesloten, gaat het hoofd van plaatselijk bestuur
-tot de registratie niet over, alvorens zich door ondervraging te hebben overtuigd,
-dat de werkman vrijwillig tot de overeenkomst is toegetreden en met hare voorwaarden
-behoorlijk bekend is.
-</p>
-<p>Hij weigert de registratie, zoodra er gegrond vermoeden bij hem bestaat dat de werkman
-niet vrijwillig tot de overeenkomst is toegetreden of wel de overeenkomst niet voldoet
-aan de bij artikel 2 dezer verordening voorgeschreven vereischten.
-</p>
-<p>Als de registratie wordt geweigerd, kan de werkgever de beslissing inroepen van het
-hoofd van gewestelijk bestuur, wanneer de weigering niet van dezen als plaatselijk
-bestuurder is uitgegaan.
-</p>
-<p>Bij weigering van de registratie van het werkcontract (dus niet van de daarin gebrachte
-wijziging), wordt de werkman, tenzij hij verlangt te blijven en ten genoegen van het
-plaatselijk bestuur aantoont, genoegzame middelen van bestaan te bezitten of door
-werkzaamheid te kunnen verkrijgen, met de eerstmogelijke gelegenheid voor rekening
-van den werkgever door het plaatselijk bestuur naar de plaats van aanwerving teruggezonden,
-wanneer dit althans niet door den werkgever zelven wordt gedaan.
-</p>
-<p>De werkgever blijft aansprakelijk voor het onderhoud van den werkman tot het oogenblik,
-waarop deze wordt teruggezonden.
-</p>
-<p>De in dit artikel bedoelde contracten zijn vrij van zegel en worden ingeschreven in
-een register, ingericht volgens een door den Gouverneur-Generaal vast te stellen model.
-</p>
-<p>Van de registratie wordt door het betrokken Hoofd van Plaatselijk Bestuur op beide
-exemplaren aanteekening gehouden, met vermelding van den datum, op welken zij heeft
-plaats gehad.
-</p>
-<p>Een exemplaar wordt daarna teruggezonden aan den werkgever, terwijl het andere blijft
-berusten bij den ambtenaar, die het heeft geregistreerd.
-</p>
-<p>Bij de registratie moet voor rekening van den werkgever één gulden betaald worden
-voor elken werkman, die zich bij het te registreeren contract heeft verbonden. Deze
-gelden worden maandelijks door de betrokken ambtenaren in &#x2019;s lands kas gestort.
-<span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.4" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.4.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc"><span class="corr" id="xd30e1659" title="Bron: Are">Art</span>. 4.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first"><b>De werkman mag zich van de onderneming, waar hij werkzaam is, niet verwijderen zonder
-schriftelijke vergunning, afgegeven door den ondernemer, diens administrateur, of
-iemand door of van wege den ondernemer daartoe aangesteld, behalve op vrije dagen,
-en wanneer hij wegens slechte behandeling klachten tegen den werkgever of diens personeel
-gaat uitbrengen.</b>
-</p>
-<p>Hij is verplicht geregeld zijn arbeid te verrichten, de hem door den werkgever of
-diens personeel gegeven bevelen getrouw na te komen, en in alles zich overeenkomstig
-zijn contract te gedragen.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.5" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.5.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 5.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">De werkgever is verplicht zijne werklieden goed te behandelen, hun geregeld de bedongen
-loonen te betalen, hun kosteloos eene voegzame huisvesting en behoorlijke geneeskundige
-verpleging met inbegrip der noodige medicamenten te verschaffen, ook in geval van
-verwondingen niet in zijn dienst ontstaan, en zorg te dragen voor goed bad- en drinkwater.
-</p>
-<p>Hij is tevens verplicht zijne werklieden te voorzien van een kaart, waarvan het model
-door het Hoofd van Gewestelijk Bestuur wordt vastgesteld en waarop de naam of de namen,
-de landaard of stam, de werkelijke of gegiste ouderdom, de lichaamslengte in centimeters,
-de kenbare teekenen, de datum van indiensttreding en de duur der overeenkomst van
-den betrokken werkman moeten worden aangerekend, benevens de naam van de onderneming
-waartoe hij behoort, en de dagen, waarop hij vrij is.
-</p>
-<p>De werklieden zijn verplicht die kaart steeds bij zich te dragen als zij zich van
-de onderneming verwijderen en dezelve op aanvraag van het bestuur te vertoonen.
-</p>
-<p>Op het overeengekomen loon van den arbeider mag geen andere inhouding plaats vinden
-dan die, welke bij de overeenkomst bepaald is, en die wegens betalingen, waartoe de
-arbeider bij rechterlijke uitspraak veroordeeld is zoomede <i>het opvatloon</i> bij desertie.
-</p>
-<p>Desverlangd is de ondernemer verplicht aan de besturende ambtenaren inzage te geven
-van het boek, dat de rekening courant der arbeiders bevat.
-<span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.6" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.6.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 6.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Geschillen over de uitlegging van het contract worden zooveel mogelijk bij minnelijke
-schikking, zonder vorm van proces, door het hoofd van plaatselijk bestuur vereffend.
-</p>
-<p>Waar zulks niet mogelijk is, verwijst hij partijen, zoo noodig, naar den burgerlijken
-of den strafrechter.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.7" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.7.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 7.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">De werkgever is verplicht den werkman bij het einde van het contract een ontslagbriefje
-te geven.
-</p>
-<p>Het model van dat ontslagbriefje wordt vastgesteld door het Hoofd van Gewestelijk
-Bestuur.
-</p>
-<p>De werkgever is verplicht op het ontslagbriefje te vermelden den naam of de namen,
-den landaard of stam, den werkelijken of gegisten ouderdom, de lichaamslengte in centimeters
-en de kenbare teekenen van den werkman, ten wiens behoeve het is afgegeven.
-</p>
-<p>Binnen acht dagen na het ontslag geeft de werkgever daarvan schriftelijk kennis aan
-het hoofd van plaatselijk bestuur, dat van het ontslag aanteekening houdt in het register.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.8" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.8.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 8.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Bij behoorlijk geconstateerde voortdurende ongeschiktheid tot den arbeid, waarvoor
-de werkman zich verbonden heeft, kan de werkgever, met voorkennis van het hoofd<span id="xd30e1701"></span> van plaatselijk bestuur, het aangegaan contract als ontbonden beschouwen.
-</p>
-<p>Werklieden, die wegens het eindigen van hun werkcontract zijn ontslagen, of wier werkcontract
-door den werkgever niet is nagekomen, dan wel tengevolge van behoorlijk geconstateerde
-voortdurende ongeschiktheid tot den arbeid, waarvoor zij zich verbonden hebben, als
-ontbonden wordt beschouwd, worden&#x2014;tenzij zij verlangen te blijven en ten genoegen
-van het plaatselijk bestuur aantoonen genoegzame middelen van bestaan te bezitten
-of door werkzaamheid te kunnen verkrijgen&#x2014;met de eerstmogelijke gelegenheid door het
-plaatselijk bestuur voor rekening van den werkgever naar de plaats hunner aanwerving
-teruggezonden, wanneer dit althans door den werkgever zelven niet wordt gedaan. Deze
-blijft voor het onderhoud van den werkman aansprakelijk tot het oogenblik van terugzending.
-<span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.9" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.9.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 9.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first"><b>Elke willekeurige inbreuk op het werkcontract wordt gestraft: aan den kant van den
-werkgever met een geldboete van ten hoogste f&nbsp;100 (één honderd gulden), zullende bij
-herhaling het hoofd van gewestelijk bestuur bevoegd zijn het contract ontbonden te
-verklaren;</b>
-</p>
-<p><b>aan den kant van den arbeider met een geldboete van ten hoogste f&nbsp;50 (vijftig gulden),
-of tenarbeidstelling aan de publieke werken voor den kost zonder loon van ten hoogste
-één maand.</b>
-</p>
-<p><b>De arbeider, die reeds éénmaal wegens willekeurige inbreuk op het werkcontract is
-veroordeeld, wordt bij herhaling van het feit gestraft met tenarbeidstelling aan de
-publieke werken voor den kost zonder loon van ten hoogste drie maanden, zullende het
-hoofd van gewestelijk bestuur ook in dit geval bevoegd zijn het contract ontbonden
-te verklaren, indien de werkgever zulks verlangt.</b>
-</p>
-<p><b>De feiten, waardoor de werkman geacht wordt op zijn werkcontract willekeurig inbreuk
-te maken, zijn:</b>
-</p>
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"><b>a.</b></span> <b>niet voldoening aan de verplichting, omschreven in No. 10 van artikel 2;</b>
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"><b>b.</b></span> <b>desertie;</b>
-</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber"><b>c.</b></span> <b>voortgezette weigering om te werken.</b></li>
-</ul><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.10" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.10.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 10.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first"><b>Verzet, beleediging of bedreiging tegen de werkgevers of hun personeel, rustverstoring,
-verregaande luiheid, dienstweigering, opruiing tot desertie of tot dienstweigering,
-vechterij, dronkenschap en dergelijke vergrijpen tegen de goede orde, worden, indien
-het feit niet als misdrijf is aan te merken, gestraft met eene geldboete van ten hoogst
-f&nbsp;25 (vijf en twintig gulden), of met tenarbeidstelling aan de publieke werken voor
-den kost zonder loon van ten hoogste twaalf dagen.</b>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.11" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.11.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 11.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first"><b>Het aanmoedigen tot nietnaleving van werkcontracten, of het begunstigen daarvan door
-het verleenen van huisvestiging aan- of het indienstnemen van een werkman, die niet
-door een behoorlijk ingevuld ontslagbriefje of door een van wege het Bestuur aan hem
-uitgereikt schriftuur heeft bewezen geheel vrij te zijn van dienstverplichtingen tegenover
-anderen, wordt, elke overtreding op zich zelve, gestraft, voor zooveel Europeanen
-of met dezen gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van ten hoogste <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>f&nbsp;100 (één honderd gulden) of gevangenisstraf van ten hoogste acht dagen, en voor
-zooveel Inlanders of met dezen gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van ten
-hoogste f&nbsp;50 (vijftig gulden) of tenarbeidstelling aan de publieke werken voor den
-kost zonder loon van ten hoogste één maand.</b>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.12" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.12.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 12.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Willekeurige inbreuk op het contract, door den werkman gepleegd, wordt alleen vervolgd
-op aanklacht van den eigenaar of administrateur der onderneming, waartoe de werkman
-behoort.
-</p>
-<p>De werkman, die voor de eerste maal ter zake van desertie terecht staat, kan de straf
-voorkomen, indien hij met goedvinden van den aanklager, vóór de oplegging vrijwillig
-naar zijn meester terugkeert.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.13" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.13.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 13.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Overtredingen van de voorschriften dezer ordonnantie, waartegen geen bepaalde straffen
-zijn bedreigd, worden gestraft voor zooveel Europeanen en met dezen gelijkgestelden
-betreft, met eene geldboete van ten hoogste &#x192;&nbsp;100 (een honderd gulden); voor zooveel
-Inlanders en daarmede gelijkgestelden betreft, met eene geldboete van ten hoogste
-&#x192;&nbsp;25 (vijf en twintig gulden) of tenarbeidstelling aan de publieke werken voor den
-kost zonder loon van ten hoogste twaalf dagen.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.13a" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.13a.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 13</span><i>a</i>.</h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Arbeiders, die tijdens den duur der overeenkomst buiten de onderneming terechtgestaan
-of eene vrijheidsstraf ondergaan hebben, dan wel zij, die na eene afwezigheid wegens
-verlof, ziekte of anderszins, niet derwaarts binnen den toegestanen of door het plaatselijk
-bestuur voldoende geachten tijd terug keeren, <b>kunnen op kosten van den werkgever door de politie, of namens deze door personeel
-van den werkgever naar de onderneming teruggevoerd worden</b>. Deze bepaling geldt mede ten aanzien van werklieden bij den bouw van den Staatsspoorweg
-ter Sumatra&#x2019;s Westkust en bij spoor- en tramwegondernemingen voor publiek verkeer
-in de Residentie Oostkust van Sumatra, die op den voet der ordonnantiën van 18 Augustus
-1889 (Staatsblad No. 182) en 24 December 1891 (Staatsblad No. 264) krachtens eene
-schriftelijke overeenkomst in dienst zijn genomen.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div id="ko.14" class="div2 article"><span class="pageNum">[<a href="#ko.14.toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h3 class="main"><span class="sc">Art. 14.</span></h3>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Deze ordonnantie treedt in werking den 1en October 1889.
-</p>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="footnotes">
-<hr class="fnsep">
-<div class="footnote-body">
-<div id="xd30e1578">
-<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd30e1578src">1</a></span> De Sultan van Deli schijnt blijkbaar de zegeningen der koelie-ordonnantie, in tegenstelling
-met het Gouvernement van Ned.-Indië, voor zijne onderdanen niet te wenschen.&nbsp;<a class="fnarrow" href="#xd30e1578src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">&#x2191;</a></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="div1" id="toc">
-<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2>
-<table summary="Inhoudsopgave">
-<tr id="inleiding.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#inleiding">INLEIDING.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#inleiding">5</a></td>
-</tr>
-<tr id="tusschenwoord.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#tusschenwoord">TUSSCHENWOORD.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#tusschenwoord">13</a></td>
-</tr>
-<tr id="toetoepstelsel.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#toetoepstelsel">HET TOETOEPSTELSEL.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#toetoepstelsel">15</a></td>
-</tr>
-<tr id="residentsvendutie.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#residentsvendutie">RESIDENTS-VENDUTIE.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#residentsvendutie">17</a></td>
-</tr>
-<tr id="rechtspraak.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#rechtspraak">RECHTSPRAAK.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#rechtspraak">26</a></td>
-</tr>
-<tr id="mishandeling.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#mishandeling">MISHANDELING EN WREEDHEID.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#mishandeling">28</a></td>
-</tr>
-<tr id="gelddorst.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#gelddorst">ONGEVOELIGHEID EN GELDDORST.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#gelddorst">39</a></td>
-</tr>
-<tr id="bedrog.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#bedrog">WILLEKEUR EN BEDROG.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#bedrog">49</a></td>
-</tr>
-<tr id="verduisteren.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#verduisteren">HET VERDUISTEREN VAN GETUIGEN.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#verduisteren">54</a></td>
-</tr>
-<tr id="gohtjauhin.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#gohtjauhin">DE GESCHIEDENIS VAN GOH TJAU HIN.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#gohtjauhin">58</a></td>
-</tr>
-<tr id="sjoekoelien.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#sjoekoelien">HET SJOEKOELIËN.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#sjoekoelien">63</a></td>
-</tr>
-<tr id="sarong.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#sarong">HOE VERDIENT EENE JAVAANSCHE VROUW HAAR SARONG?</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#sarong">66</a></td>
-</tr>
-<tr id="einde.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#einde">HET EINDE.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#einde">71</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.toc">
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="8"><a href="#ko">KOELIE-ORDONNANTIE.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko">74</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.1.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">1. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.1"><span class="sc">Artikel 1.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.1">74</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.2.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">2. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.2"><span class="sc">Art. 2.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.2">74</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.3.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">3. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.3"><span class="sc">Art. 3.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.3">75</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.4.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">4. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.4"><span class="sc">Art. 4.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.4">77</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.5.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">5. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.5"><span class="sc">Art. 5.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.5">77</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.6.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">6. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.6"><span class="sc">Art. 6.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.6">78</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.7.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">7. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.7"><span class="sc">Art. 7.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.7">78</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.8.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">8. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.8"><span class="sc">Art. 8.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.8">78</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.9.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">9. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.9"><span class="sc">Art. 9.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.9">79</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.10.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">10. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.10"><span class="sc">Art. 10.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.10">79</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.11.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">11. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.11"><span class="sc">Art. 11.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.11">79</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.12.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">12. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.12"><span class="sc">Art. 12.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.12">80</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.13.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">13. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.13"><span class="sc">Art. 13.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.13">80</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.13a.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">13<i>a</i>. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.13a"><span class="sc">Art. 13</span><i>a</i>.</a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.13a">80</a></td>
-</tr>
-<tr id="ko.14.toc">
-<td></td>
-<td class="tocDivNum">14. </td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ko.14"><span class="sc">Art. 14.</span></a></td>
-<td class="tocPageNum"><a class="pageref" href="#ko.14">80</a></td>
-</tr>
-</table>
-</div>
-<div class="transcriberNote">
-<h2 class="main">Colofon</h2>
-<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3>
-<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen
-van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden
-van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd30e39" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
-</p>
-<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op <a class="seclink xd30e39" title="Externe link" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
-</p>
-<h3 class="main">Metadata</h3>
-<table class="colophonMetadata" summary="Metadata">
-<tr>
-<td><b>Titel:</b></td>
-<td>De millioenen uit Deli</td>
-<td></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Auteur:</b></td>
-<td>Johannes van den Brand (&#x2013;1921)</td>
-<td><a href="https://viaf.org/viaf/282629046/" class="seclink">Info</a></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Taal:</b></td>
-<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td>
-<td></td>
-</tr>
-</table>
-<h3 class="main">Codering</h3>
-<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het
-einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel
-zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van
-dit boek.</p>
-<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
-<ul>
-<li>2021-06-14 Begonnen.
-</li>
-</ul>
-<h3 class="main">Externe Referenties</h3>
-<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links
-voor u niet werken.</p>
-<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
-<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
-<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
-<tr>
-<th>Bladzijde</th>
-<th>Bron</th>
-<th>Verbetering</th>
-<th>Bewerkingsafstand</th>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e260">9</a></td>
-<td class="width40 bottom"> (</td>
-<td class="width40 bottom">&#x2014;</td>
-<td class="bottom">2</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e393">14</a></td>
-<td class="width40 bottom">hunnne</td>
-<td class="width40 bottom">hunne</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e466">17</a>, <a class="pageref" href="#xd30e1546">70</a></td>
-<td class="width40 bottom">,</td>
-<td class="width40 bottom">.</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e577">21</a>, <a class="pageref" href="#xd30e916">39</a></td>
-<td class="width40 bottom">
-[<i>Niet in bron</i>]
-</td>
-<td class="width40 bottom">.</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e825">33</a>, <a class="pageref" href="#xd30e1023">45</a></td>
-<td class="width40 bottom">
-[<i>Niet in bron</i>]
-</td>
-<td class="width40 bottom">,</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e968">43</a></td>
-<td class="width40 bottom">koeli</td>
-<td class="width40 bottom">koelie</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1114">50</a></td>
-<td class="width40 bottom">Mexiaansche</td>
-<td class="width40 bottom">Mexicaansche</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1117">50</a></td>
-<td class="width40 bottom">overmijdelijk</td>
-<td class="width40 bottom">onvermijdelijk</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1131">51</a></td>
-<td class="width40 bottom">kedie</td>
-<td class="width40 bottom">kedei</td>
-<td class="bottom">2</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1226">56</a></td>
-<td class="width40 bottom">:</td>
-<td class="width40 bottom">;</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1446">66</a></td>
-<td class="width40 bottom">contractanten</td>
-<td class="width40 bottom">contractante</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1659">77</a></td>
-<td class="width40 bottom">Are</td>
-<td class="width40 bottom">Art</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1701">78</a></td>
-<td class="width40 bottom">,</td>
-<td class="width40 bottom">
-[<i>Verwijderd</i>]
-</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-</table>
-</div>
-</div>
-<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE MILLIOENEN UIT DELI ***</div>
-<div style='text-align:left'>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Updated editions will replace the previous one&#8212;the old editions will
-be renamed.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
-law means that no one owns a United States copyright in these works,
-so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
-States without permission and without paying copyright
-royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
-of this license, apply to copying and distributing Project
-Gutenberg&#8482; electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG&#8482;
-concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
-and may not be used if you charge for an eBook, except by following
-the terms of the trademark license, including paying royalties for use
-of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
-copies of this eBook, complying with the trademark license is very
-easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
-of derivative works, reports, performances and research. Project
-Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may
-do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
-by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
-license, especially commercial redistribution.
-</div>
-
-<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br>
-<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br>
-PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span>
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-To protect the Project Gutenberg&#8482; mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase &#8220;Project
-Gutenberg&#8221;), you agree to comply with all the terms of the Full
-Project Gutenberg&#8482; License available with this file or online at
-www.gutenberg.org/license.
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg&#8482; electronic works
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg&#8482;
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or
-destroy all copies of Project Gutenberg&#8482; electronic works in your
-possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
-Project Gutenberg&#8482; electronic work and you do not agree to be bound
-by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
-or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.B. &#8220;Project Gutenberg&#8221; is a registered trademark. It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg&#8482; electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement. See
-paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg&#8482; electronic works if you follow the terms of this
-agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg&#8482;
-electronic works. See paragraph 1.E below.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (&#8220;the
-Foundation&#8221; or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
-of Project Gutenberg&#8482; electronic works. Nearly all the individual
-works in the collection are in the public domain in the United
-States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
-United States and you are located in the United States, we do not
-claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
-displaying or creating derivative works based on the work as long as
-all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
-that you will support the Project Gutenberg&#8482; mission of promoting
-free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg&#8482;
-works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
-Project Gutenberg&#8482; name associated with the work. You can easily
-comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
-same format with its attached full Project Gutenberg&#8482; License when
-you share it without charge with others.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
-in a constant state of change. If you are outside the United States,
-check the laws of your country in addition to the terms of this
-agreement before downloading, copying, displaying, performing,
-distributing or creating derivative works based on this work or any
-other Project Gutenberg&#8482; work. The Foundation makes no
-representations concerning the copyright status of any work in any
-country other than the United States.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
-immediate access to, the full Project Gutenberg&#8482; License must appear
-prominently whenever any copy of a Project Gutenberg&#8482; work (any work
-on which the phrase &#8220;Project Gutenberg&#8221; appears, or with which the
-phrase &#8220;Project Gutenberg&#8221; is associated) is accessed, displayed,
-performed, viewed, copied or distributed:
-</div>
-
-<blockquote>
- <div style='display:block; margin:1em 0'>
- This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
- other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
- whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
- of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
- at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you
- are not located in the United States, you will have to check the laws
- of the country where you are located before using this eBook.
- </div>
-</blockquote>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.2. If an individual Project Gutenberg&#8482; electronic work is
-derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
-contain a notice indicating that it is posted with permission of the
-copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
-the United States without paying any fees or charges. If you are
-redistributing or providing access to a work with the phrase &#8220;Project
-Gutenberg&#8221; associated with or appearing on the work, you must comply
-either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
-obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg&#8482;
-trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.3. If an individual Project Gutenberg&#8482; electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
-additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
-will be linked to the Project Gutenberg&#8482; License for all works
-posted with the permission of the copyright holder found at the
-beginning of this work.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg&#8482;
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg&#8482;.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg&#8482; License.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
-any word processing or hypertext form. However, if you provide access
-to or distribute copies of a Project Gutenberg&#8482; work in a format
-other than &#8220;Plain Vanilla ASCII&#8221; or other format used in the official
-version posted on the official Project Gutenberg&#8482; website
-(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
-to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
-of obtaining a copy upon request, of the work in its original &#8220;Plain
-Vanilla ASCII&#8221; or other form. Any alternate format must include the
-full Project Gutenberg&#8482; License as specified in paragraph 1.E.1.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg&#8482; works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg&#8482; electronic works
-provided that:
-</div>
-
-<div style='margin-left:0.7em;'>
- <div style='text-indent:-0.7em'>
- &bull; You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
- the use of Project Gutenberg&#8482; works calculated using the method
- you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
- to the owner of the Project Gutenberg&#8482; trademark, but he has
- agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
- Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
- within 60 days following each date on which you prepare (or are
- legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
- payments should be clearly marked as such and sent to the Project
- Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
- Section 4, &#8220;Information about donations to the Project Gutenberg
- Literary Archive Foundation.&#8221;
- </div>
-
- <div style='text-indent:-0.7em'>
- &bull; You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
- you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
- does not agree to the terms of the full Project Gutenberg&#8482;
- License. You must require such a user to return or destroy all
- copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
- all use of and all access to other copies of Project Gutenberg&#8482;
- works.
- </div>
-
- <div style='text-indent:-0.7em'>
- &bull; You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
- any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
- electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
- receipt of the work.
- </div>
-
- <div style='text-indent:-0.7em'>
- &bull; You comply with all other terms of this agreement for free
- distribution of Project Gutenberg&#8482; works.
- </div>
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
-Gutenberg&#8482; electronic work or group of works on different terms than
-are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
-from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
-the Project Gutenberg&#8482; trademark. Contact the Foundation as set
-forth in Section 3 below.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
-Gutenberg&#8482; collection. Despite these efforts, Project Gutenberg&#8482;
-electronic works, and the medium on which they may be stored, may
-contain &#8220;Defects,&#8221; such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
-or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
-other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
-cannot be read by your equipment.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the &#8220;Right
-of Replacement or Refund&#8221; described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg&#8482; trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg&#8482; electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from. If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium
-with your written explanation. The person or entity that provided you
-with the defective work may elect to provide a replacement copy in
-lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
-or entity providing it to you may choose to give you a second
-opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
-the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
-without further opportunities to fix the problem.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you &#8216;AS-IS&#8217;, WITH NO
-OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
-LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of
-damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
-violates the law of the state applicable to this agreement, the
-agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
-limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
-unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
-remaining provisions.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg&#8482; electronic works in
-accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
-production, promotion and distribution of Project Gutenberg&#8482;
-electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
-including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
-the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
-or any Project Gutenberg&#8482; work, (b) alteration, modification, or
-additions or deletions to any Project Gutenberg&#8482; work, and (c) any
-Defect you cause.
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg&#8482;
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Project Gutenberg&#8482; is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of
-computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
-exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
-from people in all walks of life.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg&#8482;&#8217;s
-goals and ensuring that the Project Gutenberg&#8482; collection will
-remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg&#8482; and future
-generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
-Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service. The Foundation&#8217;s EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
-U.S. federal laws and your state&#8217;s laws.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-The Foundation&#8217;s business office is located at 809 North 1500 West,
-Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
-to date contact information can be found at the Foundation&#8217;s website
-and official page at www.gutenberg.org/contact
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Project Gutenberg&#8482; depends upon and cannot survive without widespread
-public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment. Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements. We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
-DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
-visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
-methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations. To
-donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 5. General Information About Project Gutenberg&#8482; electronic works
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
-Gutenberg&#8482; concept of a library of electronic works that could be
-freely shared with anyone. For forty years, he produced and
-distributed Project Gutenberg&#8482; eBooks with only a loose network of
-volunteer support.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Project Gutenberg&#8482; eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
-the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
-necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
-edition.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Most people start at our website which has the main PG search
-facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-This website includes information about Project Gutenberg&#8482;,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
-</div>
-
-</div>
-
-</body>
-</html>
diff --git a/old/65660-h/images/frontcover.jpg b/old/65660-h/images/frontcover.jpg
deleted file mode 100644
index 30caa9b..0000000
--- a/old/65660-h/images/frontcover.jpg
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/frontispiece.png b/old/65660-h/images/frontispiece.png
deleted file mode 100644
index c0c7296..0000000
--- a/old/65660-h/images/frontispiece.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p37.png b/old/65660-h/images/p37.png
deleted file mode 100644
index 38a0a8b..0000000
--- a/old/65660-h/images/p37.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p40.png b/old/65660-h/images/p40.png
deleted file mode 100644
index 43f00ba..0000000
--- a/old/65660-h/images/p40.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p41.png b/old/65660-h/images/p41.png
deleted file mode 100644
index f958119..0000000
--- a/old/65660-h/images/p41.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p42.png b/old/65660-h/images/p42.png
deleted file mode 100644
index 21e9779..0000000
--- a/old/65660-h/images/p42.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p44.png b/old/65660-h/images/p44.png
deleted file mode 100644
index 28e2577..0000000
--- a/old/65660-h/images/p44.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p46.png b/old/65660-h/images/p46.png
deleted file mode 100644
index a1aadcf..0000000
--- a/old/65660-h/images/p46.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/p62.png b/old/65660-h/images/p62.png
deleted file mode 100644
index cd43767..0000000
--- a/old/65660-h/images/p62.png
+++ /dev/null
Binary files differ
diff --git a/old/65660-h/images/titlepage.png b/old/65660-h/images/titlepage.png
deleted file mode 100644
index 556b1b1..0000000
--- a/old/65660-h/images/titlepage.png
+++ /dev/null
Binary files differ
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-05-05 23:51:43 +0000